23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ત્રયોવિંશાધ્યાયારમ્ભો જત્રૂર્ધ્વરોગપ્રસ્તાવાલ્લોચનરોગપ્રતિષેધાર્થમાહ

Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાત આશ્ચોતનાઞ્જનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

સ૦-આશ્ચોતનં ચાઞ્જનં ચ, તયોર્વિધિર્યસ્મિન્નધ્યાયે સ એવમ્| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1

સર્વેષામક્ષિરોગાણામાદાવાશ્ચોતનં હિતમ્| રુક્તોદકણ્ડૂઘર્ષાશ્રુદાહરાગનિવર્હણમ્||૧||

સ૦-સકલાનામપિ નયનામયાનાં પ્રથમમાશ્ચોતનં-પરિષેકો, હિતમ્| યતસ્તદાશ્ચોતનમુપયુક્તં રુજાદિઘ્નં સ્યાત્| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ.અ.૩૨)-"અવ્યક્તેષ્વેવ રુજાદિષુ તુલ્યગુણં પક્ષ્મપરિહારેણાશ્ચોતનેનૈવાક્ષિકોશાલેપનમ્| તચ્ચ બિડાલકસંજ્ઞમ્|" ઇતિ|

Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2

ઉષ્ણં બાતે, કફે કોષ્ણં, તચ્છીતં રક્તપિત્તયોઃ| |૨|

સ૦-તત્-આશ્ચોતનં, મરુત્યુષ્ણં, કફે કિઞ્ચિદુષ્ણં, રક્તે પિત્તે ચ શીતં, હિતમ્|

Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4

સમ્પ્રત્યાશ્ચોતનસ્ય વિધિમાહ | નિવાતસ્થસ્ય વામેન પાણિનોન્મીલ્ય લોચનમ્||૨|| શુક્તૌ પ્રલમ્બયાઽન્યેન પિચુવર્ત્યા કનીનિકે| દશ દ્વાદશ વા બિન્દૂન્ દ્વ્યઙ્ગુલાદવસેચયેત્||૩|| તતઃ પ્રમૃજ્ય મૃદુના ચૈલેન, કફવાતયોઃ| અન્યેન કોષ્ણપાનીયપ્લુતેન સ્વેદયેન્મૃદુ||૪||

સ૦-નિવાતસ્થાનસ્થિતસ્યાતુરસ્ય વૈદ્યો વામેન પાણિનોન્મીલ્ય લોચનમપાઙ્ગદેશે ભાજનં નિધય, અન્યેન-દક્ષિણકરેણ, પિચુવર્ત્યા શુક્ત્યાં પ્રલમ્બયા દશ દ્વાદશ વા બિન્દૂન્ દ્વ્યઙ્ગુલાત્-નાતિનિકટાન્નાતિદૂરાત્, કનીનિકેઽવસેચયેત્| તત ઇતિ અનન્તરં, કોમલેન વસ્ત્રખણ્ડેન પ્રમૃજ્ય-શોધયિત્વા, અન્યેન-શોધનાત્, ચૈલેન કોષ્ણજલપ્લુતેનાક્ષિ મૃદુ સ્વેદયેત્-નાતિશયેન| કયોર્દોષયોઃ? વાતકફયોઃ,-ન તુ પિત્તરક્તયોરિત્યર્થઃ|

Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6

અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણં રૂગ્રાગદૃઙ્નાશાયાક્ષિસેચનમ્| અતિશીતં તુ કુરુતે નિસ્તોદસ્તમ્ભવેદનાઃ||૫|| કાષાયવર્ત્મતાં ઘર્ષં કૃચ્છ્રાદુન્મેષણં બહુ| વિકારવૃદ્ધિમત્યલ્પં સંરમ્ભમપરિસ્રુતમ્||૬||

સ૦-અત્યર્થમુષ્ણમતિતીક્ષ્ણં વાઽઽશ્ચોતનં રુજે-રોગાય, રાગાય-લોહિતિમ્રે, દૃગ્વિનાશાય ચ સ્યાત્| અતિશીતં ત્વક્ષિસેચનં નિસ્તોદાદીન્ વિધત્તે| નિસ્તોદઃ-સૂચ્યવ વ્યધઃ| સ્તમ્ભઃ અક્ષ્ણઃ સ્તમ્ભનમિવ| વેદના-શૂલમ્| કષાયવર્ત્મત્વં કુરુતે| ઘર્ષો-વર્ત્મનોઃ પરસ્પરં સંશ્લેષઃ| બહુ-અતિમાત્રં, આશ્ચોતનં કૃચ્છ્રેણોન્મેષણં વિધત્તે| અત્યલ્પમક્ષિસેચનં વિકારવૃદ્ધિં કુરુતે| અપરિસ્રુતમક્ષિસેચનં સંરમ્ભં-વેત્રક્ષોભં, વિધત્તે|

Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7

કયા યુક્ત્યા નેત્રે પ્રયુક્તમૌષધં દોષાનપયતિ ? ઇત્યાહ ગત્વા સન્ધિશિતોઘ્રાણમુખસ્રોતાંસિ ભેષજમ્| ઊર્ધ્વગાન્નયને ન્યસ્તમપવર્તયતે મલાન્||૭||

સ૦-સન્ધ્યાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| તતઃ સ્રોતઃશબ્દેન ષષ્ઠીસમાસઃ| સન્ધિશબ્દેનેહાક્ષિકોશસમ્બન્ધિનઃ સન્ધયો ગૃહ્યન્તે| તેન-અક્ષિકોશસન્ધિસ્રોતાંસિ શિરાસ્રોતાંસિ મુખસ્રોતાંસિ ગત્વા નયને ક્ષિપ્તભૌષધમૂર્ધ્વગાન્ મલાનપવર્તયતે|

Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9

અથાઞ્જનં શુદ્ધતનોર્નેત્રમાત્રાશ્રયે મલે| પક્વલિઙ્ગેઽલ્પશોફાતિકણ્ડૂપૈચ્છિલ્યલક્ષિતે||૮|| મન્દઘર્ષાશ્રુરાગેઽક્ષિણ પ્રયોજ્યં ઘનદૂષિકે| આર્તિ પિત્તકફાસૃગ્ભિર્મારુતેન વિશેષતઃ||૯||

સ૦-અથ-આશ્ચોતનાદનન્તરં, અઞ્જનં પ્રયોક્તવ્યમ્| કીદૃશસ્યાતુરસ્ય? શુદ્ધા તનુર્યસ્ય સઃ, તસ્ય| મલે નેત્રમાત્રાશ્રયે-ન ત્વધિકશરીરવ્યાપિનિ| તથા, પક્વલિઙ્ગે| પક્વલિઙ્ગતા કથં વેદ્યા? ઇતિ વિશેષણદ્વારેણાહ-અલ્પશોફેનાતિકણ્ડ્વા પૈચ્છિલ્યેન ચ લક્ષિતે-અવગતે, 'પક્વલિઙ્ગે સતિ| કીદૃશેઽક્ષિણ? મન્દાઃ-અલ્પાઃ, ઘર્ષાશ્રુરાગા યસ્ય તસ્મિન્| તથા, ઘના દૂષિકા-નેત્રમલો, યસ્મિન્નયને તસ્મિન્| એતદપિ પક્વલિઙ્ગમેવ| પિત્તેન કફેન રક્તેન ચાતુરે, મારુતેન ચાતુરે વિશેષેણાઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્|

Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10

લેખનં રોપણં દૃષ્ટિપ્રસાદનમિતિ ત્રિધા| અઞ્હ્જનમ્|૧૦|

સ૦-અઞ્જનં ચ લેખનાદિભેદેન ત્રિધા| લિખ્યતે-શસ્ત્રેણેવ, શુક્રાર્માદીનીતિ લેખનમ્| રોપ્યતે-સંરોહ્યતે, અભિષ્યન્દાદીનીતિ રોપણમ્| પ્રસાદ્યતે-નિર્મલીક્રિયતે, અનેનેતિ પ્રસાદનમ્| દૃષ્ટેઃ પ્રસાદનં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્| સઙ્ગ્રહે યત્ સ્નેહનમઞ્જનં કથિતં તદિહ રોપણદૃષ્ટિપ્રસાદનયોરેવાન્તર્ભૂતત્વાત્ પૃથઙ્નોક્તમ્|

Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10

| લેખનં તત્ર કષાયામ્લપટૂષણૈઃ||૧૦||

સ૦-તત્ર-તેષુ ત્રિષ્વઞ્જનેષુ મધ્યાત્, લેખનમઞ્જનં કષાયાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ શુક્રાર્માદિષુ પ્રયોજ્યમ્|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11

રોપણં તિક્તકૈર્દ્રવ્યૈઃ| |૧૧|

સ૦-રોપણમઞ્જનં તિક્તકૈર્દ્રવ્યૈઃ સ્યાત્| તિક્તગ્રહણમુપલક્ષણાર્થમ્| તેન-કષાયદ્રવ્યૈઃ સંસ્નેહૈઃ રોપણમઞ્જનં વેદ્યમ્|

Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12

સ્વાદુશીતૈઃ પ્રસાદનમ્| તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે નયને તત્પ્રસાદનમ્||૧૧|| પ્રયુજ્યમાનં લભતે પ્રત્યઞ્જનસમાહ્વયમ્| |૧૨|

સ૦-સ્વાદુશીતૈર્દ્રવ્યૈઃ પ્રસાદનમઞ્જનં ભવતિ| પ્રસાદનમેવ સ્વાદુશીતદ્રવ્યૈશ્રૂર્ણં તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે ચક્ષુષિ પ્રયુજ્યમાનં પ્રત્યઞ્જનસંજ્ઞાં લભતે|

Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13

| દશાઙ્ગુલા તનુર્મધ્યે શલાકા મુકુલાનના||૧૨|| પ્રશસ્તા, લેખને તામ્રી, રોપણે કાલલોહજા| અઙ્ગુલી ચ, સુવર્ણોત્થા રૂપ્યજા ચ પ્રસાદને||૧૩||

સ૦-દશાઙ્ગુલા રાજમાષસ્થૂલા શલાકા પ્રશસ્તા| મધ્યે તનુઃ| તથા, મુકુલાકારે આનને-મુખે દ્વેઽપિ, યસ્યાઃ સા મુકુલાનના| લેખનાઞ્જને તામ્રી શલાકા પ્રશસ્તા| રોપણે ચ કાલલોહોત્થા(લોહજા)-કૃષ્ણશસ્ત્રોદ્ભવા| અઙ્ગુલી ચ-હસ્તાવયવવિશેષો, રોપણ એવ શસ્તઃ| એવં પ્રસાદનેઽઞ્જને સુવર્ણોત્થા કનકોદ્ભવા, રજતોદ્ભવા ચ શલાકા પ્રશસ્તા|

Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14

અઞ્જનકલ્પના ત્રિપ્રકારા સ્યાત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ પિણ્ડો રસક્રિયા ચૂર્ણસ્ત્રિધૈવાઞ્જનકલ્પના| ગુરૌ મધ્યે લઘૌ દોષે તાં ક્રમેણ પ્રયોજયેત્||૧૪||

સ૦-પિણ્ડાદિભેદેન ત્રિપ્રકારાઽઞ્જનકલ્પના સ્યાત્| પિણ્ડાદયો બહુદોષાદિષુ ક્રમેણ પ્રયોજ્યાઃ| ગુરૌ દોષે પિણ્ડઃ પ્રયોજ્યો, મધ્યે દોષે રસક્રિયા, લઘૌ દોષે ચૂર્ણ ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15

હરેણુમાત્રા પિણ્ડસ્ય વેલ્લમાત્રા રસક્રિયા| તીક્ષ્ણસ્ય, દ્વિગુણં તસ્ય મૃદુનઃ|૧૫|

સ૦-તીક્ષ્ણદ્રવ્યકૃતસ્ય પિણ્ડસ્ય હરેણુમાત્રં પ્રમાણં કથયન્તિ| મૃદુદ્રવ્યકૃતસ્ય પિણ્ડસ્ય તત્ દ્વિગુણં પ્રમાણં-દ્વિહરેણુમાત્રં, વદન્તિ| રસક્રિયાયા વિડઙ્ગપ્રમાણમાહુઃ| [મૃદુદ્રવ્યકૃતાયા રસક્રિયાયા દ્વિવેલ્લમાત્રમ્|]

Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16

| ચૂર્ણિતસ્ય ચ||૧૫|| દ્વે શલાકે તુ તીક્ષ્ણ્સ્ય, તિસ્રસ્તદિતરસ્ય ચ| |૧૬|

સ૦-ચૂર્ણે તીક્ષ્ણે દ્વિગુણાં શલાકં, મૃદૌ ત્રિગુણાં શલાકામભિદધુઃ| તન્ત્રાન્તરે ચોક્તમ્-"લેખનમઞ્જનં તામ્રરજતકાંસ્યાદ્યન્યતમેષુ ધાર્યમ્| રોપણં સુવર્ણવટશઙ્ખાન્યતમેષુ| પ્રસાદનં સ્ફટિકપ્લક્ષચન્દનાન્યતમેષુ ધાર્યમ્| એવં હ્યઞ્જનમવ્યાપન્નગુણં ભવતિ| વર્તેર્ઘર્ષણાર્થં શિલા નિમ્રમધ્યાઽનુદ્ગારિણી પઞ્ચાઙ્ગુલાયતા ત્ર્યઙ્ગુલવિસ્તારા|" ઇતિ|

Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17

| નિશિ સ્વપ્ને ન મધ્યાહ્ને મ્લાને નોષ્ણગભસ્તિભિઃ||૧૬|| અક્ષિરોગાય દોષાઃ સ્યુર્વર્ધિતોત્પીડિતદ્ગુતાઃ| પ્રાતઃ સાયં ચ તચ્છાન્ત્યૈ વ્યાભ્રેર્કેઽતોઽઞ્જયેત્સદા||૧૭||

સ૦-નિશિ-રાત્રૌ, અઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| તથા સ્વપ્ને-સ્વપ્નકાલે, અઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| તથા, મધ્યંદિનેઽઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| ન ચ મ્લાને લોચનેઽઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| કેન (કાભિઃ) મ્લાને ? ઉષ્ણાભિર્દીધિતિભિઃ| યસ્માદેષુ કાલેષ્વઞ્જનેન પ્રયુક્તેન દોષા વૃદ્ધિં નીતાઃ, તથાઽન્યસ્થાનગત્ત્વાદુત્પીડિતાઃ, તથા દ્રુતાઃ- કાલસ્યોષ્ણત્વાદ્વિલયં ગતાઃ, અક્ષિરોગાય સ્યુઃ| તસ્માદેષુ કાલેષ્વઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| પ્રાતરિત્યાદિ| યતઃ પૂર્વોક્તેષુ કાલેષુ પૂર્વોક્તા દોષાઃ| તસ્માત્ પૂર્વાહ્ણેઽપરાહ્ણે ચ તચ્છાન્ત્યૈ-તસ્યાક્ષિરોગસ્યોપશમાય, વિતગાભ્રે રવૌ સદૈવ નેત્રેઽઞ્જયેત્|

Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18

વદન્ત્યન્યે તુ ન દિવા પ્રયોજ્યં તીક્ષ્ણમઞ્જનમ્| વિરેકદુર્બલં ચક્ષુરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ||૧૮||

સ૦-અન્યે ત્વાચાર્યા એવં વદન્તિ| યત્ તીક્ષ્ણમઞ્જનં દિવા ન પ્રયોજ્યમ્| કુતઃ ? યસ્માચ્ચક્ષુરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ| કિમ્ભૂતં ? વિરેકદુર્બલમ્, તીક્ષ્ણાઞ્જનેન વિરેચિતત્વાત્| તસ્માદ્દિવસે તીક્ષ્ણમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્|

Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19

અત એવાહ સ્વપ્નેન રત્રૌ કાલસ્ય સૌ મ્યત્વેન ચ તર્પિતા| શીતસાત્મ્યા દૃગાગ્નેયી સ્થિરતાં લભતે પુનઃ||૧૯||

સ૦-યસ્માત્સ્વપ્નેન રાત્રૌ તર્પિતા, તથા કાલસ્ય-રાત્ર્યાખ્યસ્ય, સૌ મ્યત્વેન તર્પિતા દૃષ્ટિઃ પુનહ્ સ્થૈર્યં પ્રાપ્નોતિ, તીક્ષ્ણાઞ્જનક્ષોભિતાઽપિ| કીદૃગ્દૃષ્ટિઃ ? આગ્નેયી,- અગ્ન્યુત્કટભૂતસમ્ભવા, તથા શીતસાત્મ્યા| તસ્માદ્રાત્રાવઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્| આગ્નેયીતિ "સર્વત્રાગ્નિકલિભ્યાં ઢગ્વક્તવ્યઃ" ઇતિ ઢક્| શીતં સાત્મ્યં યસ્યાઃ, પૈત્તિકજ્વરસ્યેવ|

Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20

તદેતદન્યમતમવ્યાપકમિતિ દૂષયન્નાહ અત્યુદ્રિક્તે બલાસે તુ લેખનીયેઽથવા ગદે| કામમહ્ય્નપિ નાત્યુષ્ણે તીક્ષ્ણમક્ષ્ણિ પ્રયોજયેત્||૨૦||

સ૦-અત્યુત્કૃષ્ટે કફે, અથવા લેખનાર્હે-શુક્રાર્માદૌ, રોગે દિનેઽપિ નાત્યુષ્ણે તીક્ષ્ણમઞ્જનં પ્રયોજયેત્| કામં-અનુમતમેતત્| કાલસ્યાત્યૌષ્ણ્યાદઞ્જનસ્ય તૈક્ષ્ણ્યાચ્ચાતિયોગેન દૃષ્ટ્યુપઘાતઃ સ્યાત્|

Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21

અત એવાહ અશ્મનો જન્મ લોહસ્ય તત એવ ચ તીક્ષ્ણતા| ઉપઘાતોઽપિ તેનૈવ તથા નેત્રસ્ય તેજસઃ||૨૧||

સ૦-અશ્મનઃ-પાષાણાત્, શસ્ત્રસ્યોત્પત્તિઃ| તસ્માદેવ ચાશ્મનઃ શ્લક્ષ્ણતાદિયોગાત્તીક્ષ્ણતા| ઉપઘાતોઽપિ-કુણ્ઠત્વાદિકઃ, તેનૈવ-પાષાણેન, ન કેવલં તૈક્ષ્ણ્યમ્| તથા-તેનૈવાશ્મશસ્ત્રન્યાયેન, નેત્રસ્ય તેજસઃ-અગ્નેરશ્મસ્થાનીયાજ્જન્મ| રવિસંજ્ઞાત્તેજસઃ સકાશાત્તીક્ષ્ણતા-દર્શનપટુત્વમ્| અત્યુષ્ણેન તુ તેન તસ્યોપઘાતઃ| તસ્માત્ યદન્યે વદન્તિ સામાન્યેનૈવ દિવાઽઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમિતિ, તદસદેવ|

Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22

અપિ ચ ન રાત્રાવપિ શીતેઽતિ નેત્રે તીક્ષ્ણાઞ્જનં હિતમ્| દોષમસ્રાવયેત્સ્તબ્ધં કણ્ડૂજાડ્યાદિકારિ તત્||૨૨||

સ૦-રાત્રાવપિ નેત્રે કફાધિક્યેનાતિશીતે-કણ્ડૂપૈચ્છિત્યાદ્યનુમિતે, તીક્ષ્ણમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યમ્| યતો નિશિ તીક્ષ્ણમઞ્જનમુપયુક્તં કાલસ્ય સૌ મ્યત્વાત્ દોષં-સ્રાવણ્યોગ્યં, અસ્રાવયેત્| અઞ્જનં સ્તબ્ધં કણ્ડૂજાડ્યાદિકૃત્ સ્યાત્, ન તુ શમકારિ| તસ્માત્ "શીતસાત્મ્યા દૃગાગ્નેયી સ્થિરતાં લભતે પુનઃ|" ઇત્યેતદપ્યસત્| તસ્માત્ પૂર્વોક્તમેવાનવદ્યમિતિ|

Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24

નાઞ્જયેદ્ભીતવમિતવિરિક્તાશિતવેગિતે| ક્રુદ્ધજ્વતિતતાન્તાક્ષિશિરોરુક્શોકજાગરે||૨૩|| અદૃષ્ટેઽર્કે શિરઃસ્નાતે પીતયોર્ધૂમમદ્યયોઃ| અજીર્ણેઽગ્ન્યર્કસન્તપ્તે દિવાસુપ્તે પિપાસિતે||૨૪||

સ૦-ભીતાદીનામક્ષિણી વૈદ્યો નાઞ્જયેત્| અશિતોઽત્ર સદ્યોભુક્તો વેદ્યઃ| સદ્યોભુક્તસ્ય નરસ્ય નયને નાઞ્જયેદિત્યર્થઃ| તાન્તે-સૂક્ષ્મભાસુરાદિદર્શનાદભિઘાતાદ્વા ગ્લાને, અક્ષિણી યસ્ય સઃ, તસ્મિન્| અદૃષ્ટેઽર્કે, જલદચ્છન્નત્વાત્| તથા, શિરઃસ્નાતાદિષુ|

Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25

સામ્પ્રતં યાદૃશમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યં તાદૃશં દર્શયતિ અતિતીક્ષ્ણમૃદુસ્તોકબહ્નચ્છઘનકર્કશમ્| અત્યર્થશીતલં તપ્તમઞ્જનં નાવચારયેત્||૨૫||

સ૦-અતિશબ્દસ્ય તીક્ષ્ણાદિભિર્ઘનાન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ| અત્યર્થશીતલમિત્યેતસ્માદત્યર્થશબ્દસ્તપ્તમિત્યત્રાનુવૃત્તિકૃતેન સમ્બન્ધેન યોજ્યઃ| અતિતીક્ષ્ણાદિગુણમઞ્જનં ન પ્રયોજયેત્| તન્ત્રાન્તતે ચાઞ્જનવિધિરુક્તઃ-"સુખોપવિષ્ટસ્યાતુરસ્ય સુખોપવિષ્ટો વૈદ્યો વામાઙ્ગુષ્ઠેનોત્તરં વર્ત્મોત્ક્ષિપ્ય કૃષ્ણભાગસ્યાધઃ કનીનિકાદપાઙ્ગં યાવદઞ્જનં નયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27

અથાનુન્મીલયન્ દૃષ્ટિમન્તઃ સઞ્ચારયેચ્છ્હનૈઃ| અઞ્જિતે વર્ત્મની કિઞ્ચિચ્ચાલયેચ્ચૈવમઞ્જનમ્||૨૬|| તીક્ષ્ણં વ્યાપ્નોતિ સહસા, ન ચોન્મેષનિમેષણમ્| નિષ્પીડનં ચ વર્ત્મભ્યાં ક્ષાલનં વા સમાચરેત્||૨૭||

સ૦-અથ-એવમઞ્જનસ્વરૂપમવેત્ય, નેત્રેઽઞ્જિતે સતિ દૃષ્ટિગોલકમનુન્મીલયન્ મધ્યે શનૈઃ શનૈઃ સઞ્ચારયેત્| કિઞ્ચિત્ વર્ત્મની ચાલયેત્| એવં તીક્ષ્ણાઞ્જનં નેત્રં વ્યાપ્નોતિ-અનુપ્રવિશતિ| ન ચ સહસા-વિધ્યતિક્રમેણ, ઉન્મેષનિમેષણં કુર્યાત્| ચશબ્દોઽવધારણે, નૈવ સમાચરેદિત્યર્થઃ| વર્ત્મભ્યાં ચ નિષ્પીડનં ન સમાચરેત્| વાશબ્દોઽવધારણે, ક્ષાલનં ચ નૈવ કુર્યાત્|

Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28

અપેતૌષધસંરમ્ભં નિર્વૃતં નયનં યદા| વ્યાધિદોષર્તુયોગ્યાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્તદા||૨૮||

સ૦-અપેતઃ-અપગતઃ ઔષધસંરમ્ભો-ભેષજક્ષોભો, યસ્માન્નેત્રાત્તદેવમ્| યતોઽપેતૌષધસંરમ્ભમત એવ નિર્વૃતં-અપેતદુઃખાનુબન્ધિ, યદા લોચનં સ્યાત્, તદા વ્યાધ્યાદિયોગ્યૈર્જલૈઃ પ્રક્ષાલયેત્| તત્ર વ્યાધિઃ-અભિષ્યન્દાદિઃ, દોષો-વાતાદિઃ, ઋતુઃ-વસન્તાદિઃ|

Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનાક્ષિ તતો વામં સવાસસા| ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સઙ્ગૃહ્ય શોધ્યં વામેન ચેતરત્||૨૯||

સ૦-તતો-નયનપ્રક્ષાલનાદનન્તરં, દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠેન સવસ્રેણ વામં નયનમૂર્ધ્વવર્ત્મનિ સમ્યગાદાય શોધનીયમ્| વામેનાઙ્ગુષ્ઠેન સવાસસા, ઇતરત્-દક્ષિણં, ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સઙ્ગૃહ્ય શોધ્યમ્|

Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30

કિમિતિ શોધ્યમ્ ? ઇત્યાહ વર્ત્મપ્રાપ્તોઽઞ્જાદ્દોષો રોગાન્ કુર્યાદતોઽન્યથા| |૩૦|

સ૦-અતોઽન્યથા-અશોધ્યમાને, વર્ત્મનિ પ્રાપ્તં ચ તદઞ્જનં ચ વર્ત્મપ્રાપ્તાઞ્જનં, તસ્માત્ દોષો રોગાન્ કુર્યાત્| તસ્માત્તચ્છોધ્યં નયનમ્|

Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30

| કણ્ડુજાડ્યેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણં ધૂમં વા યોજયેત્ પુનઃ||૩૦||

સ૦-કણ્ડૂશ્ચ જાડ્યં ચેતિ સમાહારદ્વન્દ્વઃ| તસ્મિન્ સતિ તીક્ષ્ણાઞ્જનં યોજયેત્| અથવા તીક્ષ્ણં ધૂમં યોજયેત્|

Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23

તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિતપ્તે તુ ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં હિમમ્||૩૦.૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાન આશ્ચોતના ઞ્જનવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||

સ૦-પુનસ્તીક્ષ્ણેનાઞ્જનેનાભિતપ્તે લોચને ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં પૂર્વોક્તં, હિતમિતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને આશ્ચોતનાઞ્જનવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ|| ૨૩||