23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ത്രയോവിംശാധ്യായാരമ്ഭോ ജത്രൂര്ധ്വരോഗപ്രസ്താവാല്ലോചനരോഗപ്രതിഷേധാര്ഥമാഹ

Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

അഥാത ആശ്ചോതനാഞ്ജനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||

സ൦-ആശ്ചോതനം ചാഞ്ജനം ച, തയോര്വിധിര്യസ്മിന്നധ്യായേ സ ഏവമ്| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1

സര്വേഷാമക്ഷിരോഗാണാമാദാവാശ്ചോതനം ഹിതമ്| രുക്തോദകണ്ഡൂഘര്ഷാശ്രുദാഹരാഗനിവര്ഹണമ്||൧||

സ൦-സകലാനാമപി നയനാമയാനാം പ്രഥമമാശ്ചോതനം-പരിഷേകോ, ഹിതമ്| യതസ്തദാശ്ചോതനമുപയുക്തം രുജാദിഘ്നം സ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ.അ.൩൨)-"അവ്യക്തേഷ്വേവ രുജാദിഷു തുല്യഗുണം പക്ഷ്മപരിഹാരേണാശ്ചോതനേനൈവാക്ഷികോശാലേപനമ്| തച്ച ബിഡാലകസംജ്ഞമ്|" ഇതി|

Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2

ഉഷ്ണം ബാതേ, കഫേ കോഷ്ണം, തച്ഛീതം രക്തപിത്തയോഃ| |൨|

സ൦-തത്-ആശ്ചോതനം, മരുത്യുഷ്ണം, കഫേ കിഞ്ചിദുഷ്ണം, രക്തേ പിത്തേ ച ശീതം, ഹിതമ്|

Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4

സമ്പ്രത്യാശ്ചോതനസ്യ വിധിമാഹ | നിവാതസ്ഥസ്യ വാമേന പാണിനോന്മീല്യ ലോചനമ്||൨|| ശുക്തൌ പ്രലമ്ബയാऽന്യേന പിചുവര്ത്യാ കനീനികേ| ദശ ദ്വാദശ വാ ബിന്ദൂന് ദ്വ്യങ്ഗുലാദവസേചയേത്||൩|| തതഃ പ്രമൃജ്യ മൃദുനാ ചൈലേന, കഫവാതയോഃ| അന്യേന കോഷ്ണപാനീയപ്ലുതേന സ്വേദയേന്മൃദു||൪||

സ൦-നിവാതസ്ഥാനസ്ഥിതസ്യാതുരസ്യ വൈദ്യോ വാമേന പാണിനോന്മീല്യ ലോചനമപാങ്ഗദേശേ ഭാജനം നിധയ, അന്യേന-ദക്ഷിണകരേണ, പിചുവര്ത്യാ ശുക്ത്യാം പ്രലമ്ബയാ ദശ ദ്വാദശ വാ ബിന്ദൂന് ദ്വ്യങ്ഗുലാത്-നാതിനികടാന്നാതിദൂരാത്, കനീനികേऽവസേചയേത്| തത ഇതി അനന്തരം, കോമലേന വസ്ത്രഖണ്ഡേന പ്രമൃജ്യ-ശോധയിത്വാ, അന്യേന-ശോധനാത്, ചൈലേന കോഷ്ണജലപ്ലുതേനാക്ഷി മൃദു സ്വേദയേത്-നാതിശയേന| കയോര്ദോഷയോഃ? വാതകഫയോഃ,-ന തു പിത്തരക്തയോരിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6

അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണം രൂഗ്രാഗദൃങ്നാശായാക്ഷിസേചനമ്| അതിശീതം തു കുരുതേ നിസ്തോദസ്തമ്ഭവേദനാഃ||൫|| കാഷായവര്ത്മതാം ഘര്ഷം കൃച്ഛ്രാദുന്മേഷണം ബഹു| വികാരവൃദ്ധിമത്യല്പം സംരമ്ഭമപരിസ്രുതമ്||൬||

സ൦-അത്യര്ഥമുഷ്ണമതിതീക്ഷ്ണം വാऽऽശ്ചോതനം രുജേ-രോഗായ, രാഗായ-ലോഹിതിമ്രേ, ദൃഗ്വിനാശായ ച സ്യാത്| അതിശീതം ത്വക്ഷിസേചനം നിസ്തോദാദീന് വിധത്തേ| നിസ്തോദഃ-സൂച്യവ വ്യധഃ| സ്തമ്ഭഃ അക്ഷ്ണഃ സ്തമ്ഭനമിവ| വേദനാ-ശൂലമ്| കഷായവര്ത്മത്വം കുരുതേ| ഘര്ഷോ-വര്ത്മനോഃ പരസ്പരം സംശ്ലേഷഃ| ബഹു-അതിമാത്രം, ആശ്ചോതനം കൃച്ഛ്രേണോന്മേഷണം വിധത്തേ| അത്യല്പമക്ഷിസേചനം വികാരവൃദ്ധിം കുരുതേ| അപരിസ്രുതമക്ഷിസേചനം സംരമ്ഭം-വേത്രക്ഷോഭം, വിധത്തേ|

Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7

കയാ യുക്ത്യാ നേത്രേ പ്രയുക്തമൌഷധം ദോഷാനപയതി ? ഇത്യാഹ ഗത്വാ സന്ധിശിതോഘ്രാണമുഖസ്രോതാംസി ഭേഷജമ്| ഊര്ധ്വഗാന്നയനേ ന്യസ്തമപവര്തയതേ മലാന്||൭||

സ൦-സന്ധ്യാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| തതഃ സ്രോതഃശബ്ദേന ഷഷ്ഠീസമാസഃ| സന്ധിശബ്ദേനേഹാക്ഷികോശസമ്ബന്ധിനഃ സന്ധയോ ഗൃഹ്യന്തേ| തേന-അക്ഷികോശസന്ധിസ്രോതാംസി ശിരാസ്രോതാംസി മുഖസ്രോതാംസി ഗത്വാ നയനേ ക്ഷിപ്തഭൌഷധമൂര്ധ്വഗാന് മലാനപവര്തയതേ|

Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9

അഥാഞ്ജനം ശുദ്ധതനോര്നേത്രമാത്രാശ്രയേ മലേ| പക്വലിങ്ഗേऽല്പശോഫാതികണ്ഡൂപൈച്ഛില്യലക്ഷിതേ||൮|| മന്ദഘര്ഷാശ്രുരാഗേऽക്ഷിണ പ്രയോജ്യം ഘനദൂഷികേ| ആര്തി പിത്തകഫാസൃഗ്ഭിര്മാരുതേന വിശേഷതഃ||൯||

സ൦-അഥ-ആശ്ചോതനാദനന്തരം, അഞ്ജനം പ്രയോക്തവ്യമ്| കീദൃശസ്യാതുരസ്യ? ശുദ്ധാ തനുര്യസ്യ സഃ, തസ്യ| മലേ നേത്രമാത്രാശ്രയേ-ന ത്വധികശരീരവ്യാപിനി| തഥാ, പക്വലിങ്ഗേ| പക്വലിങ്ഗതാ കഥം വേദ്യാ? ഇതി വിശേഷണദ്വാരേണാഹ-അല്പശോഫേനാതികണ്ഡ്വാ പൈച്ഛില്യേന ച ലക്ഷിതേ-അവഗതേ, 'പക്വലിങ്ഗേ സതി| കീദൃശേऽക്ഷിണ? മന്ദാഃ-അല്പാഃ, ഘര്ഷാശ്രുരാഗാ യസ്യ തസ്മിന്| തഥാ, ഘനാ ദൂഷികാ-നേത്രമലോ, യസ്മിന്നയനേ തസ്മിന്| ഏതദപി പക്വലിങ്ഗമേവ| പിത്തേന കഫേന രക്തേന ചാതുരേ, മാരുതേന ചാതുരേ വിശേഷേണാഞ്ജനം പ്രയോജ്യമ്|

Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10

ലേഖനം രോപണം ദൃഷ്ടിപ്രസാദനമിതി ത്രിധാ| അഞ്ഹ്ജനമ്|൧൦|

സ൦-അഞ്ജനം ച ലേഖനാദിഭേദേന ത്രിധാ| ലിഖ്യതേ-ശസ്ത്രേണേവ, ശുക്രാര്മാദീനീതി ലേഖനമ്| രോപ്യതേ-സംരോഹ്യതേ, അഭിഷ്യന്ദാദീനീതി രോപണമ്| പ്രസാദ്യതേ-നിര്മലീക്രിയതേ, അനേനേതി പ്രസാദനമ്| ദൃഷ്ടേഃ പ്രസാദനം ദൃഷ്ടിപ്രസാദനമ്| സങ്ഗ്രഹേ യത് സ്നേഹനമഞ്ജനം കഥിതം തദിഹ രോപണദൃഷ്ടിപ്രസാദനയോരേവാന്തര്ഭൂതത്വാത് പൃഥങ്നോക്തമ്|

Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10

| ലേഖനം തത്ര കഷായാമ്ലപടൂഷണൈഃ||൧൦||

സ൦-തത്ര-തേഷു ത്രിഷ്വഞ്ജനേഷു മധ്യാത്, ലേഖനമഞ്ജനം കഷായാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ ശുക്രാര്മാദിഷു പ്രയോജ്യമ്|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11

രോപണം തിക്തകൈര്ദ്രവ്യൈഃ| |൧൧|

സ൦-രോപണമഞ്ജനം തിക്തകൈര്ദ്രവ്യൈഃ സ്യാത്| തിക്തഗ്രഹണമുപലക്ഷണാര്ഥമ്| തേന-കഷായദ്രവ്യൈഃ സംസ്നേഹൈഃ രോപണമഞ്ജനം വേദ്യമ്|

Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12

സ്വാദുശീതൈഃ പ്രസാദനമ്| തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിസന്തപ്തേ നയനേ തത്പ്രസാദനമ്||൧൧|| പ്രയുജ്യമാനം ലഭതേ പ്രത്യഞ്ജനസമാഹ്വയമ്| |൧൨|

സ൦-സ്വാദുശീതൈര്ദ്രവ്യൈഃ പ്രസാദനമഞ്ജനം ഭവതി| പ്രസാദനമേവ സ്വാദുശീതദ്രവ്യൈശ്രൂര്ണം തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിസന്തപ്തേ ചക്ഷുഷി പ്രയുജ്യമാനം പ്രത്യഞ്ജനസംജ്ഞാം ലഭതേ|

Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13

| ദശാങ്ഗുലാ തനുര്മധ്യേ ശലാകാ മുകുലാനനാ||൧൨|| പ്രശസ്താ, ലേഖനേ താമ്രീ, രോപണേ കാലലോഹജാ| അങ്ഗുലീ ച, സുവര്ണോത്ഥാ രൂപ്യജാ ച പ്രസാദനേ||൧൩||

സ൦-ദശാങ്ഗുലാ രാജമാഷസ്ഥൂലാ ശലാകാ പ്രശസ്താ| മധ്യേ തനുഃ| തഥാ, മുകുലാകാരേ ആനനേ-മുഖേ ദ്വേऽപി, യസ്യാഃ സാ മുകുലാനനാ| ലേഖനാഞ്ജനേ താമ്രീ ശലാകാ പ്രശസ്താ| രോപണേ ച കാലലോഹോത്ഥാ(ലോഹജാ)-കൃഷ്ണശസ്ത്രോദ്ഭവാ| അങ്ഗുലീ ച-ഹസ്താവയവവിശേഷോ, രോപണ ഏവ ശസ്തഃ| ഏവം പ്രസാദനേऽഞ്ജനേ സുവര്ണോത്ഥാ കനകോദ്ഭവാ, രജതോദ്ഭവാ ച ശലാകാ പ്രശസ്താ|

Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14

അഞ്ജനകല്പനാ ത്രിപ്രകാരാ സ്യാത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ പിണ്ഡോ രസക്രിയാ ചൂര്ണസ്ത്രിധൈവാഞ്ജനകല്പനാ| ഗുരൌ മധ്യേ ലഘൌ ദോഷേ താം ക്രമേണ പ്രയോജയേത്||൧൪||

സ൦-പിണ്ഡാദിഭേദേന ത്രിപ്രകാരാऽഞ്ജനകല്പനാ സ്യാത്| പിണ്ഡാദയോ ബഹുദോഷാദിഷു ക്രമേണ പ്രയോജ്യാഃ| ഗുരൌ ദോഷേ പിണ്ഡഃ പ്രയോജ്യോ, മധ്യേ ദോഷേ രസക്രിയാ, ലഘൌ ദോഷേ ചൂര്ണ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15

ഹരേണുമാത്രാ പിണ്ഡസ്യ വേല്ലമാത്രാ രസക്രിയാ| തീക്ഷ്ണസ്യ, ദ്വിഗുണം തസ്യ മൃദുനഃ|൧൫|

സ൦-തീക്ഷ്ണദ്രവ്യകൃതസ്യ പിണ്ഡസ്യ ഹരേണുമാത്രം പ്രമാണം കഥയന്തി| മൃദുദ്രവ്യകൃതസ്യ പിണ്ഡസ്യ തത് ദ്വിഗുണം പ്രമാണം-ദ്വിഹരേണുമാത്രം, വദന്തി| രസക്രിയായാ വിഡങ്ഗപ്രമാണമാഹുഃ| [മൃദുദ്രവ്യകൃതായാ രസക്രിയായാ ദ്വിവേല്ലമാത്രമ്|]

Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16

| ചൂര്ണിതസ്യ ച||൧൫|| ദ്വേ ശലാകേ തു തീക്ഷ്ണ്സ്യ, തിസ്രസ്തദിതരസ്യ ച| |൧൬|

സ൦-ചൂര്ണേ തീക്ഷ്ണേ ദ്വിഗുണാം ശലാകം, മൃദൌ ത്രിഗുണാം ശലാകാമഭിദധുഃ| തന്ത്രാന്തരേ ചോക്തമ്-"ലേഖനമഞ്ജനം താമ്രരജതകാംസ്യാദ്യന്യതമേഷു ധാര്യമ്| രോപണം സുവര്ണവടശങ്ഖാന്യതമേഷു| പ്രസാദനം സ്ഫടികപ്ലക്ഷചന്ദനാന്യതമേഷു ധാര്യമ്| ഏവം ഹ്യഞ്ജനമവ്യാപന്നഗുണം ഭവതി| വര്തേര്ഘര്ഷണാര്ഥം ശിലാ നിമ്രമധ്യാऽനുദ്ഗാരിണീ പഞ്ചാങ്ഗുലായതാ ത്ര്യങ്ഗുലവിസ്താരാ|" ഇതി|

Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17

| നിശി സ്വപ്നേ ന മധ്യാഹ്നേ മ്ലാനേ നോഷ്ണഗഭസ്തിഭിഃ||൧൬|| അക്ഷിരോഗായ ദോഷാഃ സ്യുര്വര്ധിതോത്പീഡിതദ്ഗുതാഃ| പ്രാതഃ സായം ച തച്ഛാന്ത്യൈ വ്യാഭ്രേര്കേऽതോऽഞ്ജയേത്സദാ||൧൭||

സ൦-നിശി-രാത്രൌ, അഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്| തഥാ സ്വപ്നേ-സ്വപ്നകാലേ, അഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്| തഥാ, മധ്യംദിനേऽഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്| ന ച മ്ലാനേ ലോചനേऽഞ്ജനം പ്രയോജ്യമ്| കേന (കാഭിഃ) മ്ലാനേ ? ഉഷ്ണാഭിര്ദീധിതിഭിഃ| യസ്മാദേഷു കാലേഷ്വഞ്ജനേന പ്രയുക്തേന ദോഷാ വൃദ്ധിം നീതാഃ, തഥാऽന്യസ്ഥാനഗത്ത്വാദുത്പീഡിതാഃ, തഥാ ദ്രുതാഃ- കാലസ്യോഷ്ണത്വാദ്വിലയം ഗതാഃ, അക്ഷിരോഗായ സ്യുഃ| തസ്മാദേഷു കാലേഷ്വഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്| പ്രാതരിത്യാദി| യതഃ പൂര്വോക്തേഷു കാലേഷു പൂര്വോക്താ ദോഷാഃ| തസ്മാത് പൂര്വാഹ്ണേऽപരാഹ്ണേ ച തച്ഛാന്ത്യൈ-തസ്യാക്ഷിരോഗസ്യോപശമായ, വിതഗാഭ്രേ രവൌ സദൈവ നേത്രേऽഞ്ജയേത്|

Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18

വദന്ത്യന്യേ തു ന ദിവാ പ്രയോജ്യം തീക്ഷ്ണമഞ്ജനമ്| വിരേകദുര്ബലം ചക്ഷുരാദിത്യം പ്രാപ്യ സീദതി||൧൮||

സ൦-അന്യേ ത്വാചാര്യാ ഏവം വദന്തി| യത് തീക്ഷ്ണമഞ്ജനം ദിവാ ന പ്രയോജ്യമ്| കുതഃ ? യസ്മാച്ചക്ഷുരാദിത്യം പ്രാപ്യ സീദതി| കിമ്ഭൂതം ? വിരേകദുര്ബലമ്, തീക്ഷ്ണാഞ്ജനേന വിരേചിതത്വാത്| തസ്മാദ്ദിവസേ തീക്ഷ്ണമഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്|

Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19

അത ഏവാഹ സ്വപ്നേന രത്രൌ കാലസ്യ സൌ മ്യത്വേന ച തര്പിതാ| ശീതസാത്മ്യാ ദൃഗാഗ്നേയീ സ്ഥിരതാം ലഭതേ പുനഃ||൧൯||

സ൦-യസ്മാത്സ്വപ്നേന രാത്രൌ തര്പിതാ, തഥാ കാലസ്യ-രാത്ര്യാഖ്യസ്യ, സൌ മ്യത്വേന തര്പിതാ ദൃഷ്ടിഃ പുനഹ് സ്ഥൈര്യം പ്രാപ്നോതി, തീക്ഷ്ണാഞ്ജനക്ഷോഭിതാऽപി| കീദൃഗ്ദൃഷ്ടിഃ ? ആഗ്നേയീ,- അഗ്ന്യുത്കടഭൂതസമ്ഭവാ, തഥാ ശീതസാത്മ്യാ| തസ്മാദ്രാത്രാവഞ്ജനം പ്രയോജ്യമ്| ആഗ്നേയീതി "സര്വത്രാഗ്നികലിഭ്യാം ഢഗ്വക്തവ്യഃ" ഇതി ഢക്| ശീതം സാത്മ്യം യസ്യാഃ, പൈത്തികജ്വരസ്യേവ|

Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20

തദേതദന്യമതമവ്യാപകമിതി ദൂഷയന്നാഹ അത്യുദ്രിക്തേ ബലാസേ തു ലേഖനീയേऽഥവാ ഗദേ| കാമമഹ്യ്നപി നാത്യുഷ്ണേ തീക്ഷ്ണമക്ഷ്ണി പ്രയോജയേത്||൨൦||

സ൦-അത്യുത്കൃഷ്ടേ കഫേ, അഥവാ ലേഖനാര്ഹേ-ശുക്രാര്മാദൌ, രോഗേ ദിനേऽപി നാത്യുഷ്ണേ തീക്ഷ്ണമഞ്ജനം പ്രയോജയേത്| കാമം-അനുമതമേതത്| കാലസ്യാത്യൌഷ്ണ്യാദഞ്ജനസ്യ തൈക്ഷ്ണ്യാച്ചാതിയോഗേന ദൃഷ്ട്യുപഘാതഃ സ്യാത്|

Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21

അത ഏവാഹ അശ്മനോ ജന്മ ലോഹസ്യ തത ഏവ ച തീക്ഷ്ണതാ| ഉപഘാതോऽപി തേനൈവ തഥാ നേത്രസ്യ തേജസഃ||൨൧||

സ൦-അശ്മനഃ-പാഷാണാത്, ശസ്ത്രസ്യോത്പത്തിഃ| തസ്മാദേവ ചാശ്മനഃ ശ്ലക്ഷ്ണതാദിയോഗാത്തീക്ഷ്ണതാ| ഉപഘാതോऽപി-കുണ്ഠത്വാദികഃ, തേനൈവ-പാഷാണേന, ന കേവലം തൈക്ഷ്ണ്യമ്| തഥാ-തേനൈവാശ്മശസ്ത്രന്യായേന, നേത്രസ്യ തേജസഃ-അഗ്നേരശ്മസ്ഥാനീയാജ്ജന്മ| രവിസംജ്ഞാത്തേജസഃ സകാശാത്തീക്ഷ്ണതാ-ദര്ശനപടുത്വമ്| അത്യുഷ്ണേന തു തേന തസ്യോപഘാതഃ| തസ്മാത് യദന്യേ വദന്തി സാമാന്യേനൈവ ദിവാऽഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമിതി, തദസദേവ|

Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22

അപി ച ന രാത്രാവപി ശീതേऽതി നേത്രേ തീക്ഷ്ണാഞ്ജനം ഹിതമ്| ദോഷമസ്രാവയേത്സ്തബ്ധം കണ്ഡൂജാഡ്യാദികാരി തത്||൨൨||

സ൦-രാത്രാവപി നേത്രേ കഫാധിക്യേനാതിശീതേ-കണ്ഡൂപൈച്ഛിത്യാദ്യനുമിതേ, തീക്ഷ്ണമഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യമ്| യതോ നിശി തീക്ഷ്ണമഞ്ജനമുപയുക്തം കാലസ്യ സൌ മ്യത്വാത് ദോഷം-സ്രാവണ്യോഗ്യം, അസ്രാവയേത്| അഞ്ജനം സ്തബ്ധം കണ്ഡൂജാഡ്യാദികൃത് സ്യാത്, ന തു ശമകാരി| തസ്മാത് "ശീതസാത്മ്യാ ദൃഗാഗ്നേയീ സ്ഥിരതാം ലഭതേ പുനഃ|" ഇത്യേതദപ്യസത്| തസ്മാത് പൂര്വോക്തമേവാനവദ്യമിതി|

Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24

നാഞ്ജയേദ്ഭീതവമിതവിരിക്താശിതവേഗിതേ| ക്രുദ്ധജ്വതിതതാന്താക്ഷിശിരോരുക്ശോകജാഗരേ||൨൩|| അദൃഷ്ടേऽര്കേ ശിരഃസ്നാതേ പീതയോര്ധൂമമദ്യയോഃ| അജീര്ണേऽഗ്ന്യര്കസന്തപ്തേ ദിവാസുപ്തേ പിപാസിതേ||൨൪||

സ൦-ഭീതാദീനാമക്ഷിണീ വൈദ്യോ നാഞ്ജയേത്| അശിതോऽത്ര സദ്യോഭുക്തോ വേദ്യഃ| സദ്യോഭുക്തസ്യ നരസ്യ നയനേ നാഞ്ജയേദിത്യര്ഥഃ| താന്തേ-സൂക്ഷ്മഭാസുരാദിദര്ശനാദഭിഘാതാദ്വാ ഗ്ലാനേ, അക്ഷിണീ യസ്യ സഃ, തസ്മിന്| അദൃഷ്ടേऽര്കേ, ജലദച്ഛന്നത്വാത്| തഥാ, ശിരഃസ്നാതാദിഷു|

Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25

സാമ്പ്രതം യാദൃശമഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യം താദൃശം ദര്ശയതി അതിതീക്ഷ്ണമൃദുസ്തോകബഹ്നച്ഛഘനകര്കശമ്| അത്യര്ഥശീതലം തപ്തമഞ്ജനം നാവചാരയേത്||൨൫||

സ൦-അതിശബ്ദസ്യ തീക്ഷ്ണാദിഭിര്ഘനാന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ| അത്യര്ഥശീതലമിത്യേതസ്മാദത്യര്ഥശബ്ദസ്തപ്തമിത്യത്രാനുവൃത്തികൃതേന സമ്ബന്ധേന യോജ്യഃ| അതിതീക്ഷ്ണാദിഗുണമഞ്ജനം ന പ്രയോജയേത്| തന്ത്രാന്തതേ ചാഞ്ജനവിധിരുക്തഃ-"സുഖോപവിഷ്ടസ്യാതുരസ്യ സുഖോപവിഷ്ടോ വൈദ്യോ വാമാങ്ഗുഷ്ഠേനോത്തരം വര്ത്മോത്ക്ഷിപ്യ കൃഷ്ണഭാഗസ്യാധഃ കനീനികാദപാങ്ഗം യാവദഞ്ജനം നയേത്|" ഇതി|

Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27

അഥാനുന്മീലയന് ദൃഷ്ടിമന്തഃ സഞ്ചാരയേച്ഛ്ഹനൈഃ| അഞ്ജിതേ വര്ത്മനീ കിഞ്ചിച്ചാലയേച്ചൈവമഞ്ജനമ്||൨൬|| തീക്ഷ്ണം വ്യാപ്നോതി സഹസാ, ന ചോന്മേഷനിമേഷണമ്| നിഷ്പീഡനം ച വര്ത്മഭ്യാം ക്ഷാലനം വാ സമാചരേത്||൨൭||

സ൦-അഥ-ഏവമഞ്ജനസ്വരൂപമവേത്യ, നേത്രേऽഞ്ജിതേ സതി ദൃഷ്ടിഗോലകമനുന്മീലയന് മധ്യേ ശനൈഃ ശനൈഃ സഞ്ചാരയേത്| കിഞ്ചിത് വര്ത്മനീ ചാലയേത്| ഏവം തീക്ഷ്ണാഞ്ജനം നേത്രം വ്യാപ്നോതി-അനുപ്രവിശതി| ന ച സഹസാ-വിധ്യതിക്രമേണ, ഉന്മേഷനിമേഷണം കുര്യാത്| ചശബ്ദോऽവധാരണേ, നൈവ സമാചരേദിത്യര്ഥഃ| വര്ത്മഭ്യാം ച നിഷ്പീഡനം ന സമാചരേത്| വാശബ്ദോऽവധാരണേ, ക്ഷാലനം ച നൈവ കുര്യാത്|

Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28

അപേതൌഷധസംരമ്ഭം നിര്വൃതം നയനം യദാ| വ്യാധിദോഷര്തുയോഗ്യാഭിരദ്ഭിഃ പ്രക്ഷാലയേത്തദാ||൨൮||

സ൦-അപേതഃ-അപഗതഃ ഔഷധസംരമ്ഭോ-ഭേഷജക്ഷോഭോ, യസ്മാന്നേത്രാത്തദേവമ്| യതോऽപേതൌഷധസംരമ്ഭമത ഏവ നിര്വൃതം-അപേതദുഃഖാനുബന്ധി, യദാ ലോചനം സ്യാത്, തദാ വ്യാധ്യാദിയോഗ്യൈര്ജലൈഃ പ്രക്ഷാലയേത്| തത്ര വ്യാധിഃ-അഭിഷ്യന്ദാദിഃ, ദോഷോ-വാതാദിഃ, ഋതുഃ-വസന്താദിഃ|

Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29

ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠകേനാക്ഷി തതോ വാമം സവാസസാ| ഊര്ധ്വവര്ത്മനി സങ്ഗൃഹ്യ ശോധ്യം വാമേന ചേതരത്||൨൯||

സ൦-തതോ-നയനപ്രക്ഷാലനാദനന്തരം, ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠേന സവസ്രേണ വാമം നയനമൂര്ധ്വവര്ത്മനി സമ്യഗാദായ ശോധനീയമ്| വാമേനാങ്ഗുഷ്ഠേന സവാസസാ, ഇതരത്-ദക്ഷിണം, ഊര്ധ്വവര്ത്മനി സങ്ഗൃഹ്യ ശോധ്യമ്|

Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30

കിമിതി ശോധ്യമ് ? ഇത്യാഹ വര്ത്മപ്രാപ്തോऽഞ്ജാദ്ദോഷോ രോഗാന് കുര്യാദതോऽന്യഥാ| |൩൦|

സ൦-അതോऽന്യഥാ-അശോധ്യമാനേ, വര്ത്മനി പ്രാപ്തം ച തദഞ്ജനം ച വര്ത്മപ്രാപ്താഞ്ജനം, തസ്മാത് ദോഷോ രോഗാന് കുര്യാത്| തസ്മാത്തച്ഛോധ്യം നയനമ്|

Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30

| കണ്ഡുജാഡ്യേऽഞ്ജനം തീക്ഷ്ണം ധൂമം വാ യോജയേത് പുനഃ||൩൦||

സ൦-കണ്ഡൂശ്ച ജാഡ്യം ചേതി സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ| തസ്മിന് സതി തീക്ഷ്ണാഞ്ജനം യോജയേത്| അഥവാ തീക്ഷ്ണം ധൂമം യോജയേത്|

Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23

തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിതപ്തേ തു ചൂര്ണം പ്രത്യഞ്ജനം ഹിമമ്||൩൦.൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാന ആശ്ചോതനാ ഞ്ജനവിധിര്നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||

സ൦-പുനസ്തീക്ഷ്ണേനാഞ്ജനേനാഭിതപ്തേ ലോചനേ ചൂര്ണം പ്രത്യഞ്ജനം പൂര്വോക്തം, ഹിതമിതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ആശ്ചോതനാഞ്ജനവിധിര്നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ|| ൨൩||