23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

અથાત આશ્ચોતનાઞ્જનવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨|| )||૩||

Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1

સર્વેષામક્ષિરોગાણામાદાવાશ્ચોતનં હિતમ્| રુક્તોદકણ્ડૂઘર્ષાશ્રુદાહરાગનિવર્હણમ્||૧||

Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2

ઉષ્ણં બાતે, કફે કોષ્ણં, તચ્છીતં રક્તપિત્તયોઃ| |૨|

Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4

સમ્પ્રત્યાશ્ચોતનસ્ય વિધિમાહ | નિવાતસ્થસ્ય વામેન પાણિનોન્મીલ્ય લોચનમ્||૨|| શુક્તૌ પ્રલમ્બયાઽન્યેન પિચુવર્ત્યા કનીનિકે| દશ દ્વાદશ વા બિન્દૂન્ દ્વ્યઙ્ગુલાદવસેચયેત્||૩|| તતઃ પ્રમૃજ્ય મૃદુના ચૈલેન, કફવાતયોઃ| અન્યેન કોષ્ણપાનીયપ્લુતેન સ્વેદયેન્મૃદુ||૪||

Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6

અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણં રૂગ્રાગદૃઙ્નાશાયાક્ષિસેચનમ્| અતિશીતં તુ કુરુતે નિસ્તોદસ્તમ્ભવેદનાઃ||૫|| કાષાયવર્ત્મતાં ઘર્ષં કૃચ્છ્રાદુન્મેષણં બહુ| વિકારવૃદ્ધિમત્યલ્પં સંરમ્ભમપરિસ્રુતમ્||૬||

Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7

કયા યુક્ત્યા નેત્રે પ્રયુક્તમૌષધં દોષાનપયતિ ? ઇત્યાહ ગત્વા સન્ધિશિતોઘ્રાણમુખસ્રોતાંસિ ભેષજમ્| ઊર્ધ્વગાન્નયને ન્યસ્તમપવર્તયતે મલાન્||૭||

Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9

અથાઞ્જનં શુદ્ધતનોર્નેત્રમાત્રાશ્રયે મલે| પક્વલિઙ્ગેઽલ્પશોફાતિકણ્ડૂપૈચ્છિલ્યલક્ષિતે||૮|| મન્દઘર્ષાશ્રુરાગેઽક્ષિણ પ્રયોજ્યં ઘનદૂષિકે| આર્તિ પિત્તકફાસૃગ્ભિર્મારુતેન વિશેષતઃ||૯||

Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10

લેખનં રોપણં દૃષ્ટિપ્રસાદનમિતિ ત્રિધા| અઞ્હ્જનમ્|૧૦|

Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10

| લેખનં તત્ર કષાયામ્લપટૂષણૈઃ||૧૦||

Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11

રોપણં તિક્તકૈર્દ્રવ્યૈઃ| |૧૧|

Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12

સ્વાદુશીતૈઃ પ્રસાદનમ્| તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિસન્તપ્તે નયને તત્પ્રસાદનમ્||૧૧|| પ્રયુજ્યમાનં લભતે પ્રત્યઞ્જનસમાહ્વયમ્| |૧૨|

Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13

| દશાઙ્ગુલા તનુર્મધ્યે શલાકા મુકુલાનના||૧૨|| પ્રશસ્તા, લેખને તામ્રી, રોપણે કાલલોહજા| અઙ્ગુલી ચ, સુવર્ણોત્થા રૂપ્યજા ચ પ્રસાદને||૧૩||

Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14

અઞ્જનકલ્પના ત્રિપ્રકારા સ્યાત્| કથમ્ ? ઇત્યાહ પિણ્ડો રસક્રિયા ચૂર્ણસ્ત્રિધૈવાઞ્જનકલ્પના| ગુરૌ મધ્યે લઘૌ દોષે તાં ક્રમેણ પ્રયોજયેત્||૧૪||

Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15

હરેણુમાત્રા પિણ્ડસ્ય વેલ્લમાત્રા રસક્રિયા| તીક્ષ્ણસ્ય, દ્વિગુણં તસ્ય મૃદુનઃ|૧૫|

Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16

| ચૂર્ણિતસ્ય ચ||૧૫|| દ્વે શલાકે તુ તીક્ષ્ણ્સ્ય, તિસ્રસ્તદિતરસ્ય ચ| |૧૬|

Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17

| નિશિ સ્વપ્ને ન મધ્યાહ્ને મ્લાને નોષ્ણગભસ્તિભિઃ||૧૬|| અક્ષિરોગાય દોષાઃ સ્યુર્વર્ધિતોત્પીડિતદ્ગુતાઃ| પ્રાતઃ સાયં ચ તચ્છાન્ત્યૈ વ્યાભ્રેર્કેઽતોઽઞ્જયેત્સદા||૧૭||

Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18

વદન્ત્યન્યે તુ ન દિવા પ્રયોજ્યં તીક્ષ્ણમઞ્જનમ્| વિરેકદુર્બલં ચક્ષુરાદિત્યં પ્રાપ્ય સીદતિ||૧૮||

Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19

અત એવાહ સ્વપ્નેન રત્રૌ કાલસ્ય સૌ મ્યત્વેન ચ તર્પિતા| શીતસાત્મ્યા દૃગાગ્નેયી સ્થિરતાં લભતે પુનઃ||૧૯||

Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20

તદેતદન્યમતમવ્યાપકમિતિ દૂષયન્નાહ અત્યુદ્રિક્તે બલાસે તુ લેખનીયેઽથવા ગદે| કામમહ્ય્નપિ નાત્યુષ્ણે તીક્ષ્ણમક્ષ્ણિ પ્રયોજયેત્||૨૦||

Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21

અત એવાહ અશ્મનો જન્મ લોહસ્ય તત એવ ચ તીક્ષ્ણતા| ઉપઘાતોઽપિ તેનૈવ તથા નેત્રસ્ય તેજસઃ||૨૧||

Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22

અપિ ચ ન રાત્રાવપિ શીતેઽતિ નેત્રે તીક્ષ્ણાઞ્જનં હિતમ્| દોષમસ્રાવયેત્સ્તબ્ધં કણ્ડૂજાડ્યાદિકારિ તત્||૨૨||

Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24

નાઞ્જયેદ્ભીતવમિતવિરિક્તાશિતવેગિતે| ક્રુદ્ધજ્વતિતતાન્તાક્ષિશિરોરુક્શોકજાગરે||૨૩|| અદૃષ્ટેઽર્કે શિરઃસ્નાતે પીતયોર્ધૂમમદ્યયોઃ| અજીર્ણેઽગ્ન્યર્કસન્તપ્તે દિવાસુપ્તે પિપાસિતે||૨૪||

Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25

સામ્પ્રતં યાદૃશમઞ્જનં ન પ્રયોજ્યં તાદૃશં દર્શયતિ અતિતીક્ષ્ણમૃદુસ્તોકબહ્નચ્છઘનકર્કશમ્| અત્યર્થશીતલં તપ્તમઞ્જનં નાવચારયેત્||૨૫||

Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27

અથાનુન્મીલયન્ દૃષ્ટિમન્તઃ સઞ્ચારયેચ્છ્હનૈઃ| અઞ્જિતે વર્ત્મની કિઞ્ચિચ્ચાલયેચ્ચૈવમઞ્જનમ્||૨૬|| તીક્ષ્ણં વ્યાપ્નોતિ સહસા, ન ચોન્મેષનિમેષણમ્| નિષ્પીડનં ચ વર્ત્મભ્યાં ક્ષાલનં વા સમાચરેત્||૨૭||

Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28

અપેતૌષધસંરમ્ભં નિર્વૃતં નયનં યદા| વ્યાધિદોષર્તુયોગ્યાભિરદ્ભિઃ પ્રક્ષાલયેત્તદા||૨૮||

Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29

દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠકેનાક્ષિ તતો વામં સવાસસા| ઊર્ધ્વવર્ત્મનિ સઙ્ગૃહ્ય શોધ્યં વામેન ચેતરત્||૨૯||

Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30

કિમિતિ શોધ્યમ્ ? ઇત્યાહ વર્ત્મપ્રાપ્તોઽઞ્જાદ્દોષો રોગાન્ કુર્યાદતોઽન્યથા| |૩૦|

Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30

| કણ્ડુજાડ્યેઽઞ્જનં તીક્ષ્ણં ધૂમં વા યોજયેત્ પુનઃ||૩૦||

Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23

તીક્ષ્ણાઞ્જનાભિતપ્તે તુ ચૂર્ણં પ્રત્યઞ્જનં હિમમ્||૩૦.૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાન આશ્ચોતના ઞ્જનવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૩||