23. āścātanāñjanavidhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

త్రయోవింశాధ్యాయారంభో జత్రూర్ధ్వరోగప్రస్తావాల్లోచనరోగప్రతిషేధార్థమాహ

Adhikarana AshcotanA~jjanavidhiradhyAyaH (2-3) · Śloka 3

అథాత ఆశ్చోతనాంజనవిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2|| )||3||

స0-ఆశ్చోతనం చాంజనం చ, తయోర్విధిర్యస్మిన్నధ్యాయే స ఏవం| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana Ashcotanasya viShayaH (1) · Śloka 1

సర్వేషామక్షిరోగాణామాదావాశ్చోతనం హితం| రుక్తోదకండూఘర్షాశ్రుదాహరాగనివర్హణం||1||

స0-సకలానామపి నయనామయానాం ప్రథమమాశ్చోతనం-పరిషేకో, హితం| యతస్తదాశ్చోతనముపయుక్తం రుజాదిఘ్నం స్యాత్| సంగ్రహే చోక్తం (సూ.అ.32)-"అవ్యక్తేష్వేవ రుజాదిషు తుల్యగుణం పక్ష్మపరిహారేణాశ్చోతనేనైవాక్షికోశాలేపనం| తచ్చ బిడాలకసంజ్ఞం|" ఇతి|

Adhikarana Ashcotanasya doShabhedenoShNatvAdi AshcotanavidhiH (2) · Śloka 2

ఉష్ణం బాతే, కఫే కోష్ణం, తచ్ఛ్హీతం రక్తపిత్తయోః| |2|

స0-తత్-ఆశ్చోతనం, మరుత్యుష్ణం, కఫే కించిదుష్ణం, రక్తే పిత్తే చ శీతం, హితం|

Adhikarana AshcotanavidhiH (2-4) · Śloka 4

సంప్రత్యాశ్చ్Oతనస్య విధిమాహ | నివాతస్థస్య వామేన పాణినోన్మీల్య లోచనం||2|| శుక్తౌ ప్రలంబయాఽన్యేన పిచువర్త్యా కనీనికే| దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులాదవసేచయేత్||3|| తతః ప్రమృజ్య మృదునా చైలేన, కఫవాతయోః| అన్యేన కోష్ణపానీయప్లుతేన స్వేదయేన్మృదు||4||

స0-నివాతస్థానస్థితస్యాతురస్య వైద్యో వామేన పాణినోన్మీల్య లోచనమపాంగదేశే భాజనం నిధయ, అన్యేన-దక్షిణకరేణ, పిచువర్త్యా శుక్త్యాం ప్రలంబయా దశ ద్వాదశ వా బిందూన్ ద్వ్యంగులాత్-నాతినికటాన్నాతిదూరాత్, కనీనికేఽవసేచయేత్| తత ఇతి అనంతరం, కోమలేన వస్త్రఖండేన ప్రమృజ్య-శోధయిత్వా, అన్యేన-శోధనాత్, చైలేన కోష్ణజలప్లుతేనాక్షి మృదు స్వేదయేత్-నాతిశయేన| కయోర్దోషయోః? వాతకఫయోః,-న తు పిత్తరక్తయోరిత్యర్థః|

Adhikarana atyuShNatIkShNAsyAshcotanasya doShaH atishItasyAtimAtrasya ca doShaH atyalpasya doShaH aparisrutasya doShaH (5-6) · Śloka 6

అత్యుష్ణతీక్ష్ణం రూగ్రాగదృఙ్నాశాయాక్షిసేచనం| అతిశీతం తు కురుతే నిస్తోదస్తంభవేదనాః||5|| కాషాయవర్త్మతాం ఘర్షం కృచ్ఛ్హ్రాదున్మేషణం బహు| వికారవృద్ధిమత్యల్పం సంరంభమపరిస్రుతం||6||

స0-అత్యర్థముష్ణమతితీక్ష్ణం వాఽఽశ్చోతనం రుజే-రోగాయ, రాగాయ-లోహితిమ్రే, దృగ్వినాశాయ చ స్యాత్| అతిశీతం త్వక్షిసేచనం నిస్తోదాదీన్ విధత్తే| నిస్తోదః-సూచ్యవ వ్యధః| స్తంభః అక్ష్ణః స్తంభనమివ| వేదనా-శూలం| కషాయవర్త్మత్వం కురుతే| ఘర్షో-వర్త్మనోః పరస్పరం సంశ్లేషః| బహు-అతిమాత్రం, ఆశ్చోతనం కృచ్ఛ్హ్రేణోన్మేషణం విధత్తే| అత్యల్పమక్షిసేచనం వికారవృద్ధిం కురుతే| అపరిస్రుతమక్షిసేచనం సంరంభం-వేత్రక్షోభం, విధత్తే|

Adhikarana Ashcotanasya phalam (7) · Śloka 7

కయా యుక్త్యా నేత్రే ప్రయుక్తమౌషధం దోషానపయతి ? ఇత్యాహ గత్వా సంధిశితోఘ్రాణముఖస్రోతాంసి భేషజం| ఊర్ధ్వగాన్నయనే న్యస్తమపవర్తయతే మలాన్||7||

స0-సంధ్యాదీనాం ద్వంద్వః| తతః స్రోతఃశబ్దేన షష్ఠీసమాసః| సంధిశబ్దేనేహాక్షికోశసంబంధినః సంధయో గృహ్యంతే| తేన-అక్షికోశసంధిస్రోతాంసి శిరాస్రోతాంసి ముఖస్రోతాంసి గత్వా నయనే క్షిప్తభౌషధమూర్ధ్వగాన్ మలానపవర్తయతే|

Adhikarana a~jjanasya viShayaH (8-9) · Śloka 9

అథాంజనం శుద్ధతనోర్నేత్రమాత్రాశ్రయే మలే| పక్వలింగేఽల్పశోఫాతికండూపైచ్ఛ్హిల్యలక్షితే||8|| మందఘర్షాశ్రురాగేఽక్షిణ ప్రయోజ్యం ఘనదూషికే| ఆర్తి పిత్తకఫాసృగ్భిర్మారుతేన విశేషతః||9||

స0-అథ-ఆశ్చోతనాదనంతరం, అంజనం ప్రయోక్తవ్యం| కీదృశస్యాతురస్య? శుద్ధా తనుర్యస్య సః, తస్య| మలే నేత్రమాత్రాశ్రయే-న త్వధికశరీరవ్యాపిని| తథా, పక్వలింగే| పక్వలింగతా కథం వేద్యా? ఇతి విశేషణద్వారేణాహ-అల్పశోఫేనాతికండ్వా పైచ్ఛ్హిల్యేన చ లక్షితే-అవగతే, 'పక్వలింగే సతి| కీదృశేఽక్షిణ? మందాః-అల్పాః, ఘర్షాశ్రురాగా యస్య తస్మిన్| తథా, ఘనా దూషికా-నేత్రమలో, యస్మిన్నయనే తస్మిన్| ఏతదపి పక్వలింగమేవ| పిత్తేన కఫేన రక్తేన చాతురే, మారుతేన చాతురే విశేషేణాంజనం ప్రయోజ్యం|

Adhikarana a~jjanasya bhedAH (10) · Śloka 10

లేఖనం రోపణం దృష్టిప్రసాదనమితి త్రిధా| అఞ్హ్జనం|10|

స0-అంజనం చ లేఖనాదిభేదేన త్రిధా| లిఖ్యతే-శస్త్రేణేవ, శుక్రార్మాదీనీతి లేఖనం| రోప్యతే-సంరోహ్యతే, అభిష్యందాదీనీతి రోపణం| ప్రసాద్యతే-నిర్మలీక్రియతే, అనేనేతి ప్రసాదనం| దృష్టేః ప్రసాదనం దృష్టిప్రసాదనం| సంగ్రహే యత్ స్నేహనమంజనం కథితం తదిహ రోపణదృష్టిప్రసాదనయోరేవాంతర్భూతత్వాత్ పృథఙ్నోక్తం|

Adhikarana lekhanasya dravyaNi (10) · Śloka 10

| లేఖనం తత్ర కషాయామ్లపటూషణైః||10||

స0-తత్ర-తేషు త్రిష్వంజనేషు మధ్యాత్, లేఖనమంజనం కషాయాదిభిర్ద్రవ్యైః శుక్రార్మాదిషు ప్రయోజ్యం|

Adhikarana ropaNasya dravyANi (11) · Śloka 11

రోపణం తిక్తకైర్ద్రవ్యైః| |11|

స0-రోపణమంజనం తిక్తకైర్ద్రవ్యైః స్యాత్| తిక్తగ్రహణముపలక్షణార్థం| తేన-కషాయద్రవ్యైః సంస్నేహైః రోపణమంజనం వేద్యం|

Adhikarana dRuShTiprasAdanasya dravyAni (11-12) · Śloka 12

స్వాదుశీతైః ప్రసాదనం| తీక్ష్ణాంజనాభిసంతప్తే నయనే తత్ప్రసాదనం||11|| ప్రయుజ్యమానం లభతే ప్రత్యంజనసమాహ్వయం| |12|

స0-స్వాదుశీతైర్ద్రవ్యైః ప్రసాదనమంజనం భవతి| ప్రసాదనమేవ స్వాదుశీతద్రవ్యైశ్రూర్ణం తీక్ష్ణాంజనాభిసంతప్తే చక్షుషి ప్రయుజ్యమానం ప్రత్యంజనసంజ్ఞాం లభతే|

Adhikarana shalAkAvarNanam (12-13) · Śloka 13

| దశాంగులా తనుర్మధ్యే శలాకా ముకులాననా||12|| ప్రశస్తా, లేఖనే తామ్రీ, రోపణే కాలలోహజా| అంగులీ చ, సువర్ణోత్థా రూప్యజా చ ప్రసాదనే||13||

స0-దశాంగులా రాజమాషస్థూలా శలాకా ప్రశస్తా| మధ్యే తనుః| తథా, ముకులాకారే ఆననే-ముఖే ద్వేఽపి, యస్యాః సా ముకులాననా| లేఖనాంజనే తామ్రీ శలాకా ప్రశస్తా| రోపణే చ కాలలోహోత్థా(లోహజా)-కృష్ణశస్త్రోద్భవా| అంగులీ చ-హస్తావయవవిశేషో, రోపణ ఏవ శస్తః| ఏవం ప్రసాదనేఽంజనే సువర్ణోత్థా కనకోద్భవా, రజతోద్భవా చ శలాకా ప్రశస్తా|

Adhikarana a~jjanakalpanabhedaH, kalpanAtrayasya viShayatrayam (14) · Śloka 14

అంజనకల్పనా త్రిప్రకారా స్యాత్| కథం ? ఇత్యాహ పిండో రసక్రియా చూర్ణస్త్రిధైవాంజనకల్పనా| గురౌ మధ్యే లఘౌ దోషే తాం క్రమేణ ప్రయోజయేత్||14||

స0-పిండాదిభేదేన త్రిప్రకారాఽంజనకల్పనా స్యాత్| పిండాదయో బహుదోషాదిషు క్రమేణ ప్రయోజ్యాః| గురౌ దోషే పిండః ప్రయోజ్యో, మధ్యే దోషే రసక్రియా, లఘౌ దోషే చూర్ణ ఇత్యర్థః|

Adhikarana piNDarasakriyayormAtrA (15) · Śloka 15

హరేణుమాత్రా పిండస్య వేల్లమాత్రా రసక్రియా| తీక్ష్ణస్య, ద్విగుణం తస్య మృదునః|15|

స0-తీక్ష్ణద్రవ్యకృతస్య పిండస్య హరేణుమాత్రం ప్రమాణం కథయంతి| మృదుద్రవ్యకృతస్య పిండస్య తత్ ద్విగుణం ప్రమాణం-ద్విహరేణుమాత్రం, వదంతి| రసక్రియాయా విడంగప్రమాణమాహుః| [మృదుద్రవ్యకృతాయా రసక్రియాయా ద్వివేల్లమాత్రం|]

Adhikarana cUrNasya mAtrA (15-16) · Śloka 16

| చూర్ణితస్య చ||15|| ద్వే శలాకే తు తీక్ష్ణ్స్య, తిస్రస్తదితరస్య చ| |16|

స0-చూర్ణే తీక్ష్ణే ద్విగుణాం శలాకం, మృదౌ త్రిగుణాం శలాకామభిదధుః| తంత్రాంతరే చోక్తం-"లేఖనమంజనం తామ్రరజతకాంస్యాద్యన్యతమేషు ధార్యం| రోపణం సువర్ణవటశంఖాన్యతమేషు| ప్రసాదనం స్ఫటికప్లక్షచందనాన్యతమేషు ధార్యం| ఏవం హ్యంజనమవ్యాపన్నగుణం భవతి| వర్తేర్ఘర్షణార్థం శిలా నిమ్రమధ్యాఽనుద్గారిణీ పంచాంగులాయతా త్ర్యంగులవిస్తారా|" ఇతి|

Adhikarana a~jjanasya kAladvayam (16-17) · Śloka 17

| నిశి స్వప్నే న మధ్యాహ్నే మ్లానే నోష్ణగభస్తిభిః||16|| అక్షిరోగాయ దోషాః స్యుర్వర్ధితోత్పీడితద్గుతాః| ప్రాతః సాయం చ తచ్ఛ్హాంత్యై వ్యాభ్రేర్కేఽతోఽంజయేత్సదా||17||

స0-నిశి-రాత్రౌ, అంజనం న ప్రయోజ్యం| తథా స్వప్నే-స్వప్నకాలే, అంజనం న ప్రయోజ్యం| తథా, మధ్యందినేఽంజనం న ప్రయోజ్యం| న చ మ్లానే లోచనేఽంజనం ప్రయోజ్యం| కేన (కాభిః) మ్లానే ? ఉష్ణాభిర్దీధితిభిః| యస్మాదేషు కాలేష్వంజనేన ప్రయుక్తేన దోషా వృద్ధిం నీతాః, తథాఽన్యస్థానగత్త్వాదుత్పీడితాః, తథా ద్రుతాః- కాలస్యోష్ణత్వాద్విలయం గతాః, అక్షిరోగాయ స్యుః| తస్మాదేషు కాలేష్వంజనం న ప్రయోజ్యం| ప్రాతరిత్యాది| యతః పూర్వోక్తేషు కాలేషు పూర్వోక్తా దోషాః| తస్మాత్ పూర్వాహ్ణేఽపరాహ్ణే చ తచ్ఛ్హాంత్యై-తస్యాక్షిరోగస్యోపశమాయ, వితగాభ్రే రవౌ సదైవ నేత్రేఽంజయేత్|

Adhikarana tIkShNA~jjanasya divAniShedhaH niShedhe yuktiH (18) · Śloka 18

వదంత్యన్యే తు న దివా ప్రయోజ్యం తీక్ష్ణమంజనం| విరేకదుర్బలం చక్షురాదిత్యం ప్రాప్య సీదతి||18||

స0-అన్యే త్వాచార్యా ఏవం వదంతి| యత్ తీక్ష్ణమంజనం దివా న ప్రయోజ్యం| కుతః ? యస్మాచ్చక్షురాదిత్యం ప్రాప్య సీదతి| కింభూతం ? విరేకదుర్బలం, తీక్ష్ణాంజనేన విరేచితత్వాత్| తస్మాద్దివసే తీక్ష్ణమంజనం న ప్రయోజ్యం|

Adhikarana tIkShNasya rAtriprayoge yuktiH (19) · Śloka 19

అత ఏవాహ స్వప్నేన రత్రౌ కాలస్య సౌ మ్యత్వేన చ తర్పితా| శీతసాత్మ్యా దృగాగ్నేయీ స్థిరతాం లభతే పునః||19||

స0-యస్మాత్స్వప్నేన రాత్రౌ తర్పితా, తథా కాలస్య-రాత్ర్యాఖ్యస్య, సౌ మ్యత్వేన తర్పితా దృష్టిః పునహ్ స్థైర్యం ప్రాప్నోతి, తీక్ష్ణాంజనక్షోభితాఽపి| కీదృగ్దృష్టిః ? ఆగ్నేయీ,- అగ్న్యుత్కటభూతసంభవా, తథా శీతసాత్మ్యా| తస్మాద్రాత్రావంజనం ప్రయోజ్యం| ఆగ్నేయీతి "సర్వత్రాగ్నికలిభ్యాం ఢగ్వక్తవ్యః" ఇతి ఢక్| శీతం సాత్మ్యం యస్యాః, పైత్తికజ్వరస్యేవ|

Adhikarana rogavisheShe divA~api tIkShNaM yojyam (20) · Śloka 20

తదేతదన్యమతమవ్యాపకమితి దూషయన్నాహ అత్యుద్రిక్తే బలాసే తు లేఖనీయేఽథవా గదే| కామమహ్య్నపి నాత్యుష్ణే తీక్ష్ణమక్ష్ణి ప్రయోజయేత్||20||

స0-అత్యుత్కృష్టే కఫే, అథవా లేఖనార్హే-శుక్రార్మాదౌ, రోగే దినేఽపి నాత్యుష్ణే తీక్ష్ణమంజనం ప్రయోజయేత్| కామం-అనుమతమేతత్| కాలస్యాత్యౌష్ణ్యాదంజనస్య తైక్ష్ణ్యాచ్చాతియోగేన దృష్ట్యుపఘాతః స్యాత్|

Adhikarana netrasya kathaM tejasopadhAtaH (21) · Śloka 21

అత ఏవాహ అశ్మనో జన్మ లోహస్య తత ఏవ చ తీక్ష్ణతా| ఉపఘాతోఽపి తేనైవ తథా నేత్రస్య తేజసః||21||

స0-అశ్మనః-పాషాణాత్, శస్త్రస్యోత్పత్తిః| తస్మాదేవ చాశ్మనః శ్లక్ష్ణతాదియోగాత్తీక్ష్ణతా| ఉపఘాతోఽపి-కుంఠత్వాదికః, తేనైవ-పాషాణేన, న కేవలం తైక్ష్ణ్యం| తథా-తేనైవాశ్మశస్త్రన్యాయేన, నేత్రస్య తేజసః-అగ్నేరశ్మస్థానీయాజ్జన్మ| రవిసంజ్ఞాత్తేజసః సకాశాత్తీక్ష్ణతా-దర్శనపటుత్వం| అత్యుష్ణేన తు తేన తస్యోపఘాతః| తస్మాత్ యదన్యే వదంతి సామాన్యేనైవ దివాఽంజనం న ప్రయోజ్యమితి, తదసదేవ|

Adhikarana rAtrAvapi tIkShNA~jjananiShedhaH, tatprayoge doShaH (22) · Śloka 22

అపి చ న రాత్రావపి శీతేఽతి నేత్రే తీక్ష్ణాంజనం హితం| దోషమస్రావయేత్స్తబ్ధం కండూజాడ్యాదికారి తత్||22||

స0-రాత్రావపి నేత్రే కఫాధిక్యేనాతిశీతే-కండూపైచ్ఛ్హిత్యాద్యనుమితే, తీక్ష్ణమంజనం న ప్రయోజ్యం| యతో నిశి తీక్ష్ణమంజనముపయుక్తం కాలస్య సౌ మ్యత్వాత్ దోషం-స్రావణ్యోగ్యం, అస్రావయేత్| అంజనం స్తబ్ధం కండూజాడ్యాదికృత్ స్యాత్, న తు శమకారి| తస్మాత్ "శీతసాత్మ్యా దృగాగ్నేయీ స్థిరతాం లభతే పునః|" ఇత్యేతదప్యసత్| తస్మాత్ పూర్వోక్తమేవానవద్యమితి|

Adhikarana bhItAdInAma~jjananiShedhaH (23-24) · Śloka 24

నాంజయేద్భీతవమితవిరిక్తాశితవేగితే| క్రుద్ధజ్వతితతాంతాక్షిశిరోరుక్శోకజాగరే||23|| అదృష్టేఽర్కే శిరఃస్నాతే పీతయోర్ధూమమద్యయోః| అజీర్ణేఽగ్న్యర్కసంతప్తే దివాసుప్తే పిపాసితే||24||

స0-భీతాదీనామక్షిణీ వైద్యో నాంజయేత్| అశితోఽత్ర సద్యోభుక్తో వేద్యః| సద్యోభుక్తస్య నరస్య నయనే నాంజయేదిత్యర్థః| తాంతే-సూక్ష్మభాసురాదిదర్శనాదభిఘాతాద్వా గ్లానే, అక్షిణీ యస్య సః, తస్మిన్| అదృష్టేఽర్కే, జలదచ్ఛ్హన్నత్వాత్| తథా, శిరఃస్నాతాదిషు|

Adhikarana atitIkShNAdi navavidama~jjanaM na prayojanam (25) · Śloka 25

సాంప్రతం యాదృశమంజనం న ప్రయోజ్యం తాదృశం దర్శయతి అతితీక్ష్ణమృదుస్తోకబహ్నచ్ఛ్హఘనకర్కశం| అత్యర్థశీతలం తప్తమంజనం నావచారయేత్||25||

స0-అతిశబ్దస్య తీక్ష్ణాదిభిర్ఘనాంతైః సంబంధః| అత్యర్థశీతలమిత్యేతస్మాదత్యర్థశబ్దస్తప్తమిత్యత్రానువృత్తికృతేన సంబంధేన యోజ్యః| అతితీక్ష్ణాదిగుణమంజనం న ప్రయోజయేత్| తంత్రాంతతే చాంజనవిధిరుక్తః-"సుఖోపవిష్టస్యాతురస్య సుఖోపవిష్టో వైద్యో వామాంగుష్ఠేనోత్తరం వర్త్మోత్క్షిప్య కృష్ణభాగస్యాధః కనీనికాదపాంగం యావదంజనం నయేత్|" ఇతి|

Adhikarana a~jjanAnantaraM kRutyam uktakRutyasya phalam a~jjitasyonmeShAdiniShedhaH (26-27) · Śloka 27

అథానున్మీలయన్ దృష్టిమంతః సంచారయేచ్ఛ్హనైః| అంజితే వర్త్మనీ కించిచ్చాలయేచ్చైవమంజనం||26|| తీక్ష్ణం వ్యాప్నోతి సహసా, న చోన్మేషనిమేషణం| నిష్పీడనం చ వర్త్మభ్యాం క్షాలనం వా సమాచరేత్||27||

స0-అథ-ఏవమంజనస్వరూపమవేత్య, నేత్రేఽంజితే సతి దృష్టిగోలకమనున్మీలయన్ మధ్యే శనైః శనైః సంచారయేత్| కించిత్ వర్త్మనీ చాలయేత్| ఏవం తీక్ష్ణాంజనం నేత్రం వ్యాప్నోతి-అనుప్రవిశతి| న చ సహసా-విధ్యతిక్రమేణ, ఉన్మేషనిమేషణం కుర్యాత్| చశబ్దోఽవధారణే, నైవ సమాచరేదిత్యర్థః| వర్త్మభ్యాం చ నిష్పీడనం న సమాచరేత్| వాశబ్దోఽవధారణే, క్షాలనం చ నైవ కుర్యాత్|

Adhikarana kShAlanakAlaH (28) · Śloka 28

అపేతౌషధసంరంభం నిర్వృతం నయనం యదా| వ్యాధిదోషర్తుయోగ్యాభిరద్భిః ప్రక్షాలయేత్తదా||28||

స0-అపేతః-అపగతః ఔషధసంరంభో-భేషజక్షోభో, యస్మాన్నేత్రాత్తదేవం| యతోఽపేతౌషధసంరంభమత ఏవ నిర్వృతం-అపేతదుఃఖానుబంధి, యదా లోచనం స్యాత్, తదా వ్యాధ్యాదియోగ్యైర్జలైః ప్రక్షాలయేత్| తత్ర వ్యాధిః-అభిష్యందాదిః, దోషో-వాతాదిః, ఋతుః-వసంతాదిః|

Adhikarana kShAlanAntaraM shodhanam (29) · Śloka 29

దక్షిణాంగుష్ఠకేనాక్షి తతో వామం సవాససా| ఊర్ధ్వవర్త్మని సంగృహ్య శోధ్యం వామేన చేతరత్||29||

స0-తతో-నయనప్రక్షాలనాదనంతరం, దక్షిణాంగుష్ఠేన సవస్రేణ వామం నయనమూర్ధ్వవర్త్మని సమ్యగాదాయ శోధనీయం| వామేనాంగుష్ఠేన సవాససా, ఇతరత్-దక్షిణం, ఊర్ధ్వవర్త్మని సంగృహ్య శోధ్యం|

Adhikarana kShAlanashodhanAkaraNe doShaH (30) · Śloka 30

కిమితి శోధ్యం ? ఇత్యాహ వర్త్మప్రాప్తోఽంజాద్దోషో రోగాన్ కుర్యాదతోఽన్యథా| |30|

స0-అతోఽన్యథా-అశోధ్యమానే, వర్త్మని ప్రాప్తం చ తదంజనం చ వర్త్మప్రాప్తాంజనం, తస్మాత్ దోషో రోగాన్ కుర్యాత్| తస్మాత్తచ్ఛ్హోధ్యం నయనం|

Adhikarana kaNDUjADyayoH pratIkAraH (30) · Śloka 30

| కండుజాడ్యేఽంజనం తీక్ష్ణం ధూమం వా యోజయేత్ పునః||30||

స0-కండూశ్చ జాడ్యం చేతి సమాహారద్వంద్వః| తస్మిన్ సతి తీక్ష్ణాంజనం యోజయేత్| అథవా తీక్ష్ణం ధూమం యోజయేత్|

Adhikarana tIkShNA~jjanAtiyoge pratIkAraH (23) · Śloka 23

తీక్ష్ణాంజనాభితప్తే తు చూర్ణం ప్రత్యంజనం హిమం||30.5|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థాన ఆశ్చోతనా ంజనవిధిర్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః||23||

స0-పునస్తీక్ష్ణేనాంజనేనాభితప్తే లోచనే చూర్ణం ప్రత్యంజనం పూర్వోక్తం, హితమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ఆశ్చోతనాంజనవిధిర్నామ త్రయోవింశోఽధ్యాయః|| 23||