Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3
അഥാത ആശ്ചോതനാഞ്ജനവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨|| )||൩||
अथात आश्चोतनाञ्जनविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| )||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1
സര്വേഷാമക്ഷിരോഗാണാമാദാവാശ്ചോതനം ഹിതമ്| രുക്തോദകണ്ഡൂഘര്ഷാശ്രുദാഹരാഗനിവര്ഹണമ്||൧||
सर्वेषामक्षिरोगाणामादावाश्चोतनं हितम्| रुक्तोदकण्डूघर्षाश्रुदाहरागनिवर्हणम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2
ഉഷ്ണം ബാതേ, കഫേ കോഷ്ണം, തച്ഛീതം രക്തപിത്തയോഃ| |൨|
उष्णं बाते, कफे कोष्णं, तच्छीतं रक्तपित्तयोः| |२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4
സമ്പ്രത്യാശ്ചോതനസ്യ വിധിമാഹ | നിവാതസ്ഥസ്യ വാമേന പാണിനോന്മീല്യ ലോചനമ്||൨|| ശുക്തൌ പ്രലമ്ബയാऽന്യേന പിചുവര്ത്യാ കനീനികേ| ദശ ദ്വാദശ വാ ബിന്ദൂന് ദ്വ്യങ്ഗുലാദവസേചയേത്||൩|| തതഃ പ്രമൃജ്യ മൃദുനാ ചൈലേന, കഫവാതയോഃ| അന്യേന കോഷ്ണപാനീയപ്ലുതേന സ്വേദയേന്മൃദു||൪||
सम्प्रत्याश्चोतनस्य विधिमाह | निवातस्थस्य वामेन पाणिनोन्मील्य लोचनम्||२|| शुक्तौ प्रलम्बयाऽन्येन पिचुवर्त्या कनीनिके| दश द्वादश वा बिन्दून् द्व्यङ्गुलादवसेचयेत्||३|| ततः प्रमृज्य मृदुना चैलेन, कफवातयोः| अन्येन कोष्णपानीयप्लुतेन स्वेदयेन्मृदु||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6
അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണം രൂഗ്രാഗദൃങ്നാശായാക്ഷിസേചനമ്| അതിശീതം തു കുരുതേ നിസ്തോദസ്തമ്ഭവേദനാഃ||൫|| കാഷായവര്ത്മതാം ഘര്ഷം കൃച്ഛ്രാദുന്മേഷണം ബഹു| വികാരവൃദ്ധിമത്യല്പം സംരമ്ഭമപരിസ്രുതമ്||൬||
अत्युष्णतीक्ष्णं रूग्रागदृङ्नाशायाक्षिसेचनम्| अतिशीतं तु कुरुते निस्तोदस्तम्भवेदनाः||५|| काषायवर्त्मतां घर्षं कृच्छ्रादुन्मेषणं बहु| विकारवृद्धिमत्यल्पं संरम्भमपरिस्रुतम्||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7
കയാ യുക്ത്യാ നേത്രേ പ്രയുക്തമൌഷധം ദോഷാനപയതി ? ഇത്യാഹ ഗത്വാ സന്ധിശിതോഘ്രാണമുഖസ്രോതാംസി ഭേഷജമ്| ഊര്ധ്വഗാന്നയനേ ന്യസ്തമപവര്തയതേ മലാന്||൭||
कया युक्त्या नेत्रे प्रयुक्तमौषधं दोषानपयति ? इत्याह गत्वा सन्धिशितोघ्राणमुखस्रोतांसि भेषजम्| ऊर्ध्वगान्नयने न्यस्तमपवर्तयते मलान्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9
അഥാഞ്ജനം ശുദ്ധതനോര്നേത്രമാത്രാശ്രയേ മലേ| പക്വലിങ്ഗേऽല്പശോഫാതികണ്ഡൂപൈച്ഛില്യലക്ഷിതേ||൮|| മന്ദഘര്ഷാശ്രുരാഗേऽക്ഷിണ പ്രയോജ്യം ഘനദൂഷികേ| ആര്തി പിത്തകഫാസൃഗ്ഭിര്മാരുതേന വിശേഷതഃ||൯||
अथाञ्जनं शुद्धतनोर्नेत्रमात्राश्रये मले| पक्वलिङ्गेऽल्पशोफातिकण्डूपैच्छिल्यलक्षिते||८|| मन्दघर्षाश्रुरागेऽक्षिण प्रयोज्यं घनदूषिके| आर्ति पित्तकफासृग्भिर्मारुतेन विशेषतः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10
ലേഖനം രോപണം ദൃഷ്ടിപ്രസാദനമിതി ത്രിധാ| അഞ്ഹ്ജനമ്|൧൦|
लेखनं रोपणं दृष्टिप्रसादनमिति त्रिधा| अञ्ह्जनम्|१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10
| ലേഖനം തത്ര കഷായാമ്ലപടൂഷണൈഃ||൧൦||
| लेखनं तत्र कषायाम्लपटूषणैः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11
രോപണം തിക്തകൈര്ദ്രവ്യൈഃ| |൧൧|
रोपणं तिक्तकैर्द्रव्यैः| |११|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12
സ്വാദുശീതൈഃ പ്രസാദനമ്| തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിസന്തപ്തേ നയനേ തത്പ്രസാദനമ്||൧൧|| പ്രയുജ്യമാനം ലഭതേ പ്രത്യഞ്ജനസമാഹ്വയമ്| |൧൨|
स्वादुशीतैः प्रसादनम्| तीक्ष्णाञ्जनाभिसन्तप्ते नयने तत्प्रसादनम्||११|| प्रयुज्यमानं लभते प्रत्यञ्जनसमाह्वयम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13
| ദശാങ്ഗുലാ തനുര്മധ്യേ ശലാകാ മുകുലാനനാ||൧൨|| പ്രശസ്താ, ലേഖനേ താമ്രീ, രോപണേ കാലലോഹജാ| അങ്ഗുലീ ച, സുവര്ണോത്ഥാ രൂപ്യജാ ച പ്രസാദനേ||൧൩||
| दशाङ्गुला तनुर्मध्ये शलाका मुकुलानना||१२|| प्रशस्ता, लेखने ताम्री, रोपणे काललोहजा| अङ्गुली च, सुवर्णोत्था रूप्यजा च प्रसादने||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14
അഞ്ജനകല്പനാ ത്രിപ്രകാരാ സ്യാത്| കഥമ് ? ഇത്യാഹ പിണ്ഡോ രസക്രിയാ ചൂര്ണസ്ത്രിധൈവാഞ്ജനകല്പനാ| ഗുരൌ മധ്യേ ലഘൌ ദോഷേ താം ക്രമേണ പ്രയോജയേത്||൧൪||
अञ्जनकल्पना त्रिप्रकारा स्यात्| कथम् ? इत्याह पिण्डो रसक्रिया चूर्णस्त्रिधैवाञ्जनकल्पना| गुरौ मध्ये लघौ दोषे तां क्रमेण प्रयोजयेत्||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15
ഹരേണുമാത്രാ പിണ്ഡസ്യ വേല്ലമാത്രാ രസക്രിയാ| തീക്ഷ്ണസ്യ, ദ്വിഗുണം തസ്യ മൃദുനഃ|൧൫|
हरेणुमात्रा पिण्डस्य वेल्लमात्रा रसक्रिया| तीक्ष्णस्य, द्विगुणं तस्य मृदुनः|१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16
| ചൂര്ണിതസ്യ ച||൧൫|| ദ്വേ ശലാകേ തു തീക്ഷ്ണ്സ്യ, തിസ്രസ്തദിതരസ്യ ച| |൧൬|
| चूर्णितस्य च||१५|| द्वे शलाके तु तीक्ष्ण्स्य, तिस्रस्तदितरस्य च| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17
| നിശി സ്വപ്നേ ന മധ്യാഹ്നേ മ്ലാനേ നോഷ്ണഗഭസ്തിഭിഃ||൧൬|| അക്ഷിരോഗായ ദോഷാഃ സ്യുര്വര്ധിതോത്പീഡിതദ്ഗുതാഃ| പ്രാതഃ സായം ച തച്ഛാന്ത്യൈ വ്യാഭ്രേര്കേऽതോऽഞ്ജയേത്സദാ||൧൭||
| निशि स्वप्ने न मध्याह्ने म्लाने नोष्णगभस्तिभिः||१६|| अक्षिरोगाय दोषाः स्युर्वर्धितोत्पीडितद्गुताः| प्रातः सायं च तच्छान्त्यै व्याभ्रेर्केऽतोऽञ्जयेत्सदा||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18
വദന്ത്യന്യേ തു ന ദിവാ പ്രയോജ്യം തീക്ഷ്ണമഞ്ജനമ്| വിരേകദുര്ബലം ചക്ഷുരാദിത്യം പ്രാപ്യ സീദതി||൧൮||
वदन्त्यन्ये तु न दिवा प्रयोज्यं तीक्ष्णमञ्जनम्| विरेकदुर्बलं चक्षुरादित्यं प्राप्य सीदति||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19
അത ഏവാഹ സ്വപ്നേന രത്രൌ കാലസ്യ സൌ മ്യത്വേന ച തര്പിതാ| ശീതസാത്മ്യാ ദൃഗാഗ്നേയീ സ്ഥിരതാം ലഭതേ പുനഃ||൧൯||
अत एवाह स्वप्नेन रत्रौ कालस्य सौ म्यत्वेन च तर्पिता| शीतसात्म्या दृगाग्नेयी स्थिरतां लभते पुनः||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20
തദേതദന്യമതമവ്യാപകമിതി ദൂഷയന്നാഹ അത്യുദ്രിക്തേ ബലാസേ തു ലേഖനീയേऽഥവാ ഗദേ| കാമമഹ്യ്നപി നാത്യുഷ്ണേ തീക്ഷ്ണമക്ഷ്ണി പ്രയോജയേത്||൨൦||
तदेतदन्यमतमव्यापकमिति दूषयन्नाह अत्युद्रिक्ते बलासे तु लेखनीयेऽथवा गदे| काममह्य्नपि नात्युष्णे तीक्ष्णमक्ष्णि प्रयोजयेत्||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21
അത ഏവാഹ അശ്മനോ ജന്മ ലോഹസ്യ തത ഏവ ച തീക്ഷ്ണതാ| ഉപഘാതോऽപി തേനൈവ തഥാ നേത്രസ്യ തേജസഃ||൨൧||
अत एवाह अश्मनो जन्म लोहस्य तत एव च तीक्ष्णता| उपघातोऽपि तेनैव तथा नेत्रस्य तेजसः||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22
അപി ച ന രാത്രാവപി ശീതേऽതി നേത്രേ തീക്ഷ്ണാഞ്ജനം ഹിതമ്| ദോഷമസ്രാവയേത്സ്തബ്ധം കണ്ഡൂജാഡ്യാദികാരി തത്||൨൨||
अपि च न रात्रावपि शीतेऽति नेत्रे तीक्ष्णाञ्जनं हितम्| दोषमस्रावयेत्स्तब्धं कण्डूजाड्यादिकारि तत्||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24
നാഞ്ജയേദ്ഭീതവമിതവിരിക്താശിതവേഗിതേ| ക്രുദ്ധജ്വതിതതാന്താക്ഷിശിരോരുക്ശോകജാഗരേ||൨൩|| അദൃഷ്ടേऽര്കേ ശിരഃസ്നാതേ പീതയോര്ധൂമമദ്യയോഃ| അജീര്ണേऽഗ്ന്യര്കസന്തപ്തേ ദിവാസുപ്തേ പിപാസിതേ||൨൪||
नाञ्जयेद्भीतवमितविरिक्ताशितवेगिते| क्रुद्धज्वतिततान्ताक्षिशिरोरुक्शोकजागरे||२३|| अदृष्टेऽर्के शिरःस्नाते पीतयोर्धूममद्ययोः| अजीर्णेऽग्न्यर्कसन्तप्ते दिवासुप्ते पिपासिते||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25
സാമ്പ്രതം യാദൃശമഞ്ജനം ന പ്രയോജ്യം താദൃശം ദര്ശയതി അതിതീക്ഷ്ണമൃദുസ്തോകബഹ്നച്ഛഘനകര്കശമ്| അത്യര്ഥശീതലം തപ്തമഞ്ജനം നാവചാരയേത്||൨൫||
साम्प्रतं यादृशमञ्जनं न प्रयोज्यं तादृशं दर्शयति अतितीक्ष्णमृदुस्तोकबह्नच्छघनकर्कशम्| अत्यर्थशीतलं तप्तमञ्जनं नावचारयेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27
അഥാനുന്മീലയന് ദൃഷ്ടിമന്തഃ സഞ്ചാരയേച്ഛ്ഹനൈഃ| അഞ്ജിതേ വര്ത്മനീ കിഞ്ചിച്ചാലയേച്ചൈവമഞ്ജനമ്||൨൬|| തീക്ഷ്ണം വ്യാപ്നോതി സഹസാ, ന ചോന്മേഷനിമേഷണമ്| നിഷ്പീഡനം ച വര്ത്മഭ്യാം ക്ഷാലനം വാ സമാചരേത്||൨൭||
अथानुन्मीलयन् दृष्टिमन्तः सञ्चारयेच्छ्हनैः| अञ्जिते वर्त्मनी किञ्चिच्चालयेच्चैवमञ्जनम्||२६|| तीक्ष्णं व्याप्नोति सहसा, न चोन्मेषनिमेषणम्| निष्पीडनं च वर्त्मभ्यां क्षालनं वा समाचरेत्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28
അപേതൌഷധസംരമ്ഭം നിര്വൃതം നയനം യദാ| വ്യാധിദോഷര്തുയോഗ്യാഭിരദ്ഭിഃ പ്രക്ഷാലയേത്തദാ||൨൮||
अपेतौषधसंरम्भं निर्वृतं नयनं यदा| व्याधिदोषर्तुयोग्याभिरद्भिः प्रक्षालयेत्तदा||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29
ദക്ഷിണാങ്ഗുഷ്ഠകേനാക്ഷി തതോ വാമം സവാസസാ| ഊര്ധ്വവര്ത്മനി സങ്ഗൃഹ്യ ശോധ്യം വാമേന ചേതരത്||൨൯||
दक्षिणाङ्गुष्ठकेनाक्षि ततो वामं सवाससा| ऊर्ध्ववर्त्मनि सङ्गृह्य शोध्यं वामेन चेतरत्||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30
കിമിതി ശോധ്യമ് ? ഇത്യാഹ വര്ത്മപ്രാപ്തോऽഞ്ജാദ്ദോഷോ രോഗാന് കുര്യാദതോऽന്യഥാ| |൩൦|
किमिति शोध्यम् ? इत्याह वर्त्मप्राप्तोऽञ्जाद्दोषो रोगान् कुर्यादतोऽन्यथा| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30
| കണ്ഡുജാഡ്യേऽഞ്ജനം തീക്ഷ്ണം ധൂമം വാ യോജയേത് പുനഃ||൩൦||
| कण्डुजाड्येऽञ्जनं तीक्ष्णं धूमं वा योजयेत् पुनः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23
തീക്ഷ്ണാഞ്ജനാഭിതപ്തേ തു ചൂര്ണം പ്രത്യഞ്ജനം ഹിമമ്||൩൦.൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാന ആശ്ചോതനാ ഞ്ജനവിധിര്നാമ ത്രയോവിംശോऽധ്യായഃ||൨൩||
तीक्ष्णाञ्जनाभितप्ते तु चूर्णं प्रत्यञ्जनं हिमम्||३०.५|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थान आश्चोतना ञ्जनविधिर्नाम त्रयोविंशोऽध्यायः||२३||
🔊 Audio coming soon