1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

સ૦ - શ્રી મહાગણપતયે કુરુતે નમઃ| શ્રીઆનન્દિનીમઠાય નમઃ| દીપ્ત્યા યસ્યેન્દ્રનીલોપલશકલરજોનીલયા નીલિતાભાં લક્ષ્મીમુત્તપ્તભાસ્વત્કનકરુચિમપિ સ્પર્શરોમાઞ્ચિતાઙ્ગીમ્| કાલીત્યાશઙ્કમાનઃ સ્ફુરદધરપુટશ્ચક્રપાણિઃ કિલાભૂદ્ભર્તા લોકસ્ય શશ્વત્સ ભવતુ ભવતાં ભૂતયે પદ્મનાભઃ|| ૧|| કો મત્સરિણિ લોકેઽસ્મિન્વિદ્વાન્કિઞ્ચિચ્ચિકીર્ષતિ| કિન્તુ કશ્ચિદ્ભવેત્સાધુસ્તતોઽયં મત્પરિશ્રમઃ|| ૨|| શ્રીમન્મૃગાઙ્કતનયષ્ટીકામષ્ટાઙ્ગહૃદયસ્ય| શ્રીમાનરુણઃ કે સમ્યગ્દ્રષ્ટુઃ પદાર્થબોધાય|| ૩|| ઇહ હિ શાસ્ત્રારમ્ભે શાસ્ત્રપરિસમાપ્તયે સર્વ એવ સભાભૂષણભૂતા નિખિલજનજનિતપ્રમોદસંદોહા રુચિરરુચિરચિતવચનચંદનચર્ચિતપ્રબંધાઃ પ્રબંધવિરચનપ્રવરા ઇષ્ટદેવતાનમસ્કારં તન્ત્રકારા વિદધુઃ| તદયમપિ તન્ત્રકારોઽભીષ્ટદેવતાનમસ્કારપુરઃસરં તન્ત્રમારિરિપ્સુરિદમાહ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

રાગાદિરોગાન્ સતતાનુષક્તાનશેષકાયપ્રસૃતાનશેષાન્| ઔત્સુક્યમોહારતિદાઞ્જઘાન યોઽપૂર્વવૈદ્યાય નમોસ્તુ તસ્મૈ|૧|

સ૦ - રાગ આદિર્યેષાં તે રાગાદયઃ| આદિશબ્દેન દ્વેષલોભાદિપરિગ્રહઃ| રુજન્તીતિ રોગાઃ| દેહમનસી સન્તાપયન્તીત્યર્થઃ| નનુ મનઃસ્થિતત્વાન્મન એવ તે રુજન્તીતિ વક્તું યુક્તમ્| મૈવમ્| દેહમનોલક્ષણયોર્વસ્તુનોરાધારાધેયભાવેન સ્થિતત્વાદ્દ્વયોરપિ સન્તાપો યુક્તઃ| યથા આધેયેનાયોગોલકેન સન્તપ્તેન તદાધારસ્ય કટાહાદેઃ સન્તાપઃ| આધારેણ ચ કટાહાદિના સન્તપ્તેનાધેયસ્ય ઘૃતાદેઃ સન્તાપઃ| તદેવં રાગાદયો દ્વયં રુજન્તીતિ ન્યાય્યમેતત્| તથા સતતાનુષક્તાઃ સર્વકાલં પ્રસૃતાઃ, સહજા ઇત્યર્થઃ| અશેષકાયપ્રસૃતા અશેષશ્ચાસૌ કાયશ્ચાશેષકાયઃ| તત્ર પ્રસૃતા અનુગતાઃ| યદ્વાઽશેષાશ્ચ તે કાયાશ્ચાશેષકાયાઃ| સર્વાણિ શરીરાણિ ગજતુરગોરગાદિસમ્બમ્ધીનિ તાનિ પ્રકર્ષેણ સૃતા ગતાઃ| તથા અશેષાઃ ન વિદ્યતે શેષો યેષાં તેઽશેષાઃ સર્વે સમૂલાઃ| સબીજા ઇત્યર્થઃ| તથૌત્સુક્યમોહારતિદાઃ| ઔત્સુક્યં વિષયોત્કણ્ઠા ગતોઽભિલાષઃ| મોહઃ કાર્યાકાર્યાનભિજ્ઞત્વમ્| અરતિરનવસ્થિતિઃ| સ્થાનાસનાદિષુ| ઔત્સુક્યં ચ મોહશ્ચારતિશ્ચ તા દદતિ યે રાગાદયસ્ત એવમ્| તાનેવંવિધાન્ યો ભગવાન્ જઘાન તસ્મૈ તથાભૂતાયાપૂર્વવૈદ્યાય નમોઽસ્તુ| તં પૂજયામીત્યર્થઃ| અત એવાસાવપૂર્વ આશ્ચર્યભૂતો વૈદ્યઃ| અન્યો હિ યો વૈદ્યઃ સ જ્વરાદીનપ્યચિરોત્થિતાન્ રોગાનેતદ્વિશેષણૈઉરપરામૃષ્ટાન્ન તથા હર્તું સમર્થઃ| કિમુત રાગાદીનસાધ્યલક્ષણલક્ષિતાન્| તથા ચાસાધ્યલક્ષણમ્|(અસ્મિન્નેવાધ્યાયે શ્લો. ૩૨)"અનુપક્રમ એવ સ્યાત્ સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ઔત્સુક્યમોહારતિકૃદ્" ઇતિ| યદ્વા ન વિદ્યતે પૂર્વો યસ્માદસાવપૂર્વઃ| પૂર્વેભ્યઃ પ્રથમ ઇત્યર્થઃ| અપૂર્વશ્ચાસૌ વૈદ્યોઽપૂર્વવૈદ્ય ઇત્યર્થઃ| એવંવિધં ચાભિમતનમસ્કારશ્લોકં વિરચયન્ ગ્રન્થકૃદ્ગ્રન્થસ્ય રોગોપશાંતિઃ પ્રયોજનમિતિ પ્રતિપાદયતિ| તથા ચાહ ચરકમુનિઃ (સૂ. અ. ૧|૫૨)"ધાતુસામ્યક્રિયા ચોક્તા તન્ત્રસ્યાસ્ય પ્રયોજનમ્" ઇતિ| એવં ચ ધાતુસામ્યેન પ્રયોજનેન પ્રયોજનવદિદં તન્ત્રમ્| તથા તત્પાઠાત્તદર્થાવબોધાત્તદ્વિધ્યનુષ્ઠાનાચ્ચ આરોગ્યાખ્યસ્યોપેયસ્ય તથાભિમતસ્યાયુષઃ પરસ્ય પુરુષાર્થસ્ય મોક્ષાખ્યસ્ય ચ પરમાર્થત ઇદમેવ તન્ત્રમુપાયઃ| અસ્માચ્ચોપાયોપેયલક્ષણસમ્બધાત્ સમ્બન્ધવદિદં તન્ત્રમ્| તથા હેતુલિઙ્ગૌષધ્યાખ્યસ્કન્ધત્રયમસ્યાભિધેયં તેનાભિધેયેનાભિધેયવત્તન્ત્રમ્| એવં ચ ગ્રન્થકૃતાત્ર પ્રયોજનસન્બન્ધાભિધેયા યુક્ત્યૈવોક્તાઃ| ઇન્દ્રવજ્રોપેન્દ્રવજ્રાવિરચિતત્વાદુપજાતિવૃત્તમ્| યથા, "અનન્તરાપાદિતલક્ષ્મશોભૌ પાદૌ ભવેતાં વિવિધૈર્વિકલ્પૈઃ| યાસામિમાવન્યયતિપ્રપઞ્ચૌ સ્મૃતાઃ સ્મૃતિજ્ઞૈરુપજાતયસ્તાઃ||" ઇતિ| સર્વત્રૈવ ચાત્ર તન્ત્રેઽનુષ્ટુભા સમાનીપ્રમાણીવિતાનાદિભેદભિન્નતયા વિરચનમ્| યત્પુનરવસરાન્તરે વૃત્તાન્તરવિરચનમિહ તત્સલક્ષણં વ્યઞ્જયિષ્યામઃ|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

ઇદાનીમિષ્ટદેવતાં નમસ્કૃત્ય શાસ્ત્રકારસ્તન્ત્રમારિરિપ્સુરિદમાહ અથાત આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| (ગદ્યસૂત્રમ્)||૧|| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રમ્)|૨|

સ૦- અથેતિ| અથશબ્દોઽસ્મિન્મઙ્ગલાધિકારાનન્તર્યેષુ દ્રષ્ટવ્યઃ| મઙ્ગલાદીનાં હિ શાસ્ત્રાણાં તદધ્યેતૄણાં નિષ્પ્રતિબન્ધા પ્રવૃત્તિરભિપ્રેતાર્થસાધનાય જાયતે| અથશબ્દશ્ચાયં મઙ્ગલાર્થઃ| તથા ચોક્તમ્-"ઓઙ્કારશ્ચાથશબ્દશ્ચ દ્વાવેતૌ બ્રહ્મણઃ પુરા| કણ્ઠં ભિત્વા વિનિર્યાતૌ તેનેમૌ મઙ્ગલૌ સ્મૃતૌ||"ઇતિ| અતોઽધિકારે| આયુષ્કામીયં શાસ્ત્રમધિક્રિયતે યાવદત ઊર્ધ્વં પ્રતન્યતે આતન્ત્રપરિસમાપ્તેસ્તત્સર્વમાયુષ્કામીયં વેદિતવ્યમ્| અત આનન્તર્યે ચ| નમસ્કારાદનન્તરમાયુષ્કામહિતં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| કથં પુનરેકસ્યૈવ તન્ત્રકારસ્ય વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ બહુવચનં યુજ્યતે| બ્રૂમઃ| "અસ્મદો દ્વયોશ્ચ" ઇત્યેકત્વેઽપિ બહુવચનવિધાનાદભિલષન્તીતિ| યુક્તમેવાત્રૈકસ્મિન્નપિ બહુવચનમ્| આયુઃ શરીરેન્દ્રિયસત્વાત્મસંયોગઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૧|૪૧)-| "શરીરેન્દ્રિયસત્ત્વાત્મસંયોગો ધારિ જીવિતમ્| નિત્યગં ચાનુબદ્ધં ચ પર્યાયૈરાયુરુચ્યતે||" ઇતિ| એતીત્યાયુઃ| સન્તતં યાતીત્યર્થઃ| એવંવિધં ગત્વરસ્વભાવમપિ હિતાહારવિહારસેવાદિભિરહિતવર્જનેન ચ કથમેતત્ સ્થિરીભવેદિત્યેવં કામયન્તે યે તે આયુષ્કામાઃ| તેભ્યો હિત આયુષ્કામીયઃ| સ પુનરાયુર્વેદાગમાદિપ્રકરણસમુદાય આયુષ્કામયમાનેનેત્યાદિકઃ| આયુષ્કામીય ઇતિ ઇસુસોઃ સામર્થ્યે ઇતિ ષાદેશઃ| તસ્મૈ હિતમિતિ છઃ| આયુષ્કામીયશબ્દોઽધ્યાયવિશેષણાર્થો નીલોત્પલદલવત્| બહુષ્વધ્યાયેષુ સત્સુ કતમમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ આયુષ્કામીયમિતિ| અધિકૃતોઽધ્યાયનાયેત્યધ્યાયસ્તં વ્યાખ્યાસ્યામઃ વિવિધપ્રકારેણ વિશેષેણ વા કથયિષ્યામઃ| આયુષ્કામૈઃ પૂર્વં દૃષ્ટત્વાદસ્યાધ્યાયસ્યાયુષ્કામ ઇતિ સંજ્ઞા| અર્થગતિમધિકૃત્યાધ્યાય ઇતિ નામ| તથા ચોક્તમ્| (ચ. સૂ. અ. ૩૦|૬૫)- "અધિકૃત્યેયમધ્યાયનામસંજ્ઞા પ્રતિષ્ઠિતા" ઇતિ| તત્ર પદસમુદાયો વાક્યં વાક્યસમુદાયઃ પ્રકરણં, પ્રકરણસમુદાયો યઃ, સોઽધ્યાયઃ, અધ્યાયસમુદાયઃ સ્થાનં, સ્થાનસમુદાયસ્તન્ત્રમિતિ| વિશબ્દો નાનાર્થઃ| આઙભિવિધૌ| ઉત્તરાખ્યશ્ચાયમલઙ્કારઃ| તસ્ય હિ લક્ષણમ્| (કાવ્યાલઙ્કારે અ, ૭|૯૩)- "ઉત્તરવચનશ્રવણાદુન્નયનં યત્ર પૂર્વવચનાનાં ક્રિયતે તદુત્તરં સ્યાત્" ઇત્યાદિ| તતોઽનેન વાક્યેન શિષ્યવચનમીદૃશમુન્નીયતે| સંસારેઽસ્મિન્નમી પ્રાણિનો નાનારોગાનીકાભિભૂતાસ્ત્રાતારમલભમાનાશ્ચતુર્વર્ગાદ્ ભ્રશ્યન્તે| તત્કો નુ ભગવન્નત્રોપાયઃ સ્યાદિતિ કૃતપ્રશ્નો ગુરુઃ પ્રતિજજ્ઞે, અથાત આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| અથ શિષ્યવચનાનન્તરમ્| અતો હેતોર્યસ્માદયં શિષ્યઃ શ્રુતકુલશીલાદિસંપન્નો ધીમેધાગુણભૂષણભૂતશ્ચ| વિ વિવિધૈઃ પ્રકારૈઃ આ શિષ્યબોધોત્પત્તેઃ| આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામો વર્ણયિષ્યામઃ| નનુ કીદૃશં તદ્વિવિધપ્રકારમાખ્યાનમ્| બ્રૂમઃ| પદતઃ, તદર્થતઃ, પ્રયોજનતઃ, ચોદ્યતઃ, પરિહારતઃ, સમ્બન્ધાભિધેયતશ્ચ| પદતો યથા, આયુરિતીદં પદમ્| તદર્થતો યથા એતીત્યાયુઃ| પ્રયોજનતો યથા, અત્રૈવ ધર્માર્થસુખસાધનમ્| ચોદ્યતો યથા, નનુ કથમેતત્કેવલં ધર્માર્થસુખસાધનમિતિ વક્તું પાર્યતે| યતોઽસ્યાયુષઃ કર્મૈવ કેવલં ધર્મસાધનમિતિ વક્તું નો પાર્યતે| યતોઽસ્યાયુષઃ પરિપાલનાર્થં વિશસ્તાઃ કાકગૃધ્રભાસાદયો રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતે ભોજ્યા ઇત્યુક્તમ્| અભક્ષ્યાશ્ચૈતે| શ્રુતિસ્મૃત્યોરભક્ષ્યત્વેનોક્તત્વાત્| એવમભક્ષ્યભક્ષણાદ્ધિંસયા ચ પાપયોગઃ| તદ્યોગાચ્ચાધર્મસાધનં ન ધર્મસાધનમિતિ| પરિહારતો યથા, અત્રૈવં પરિહારો યજ્ઞાધિકારિશરીરનિમિત્તં કાકાદીનાં વિશસનં ભક્ષણં વિધીયમાનં નાધર્માય| ઇતરથા ક્રીડાર્થં ક્રિયમાણમધર્માયૈવ| તથા ચ કાકાદયોઽપિ તત્સાધનોપયોગાદ્ધર્મેણ તત્ફલેન સમ્બધ્યન્તે યજ્ઞિયા ઇવ પશવઃ| તદેવમાયુષો ધર્મસાધનત્વં સ્થિતમ્| સમ્બન્ધાભિધેયૌ તૂક્તાવેવ| નનુ સન્ત્યેવાન્યાન્યપિ મહર્ષિપ્રણીતાન્યાયુર્વેદતન્ત્રાણિ, કિમનેન તન્ત્રેણ કૃતેનેતિ| અત્ર બ્રૂમઃ| અપરતન્ત્રાણાં સાવદ્યત્વાદિદમુચ્યતે| અન્યાનિ હિ તન્ત્રાણિ સદોષાણિ| તથા હિ| યદેતત્તાવદ્ભગવતા ચરકમુનિના પ્રણીતં તન્ત્રં રત્નાકર ઇવ ગન્ભીર્યાતિશયયોગાદ્દુર્બોધમ્| તસ્યાપિ સદોષતાં પ્રકટયન્તિ વાચાટાઃ| તથા હ્યાદૌ તત્સૂત્રમ્| અથાતો દીર્ઘઞ્જીવિતીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામ ઇતિ| અત્ર દીર્ઘઞ્જીવિતીય ઇતિ શાસ્ત્રાદાવયુક્તમ્| યતો (ચ. સૂ. અ. ૧ શ્લો. ૩) દીર્ઘં જીવિતમન્વિચ્છન્નિત્યસ્યાનુકરણં દીર્ઘઞ્જીવિતમિતિ| સોઽસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ છઃ| તસ્યાધ્યાયાનુવાકયોર્લુકિ સતિ દીર્ઘઞ્જીવિતમિતિ પ્રાપ્નોતિ| તદિદમવિદિતપરમાર્થશબ્દસ્વરૂપાણાં વચનમ્| તથાહિ| અધ્યાયાનુવાકયોરિત્યાદૌ સૂત્રે વિકલ્પેન ચાયં લુગિષ્યત ઇતિ જગાદ જયાદિત્યઃ| તેન લુકઃ પાક્ષિકત્વાદત્ર લુક્ ન ભવતીત્યેવં યુક્તમુક્તમિદમ્| દીર્ઘશબ્દેન ગુણોઽભિધીયતે જીવિતશબ્દેનાપિ ગુણ એવ| તસ્માદ્દ્વયોરપિ ગુણત્વાદાધારાધેયભાવો ન યુક્તઃ, યતો ગુણાશ્રયો નોક્ત ઇતિ| તથા ચ વૈશેષિકાઃ| નિર્ગુણા ગુણા ઇતિ| અથ કાલશબ્દં લુપ્તસ્વરૂપં નિર્દિશ્ય દીર્ઘજીવિતીયશબ્દો નિર્દિશ્યતે તદા યુક્તમેવૈતત્| તથા ઇન્દ્રિયોપક્રમણીયેઽધ્યાયે છપ્રત્યયોત્પત્તિઃ કથમેવં વિધીયતાં યતોઽસ્મિન્નધ્યાય ઇન્દ્રિયોપક્રમણશબ્દો નાસ્ત્યેવ| એવમપામાર્ગતણ્ડુલીયેઽપામાર્ગતણ્ડુલશબ્દસ્યાભાવાચ્ચ પ્રત્યયોત્પત્તિર્દુર્લભા| તથા દિવ્યામ્ભસો ગાઙ્ગસમુદ્રભેદઃ પરીક્ષા ચ નોક્તા| પ્રત્યુત તત્ર પઠ્યતે| (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૧૯૧)- "જલમેકવિધં સર્વં પતત્યૈન્દ્રં નભસ્તલાત્| તત્પતત્પતિતં ચૈવ દેશકાલાવપેક્ષતે" ઇતિ| તથા નાલિકેરોદકસ્ય ગુણા નોક્તાઃ| તથા, અપક્વક્વથિતક્ષીરસ્ય સ્વરૂપવિશેષો નોક્તઃ| તથા કષાયે કિયદૌષધં કિમવશેષં ક્વથનીયમિત્યાદિ ચ નોક્તમ્| મિશ્રકે સ્નેહ એવમભ્યધાદસૌ| "ત્રિવૃત્તાં ત્રિફલાં દન્તીં દશમૂલં પલોન્મિતમ્| ચતુર્ગુણં જલં દત્ત્વા" ઇત્યાદિ| તદેષામૌષધાનાં કિયન્માનમપિ સલિલેનૈતાવતા કીદૃશં કિમુત ક્વાથનિર્યાસાવિતિ| તથા ક્વથિતશીતતોયમપિ કિયતા પાકેન પથ્યં ભવતીતિ નોક્તમ્| મુદ્ગો ગ્રાહીતિ ચ નોક્તમ્| તથા ચ તત્પાઠઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૨)-"કષાયમધુરો રૂક્ષઃ શીતઃ પાકે કટુર્લઘુઃ| વિશદઃ શ્લેષ્મપિત્તઘ્નો મુદ્ગાઃ સૂપ્યોત્તમો મતઃ||" ઇતિ| તથા વાસ્તુકાદીનાં લઘુત્વં નોક્તમ્| તથાચ તત્પાઠઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૮૫)- "પાઠાસુષાસઠીશાકં વાસ્તુકં સુનિષણ્ણકમ્| વિદ્યાદ્ગ્રાહિ ત્રિદોષઘ્નં ભિન્નવર્ચસ્તુ વાસ્તુકમ્||" ઇતિ| તથેક્ષુવર્ગે, (ચ. સૂ. અ. ૨૭|૨૩૪)- " શૈત્યાત્મસાદાન્માધુર્યાત્પૌણ્ડ્રકાદ્વાંશિકો વરઃ" ઇત્યસાવભ્યધાત્| પૌણ્ડ્રકશ્ચ વાંશિકાદ્વર ઇતિ સુપ્રસિદ્ધમેતત્| અત્ર મતિવૈભવાદ્ભટ્ટારકહરિશ્ચન્દ્રૌ વ્યાખ્યાવિશેષમવોચતામ્| યથા પૌણ્ડ્રકાદ્વાંશિકોઽવર ઇતિ| એવં ચૈતદુપપન્નમેવ| તદેવમાત્રેયસ્યાપિ તન્ત્રે યતો બહવો દોષા ઉદ્ભાવ્યન્તે, તતઃ કા ગણના તન્ત્રાન્તરાણામ્| તથા વેદોત્પત્તિરિતિ સંજ્ઞા તન્ત્રેઽસ્મિન્સદોષત્વાન્ન કૃતા| તથા હિ| આયુષો વેદ આયુર્વેદઃ, તસ્યોત્પત્તિરાયુર્વેદોત્પત્તિરિતિ ભવિતવ્યમ્| અત્ર કેચિદાહુઃ| આયુઃશબ્દલોપં કૃત્વેહ નિર્દેશઃ કૃતઃ| એવમપિ સતિ લોપસ્તાવદમઙ્ગલઃ| સોઽપ્યાયુષઃ સ ચ શાસ્ત્રાદૌ| ઇત્યન્યાય્યૈવૈષા સંજ્ઞા| કિંચ વેદોત્પત્તિરિત્યેતદપિ તાવદ્વક્તું ન યુજ્યતે, નિત્યત્વાદસ્ય વેદસ્ય| નિત્યો હ્યયમાયુર્વેદઃ| આયુઃસન્તાનાદિનિત્યત્વાત્| તથા હ્યાયુઃસંતાનઃ| સર્વપ્રાણિસંવેદ્યશરીરાપરશરીરગો મનઃપ્રબન્ધનિત્યતયા નિત્યઃ| અસ્ય નિત્યત્વાદાયુર્વેદોઽપિ નિત્યઃ| નિત્યત્વાચ્ચાસ્યોત્પત્તિમત્ત્વં વક્તુમયુક્તમ્| નન્વવબોધોપદેશાભ્યામુત્પત્તિરસ્યોપલભ્યતે| યતઃ પ્રાગુપદેશાન્નાસાવુપલભ્યતે| અત ઉપદેશાનન્તરમુપદેશદ્વારેણોપલભ્યતે| તસ્માદવબોધોપદેશાવસ્યોત્પત્તિકારણત્વેન કલ્પયિત્વોત્પત્તિમત્ત્વમસ્યોચ્યત ઇતિ કૈશ્ચિદૂચે| નૈતદ્યુક્તમ્| યતઃ સતો બોધોપદેશૌ સ્તો નાસતઃ| તથા ચાચષ્ટે લોકઃ| અમુના ગુરુણા છાત્રાયોપદિષ્ટં શાસ્ત્રમિદમિતિ| સત એવોપદેશાવબોધૌ સ્તઃ| તસ્માન્નાવબોધોપદેશાવસ્યોત્પત્તિકારણમિત્યતોઽપિ હેતોર્વેદોત્પત્તિસંજ્ઞેત્યયુક્તા| ઇતિ સંજ્ઞાનાં સાવદ્યત્વં નિરૂપ્ય નિરવદ્યાયુષ્કામીયસંજ્ઞા હિ તન્ત્રે કૃતા| યયોચ્ચારિતમાત્રયૈવાઽશેષસ્તન્ત્રાર્થઃ પ્રકાશ્યતે| પ્રતિસ્થાનં ચ યોઽધ્યાયઃ પ્રથમસ્તત્સંજ્ઞયા સ્થાનાર્થઃ| અન્યે ચ યેઽધ્યાયાસ્તન્ત્રેઽસ્મિંસ્તત્સંજ્ઞાભિર્યથાસ્વતન્ત્રમર્થજાતં પ્રકાશયન્ત ઇતિ| ઇદમિદાનીં પૃછ્યતે તન્ત્રકારઃ| યદસ્મિંસ્તન્ત્રે કિંચિદુચ્યતે સ્મ ભવદ્ભિસ્તત્સ્વબુદ્ધિપરિકલ્પિતમુત નેત્યાહ| સ૦ - ઇતિશબ્દ એવમર્થે| યથા ઇતિ હ સ્મ, તાનાહ| હશબ્દોઽનુકમ્પાયામ્| બ્રૂધાતોઃ સ્મ ઉપપદે ભૂતાનદ્યતનપરોક્ષે 'લટ્ સ્મે' ઇતિ લટ આહાદેશઃ| અત્રેરપત્યમાત્રેયઃ| 'ઇતશ્ચાનિઞઃ' ઇતિ ઢક્| આત્રેય આદિર્યેષાં ધન્વન્તરિપ્રભૃતીનાં ત એવમ્| મહાન્તશ્ચ તે ઋષયશ્ચ મહર્ષયઃ| મહત્વં તજ્જ્ઞાનાતિશયયોગાત્| તેનાયમર્થોઽનેન કારણેનાનુકમ્પયા, ન તુ ફલાકાઙ્ક્ષયા, ભગવન્ત આત્રેયાદયો મહર્ષયોઽબ્રુવન્| નાસ્માભિઃ સ્વમતિપરિકલ્પિતં કિઞ્ચિદપ્યત્રોક્તમ્| કેવલં દૂતસન્દેશવચનન્યાયેન યુગાનુરૂપઃ ક્રમમાત્રોઽન્યથા કૃત ઇત્યર્થઃ| તથા ચાસ્યૈવસઙ્ગ્રહે- (સૂ. અ. ૧) "ન માત્રામાત્રમપ્યત્ર કિઞ્ચિદાગમવર્જિતમ્| તેઽર્થાઃ સ ગ્રન્થસન્દર્ભઃ સંક્ષેપાય ક્રમોઽન્યથા" ઇતિ| તદેવમાગમપ્રામાણ્યમસ્ય તન્ત્રસ્યેત્યુક્તં ભવતિ|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

આયુઃકામાયમાનેન ધર્માર્થસુખસાધનમ્| આયુર્વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમાદરઃ||૨||

સ૦- આયુર્વેદયતિ જ્ઞાપયતિ પ્રકૃતિજ્ઞાનરસાયનદૂતારિષ્ટાદ્યુપદેશાદિત્યાયુર્વેદઃ| તસ્યોપદેશા આયુર્વેદોપદેશાઃ| ઉપદિશ્યન્ત આયુર્વેદાર્થા ઉપપત્તિભિરિત્યુપદેશા આયુર્વેદતન્ત્રાણિ| તેષુ પરમાદરઃ પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનરૂપ ઉત્કૃષ્ટો યત્નઃ કાર્યઃ| આયુર્વેદોપદેશેષ્વિતિ બહુવચનનિર્દેશાદયમર્થો બોધ્યતે| બહુષ્વાયુર્વેદતન્ત્રેષુ યત્નઃ કાર્યઃ| અનેકાયુર્વેદાવલોકનાદ્ધિ ચિકિત્સાયાં વૈદ્યસ્ય ન મનાગપિ સન્દેહો જાયતે| કિં કુર્વતા પુરુષેણ-આયુઃ કામયમાનેન જીવિતમભિલષતા| કિમ્ભૂતમાયુઃ, ધર્માર્થસુખસાધનમ્| ધ્રિયતે લોકોઽનેનેતિ ધર્મઃ| અર્થ્યતે યાચ્યત ઇત્યર્થઃ| સુખં દ્વિવિધમ્, તાદાત્ત્વિકમાત્યન્તિકં ચ| તાદાત્વિકં કિયત્કાલાન્તરાસ્થાયિત્વાત્સુખાવભાસં, ન પરમાર્થતઃ સુખમ્| તથા ચોક્તમ્- (ચ. સૂ. અ. ૨૮/૩૭) 'તાદાત્વસુખસંજ્ઞેષુ ભાવેષ્વજ્ઞોઽનુરજ્યતે'| ઇતિ| તદેતત્સંજ્ઞામાત્રેણ સુખં ન ત્વત્યન્તમિતિ પ્રદર્શયિતું સુખસંજ્ઞેષ્વિતિ મુનિનોક્તમ્| આત્યન્તિકં સુખં મોક્ષાખ્યં, યત્ર ન દુઃખાનાં શ્લેષઃ| તેષાં સાધનમુપાયો ધર્માર્થસુખસાધનમ્|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

અથાસ્યાયુર્વેદસ્ય ગૌરવોત્પાદનાયાગમશુદ્ધિં દર્શયતિ બ્રહ્મા સ્મૃત્વાઽઽયુષો વેદં પ્રજાપતિમજિગ્રહત્| સોઽશ્વિનૌ તૌ સહસ્રાક્ષં સોઽત્રિપુત્રાદિકાન્મુનીન્||૩|| તેઽગ્નિવેશાદિકાંસ્તે તુ પૃથક્ તન્ત્રાણિ તેનિરે| |૪|

સ૦- બ્રહ્મેત્યાદિ| બ્રહ્મા આયુષો વેદં સ્મૃત્વા પ્રજાપતિં દક્ષમજિગ્રહદ્ અવાબોધયત્| સ્મૃત્વેત્યનેનૈતદ્ગમયતિ બ્રહ્મણઃ સ્મર્તૃત્વમેવાત્ર ન કર્તૃત્વમ્| નિત્યત્વાદાયુર્વેદસ્ય| નિત્યત્વં ચાસ્ય પ્રાક્ પ્રત્યપાદિ| ગ્રહેર્ણ્યન્તસ્યાત્ર બુદ્ધ્યર્થત્વાત્ પ્રજાપતિશબ્દસ્ય ગતિબુદ્ધીત્યાદિના કર્મસંજ્ઞા| સ પ્રજાપતિરશ્વિનાવજિગ્રહત્| તૌ સહસ્રાક્ષમિન્દ્રમજિગ્રહતામિતિ વચનવિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| સ શક્રોઽત્રિપુત્રાદિકાન્ મુનીન્ બોધયામાસ| અત્રિપુત્ર આત્રેય આદિર્યેષાં ધન્વન્તરિનિમિકાશ્યપાદીનાં ત એવમ્| તે ચાત્રેયાદયોઽગ્નિવેશાદિકાનજિગ્રહન્| તે ત્વગ્નિવેશાદયઃ ષટ્ પૃથક્ પ્રત્યેકં તન્ત્રાણિ શાસ્ત્રાણ્યગ્નિવેશભેડજાતૂકર્ણપરાશરહારીતક્ષારપાણિનામાભિધેયાનિ તન્ત્રાણિ તેનિરે વિસ્તારિતવન્તશ્ચક્રુઃ| તન્ત્ર્યન્તે ધાર્યન્ત આયુર્વેદાર્થા એભિરિતિ તન્ત્રાણિ|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

નનુ યદિ તૈસ્તન્ત્રાણિ પુનર્યુગાનુરૂપસન્દર્ભૈઃ સઙ્ગૃહીતાનિ| તત્કિમિદાનીમનેન શાસ્ત્રેણ કૃતેનેત્યાહ | તેભ્યોઽતિવિપ્રકીર્ણેભ્યઃ પ્રાયઃ સારતરોચ્ચયઃ||૪|| ક્રિયતેઽષ્ટાઙ્ગહૃદયં નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| |૫|

સ૦- તેભ્ય ઇતિ| તેભ્યો ગ્રન્થેભ્યોઽતિવિપ્રકીર્ણેભ્યો વિક્ષિપ્તેભ્ય ઉચ્ચાવચોક્તાર્થતયૈવેતશ્ચેતશ્ચ ગતેભ્યઃ| અત એવ કશ્ચિદેવાર્થઃ કસ્માદેવ તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞાયતે| યથા શલ્યચિકિત્સા સુશ્રુતપ્રણીતાત્તન્ત્રાદેવાવગમ્યતે ન તથાગ્નિવેશાદિકાત્| ઊર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સા ચ જનકપ્રણીતાત્તન્ત્રાદ્યથાવગમ્યતે ન તથા સુશ્રુતપ્રણીતાત્| અતઃ પ્રાયો બાહુલ્યેન સારતરોચ્ચયઃ ક્રિયતે| ઉચ્ચીયન્તે સઙ્ગૃહ્યન્તે વિક્ષિપ્તાઃ પદાર્થા અનેનેત્યુચ્ચયઃ| યથા વા યવાદીનાં બહુક્ષેત્રજાતાનામેકસ્મિન્ સ્થાને ઉચ્ચયો રાશીકૃત્ય સ્થાપનં વિધીયતે તથેહ સારતરાણામુચ્ચયઃ| સારતરગ્રહણેનૈતદ્દ્યોતયતિ, સઙ્ગ્રહેણૈવ સારાણામુચ્ચયઃ કૃતઃ| અનેન તથા સારતરાણાં પ્રદેશાનામુચ્ચયઃ ક્રિયત ઇતિ| કિં નામ અષ્ટાઙ્ગહૃદયમ્| એતચ્ચ સાન્વયાર્થમસ્ય નામ| યથા શરીરસ્ય સર્વાવયવેભ્યઃ પ્રધાનદેશો હિ હૃદયમ્, તથેદમષ્ટાઙ્ગાયુર્વેદસ્ય પ્રધાનભૂતત્વાદ્ હૃદયમિવ હૃદયમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તે વક્ષ્યતિ (ઉ. અ. ૪૦|૮૮)- હૃદયમિવ હૃદયમેતદિત્યાદિ| અષ્ટૌ ચ તાન્યઙ્ગાન્યષ્ટાઙ્ગાનિ, તેષાં પ્રત્યેકં હૃદયં, સારતરસઙ્ગ્રહણાત્| કીદૃશમષ્ટાઙ્ગહૃદયમ્| નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| સંક્ષેપશ્ચ વિસ્તરશ્ચ સંક્ષેપવિસ્તરૌ, અતિશયેન સંક્ષેપવિસ્તરૌ યત્ર ન, તન્નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| અતિશબ્દસ્યાત્ર પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| અતિસંક્ષેપં કિઞ્ચિત્તન્ત્રં યથા સિદ્ધસારાદિ, કિઞ્ચિચ્ચાતિવિસ્તરં યથા સઙ્ગ્રહાદિ| ઇદં તુ તન્ત્રં નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| અતિસંક્ષેપોક્તં સ્વલ્પધિયાં નોપકૃતયે| તેષાં હિ યથોક્તાગમમાત્રં શ્રેયઃ, ન તુ વાક્યાર્થપર્યાલોચનાદધિકઃ પરામર્શઃ| અતિવિસ્તીર્ણં તુ પાઠાવબોધાનુષ્ઠાનૈસ્તેષાં દુઃશક્યં સ્યાત્| તસ્માદલ્પમધ્યોત્ત્કૃષ્ટબુદ્ધિશિષ્યહિતાર્થં તન્ત્રમેતદુદ્દિષ્ટમ્|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

કાનિ પુનસ્તાન્યષ્ટાઙ્ગાનીત્યાહ | કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષાન્||૫|| અષ્ટાવઙ્ગાનિ તસ્યાહુશ્ચિકિત્સા યેષુ સંશ્રિતા| |૬|

સ૦- કાયેતિ| કાયશ્ચ બાલશ્ચ ગ્રહશ્ચોર્ધ્વાઙ્ગં ચ શલ્યં ચ દંષ્ટ્રા ચ જરા ચ વૃષશ્ચેતીતરેતરદ્વન્દ્વઃ| નનુ સર્વસ્યાશ્ચિકિત્સાયાઃ કાયાશ્રિતત્વાત્ કાયશબ્દોઽર્થાદાક્ષિપ્ત એવ| તત્કિમર્થં કાયશબ્દ ઉપાદીયતે| બ્રૂમઃ| પ્રકર્ષાર્થમ્| યથા પુરુષાય અભિરૂપાય કન્યા દેયેત્યત્રાભિરૂપગ્રહણાદભિરૂપતમાયેતિ પ્રતિપાદ્યતે, તથેહાપિ પ્રકૃષ્ટો યઃ કાયઃ સમ્પૂર્ણધાતુઃ પ્રકૃષ્ટા ચ યાવસ્થા, તથા યુક્તઃ| તત્સઙ્ગ્રહાર્થઃ કાયશબ્દ ઉપાત્તઃ| તથા 'ચિઞ્ ચયને' ઇત્યસ્માદ્ધાતોર્વ્યુત્પાદિતઃ કાયશબ્દઃ| ચીયતે પ્રશસ્તદોષધાતુમલૈરિતિ કાયઃ| તદેવં સર્વશરીરોપતાપકાનામામપક્વાશયસ્થનોદ્ભવાનાં જ્વરરક્તપિત્તાતિસારાદીનાં રોગાણાં યત્રોપશમયોગો નિગદ્યતે, તત્કાયચિકિત્સાનામાઙ્ગમ્| બલસત્ત્વસમ્પૂર્ણધાતુત્વાદ્ યૌવનાવસ્થકાયસ્ય પ્રથમનિર્દેશઃ| બાલદેહેઽસમ્પૂર્ણબલધાતુત્વાદપ્રકૃષ્ટવયોવસ્થાપ્રભાવાત્ તચ્ચિકિત્સાઙ્ગં પૃથઙ્નિર્દિષ્ટમ્| તથા બાલૌપયિકભેષજં ધાત્રીદુગ્ધલક્ષણં દુગ્ધોદ્ભવવ્યાધિપ્રશમાદિનિર્દેશાચ્ચ| નન્વેવં વૃદ્ધસ્ય પ્રકૃષ્ટવયોવસ્થાયા અભાવાત્તદ્દેહે કાયચિકિત્સેતિ કથં વ્યપદેશઃ સ્યાત્| અત્ર બ્રૂમઃ| ભૂતપૂર્વગત્યા વૃદ્ધદેહેન હિ પ્રકૃષ્ટવયોવસ્થા પૂર્વમનુભૂતા| અતો ભૂતપૂર્વગત્યા તત્ર કાયચિકિત્સોપદેશો યુક્તઃ| એવં ગ્રહચિકિત્સા નામ, યત્ર દેવાદિગ્રહગૃહીતાનાં પ્રાણિનાં શાન્તિકર્મ વિધીયતે| યત્રોર્ધ્વજત્રુગતાનાં રોગાણાંનેત્રકર્ણઘ્રાણાદિસંશ્રિતાનામાશ્ચોતનશલાકાદિનોપશમો વર્ણ્યતે તદૂર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાનામાઙ્ગમ્| અત્ર ચ જન્મનઃ પ્રભૃતિ વિચારોપદેશાદ્બાલચિકિત્સૈવ પ્રાગ્વક્તું યુક્તા| કિન્તુ કાયચિકિત્સા પ્રાધાન્યાત્પ્રાગુપન્યસ્તા| તતોઽનન્તરં બાલચિકિત્સા| બાલસ્ય ચ ગ્રહસમ્બન્ધાદ્ ગ્રહચિકિત્સા| તતઃ શરીરસ્ય મૂલરક્ષાર્થમૂર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સા શાલાક્યં નામ| તતઃ શસ્ત્રસાધનસામાન્યેન શલ્યચિકિત્સા| પીડાકરણસમાનત્વાત્ દંષ્ટ્રાચિકિત્સા| દંષ્ટ્રા વિષાત્મિકા| વિષેણાશુ ચ મરણે સમ્ભાવ્યમાને રસાયનોપયોગો યુક્ત ઇતિ રસાયનચિકિત્સા| અથવા વિષસ્ય રસાયનજેયત્વાદ્રસાયનકથનપ્રસ્તાવઃ| તતોઽનન્તરં વાજીકરણસ્ય ભરણેન પ્રસ્તાવઃ| તથા ચાધીતે ગ્રન્થકૃત્ (ઉ.અ.૪૦|૧)- "વાજીકરણમન્વિચ્છેત્સતતં વિષયી પુમાન્ " ઇતિ| રસાયનસ્ય પશ્ચાદિત્યર્થઃ| યત્રાલ્પદુષ્ટરેતસાં તદાપ્યાયનપ્રસાદોપજનનરૂપા ચિકિત્સા ક્રિયતે તદ્વાજીકરણમ્| એવમેતાનિ કાયાદીનિ, તસ્યાયુર્વેદસ્ય, અષ્ટાવઙ્ગાન્યાહુર્વદન્તિ| બ્રહ્માઽઽત્રેયાદય ઇતિ શેષઃ| યેષુ કાયાદિષુ ચિકિત્સા સંશ્રિતા વ્યવસ્થિતા| (ચ.સૂ.અ.૯|૫)- " ચતુર્ણાં ભિષગાદીનાં શસ્તાનાં ધાતુવૈકૃતે| પ્રવૃત્તિર્ધાતુસામ્યાર્થા ચિકિત્સેત્યભિધીયતે|" ઇતિ મુનિપ્રોક્તલક્ષણં નેહ તન્ત્રકૃદ્વ્યધત્ત| ચિકિત્સાશબ્દાદેવાસ્યાર્થસ્ય લબ્ધત્વાત્| તથા ચ નિર્દેષ્ટુમાહ| નિન્દાક્ષમાવ્યાધિપ્રતીકારવિચારણાસુ સા નિષ્પદ્યત ઇતિ| કિતેર્ધાતોર્વ્યાધિપ્રતીકાર એવાસ્ય વ્યુત્પાદિતત્વાત્|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

કાયસ્ય દોષધાતુમલસમુદાયત્વાત્તાનેવ દોષાદીન્ નિર્દિદિક્ષુરાહ | વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ||૬||

સ૦- વાયુરિતિ| ચ સમુચ્ચયે| કફો દોષમધ્યે સમુચ્ચીયતે| ઇત્યનેન પ્રકારેણ, સમાસતઃ સંક્ષેપાત્, ત્રયો દોષાઃ| નનુ પ્રસ્તુતત્વાદિહ ધાતુસંજ્ઞયા વાતાદયો નિર્દેષ્ટું ન્યાય્યાઃ, ન દોષસંજ્ઞયા| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ રસાદિદૂષણપૂર્વકમેષાં વિકારકરણે સામર્થ્યમિતિ પ્રદર્શનાર્થં દોષસંજ્ઞયા તે નિર્દિષ્ટાઃ , ન ધાતુસંજ્ઞયા| ન હ્યેતે ધાતુરૂપા જાતુ વિરુદ્ધત્વં કુર્વતે દેહધારણવર્ધકત્વાત્| એતે મુનિનાપિ ચરકેણ પૂર્વં દોષસંજ્ઞયૈવ નિર્દિષ્ટાઃ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (સૂ.અ.૧/૫૬)- "વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચોક્તઃ શારીરો દોષસઙ્ગ્રહઃ " ઇતિ| 'વાતપિત્તકફા દોષાસ્ત્રય એવ સમાસતઃ ' ઇત્યેવં નિર્દેશે કર્તવ્યે યદેષાં પૃથગ્વિભક્ત્યા નિર્દેશઃ કૃતઃ , સ પ્રધાનત્વખ્યાપનાર્થઃ| બહુવચનાદેવ ત્રિત્વે લબ્ધે ત્રિગ્રહણં નિયમાર્થમ્| ત્રય એવ દોષાઃ , ન ચતુર્થોઽસ્તીતિ| તન્ત્રાન્તરીયા હિ ચતુર્થં દોષમીહન્તે| તેષાં હ્યયમભિપ્રાયઃ| યથા દોષાણાં સ્થાનલક્ષણકાર્યવિકારચિકિત્સાદ્યુપદેશસ્તથા રક્તસ્યાપિ| તત્ર સ્થાનં , સર્વદેહવ્યાપિત્વેઽપિ પ્લીહયકૃતી| લક્ષણં ચ, પદ્મેન્દ્રગોપહેમાદીત્યાદિ| કાર્યં, દેહસ્યોત્પત્તિસ્થિતી| વિકારઃ, વિસર્પપ્લીહાદિ| ચિકિત્સા, સિરાવ્યધાદિકં કર્મેતિ| તદેતદસારમ્| વાતાદયો હ્યસ્ય દૂષ્યસ્ય સતઃ કથં દોષત્વં કર્તું પારયન્તિ| યતઃ પ્રાધાન્યાદન્વર્થનામત્વાચ્ચ વાતાદીનામેવ દોષત્વં, ન રસાદીનામ્| વાતાદયો હિ સ્વાતન્ત્ર્યાત્પ્રધાનાઃ| દૂષયન્તીતિ દોષા ઇતિ તેષામેવ ચાનુગતાર્થા સંજ્ઞા પ્રવૃત્તા| રસાદ્યાસ્તુ પારતન્ત્ર્યાદપ્રધાનાઃ| તે ચ વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| તસ્માદ્રક્તસ્ય દૂષ્યત્વમ્, ન દોષત્વમ્| યદ્યેવં વાતાદીનામન્યોન્યદૂષણાદ્ દૂષ્યત્વં સ્યાત્| પિત્તેન હિ શ્લેષ્મા દૂષ્યત ઇતિ દૃશ્યતે| યથા પાણ્ડુરોગનિદાને (નિ.અ.૧૩) પિત્તપ્રધાના ઇત્યારભ્ય યાવત્ શ્લેષ્મત્વગ્રક્તમાંસાનિ પ્રદૂષ્યેત્યાદિ| તદત્ર શ્લેષ્મા પિત્તેન દૂષ્યતે| તથા શ્લેષ્મવદ્રક્તસ્યાપિ દોષત્વપ્રસઙ્ગ ઇતિ યો મન્યેત, તં પ્રતિ બ્રૂમઃ| વિષમ ઉપન્યાસઃ| વાતાદયો હિ સર્વદૈવ રસાદીન્ દૂષયન્તિ, ન તુ રસાદયઃ કદાચિદપિ વાતાદીન્ દૂષ્યન્તિ| વાતાદીનાં તુ મધ્યાદ્યદિ કશ્ચિદ્દૂષ્યતે, સ તેષામન્યતમેન| તથા ચ પ્રકૃતિલક્ષણે વાતપ્રકૃતેઃ પિત્તપ્રકૃતેઃ, શ્લેષ્મપ્રકૃતેશ્ચ યથા લક્ષણં દૃશ્યતે, નૈવં રક્તપ્રકૃતેઃ| તથા ચ તન્ત્રકારેણ જ્વરાદયો વાતાદિવિશેષણવિશિષ્ટા એવોક્તાઃ| યથા વાતજ્વરોઽયં પિત્તજ્વરોઽયં શ્લેષ્મજ્વરોઽયમ્, ન તુ રક્તજ્વરોઽયમિતિ નિર્દિષ્ટઃ| યેઽપિ રક્તજા વિકારા વિસર્પાદયસ્તેષ્વપિ ઘૃતદગ્ધન્યાયેન વ્યપદેશો બોધ્યઃ| યથા ઘૃતસ્યાન્તર્હિતેનાગ્નિના દગ્ધો ઘૃતદગ્ધ ઇત્યુચ્યતે, તદ્વદ્રક્તસ્થૈર્વાતાદિભિર્દોષૈર્જાતો રક્તજોઽયમિત્યુચ્યતે| યત્ર ક્વચિદ્રક્તસ્ય દોષસંજ્ઞા કુષ્ઠચિકિત્સિતાદૌ દૃશ્યતે, સા સંજ્ઞામાત્રેણૈવ, નાસાવનુગતાર્થા| તસ્ય દૂષ્યત્વેનૈવ પ્રવૃત્તેઃ| તથા ચૈવં પુરીષાદીનામપિ સંજ્ઞામાત્રેણ વ્યવહારો દૃશ્યતે| યથા (હૃ.ચિ.અ.૧૮|૩૮)- "ન ઘૃતં બહુદોષાય દેયં યન્ન વિરેચનમ્| તેન દોષો હ્યુપસ્તબ્ધઃ" ઇત્યાદિ| અત્ર પુરીષસ્ય દોષત્વમુક્તમ્| તથોદરચિકિત્સિતે ચરકસ્ય, જ્વરચિકિત્સિતે વા અસ્ય, (હૃ.ચિ.અ.૧|૧૦)- "દોષેણ ભસ્મનેવાગ્નૌ છન્નેઽન્નં ન વિપચ્યતે| તસ્માદાદોષપચનાજ્જ્વરિતાનુપવાસયેત્||" ઇતિ| અત્ર આમસ્યાપિ દોષત્વમુક્તમ્| તદેવં વાતાદયસ્ત્રય એવ દોષાઃ, ન રક્તમિતિ સ્થિતમેતત્ સમાસતઃ| વિસ્તરતસ્તુ સંસર્ગસન્નિપાતક્ષયસમતાભેદભિન્નાસ્તારતમ્યપરિકલ્પનયા ચ કલ્પ્યમાના આનન્ત્યં યાન્તિ|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

વિકૃતાવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્તયન્તિ ચ| |૭|

સ૦-વિકૃતાઃ સ્વભાવપ્રચ્યુતાઃ, દેહં ઘ્નન્તિ| દેહપદમત્ર જીવિતોપલક્ષણાર્થમ્| જીવિતેન વિના કુર્વન્તીત્યર્થઃ| અવિકૃતાઃ પુનર્દેહં વર્તયન્તિ યાપયન્તિ| વિકૃતાનાં દોષાણાં પ્રાગુપન્યાસઃ, તેષાં પ્રકૃત્યવસ્થાને નિત્યં ભિષજા યત્નવતા ભાવ્યમિતિ સૂચનાર્થમ્| અન્યથા મહાન્પ્રત્યવાયઃ સ્યાત્|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

ઇદાનીમેષાં વ્યાપિનામપિ વિશિષ્ટસ્થાનં વિવક્ષુરાહ | તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ||૭||

સ૦- અધશ્ચ મધ્યશ્ચોર્ધ્વં ચાધોમધ્યોર્ધ્વાનિ, તાનિ સંશ્રય આશ્રયો યેષાં તેઽધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ| હૃચ્ચ નાભિશ્ચ હૃન્નાભી, તયોર્હૃન્નાભ્યોઃ| તે વાતાદયો યાપિનોઽપિ સર્વશરીરચરા અપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ| વિશેષેણેતિ વાક્યશેષઃ| નનુ કિમિદં વાક્યશેષત્વં નામ| ઉચ્યતે| યસ્મિન્ ખલુ પદેઽનુચ્ચાર્યમાણેઽર્થગતિં પશ્યન્ત્યાચાર્યાઃ, તચ્છેષમિતિ| ઉચ્ચારણકાલે તેન વિનાઽભિધેયસિદ્ધેઃ| વ્યાખ્યાકાલે તુ મન્દબુદ્ધિવ્યુત્પત્તયે વ્યાચક્ષતે| તત્ર નાભેરધો વાયોઃ સ્થાનમ્| હૃન્નાભ્યોર્મધ્યે પિત્તસ્ય| હૃદયાદૂર્ધ્વં કફસ્ય| નનુ હૃન્નાભ્યોરિતિ કથં નિર્દેશો યાવતા પ્રાણ્યઙ્ગત્વાદેકવદ્ભાવે સનપુંસકમિતિ નપુંસકત્વે હૃન્નાભિ ઇતિ પ્રાપ્નોતિ| અત્ર બ્રૂમઃ| પ્રાણ્યઙ્ગાનાં સમાહાર એવ દ્વન્દ્વ ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાન્નૈકવદ્ભાવઃ| તદભાવાચ્ચ તદાશ્રયં નપુંસકત્વં ન ભવતિ| તથા ચોક્તમ્| સર્વોઽપિ દ્વન્દ્વો વિભાષૈકવદ્ભવતીતિ| દૃશ્યતે ચાન્યત્રાપિ| તથા ચ રુદ્રભટ્ટઃ (રુદ્રટઃ કાવ્યાલઙ્કારે અ.૭/૮૧)- - "કૌટિલ્યં કચનિચયે કરચરણાધરદલેષુ રાગસ્તે" ઇત્યાદિ| તથા, અસ્યૈવ ગ્રન્થકૃતઃ (નિ.અ.૭/૧૯) "શિરઃપૃષ્ઠોરસાં શૂલં" ઇતિ| તથા, (નિ.અ.૧૬|૬) "જાનુજઙ્ઘોરુકટ્યંસહસ્તપાદાઙ્ગસન્ધિષુ" ઇતિ| તથા, "વાયુઃ સન્ધ્યસ્થિમજ્જસુ" ઇત્યાદિ| તસ્માદ્ધૃન્નાભ્યોરિતિ પ્રયોગો ન્યાય્ય એવ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

અથૈષાં સકલકાલવ્યાપિનામપિ નિયતકાલત્વં દર્શયન્નાહ વયોહોરાત્રિભુક્તાનાં તેઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્| |૮|

સ૦-વયશ્ચ અહશ્ચ રાત્રિશ્ચ ભુક્તં ચ વયોહોરાત્રિભુક્તાનિ તેષાં, ક્રમાદ્યથાસંખ્યં, તે વાતાદયઃ, અન્તમધ્યાદિગા ભવન્તિ| અન્તશ્ચ મધ્યશ્ચાદિશ્ચાન્તમધ્યાદયસ્તેષુ ગચ્છન્તીત્યન્તમધ્યાદિગાઃ| અન્યત્રાપિ દૃશ્યત ઇતિ ડઃ| તેનાયમર્થઃ, વયસઃ મનુષ્યાયુષઃ, અન્તઃ પશ્ચિમો ભાગઃ, વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યો ભાગઃ પિત્તસ્ય| આદ્યો ભાગઃ કફસ્ય| એવમહ્નો રાત્રેશ્ચ યોજ્યમ્| ભુક્તમાહારઃ, તસ્યાન્તે જઠરાગ્નિસંયોગવશાદ્રસાનાં જીર્ણપ્રાયાવસ્થા, વાયોઃ કોપકાલઃ| મધ્યો વિદાહાવસ્થા, પિત્તસ્ય| આદ્યાવસ્થા તુ યસ્યાં મધુરીભાવ આહારસ્ય, તત્ર કફસ્ય કોપકાલઃ| યદ્યપિ ચાહારસ્ય જઠરાગ્નિસંયોગવશાદ્બહ્વ્યોઽપિ સૂક્ષ્મા અવસ્થાઃ સમ્ભાવ્યન્તે, તથાપ્યેતાસામેવ સુતરામુપયોગિત્વાદિહ નિર્દેશઃ| તથા એતા એવ તિસ્રોઽવસ્થાઃ સ્વકર્મ દર્શયન્તિ| વક્ષ્યતિ હિ (શા.અ.૩/૫૭)- - "આદૌ ષડ્રસમપ્યન્નં મધુરીભૂતમીરયેત્| ફેનીભૂતં કફં, યાતં વિદાહાદમ્લતાં તતઃ| પિત્તમામાશયાત્કુર્યાચ્ચ્યવમાનં, ચ્યુતં પુનઃ| અગ્નિના શોષિતં પક્વં પિણ્ડિતં કટુ મારુતમ્" ઇતિ|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

અધુનાઽગ્નિસ્વરૂપં પ્રસ્તૌતિ | તૈર્ભવેદ્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ||૮||

સ૦- તૈશ્ચ વાતાદિભિઃ પુંસો યથાક્રમેણાગ્નિર્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ ભવેત્| વાતાદયશ્ચ સમુદિતા એવ શરીરજનને સમર્થાઃ, ઇત્યવશ્યં સર્વૈરેવ ભવિતવ્યમ્| ઇહ તુ ય એકસ્ય વ્યપદેશસ્તત્રોત્કર્ષો દ્રષ્ટવ્યઃ| વાતોત્કર્ષેણ વિષમઃ, પિત્તોત્કર્ષેણ તીક્ષ્ણઃ, કફોત્કર્ષેણ મન્દ ઇતિ| સમૈર્હાન્યુત્કર્ષવર્જિતૈઃ સમઃ| લક્ષણમેષામઙ્ગવિભાગે શારીરે વક્ષ્યતિ (શા. અ. ૩/૭૪)- યઃ પચેત્સમ્યગેવાન્નમિત્યારભ્ય યાવચ્ચિરાત્પચેદિતિ| યત્ર તુ દ્વયોર્દોષયોરુત્કર્ષત્વં, તત્ર સદ્વૈદ્યેન સ્વધિયા કલ્પ્યમ્| યથા, વાતપિત્તયોરુત્કર્ષે વાયોર્યોગવાહિત્વાત્તીક્ષ્ણઃ| એવં વાતકફયોરુત્કર્ષે મન્દઃ| કફપિત્તયોસ્તૂત્કર્ષે આહારવિશેષવશાત્કદાચિત્તીક્ષ્ણઃ કદાચિન્મન્દ ઇતિ|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

અગ્નિચાતુર્વિધ્યમુક્ત્વા તદાશ્રયસ્ય કોષ્ઠસ્ય ચાતુર્વિધ્યં વિવક્ષુરાહ કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપિ| |૯|

સ૦-તૈર્વાતાદિભિઃ, યથાક્રમં ક્રૂરમૃદુમધ્યલક્ષણઃ કોષ્ઠો ભવતિ| વાતોત્કર્ષેણ ક્રૂરઃ| પિત્તોત્કર્ષેણ મૃદુઃ| કફોત્કર્ષેણ મધ્યઃ| સમૈઃ પુનરેતૈર્હાન્યુત્કર્ષવર્જિતૈર્મધ્ય એવ કોષ્ઠઃ| ક્રૂરાદીનાં તુ લક્ષણં વમનવિરેચનવિધૌ (સૂ.અ.૧૮/૩૪) વક્ષ્યતિ| નનુ સમૈર્વાતાદિભિઃ કથં મધ્યકોષ્ઠતા સ્યાદિતિ| બ્રૂમઃ| સમાનાં વાતાદીનાં મધ્યે દ્વયોર્વાતપિત્તયોઃ સ્વં સ્વં ક્રૂરકોષ્ઠત્વમૃદુકોષ્ઠત્વલક્ષણાખ્યં ચ વિરુદ્ધં કર્મ યુગપત્કર્તું ન ઘટતે| તૃતીયસ્તુ સમ એવ કફઃ| સોઽનયોર્મધ્યે મધ્યમાં વૃત્તિમાશ્રિત્ય સ્થિતો નૈકેનાપિ સહ વિરુધ્યતે| અત એવ તત્કાર્યં મધ્યકોષ્ઠતાલક્ષણં તે વાતપિત્તે નિષેદ્ધું નૈવ ઘટેતે| એવં ચ તેનાવશ્યમાત્મીયં મધ્યકોષ્ઠતાલક્ષણં કર્મ કર્તવ્યમ્, યતો વાતકર્મણઃ ક્રૂરકોષ્ઠતાલક્ષણસ્ય પિત્તકર્મણો મૃદુકોષ્ઠતાલક્ષણસ્ય ચ વિરુદ્ધત્વાત્| અતો મધ્યકોષ્ઠતૈવ સમૈર્વાતાદિભિર્ન્યાય્યા| ઇત્યાંસ્તુ વિશેષઃ| પૂર્વો યો મધ્યકોષ્ઠઃ સોઽવશ્યં પ્રમાણાધિકેન કફેન જન્યતે| મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપીતિ સમગ્રહણલિઙ્ગાત્| ઇતરસ્તુ મધ્યકોષ્ઠઃ સમદોષમધ્યસ્થિતેન સમેનૈવ સ્વપ્રમાણસ્થિતેન શ્લેષ્મણા ભવતીત્યનયા રીત્યા હેતુભેદાદન્યત્વમ્| તથા મધ્યકોષ્ઠયોર્લક્ષણભેદોઽપિ દૃશ્યતે| યથા (ચ.સિ.અ.૧/૮)- "શ્લેષ્માધિકશ્છર્દયતે હ્યદુઃખં વિરિચ્યતે મન્દકફસ્તુ સમ્યક્" ઇતિ| તદયમત્રાર્થઃ| શ્લેષ્માધિકે મધ્યકોષ્ઠે ન સમ્યગ્ વિરેચિત્વં, સમકફે તુ મધ્યકોષ્ઠે સુવિરેચિત્વમિતિ|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

ઇદાનીં પ્રકૃતિસ્વરૂપં પ્રસ્તૌતિ શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષક્રિમેઃ||૯|| તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીનમધ્યોત્તમાઃ પૃથક્| સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિદોષજાઃ||૧૦||

સ૦-તૈશ્ચ વાતાદિભિસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયઃ પૃથગ્ભવેયુર્હીનમધ્યોત્તમાઃ| પ્રકૃતિઃ શરીરસ્વરૂપમ્| શુક્રાર્તવસ્થૈરિતિ, શુક્રં પિતુર્દ્વિત્રિબિન્દુકાવસ્થં રેતઃ| ઋતૌ ભવમાર્તવમ્, માતુર્દ્વિત્રિબિન્દુકાવસ્થં શોણિતમ્| શુક્રં ચાર્તવં ચ શુક્રાર્તવે, તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ શુક્રાર્તવસ્થાઃ, તૈસ્તથાવિધૈર્જન્માદૌ ગર્ભાધાનકાલે જન્મપ્રારમ્ભે ગર્ભાદાવિત્યર્થઃ| નનુ ચ યદા વાતાદયોઽધિકાઃ શુક્રાર્તવે તિષ્ઠન્તિ, તદા કુતઃ શરીરસ્ય નિષ્પત્તિર્ભવતીતિ| યતશ્ચ યો દોષાણામધિકો ભાવઃ સૈવ વિકૃતિઃ| તત્કથં દોષા આધિક્યં પ્રાપ્તાઃ પ્રકૃતેઃ કારણતામુત્સહન્તે, વિકૃતત્વાત્| ન હિ વિકૃતિઃ કદાચિત્પ્રકૃતેઃ કારણમિતિ વક્તું યુજ્યતે| કારણસદૃશેન ચ કાર્યેણ ભવિતવ્યમિત્યાશંક્ય સપરિહારં દૃષ્ટાન્તમાહ| વિષેણેવ વિષક્રિમેરિતિ| યથા વિષેણ જીવિતનાશહેતુનાસ્ય વિષક્રિમેર્જન્મ પ્રકૃતેઃ સમ્ભવો દૃશ્યતે| તથા એતૈર્દૂષણસ્વભાવૈરપિ પ્રમાણાધિકૈર્દોષૈઃ શુક્રાર્તવસ્થૈરેવ જન્માદૌ શરીરસ્ય નિષ્પત્તિર્ભવતીતિ| વાતોત્કર્ષેણ હીના| પિત્તોત્કર્ષેણ મધ્યમા| કફોત્કર્ષેણોત્તમા| સર્વાસુ પ્રકૃતિષુ મધ્યે યા સમધાતુઃ પ્રકૃતિઃ, સા સમા શ્રેષ્ઠોત્તમા ચતુર્થી| સમા ધાતવો યસ્યાઃ| ધાતુશબ્દોઽત્ર દોષપર્યાયઃ, "ધારણાદ્ધાતવઃ" ઇતિ (સં.સૂ.અ.૨૦) વચનાત્| યા વાતપિત્તજા વાતશ્લેષ્મજા પિત્તશ્લેષ્મજા ઇતિ મિશ્રદોષજાસ્તિસ્રઃ પ્રકૃતયસ્તા નિન્દ્યા ગર્હણીયાઃ, અનારોગ્યાસ્પદત્વાત્|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ| પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્||૧૧|| સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ|૧૨|

સ૦-તત્રેતિ નિર્ધારણે| તત્ર તેષુ દોષેષુ મધ્યે, અનિલો વાયુઃ, રૂક્ષો, લઘુઃ, શીતઃ, ખરોઽમૃદુઃ, સૂક્ષ્મઃ સ્રોતઃપ્રચારિત્વાત્, ચલો ગમનશીલો નૈકત્ર તિષ્ઠતીતિ| નન્વનુષ્ણાશીતો વાયુઃ કાણાદૈઃ પઠિતઃ| ઇહાપિ યોગવાહ્યનુજ્ઞાનાદનુષ્ણાશીત એવેષ્યત ઇતિ| તથા ચોક્તમ્ (ચ.ચિ.અ.૩/૩૮)- "યોગવાહી પરં વાયુઃ સંયોગાદુભયાર્થકૃત્| દાહકૃત્તેજસા યુક્તઃ શીતકૃત્સોમસંશ્રયા" ઇતિ| તથા (હૃંઇ.અ.૨/૪૮)- "પવને યોગવાહિત્વાચ્છીતં શ્લેષ્મયુતે ભવેત્| દાહઃ પિત્તયુતે" ઇતિ| ઉચ્યતે| સત્યમેતદનુષ્ણાશીત એવ વાયુઃ| તસ્ય યોગવાહિત્વેઽપિ તાવન્માત્રાદ્દાહોદયાચ્છૈત્યં સ્વાભાવિકં ન વિનશ્યતિ| શીતગુણવ્યાવર્ણને ચેદં પ્રયોજનમુષ્ણેનાયમુપશામ્યતીતિ પ્રતિપત્ત્યર્થમ્| સ૦-સસ્નેહમીષત્સ્નિગ્ધમ્| સશબ્દ ઈષદર્થે| યથા (ચ.સૂ.અ.૨૭/૨૩૭)- "સતિક્તા યા સશર્કરા"| એવમીષત્સ્નેહો યસ્ય તત્સસ્નેહમ્| તીક્ષ્ણં શીઘ્રકારિ મન્દવિપરીતં સૂચીવ ભિનત્તિ| ઉષ્ણમ્| લઘુ| વિસ્રં દુર્ગન્ધિ મત્સ્યામગન્ધિ| સરં વ્યાપ્તિશીલં સરણશીલમૂર્ધ્વાધઃ પ્રવર્તતે ન સ્થિરમાસ્તે, શકૃદ્વિસ્રંસિ વા| દ્રવં ચ| સ૦-સ્નિગ્ધગુણયોગાત્સ્નિગ્ધઃ| શીતોઽનુષ્ણઃ| ગુરુર્લઘુર્ન ભવતિ| મન્દશ્ચિરકારી, તીક્ષ્ણવિપરીતઃ| શ્લક્ષ્ણોઽપરુષઃ| મૃત્સ્નો મૃદ્યમાનોઽઙ્ગુલિગ્રાહી પિચ્છિલગુણયુક્તઃ ચકચકાયમાનઃ| સ્થિરોઽવ્યાપ્તિશીલઃ| એવં તદ્ગુણયોગાત્ ગુણગુણિનોરભેદોપચારાદ્વાતાદયો ગુણતો નિર્દિષ્ટાઃ|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

એષાં ચ મિશ્રીભૂતાનાં તન્ત્રવ્યવહારાર્થં સંજ્ઞાદ્વયમાહ | સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ તદ્દ્વિત્રિક્ષયકોપતઃ||૧૨||

સ૦-એતદુક્તં ભવતિ| દ્વયોઃ સ્વપ્રમાણાધિકયોઃ ક્ષીણયોર્વા સંયોગઃ સંસર્ગઃ| ત્રયાણાં દોષાણાં વૃદ્ધાનાં ક્ષીણાનાં વા સંયોગઃ સન્નિપાતઃ|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

દોષાનુક્ત્વા ધાતવ ઉચ્યન્તે રસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ| સપ્ત દૂષ્યાઃ|૧૩|

સ૦-રસાદયઃ સપ્ત ધાતુસંજ્ઞાઃ શરીરધારણાદ્ધાતવઃ| તે ચ દૂષ્યાઃ, વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| યસ્માદ્વાતાદીનાં દૂષણસ્વભાવત્વાદ્યા દોષસંજ્ઞા, સાન્વર્થસંજ્ઞા| દૂષયન્તીતિ દોષાઃ| અતોઽવશ્યં તે દૂષ્યમપેક્ષન્તે| કર્મ વિના કર્તુઃ ક્રિયાયા અસમ્ભવાત્| કર્તારં વિના કર્મણો ન કર્મત્વમ્| એવં દોષૈર્વિના રસાદીનાં દૂષ્યનામ ન ઘટતે| તૈર્વિનાઽપિ વાતાદીનાં દોષનામ| તસ્માત્પરસ્પરાપેક્ષત્વાદનયોર્દૂષ્યદોષયોર્દૂષ્યત્વેન દોષત્વેન ચ સંજ્ઞાલાભઃ|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

મલા મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયોઽપિ ચ||૧૩||

સ૦- મૂત્રશકૃદાદયો મલા ઉચ્યન્તે| અપિચેતિશબ્દાદ્ દૂષ્યાશ્ચેતિ| ન કેવલં રસાદય એવ દૂષ્યાઃ, યાવન્મલાસ્તેઽપિ વાતાદિભિર્દૂષ્યન્ત ઇતિ દૂષ્યાઃ| એવં ચ રસાદીનાં દૂષ્યસંજ્ઞા ધાતુસંજ્ઞા ચ| તથા વિણ્મૂત્રાદીનાં મલસંજ્ઞા દૂષ્યસંજ્ઞા ચ| ઇતિ દોષધાતુમલનિર્દેશેન દેહો વ્યાખ્યાતઃ| તથા ચોત્તરગ્રન્થે (સૂ.અ.૧૧/૧)- "દોષધાતુમલા મૂલં સદા દેહસ્ય" ઇતિ| તસ્ય ચ દેહસ્ય યથા સન્તતં કેનચિદુપાયેન પરિપાલનં નિષ્પદ્યતે, તમુપાયં દર્શયિતુમાહ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ| |૧૪|

સ૦- સર્વેષાં દોષધાતુમલાદીનાં શરીરાશ્રિતાનાં, સમાનૈસ્તુલ્યસદ્ભાવૈઃ, વૃદ્ધિઃ સ્વપ્રમાણાધિક્યમ્| વિપરીતૈર્વિશિષ્ટતયા વ્યવસ્થિતૈઃ, વિપર્યયઃ ક્ષયઃ| અયનં અયઃ ગતિઃ, વિપરીતા ગતિર્વિપર્યયોઽપચયઃ| સામાન્યવિશેષૈર્દ્રવ્યગુણકર્મભેદેન ત્રિપ્રકારોઽધિગચ્છતિ| તથા ચાહુઃ- "સર્વેષાં સર્વદા વૃદ્ધિસ્તુલ્યદ્રવ્યગુણક્રિયૈઃ| ભાવૈર્ભવતિ ભાવાનાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ"| દ્રવ્યતો યથોક્તમ્ (સં.સૂ.અ.૧૯)- "રક્તમાપ્યાય્યતે રક્તેન, માંસં માંસેન, મેદો મેદસા, અસ્થિ તરુણાસ્થ્ના, મજ્જા મજ્ના, શુક્રં શુક્રેણ, તથા ગર્ભશ્ચામગર્ભેણ"| તત્ર રક્તેન રક્તમિત્યુભયમપ્યૌદકમ્| માંસેન માંસમિતિ પાર્થિવમ્| તથા, સલિલાત્મકં પયસ્તદાત્મકમેવ શ્લેષ્માણમભિવર્ધયતિ| તદ્વત્ક્ષીરજાતં ઘૃતં શુક્રમ્| તથા જીવન્તીકાકોલ્યાદયઃ સોમાત્માનો દ્રવ્યવિશેષાઃ સૌમ્યધાત્વેકકારણાનિ સ્નેહબલપુંસ્ત્વૌજાંસિ| મરીચપઞ્ચકોલભલ્લાતકાદયો બુદ્ધિમેધાગ્ન્યાદીન્ સંવર્ધયન્તિ| ગુણતઃ- ચોચમોચખર્જૂરાણિ પાર્થિવાનિ દ્રવ્યતો નિર્દિષ્ટાન્યપિ શ્લેષ્માણમુદકાત્મકમભિવર્ધયન્તિ, સ્નિગ્ધગુરુશીતાદિગુણસામાન્યાત્| કર્માપિ ત્રિવિધં કાયવાઙ્મનોવ્યાપારાત્મકમ્| તત્ર કાયિકાનિ- ધાવનલઙ્ઘનપ્લવનાદીનિ ચલત્વસામાન્યાદ્વાયોર્વૃદ્ધયે| વાચિકાનિ--ભાષ્યાધ્યયનગેયાદીનિ, માનસાનિ-મનોવ્યાપારાશ્ચિન્તાકામશોકભયાનિ, તાન્યપિ મનસઃ ક્ષોભણહેતુત્વાદ્વાયોર્વૃદ્ધિકરાણિ| તથા સન્તાપકૃત્ત્વસામાન્યાત્ક્રોધેર્ષ્યાદિ પિત્તસ્ય| સ્વપ્નાલસ્યશય્યાસુખાદીનિ સ્થૈર્યસામાન્યાત્કફસ્યેતિ| વિપર્યયસ્તુ ક્ષયાય| યથાહ| દ્રવ્યતઃ (સં.સૂ.અ.૧૪, ચ.સૂ.અ.૨૫)- "ગવેધુકાન્નં કર્શનીયાનામ્"| તત્ર વાતાત્મિકયા ગવેધુકયા પાર્થિવાનાં માંસાદીનાં ક્રશિમા ક્રિયતે| તથા તૈજસેન ક્ષારેણ શ્લેષ્મણઃ| ગુણતો યથા- આરનાલમૌદકં શ્લેષ્માણં તદ્વિપરીતૈર્લઘુરૂક્ષોષ્ણતીક્ષ્ણવિશદગુણૈઃ ક્ષપયતિ| કર્મતઃ- નિદ્રાલસ્યસૌમનસ્યાનિ સપરિસ્પન્દં વાતમપરિસ્પન્દસ્વભાવતયાઽપચિન્વન્તિ| તથા પરિસ્પન્દરૂપાશ્ચિન્તાવ્યવાયવ્યાયામા મન્દપરિસ્પન્દવૈપરીત્યાત્કફમિતિ|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

વર્ણિતમેવ વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ, ક્ષયો વિપરીતૈરિતિ| તૌ તુ વૃદ્ધિક્ષયૌ યતો વાય્વાદીનાં ભવતઃ, તત્પ્રખ્યાપનાર્થમાહ રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકાઃ||૧૪|| ષડ્ દ્રવ્યમાશ્રિતાસ્તે ચ યથાપૂર્વંબલાવહાઃ| |૧૫|

સ૦- સ્વાદ્વાદયઃ ષડ્રસાઃ, રસનેન્દ્રિયગ્રાહ્યત્વાદ્રસાઃ| તે ચ રસા દ્રવ્યં પઞ્ચભૂતાત્મકમાશ્રિતાઃ, યથાપૂર્વં ચ બલાવહાઃ| યો યઃ પૂર્વો યથાપૂર્વં, બલાવહા બલપ્રાપકાઃ| બલમાવહન્તિ પ્રાપયન્તીતિ યાવત્| તસ્માત્સર્વેભ્યો રસેભ્યો મધુરો રસઃ પ્રકર્ષેણ દેહિનાં બલકરઃ| કષાયસ્તુ સર્વેભ્યો જઘન્યબલાવહઃ| તત્ર સ્વાદુર્મધુરો ઘૃતગુડાદિઃ| અમ્લોઽમ્લિકામાતુલુઙ્ગાદિઃ| લવણઃ સૈન્ધવાદિઃ| તિક્તો ભૂનિમ્બાદિઃ| ઊષણઃ કટુકો મરીચાદિઃ| કષાયો હરીતક્યાદિઃ| સ્વાદુર્મધુરપર્યાયઃ| ઊષણઃ કટુકપર્યાયઃ| યથા ત્ર્યૂષણં ત્રિકટુકમુચ્યતે| કષાય એવ કષાયકઃ, યથા કટુરેવ કટુકઃ| ષડિતિ ષડેવ, ન ન્યૂના અધિકા વા| યદ્યપિ તે રસા ગુણાઃ સ્વાદ્વાદિભેદતસ્તથા સંસર્ગતસ્તથાઽનુરસતસ્તારતમ્યપરિકલ્પનાવશતોઽપિ ભિદ્યમાનરૂપા અપિ ષટ્ત્વં નાતિવર્તન્તે|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્||૧૫|| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે| |૧૬|

સ૦- તત્ર તેષુ રસેષુ મધ્યે, આદ્યાસ્ત્રયઃ સ્વાદ્વમ્લલવણાઃ, મારુતં ઘ્નન્તિ શમયન્તિ| અન્યે તુ તિક્તોષણકષાયાસ્તમેવ ચાનિલં કુર્વતે કોપયન્તિ| તિક્તાદયસ્ત્રયસ્તિક્તોષણકષાયાઃ કફં ઘ્નન્તિ પ્રશમયન્તિ| અન્યે તુ મધુરામ્લલવણાસ્તમેવ કફં કુર્વતે| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તં ઘ્નન્તિ| અન્યે ત્વમ્લલવણકટુકાસ્તદેવ પિત્તં કુર્વતે| એતેનેદમુક્તં ભવતિ| મધુરો વાતપિત્તઘ્નઃ શ્લેષ્મકરઃ| અમ્લો વાતં હન્તિ, કફપિત્તે તુ જનયતિ| લવણો મારુતં હન્તિ, કફપિત્તે તુ કુરુતે| તિક્તઃ કફપિત્તે નાશયતિ, વાતં તુ જનયતિ| ઊષણઃ કફં નાશયતિ, વાતપિત્તે તુ જનયતિ| કષાયઃ કફપિત્તે હન્તિ, વાતં તુ કરોતીતિ|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

એષાં ચ રસાનામાશ્રયો દ્રવ્યં, તચ્ચ ત્રિપ્રકારમિત્યાહ શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં દ્રવ્યમિતિ ત્રિધા||૧૬||

સ૦- ઇતિ અનેન પ્રકારેણ શમનાદિભેદેન, ત્રિધા ત્રિપ્રકારં, દ્રવ્યમ્| અન્યેન પ્રકારેણ દ્વિધા અથવા અનેકધા| ઇતિશબ્દઃ પ્રકારાર્થેઽભિહિતઃ| યત્ કુપિતાન્ વાતાદીન્ દોષાન્ શમયતિ, તચ્છમનમ્| યથા- તૈલં ઘૃતં માક્ષિકમ્| તત્ર તૈલં સ્નેહૌષ્ણ્યગૌરવયોગાદ્વાતં તદ્વિપરીતગુણં શમયતિ| સર્પિર્માધુર્યશૈત્યમાન્દ્યગુણયોગાત્તદ્વિપરીતગુણં પિત્તમ્| મધુ ચ રૌક્ષ્યતૈક્ષ્ણ્યકષાયયોગાત્તદ્વિપરીતગુણં કફમ્| યદ્વાતાદીન્ દોષાન્ રસાદીન્ધાતૂન્ મૂત્રાદીન્મલાંશ્ચ કોપયતિ, તત્કોપનમ્| યથા- યવકપાટલભાષમત્સ્યામમૂલકસાર્ષપમન્દકદધિકિલાટવિરુદ્ધમત્સ્યપયઃ પ્રભૃતિ| દોષાદીનાં મલપર્યન્તાનાં સ્વપ્રમાણસ્થિતાનાં સામ્યાનુવૃત્તિહેતુર્યદ્દ્રવ્યં તત્ સ્વસ્થેભ્યો હિતમ્| યચ્ચ સ્વાસ્થ્યાનુવૃત્તિં કરોતિ, ઋતુચર્યાધ્યાયે સેવ્યત્વેનોક્તમ્| તથા માત્રાશિતીયાધ્યાયે રક્તશાલિષષ્ટિકયવગોધૂમજાઙ્ગલમાંસજીવન્તીશાકદિવ્યોદકક્ષીરાદિ| તથા યદૂર્જસ્કરં રસાયનવાજીકરણં સર્વદા શીલનીયત્વેન નિર્દિષ્ટમ્|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

તસ્ય વીર્યમાહ ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્તત્ર વીર્યં દ્વિધા સ્મૃતમ્| |૧૭|

સ૦- તત્ર તસ્મિન્ દ્રવ્યે, વીર્યં દ્વિવિધમ્| વિંશતેર્ગુણાનાં મધ્યાદ્દ્વાવુષ્ણશીતૌ, તદુત્કર્ષાદ્વીર્યમિતિ સર્વાયુર્વેદપ્રસિદ્ધૌ, દ્વાવેવ ગુણૌ શીતોષ્ણૌ વીર્યકરણહેતૂ| વીર્યં શક્તિઃ| ઉષ્ણગુણોત્કર્ષ ઉષ્ણગુણાતિશય એવ કશ્ચિદુષ્ણવીર્યાખ્યાં લભતે| તથા શીતગુણોત્કર્ષઃ શીતગુણાતિશય એવ શીતવીર્યાખ્યામ્| યદ્યપિ નાનાત્મકમપિ દ્રવ્યં, તથાપ્યગ્નીષોમાત્મકત્વાજ્જગતો દ્વિધૈવ વીર્યમ્|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

દ્રવ્યવિપાકમાહ | ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ||૧૭||

સ૦- વિપાકસ્ત્રિવિધઃ, સર્વદ્રવ્યાણાં પરિણામકાલભાવી કાર્યાનુમેયો જાઠરાગ્નિસમ્બન્ધાદ્રસસ્ય સ્વરૂપાન્તરપ્રાદુર્ભાવઃ| સ ત્રિધૈવ, રસષટ્ત્વેઽપિ ન ષોઢા| તેન કિઞ્ચિત્સ્વાદુપાકં, કિઞ્ચિદમ્લવિપાકં, કિઞ્ચિત્કટુવિપાકં, દ્રવ્યમ્| તત્ર મધુરલવણયોર્મધુરો વિપાકઃ| અમ્લસ્યામ્લઃ| તિક્તકટુકષાયાણાં કટુકઃ| સ ચ કાર્યાનુમેયઃ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (સૂ.અ.૯/૨૦)- 'જાઠરેણાગ્નિના યોગાદ્યદુદેતિ રસાન્તરમ્| રસાનાં પરિણામાન્તે સ વિપાક ઇતિ સ્મૃતઃ' ઇતિ| અત એવ સોપસર્ગઃ પાકશબ્દ ઉપાત્તઃ| વિશિષ્ટઃ પાકો વિપાકઃ, ન પાકમાત્રસ્વરૂપઃ| તથા ચ ભટ્ટારકચરકમુની (ચ.સૂ.અ.૨૬/૬૮)-'રસો નિપાતે દ્રવ્યાણાં વિપાકઃ કર્મનિષ્ઠયા| વીર્યં યાવદધીવાસાન્નિપાતાચ્ચોપલભ્યતે' ઇતિ| એવં કર્મનિષ્ઠાનુમિત એકરૂપાવસ્થો જાઠરાગ્નિસંયોગાદ્યો રસાનાં રસાન્તરોદ્ભવઃ, સ એવ વિપાકઃ| ન તુ યો જાઠરાગ્નિસંયોગમાત્રાદ્રસાનામનેકાવસ્થઃ, પ્રાઙ્મધુરોઽનન્તરં સ એવ પચ્યમાનોઽમ્લસ્તતો વિપચ્યમાનઃ સ એવ કટુર્વિપાકઃ|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

દ્રવ્યસ્ય ગુણાનાહ ગુરુમન્દહિમસ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણસાન્દ્રમૃદુસ્થિરાઃ| ગુણાઃ સસૂક્ષ્મવિશદા વિંશતિઃ સવિપર્યયાઃ||૧૮||

સ૦- તત્ર દ્રવ્યે ગુર્વાદયો દશ ગુણાઃ સવિપર્યયા વિંશતિર્વેજ્ઞેયાઃ| એષાં ક્રમાદ્વિપરીતા લઘુતીક્ષ્ણોષ્ણરૂક્ષખરદ્રવકઠિનસરસ્થૂલપિચ્છિલાઃ| ગુરુસ્તદ્વિપર્યયો લઘુઃ| મન્દસ્તદ્વિપર્યયસ્તીક્ષ્ણઃ| હિમસ્તદ્વિપર્યય ઉષ્ણઃ| સ્નિગ્ધસ્તદ્વિપર્યયો રૂક્ષઃ| શ્લક્ષ્ણસ્તદ્વિપર્યયઃ ખરઃ| સાન્દ્રસ્તદ્વિપર્યયો દ્રવઃ| મૃદુસ્તદ્વિપર્યયઃ કઠિનઃ| સ્થિરસ્તદ્વિપર્યયઃ સરઃ| સૂક્ષ્મસ્તદ્વિપર્યયઃ સ્થૂલઃ| વિશદસ્તદ્વિપર્યયઃ પિચ્છિલઃ|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

રોગકારણમાહ કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ| સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્||૧૯||

સ૦- કાલઃ શીતોષ્ણવર્ષલક્ષણસ્ત્રિવિધઃ| અર્થાઃ શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધા મહાભૂતગુણાઃ| તથા ચાગમઃ (ચ.શા.અ.૧/૨૯)- "અર્થાઃ શબ્દાદયો જ્ઞેયા ગોચરા વિષયા ગુણાઃ" ઇતિ| કર્મ ક્રિયા, કાયવાઙ્મનશ્ચેષ્ટા| કાલશ્ચાર્થશ્ચ કર્મ ચ તાનિ કાલાર્થકર્માણિ, તેષાં યોગઃ સમ્બન્ધઃ, કાલાર્થકર્મણાં યોગઃ| કિમ્ભૂતઃ, હીનમિથ્યાતિમાત્રકસ્તથા સમ્યગ્યોગશ્ચેતિ| યે કાલાદીનાં યોગા હીનમિથ્યાતિમાત્રકાઃ, તે રોગૈકકારણમ્| તેષામેવ યઃ સમ્યગ્યોગઃ, સ આરોગ્યૈકકારણં પ્રધાનકારણમિતિ| એકશબ્દઃ પ્રધાનવચનઃ| યથા- 'એકઃ પાર્થો ધનુર્ધરઃ' ઇતિ| કાલસ્ય હીનયોગઃ સ્વરૂપહાનિઃ| મિથ્યાયોગઃ સ્વરૂપાદ્વૈપરીત્યમ્| અતિયોગઃ સ્વરૂપાતિશયઃ| યથા- હીનશીતતા હીનોષ્ણતા હીનવર્ષતા હીનયોગે| શીતકાલાવસરેઽત્યૌષ્ણ્યમુષ્ણકાલાવસરે શીતં વર્ષાકાલેઽવૃષ્ટિર્મિથ્યાયોગે| અતિશૈત્યમત્યૌષ્ણ્યમતિવર્ષણમતિયોગે| એતદ્યોગત્રયં રોગકારણમ્| સમ્યગ્યોગો યથાસ્વરૂપસ્થિતિરારોગ્યકારણમ્| અર્થાનાં પુનઃ સ્વેન સ્વેનાર્થેનેન્દ્રિયસ્ય હીનઃ સંયોગો હીનયોગઃ| પુરુષાનભિમતાદિનાર્થજાતેનેન્દ્રિયસ્ય યોગો મિથ્યાયોગઃ| અત્યન્તસંયોગોઽતિયોગઃ| એતે ત્રયો રોગકારણમ્| યથાસ્વં સમ્યગ્યોગ આરોગ્યકારણમ્| કાયાદિકર્મણો હીનપ્રવૃત્તિર્હીનયોગઃ| વેગોદીરણાદિકં સામિભુક્તભાષણાદિકં રાગદ્વેષાદિકં ચ યથાસ્વમુત્તરત્ર (સૂ.અ.૧૨/૪૦) વક્ષ્યમાણં મિથ્યાયોગઃ| અતિપ્રવૃત્તિરતિયોગઃ| સર્વેષાં સમા પ્રવૃત્તિઃ સમયોગઃ| તેન હીનાદયો યોગાસ્ત્રયો રોગકારણમ્| સમ્યગ્યોગસ્ત્વારોગ્યકારણમ્|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

રોગારોગ્યે કે ઉચ્યેતે ઇત્યાહ રોગાસ્તુ દોષવૈષમ્યં, દોષસામ્યમરોગતા| |૨૦|

સ૦- દોષાણાં વાતાદીનાં, વૈષમ્યં સ્વપ્રમાણાદેકસ્ય દ્વયોસ્ત્રયાણાં વા વૃદ્ધિઃ ક્ષયો વા, રુજાકરત્વાદ્રોગ એવ| વૈષમ્યં વિષમતા સ્વરૂપાચ્ચ્યાવઃ| તતઃ કાર્યકારણયોરભેદેન પઠિતો રોગ ઇતિ| દોષાણાં સામ્યં સ્વરૂપાદપ્રચ્યુતિઃ સમભાવોઽરોગતા આરોગ્યં, સ્વાસ્થ્યમિતિ યાવત્|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| નિજાગન્તુવિભાગેન તત્ર રોગા દ્વિધા સ્મૃતાઃ||૨૦||

સ૦- તત્ર તયો રોગારોગ્યયોઃ, રોગા દ્વિધા નિજાગન્તુભેદેન| નિજા વાતાદિદોષજન્માનઃ| આગન્તવો બાહ્યહેતવઃ| તથા ચાચાર્યવચનમ્ (સં.સૂ.અ.૨૨)- "નિજાસ્ત્રિદોષોત્થાઃ| બાહ્યહેતુજાસ્ત્વાગન્તવઃ"| અનયોરિયાન્વિશેષઃ| નિજે રોગે વાતાદયઃ પૂર્વં વૈષમ્યં ગત્વા પશ્ચાદ્વ્યથામભિનિર્વર્તયન્તિ| આગન્તવઃ પુનઃ વ્યથાપૂર્વમેવોત્પદ્યન્તે, અનન્તરં તત્ર વાતાદયઃ કુપ્યન્તીતિ| અનેનોભયસ્ય નિજાગન્તુભેદભિન્નસ્ય વ્યાધેશ્ચેતઃ સન્તાપકત્વં બોદ્ધવ્યમ્|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

યત એવં દેહમનસી રોગાધિષ્ઠાનત્વેન સ્થિતે, ન કેવલો દેહો નાપિ કેવલં મનઃ| તસ્માદતોઽનન્તરમિદમાહ- તેષાં કાયમનોભેદાદધિષ્ઠાનમપિ દ્વિધા| |૨૧|

સ૦- તેષાં નિજાગન્તુકાનાં વિકારાણાં રોગાણાં, કાયમનોભેદેન દ્વિવિધમધિષ્ઠાનં સ્થાનમ્| જ્વરાસ્રપિત્તકાસાદીનાં કાયઃ| મદમૂર્છાસન્ન્યાસગ્રહભૂતોન્માદાપસ્મારરાગદ્વેષાદીનાં મનઃ| અધિતિષ્ઠન્ત્યસ્મિન્નિત્યધિષ્ઠાનમ્| કાયઃ શરીરમ્| મનશ્ચેતઃ|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

નનુ કાયિકાનાં રોગાણામુત્પત્તૌ હેતવો વાતાદયો દોષાઃ પ્રકુપિતા ઉક્તાઃ| માનસાનાં ચ રોગાણાં કો હેતુઃ, તદર્થમાહ | રજસ્તમશ્ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષાવુદાહૃતૌ||૨૧||

સ૦- મનશ્ચેતઃ, તસ્ય રજસ્તમસી દોષૌ, ઉપપ્લવાવવિદ્યાસમ્ભવૌ| અત્ર ચ પ્રાધાન્યાદાદૌ રજો નિક્ષિપ્તમ્| ચશબ્દઃ પવનાદીનામપ્યુપસઙ્ગ્રહાર્થઃ| યસ્માત્તેઽપિ મનઃ સંશ્રિત્ય વિકુર્વતે| સઙ્ગ્રહે હ્યુક્તમ્ (ઉ.અ.૯)- "ષડુન્માદા ભવન્તિ વાતપિત્તકફસન્નિપાતાઽઽધિવિષનિમિત્તાઃ" ઇત્યાદિ| ઉદાહૃતૌ ઇત્યુદાહરણમાત્રમુદ્દેશમાત્રં વચનમાત્રમ્| અત્રાયુર્વેદશાસ્ત્રે, રજસ્તમસોર્ન સાકલ્યેન વ્યાકરણમનિલાદીનામિવ| તે ખલ્વત્ર સ્વભાવસ્થાનાદિભિઃ પ્રકારૈરશેષમુક્તાઃ, ન તુ રજસ્તમસી|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

રોગોપહતશરીરજ્ઞાનોપાયમાહ દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્| |૨૨|

સ૦- રોગોઽસ્યાસ્તીતિ રોગી વ્યાધિતઃ, તં દર્શનાદિભિઃ પરીક્ષેત| દર્શનેન દૃષ્ટ્યા, કાસમેહાદ્યાર્તેષુ પીતશુક્લવર્ણસંસ્થાનપ્રમાણોપચયચ્છાયાવિણ્મૂત્રચ્છર્દિતાદિકમ્| સ્પર્શનેન હસ્તકાયસ્પર્શેન, જ્વરગુલ્મવિદ્રધ્યાદ્યાર્તમ્, તથા શીતોષ્ણસ્તબ્ધસ્પન્દશ્લક્ષ્ણખરસ્પર્શાદિકં ચ| પ્રશ્નેન પૃચ્છયા, શૂલારોચકચ્છર્દિહૃદર્દત્વં સુચ્છન્દદુશ્છન્દત્વં મૃદુક્રૂરકોષ્ઠતાં સ્વપ્નદર્શનમભિપ્રાયં જન્મામયપ્રવૃત્તિનક્ષત્રદ્વિષ્ટેષ્ટસુખદુઃખાનિ ચ, ઇત્યાતુરમુખાત્પરીક્ષેત|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

રોગવિશેષાધિગમોપાયમાહ | રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ||૨૨||

સ૦- રોગં નિદાનાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ પરીક્ષેત| નિદાનં કારણં હેતુરિત્યનર્થાન્તરમ્| તચ્ચાસન્નવિપ્રકૃષ્ટભેદેન દ્વિધા| આસન્નમપિ દ્વિવિધમ્, આસન્નાત્યાસન્નભેદેન| આસન્નં રૂક્ષલઘુશીતાદિદ્રવ્યોપયોગઃ| અત્યાસન્નં તુ યતઃ સમનન્તરમેવ રોગોત્પત્તિઃ| યથા વાતાદયો દોષાઃ ક્રુદ્ધાઃ| વિપ્રકૃષ્ટં યત્ આદિકાલે રુદ્રકોપાદિ જ્વરાદીનામ્| તથા હવિઃપ્રાશાદિ મેહકુષ્ઠાદીનામ્| તેનૈવંવિધમર્થજાતમેવંવિધસ્ય રોગસ્ય હેતુત્વેનોપદિષ્ટમ્, એવંવિધશ્ચોત્પન્નોઽતો નિદાનાજ્ઞ્જ્ઞાયતે રોગઃ| પ્રાગ્રૂપં પૂર્વરૂપં ભવિષ્યતો વ્યાધેરપ્રકાશિતદોષવિશેષાધિષ્ઠિતસ્ય લક્ષણમ્, ઉદ્બુભૂષુર્જ્વરાદિરામયો વાતાદિદોષવિશેષેણાલિઙ્ગિતરૂપાભાસો યેનાવભાસ્યતે, યથાયથમલ્પત્વાદ્યદવ્યક્તમસ્ફુટં લિઙ્ગં તત્પ્રાગ્રૂપમ્| લક્ષણં પુનસ્તદેવ પ્રાગ્રૂપાદ્વિલક્ષણમ્, યેન સકલદોષવિશેષાલિઙ્ગિતઃ સ્ફુટલિઙ્ગો વ્યાધિર્દૃશ્યતે લક્ષ્યતે| ઉપશયઃ સુખાનુબન્ધ્યાહારાદ્યુપયોગઃ| એવંવિધેનાહારાદિકેન હિ તસ્ય પીડા નાભૂત્, એવંવિધેન ચાભૂત્, અત ઉપશયાજ્ઞ્જ્ઞાયતેઽયં રોગ ઇતિ| સ વ્યાધિસાત્મ્યઃ સ્વાસ્થ્યહેતુઃ સુખાવહઃ| આપ્તિર્નિર્વૃત્તિઃ સમ્પ્રાપ્તિરાગતિર્જાતિરિત્યનર્થાન્તરમ્| એવં દુષ્ટેનૈવં સ્થાનસ્થિતેનૈવમનુગતેનાનયા કલ્પનયૈવંમાર્ગેણ દોષેણેતિ પરિકલ્પનમ્, અત આપ્ત્યા જ્ઞાયતેઽયં રોગ ઇતિ|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

ઉપશયાદિપ્રસઙ્ગે ચ દેશકાલાવપ્યુપયુજ્યેતે| અતસ્તાવપિ પઠતિ ભૂમિદેહપ્રભેદેન દેશમાહુરિહ દ્વિધા| |૨૩|

સ૦- ઇહાસ્મિન્નાયુર્વેદશાસ્ત્રે, આચાર્યા દ્વિધા દ્વિપ્રકારં, દેશમાહુઃ કથયન્તિ| ભૂમિભેદેન દેહભેદેન ચ|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

દેહદેશઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ પ્રસિદ્ધઃ| ભૂમિદેશ ઉચ્યતે જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમનૂપં તુ કફોલ્બણમ્||૨૩|| સાધારણં સમમલં ત્રિધા ભૂદેશમાદિશેત્| |૨૪|

સ૦- ભૂદેશં પુનસ્ત્રિધા ત્રિપ્રકારમ્, આદિશેત્ વદેત્| તત્ર જાઙ્ગલો દેશોઽલ્પોદકતરુપર્વતત્વેન વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ, વાતભૂયિષ્ઠો વાતપ્રચુરઃ| તત્ર જાતા ઓષધિખગપુરુષમૃગાદયો વાતપ્રધાના ભવન્તિ| પ્રચુરોદકવૃક્ષો યો નિર્વાતો દુર્લભાતપઃ સોઽનૂપ ઇતિ| સ ચ કફપ્રધાનઃ| તજ્જાશ્ચૌષધ્યાદયઃ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ| સાધારણઃ પુનરુભયલક્ષણો મધ્યપતિતો વ્યામિશ્રરૂપઃ| સ ચ સમમલો વાતાદિસમદોષઃ| અત્ર દોષા એવ મલશબ્દેનોક્તાઃ| વક્ષ્યતિ હિ (સઙ્ગ્રહે સૂ.અ.૨૦)| "દેહસ્ય મલિનીકરણાદાહારમલત્વાચ્ચ મલાઃ|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

ભેષજસ્ય સમ્યગ્યોગહેતું કાલમાહ ક્ષણાદિર્વ્યાધ્યવસ્થા ચ કાલો ભેષજયોગકૃત્||૨૪||

સ૦- કાલો દ્વિવિધઃ, ક્ષણાદિલક્ષણો વ્યાધ્યવસ્થાલક્ષણશ્ચ| ભેષજસ્યૌષધસ્ય, યોગં કરોતિ| તદર્થસમ્પાદનસામર્થ્યં કરોતીત્યર્થઃ| ભેષજસ્ય યોગો ભેષજયોગઃ, તં કરોતિ| ક્ષણાદિઃ પ્રસિદ્ધઃ| આદિગ્રહણાલ્લવત્રુટિમુહૂર્તયામાહોરાત્રપક્ષમાસર્ત્વયનસંવત્સરાણાં પરિગ્રહઃ| ક્ષણાદિકાલસ્યોદાહરણમ્| યથા- "પૂર્વાહ્ણે વમનં દેયં મધ્યાહ્ને તુ વિરેચનમ્| મધ્યાહ્ને કિઞ્ચિદાવૃત્તે બસ્તિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ||" વ્યાધ્યવસ્થા સામનિરામમૃદુમધ્યતીક્ષ્ણત્વાત્તત્તદ્યોગ્યૌષધવિસૃષ્ટિઃ| યથા (ચ,ચિ.અ.૩/૧૪૦ , હૃ.ચિ.અ.૧/૨૧)- "લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| મલાનાં પાચનાનિ સ્યુર્યથાવસ્થં ક્રમેણ વા||" યથા (ચ.ચિ.અ.૩૦/૨૮૭)- "જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ સર્પિઃ ક્ષીરં વિરેચનમ્| ત્ર્યહં વા ષડહં યુંજ્યાદ્વીક્ષ્ય દોષબલાબલમ્||" યથા (હૃ.ચિ.અ.૧/૪૪)- "મૃદુર્જ્વરો લઘુર્દેહશ્ચલિતાશ્ચ મલા યદા| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ ભેષજં યોજયેત્તદા||" અસ્યામવસ્થાયાં દત્તમૌષધમારોગ્યાય ભવતિ|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

તચ્ચૌષધં દ્વિપ્રકારમાહ શોધનં શમનં ચેતિ સમાસાદૌષધં દ્વિધા| |૨૫|

સ૦- સમાસાત્સંક્ષેપતઃ, યત્કિઞ્ચિજ્જગત્યૌષધં સમ્ભવતિ, તદનેકપ્રકારં સમ્ભવદપિ દ્વૈરૂપ્યાનતિક્રમાચ્છોધનશમનલક્ષણાત્ દ્વિધેત્યુક્તમ્| એકં શોધનરૂપમપરં શમનરૂપમિતિ| શોધનં યત્ કુપિતાન્ દોષાન્ બહિર્નિઃસાર્ય રોગોપશમનં કરોતિ| શમનં યત્સ્વસ્થાનસ્થિતાનામેવ સામ્યહેતુઃ|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ઔષધમુક્તમ્| તસ્ય વિષયમાહ | શરીરજાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્||૨૫|| બસ્તિર્વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ| |૨૬|

સ૦- શરીરજાનાં વાતાદીનાં, ક્રમેણ યથાસંખ્યેન પરિપાઠ્યોદ્દેશનિર્દેશેન, પરમૌષધં પ્રધાનૌષધં, બસ્ત્યાદિવમનાન્તં શોધનરૂપં, તૈલાદિમધ્વન્તં શમનરૂપમ્| તેન વાતસ્ય બસ્તિર્ગુદપ્રણિધેયસ્નેહક્વાથાદિ પરમૌષધમ્| પિત્તસ્ય વિરેકો મુખપીતં ગુદમાર્ગેણાન્તઃસ્થિતસ્ય દોષસ્ય નિઃસારણં પરમૌષધમ્| કફસ્ય વમનં મુખેન પીતં તેનૈવ દોષસ્ય નિઃસારણં પરમૌષધમ્| ઇતિ શોધનરૂપેણ દોષાણામૌષધમ્| તૈલાદિ તુ શમનસ્વરૂપેણૌષધમ્| તથેતિ ક્રમેણૈવ| વાતસ્ય તૈલં, પિત્તસ્ય ઘૃતં, કફસ્ય માક્ષિકં પરમૌષધમ્| પ્રધાનમૌષધમિતિ યાવત્|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

કાયાદિદેશમાશ્રિત્ય સર્વત્ર સર્વમેવ શરીરજાતાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમુક્તમ્| અથ માનસયોર્દોષયોઃ કિં તત્પરમૌષધં સ્યાદિતિ, તદર્થમાહ | ધીધૈર્યાત્માદિવિજ્ઞાનં મનોદોષૌષધં પરમ્||૨૬||

સ૦- મનોદોષયો રજસ્તમસોઃ, રોગવિઘ્નકારિ ધીધૈર્યાદિકં, પરમૌષધમ્| ધીશ્ચ ધૈર્યં ચાત્માદિવિજ્ઞાનં ચ તત્તથાવિધમ્| તત્ર ધીર્બુદ્ધિર્બાહ્યાધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં હિતાહિતપરિચ્છેદવિભાગકારિણી| ધૈર્યં ધૃતિશ્ચેતસઃ સ્થિરત્વમચાપલમ્, યેન પ્રતિષિદ્ધેષુ ન પ્રવર્તતે, હિતેષુ ચ ન સીદતિ| આત્મવિજ્ઞાનં યોગાભ્યાસસમાધિના પરમાત્મસ્વરૂપવિજ્ઞાનમ્| આદિગ્રહણાજ્જ્ઞાનવિજ્ઞાનસ્મૃતિદેશકાલાદીનાં પરિગ્રહઃ| મનોદોષસમુત્થકામાદિજરોગાર્થઃ પરશબ્દો વિશેષણત્વેન નિર્દિષ્ટઃ|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

એવં તાવદનેન સકલચિકિત્સિતમુક્તમ્| તચ્ચ પાદચતુષ્ટયયુક્તં કાર્યકરં, તદર્થમાહ ભિષક્ દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં, પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્||૨૭||

સ૦- ચિકિત્સિતસ્ય રોગોપશમલક્ષણસ્ય, પાદચતુષ્ટયમઙ્ગચતુષ્ટયમુક્તમ્| પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમેવં ષોડશગુણં ચિકિત્સિતં ભેષજં ભિષજો ભાષન્તે| ભિષગ્વૈદ્યઃ, તસ્ય પ્રાધાન્યાદગ્રે નિર્દેશઃ| તથા ચાગમઃ (ચરકે સૂ.અ.૯/૧૦)- "યોક્તા પ્રયોક્તા શાસ્તા ચ પ્રધાનો ભિષગત્ર તુ||" તથા સઙ્ગ્રહેઽપિ (સૂ.અ.૨)- "યદ્વૈદ્યે વિગુણે પાદા ગુણવન્તોઽપ્યનર્થકાઃ| સ પાદહીનાનપ્યાર્તાન્ ગુણવાન્ યચ્ચ યાપયેત્|| ચિકિત્સાયાસ્તમેવાતઃ પ્રધાનં કારણં વિદુઃ|" દ્રવ્યાણ્યૌષધાનિ| ઉપસ્થાતા પરિચારકઃ| રોગી આતુરઃ| એતત્પાદચતુષ્ટયં નિર્દિષ્ટમાચાર્યેણ|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

ઉદ્દેશક્રમેણ તેષાં ગુણાનાહ દક્ષસ્તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા શુચિર્ભિષક્| |૨૮|

સ૦- દક્ષઃ- કર્મણિ ચતુરઃ| તીર્થાદુપાધ્યાયાદ્વિદિતાગમાદાત્તો ગૃહીતઃ શાસ્ત્રાર્થો યેન સ તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થઃ, "અનેકમન્યપદાર્થે" ઇતિ તૃતીયાર્થે બહુવ્રીહિઃ, આગમપ્રાપ્તશાસ્ત્રસ્વરૂપઃ| બહુશો દૃષ્ટં કર્મ યેન ચિકિત્સાલક્ષણં સ દૃષ્ટકર્મા-અભ્યસ્તકર્મા શતશશ્ચિકિત્સિતરોગઃ| શુચિઃ- કાયવાઙ્મનોવ્યાપારૈર્મલીમસૈરપરામૃષ્ટઃ, અલિપ્સાવાન્ અર્થોપજીવિકાહેતોર્ન કરોતિ પરં ધર્મોપાર્જનેનેતિ શુચિઃ|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| બહુકલ્પં બહુગુણં સમ્પન્નં યોગ્યમૌષધમ્||૨૮||

સ૦- બહવઃ કલ્પાઃ યસ્મિન્ સમ્ભવન્તિ સ્વરસક્વાથચૂર્ણાદ્યાસ્તદ્બહુકલ્પં-વ્યાધીનાં નિવારણક્ષમં ન તુ લવણવદેકકલ્પમ્| તદ્ધિ સુખમુપયુજ્યતે| નાનાશક્તયો હિ સત્ત્વાઃ| બહવો ગુણા યસ્ય ગુરુમન્દાદયસ્તદ્બહુગુણમ્, અથવા યદનેકરોગવિનાશનસમર્થમ્| સમ્પન્નં-સમ્પત્તિયુક્તં, ન વિપન્નમ્, પ્રશસ્તભૂમિદેશજાતાદિગુણયુક્તમ્| તથા ચ ગ્રન્થઃ (હૃદયે ક.અ.૧/૧)- "ધન્વે સાધારણે દેશે સમે સન્મૃત્તિકે શુચૌ| શ્મશાનચૈત્યાયતનશ્વભ્રવલ્મીકવર્જિતે|" ઇતિ| અથવા પાકસંસ્કારાદિયુક્તમ્| યોગ્યં-દાતું યદ્યત્રાર્હતિ તચ્ચ તત્ર યોગ્યમ્| વ્યાધિદેશકાલદોષદૂષ્યદેહવયોબલાદીન્ જ્ઞાત્વા, યુજ્યતે દીયત ઇતિ તદ્યોગ્યં, રોગસ્ય રોગિણશ્ચ|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

ઉપસ્થાતાપિ ચતુર્વિધઃ- અનુરક્તઃ શુચિર્દક્ષો બુદ્ધિમાન્ પરિચારકઃ| |૨૯|

સ૦- અનુરક્તો-દૃઢભક્ત આતુરસ્ય| શુચિઃ- કાયવાઙ્મનોવ્યાપારૈર્દુષ્ટૈરપરામૃષ્ટઃ| દક્ષઃ- સર્વચેષ્ટાસુ ચતુરઃ| બુદ્ધિમાન્- વિશિષ્ટયા બુદ્ધ્યા યુક્તઃ, પ્રવીણ ઇતિ યાવત્|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

રોગ્યપિ ચતુર્વિધઃ | આઢ્યો રોગી ભિષગ્વશ્યો જ્ઞાપકઃ સત્ત્વવાનપિ||૨૯||

સ૦- આઢ્યો-ધનવાન્| ભિષગ્વશ્યો-વૈદ્યાયત્તઃ, તદુક્તકારી| જ્ઞાપકો-નિદાનાવસ્થાદીનામાવેદકઃ, વૈદ્યં રોગાહારવિહારાદીનામન્વયવ્યતિરેકં બોધયિતું સમર્થઃ| સત્ત્વવાન્-ધૈર્યયુતો મોહવર્જિતઃ, ધૈર્યેણ પ્રાયશ્ચિત્તવચ્ચિકિત્સાં કરોતિ| અપિ સમુચ્ચયે|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

સુખસાધ્યાદિકસ્ય વ્યાધિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે (સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્દ્વિધા, તૌ તુ પુનર્દ્વિધા| સુસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ, યાપ્યો યશ્ચાનુપક્રમઃ||૧|| ) સર્વૌષધક્ષમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ| અમર્મગોઽલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપોઽનુપદ્રવઃ||૩૦|| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિઃ પાદસમ્પદિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેઽષ્વેકદોષમાર્ગો નવઃ સુખઃ||૩૧||

સ૦- સર્વૌષધક્ષમે દેહ ઉત્પન્નો વ્યાધિઃ સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ, તથા કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે| સર્વાણ્યૌષધાનિ યઃ ક્ષમતે સહતે તીક્ષ્ણ્મધ્યમૃદુરૂપાણિ નાનાદેશજાનિ શમનાનિ તથા શોધનરૂપાણિ તથા વિષક્ષારાદીનિ| યૂનઃ- વયસ્યસ્ય, તરુણસ્યેત્યર્થઃ| પુંસો- ન સ્ત્રિયાઃ| પુંગ્રહણં સ્ત્રીનિવૃત્ત્યર્થમ્| યતસ્તસ્યાઃ સર્વદા ભીરુત્વમબુદ્ધિમત્ત્વં ચ, અતો યથોક્તાનુરૂપગુણાભાવઃ| સા તુ યસ્માત્તીક્ષ્ણોષ્ણૌષધાનિ ન સહતે, સૌકુમાર્યાદિયોગાત્| જિતાત્મનોઽલોલુપસ્ય, જિત આત્મા યેન, વિષયાભિલાષં પરિહરતઃ| અમર્મગો- ન મર્મસ્થઃ, મર્માણિ- શિરોહૃદયબસ્તિપ્રભૃતીનિ, તેષુ ગચ્છતીતિ મર્મગઃ, ન મર્મગોઽમર્મગઃ, હૃત્કણ્ઠાદિપીડાકરણાસમર્થઃ| અલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપ ઇતિ| હેતુશ્ચાગ્રરૂપં ચ રૂપં ચ તાનિ હેત્વગ્રરૂપરૂપાણિ, અલ્પાનિ હેત્વગ્રરૂપરૂપાણિ યસ્ય સ તથાવિધઃ| હેતુર્નિદાનમ્, અગ્રરૂપં- પૂર્વરૂપમ્, રૂપં- લક્ષણમ્, એતાન્યલ્પાનિ યસ્ય| અનુપદ્રવ ઇતિ| ન વિદ્યતે ઉપદ્રવો યસ્ય, ઉત્પન્નસ્ય વ્યાધેરનન્તરં જાયતે યોઽન્યો વ્યાધિઃ, ન તલ્લક્ષણભૂતોઽપ્રધાનઃ, ન યથાસ્વલક્ષણઃ, તદુપક્રમનિરોધકઃ, સ ઉપદ્રવઃ| તથા ચાગમઃ- "વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમવિઘાતી ચ સ હ્યુપદ્રવ ઉચ્યતે||" ઇતિ| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિરિતિ| દૂષ્યશ્ચ દેશશ્ચ ઋતુશ્ચ પ્રકૃતિશ્ચ તા દૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતયઃ, અતુલ્યા દૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતયો યસ્ય| અતુલ્યાઃ- ન સદૃશાઃ| યથા- દૂષ્યે મેદોમજ્જાદૌ, અનૂપદેશે, શીતર્તૌ, આતુરો વાતપ્રકૃતિઃ, તસ્ય કુપિતં પિત્તં સુખસાધ્યમિતિ| અતુલ્યદૂષ્યો યથા- શ્લેષ્મણા શીતેન રક્તમુષ્ણં દૂષિતમ્| અતુલ્યદેશો વ્યાધિર્યથા- અનૂપદેશે પિત્તસમ્ભૂતઃ| અતુલ્યર્તુર્યથા- શરદિ કફોદ્ભવઃ| અતુલ્યપ્રકૃતિર્યથા- પિત્તપ્રકૃતેઃ શ્લેષ્મોદ્ભવો વ્યાધિઃ| નન્વતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિત્વાદસૌ કૃચ્છ્રસાધ્યો યાપ્યો વા પ્રાપ્તઃ, ન સુખસાધ્યઃ, અનેકસુખોપક્રમસાધ્યત્વાત્| યતો દૂષ્યાદીનામતુલ્યત્વાત્પરસ્પરમન્ય એવોપક્રમઃ| એકસુખોપક્રમઃ સુખસાધ્યો વ્યાધિઃ| અત એવ સાધ્યયાપ્યપરિત્યાજ્યા મેહાઃ શ્લેષ્મપિત્તવાતોત્થાઃ (હૃંઇ.અ.૧૦/૬)- "સમાસમક્રિયતયા મહાત્યયતયાપિ ચ" ઇત્યેવં નિર્દિશતિ| અત્રોચ્યતે| તથાપ્રભાવત્વાત્પ્રમેહાખ્યસ્ય વ્યાધેઃ, યદુત શ્લેષ્મપ્રમેહઃ સમક્રિયત્વાત્સાધ્યઃ, પિત્તપ્રમેહો વિષમક્રિયત્વાદ્યાપ્યઃ, મહાત્યયત્વાચ્ચ વાતપ્રમેહઃ પ્રત્યાખ્યેયઃ| કિઞ્ચ તુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિત્વાન્મહારમ્ભો નિષ્પ્રત્યનીકો વ્યાધિર્જાયતે, અતોઽસૌ ન સુખસાધ્યઃ| કુત્રચિદ્વ્યાધૌ તુલ્યદૂષ્યાદિરપિ સુખસાધ્યત્વેન જ્યાયાન્| તથા ચ ગ્રન્થઃ- "જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યત્વહેતવઃ||" પાદસમ્પદીતિ| ભિષગાદીનાં ચતુર્ણાં પાદાનાં સમ્પત્સમૃદ્ધિઃ, તસ્યાં સત્યાં, અઙ્ગચતુષ્ટયે પરિપૂર્ણે સતિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેષ્વિતિ| ગ્રહાઃ- સૂર્યાદયઃ, તેષ્વનુગુણેષ્વનુકૂલરાશિસ્થિતેષુ શોભનસ્થાનગતેષુ સત્સુ| એકદોષમાર્ગ ઇતિ| દોષશ્ચ માર્ગશ્ચ દોષમાર્ગમ્, એકં દોષમાર્ગં યસ્ય સ તથોક્તઃ| દોષો- વાતાદિઃ| માર્ગસ્ત્રિવિધઃ શાખાદિર્વક્ષ્યમાણો બાહ્યાભ્યન્તરમધ્યભેદેન| તેનૈકેન વાતાદીનામન્યતમેન દોષેણ યો જાતો ન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્વા, તથૈકેનાપિ માર્ગેણ બાહ્યેન મધ્યેનાભ્યન્તરેણ વા જાતઃ| નવો- ન જરઠઃ, અચિરોત્પન્ન ઇત્યર્થઃ| યસ્માદ્વત્સરાતીતા વ્યાધયોઽસાધ્યાઃ| સ તથાવિધો વ્યાધિઃ સુખઃ- સુખેન સાધ્યતે| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨, ચંઇ.અ.૮)- "સુખસાધ્યઃ સુખોપાયઃ કાલેનાલ્પેન સાધ્યતે" ઇતિ|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

કૃચ્છ્રસાધ્યં વ્યાધિમાહ શસ્ત્રાદિસાધનઃ કૃચ્છ્રઃ સઙ્કરે ચ તતો ગદઃ| |૩૨|

સ૦- યો ગદો રોગઃ, શસ્ત્રાદિસાધનઃ શસ્ત્રાદિભિઃ સાધ્યતે, સ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ કૃચ્છ્રપ્રતીકારો મહદ્ભિરુપાયૈઃ સાધ્યતે તથા ચિરેણ| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "કૃચ્છ્રૈરુપાયૈઃ કૃચ્છ્રસ્તુ મહદ્ભિશ્ચ ચિરેણ ચ||" આદિગ્રહણેન ક્ષારાગ્નિકર્મવિષલેપાદયો ગૃહ્યન્તે| તથા, સઙ્કરે ચ- તતઃ પૂર્વોક્તાત્સાધ્યલિઙ્ગાત્સઙ્કીર્ણત્વે સતિ- યો ગદ ઉપ્તન્નઃ, સોઽપિ કૃચ્છ્રસાધ્યઃ| ચશબ્દઃ સમુચ્ચયે| તતસ્તસ્માદુક્તસાધ્યલક્ષણાદ્યઃ સઙ્કરે દ્વિત્રિવિપર્યયે સતિ સ્થિતઃ| તથા ચ- યુવા આતુરઃ કિન્તુ ન વિજિતાત્મા| વિજિતાત્મા વા કિન્તુ રોગો મર્મસ્થાનગઃ| સર્વૌષધક્ષમે દેહે જાતઃ કિન્તુ વૃદ્ધઃ| કદાચિદ્યુવા ન સર્વૌષધક્ષમો દેહઃ| એવમનયા દિશા સર્વમપ્યૂહ્યમ્|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

યાપ્યોઽત ઉચ્યતે | શેષત્વાદાયુષો યાપ્યઃ પથ્યાભ્યાસાદ્વિપર્યયે||૩૨||

સ૦- બાહુલ્યેન વિપર્યયે સાધ્યલક્ષણવિપરીતત્વે સત્યાયુષો જીવિતસ્ય શેષત્વાદક્ષીણત્વાન્મારયિતુમસમર્થઃ, પથ્યૈરાહારવિહારૈર્યાપ્યો યાપનીયઃ, નાસૌ પ્રત્યાખ્યેયઃ| એતાવાનેવાસ્ય પ્રત્યાખ્યેયાદ્વ્યાધેર્વિશેષો યદાયુઃશેષત્વં, યાપ્યસ્ય વ્યાધેરાયુઃશેષમાત્રં વર્જયિત્વા યદન્યત્તત્સર્વં સમાનં પ્રાયેણાસ્ય ચ પ્રત્યાખ્યેયસ્ય વ્યાધેઃ| કસ્ય વિપર્યયે સતિ ? પ્રકૃતત્વાત્સુખસાધ્યસ્ય| પથ્યૈરાહારવિહારૈરભ્યસનમભ્યાસઃ પુનઃ પુનઃ કરણમ્, તસ્માદ્ધિતાહારવિહારસેવનાદ્યાપ્યઃ| સ ચ ચિકિત્સાયામલ્પં સુખં દત્ત્વા પુનઃ સોઽલ્પેનૈવ હેતુના પ્રતન્યતે| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "દત્ત્વાલ્પં સુખમલ્પેન હેતુના સ પ્રતન્યતે| યાતિ નાશેષતાં રોગઃ કર્મજો નિયતાયુષઃ| પ્રપતન્નિવ વિષ્કમ્ભૈર્ધાર્યતેઽત્રાતુરો હિતૈઃ"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

પ્રત્યાખ્યેય ઉચ્યતે અનુપક્રમ એવ સ્યાત્સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ઔત્સુક્યમોહારતિકૃદ્ દૃષ્ટરિષ્ટોઽક્ષનાશનઃ||૩૩||

સ૦- ન વિદ્યત ઉપક્રમઃ પ્રતીકારો યસ્ય સોઽનુપક્રમોઽચિકિત્સ્યઃ, પ્રત્યાખ્યેય ઇતિ યાવત્| કોઽસાવનુપક્રમઃ ? યોઽત્યન્તવિપર્યયે સ્થિતઃ| યો ગદોઽર્થાદ્યાપ્યલક્ષણાદવશિષ્ટાયુઃ શેષરૂપાદત્યન્તવિપર્યયે સ્થિતઃ, સર્વક્રિયાપથાતિક્રાન્તઃ, મજ્જશુક્રાદિગમ્ભીરધાતુગતઃ, મર્મસન્ધિસમાશ્રિતઃ, સોઽનુપક્રમ એવાચિકિત્સ્યઃ, સાધયિતુમશક્યત્વાત્| તથૌત્સુક્યાદિકૃદિતિ| ઔત્સુક્યં ચ મોહશ્ચારતિશ્ચ તાઃ કરોતીત્યૌત્સુક્યમોહારતિકૃત્| ઔત્સુક્યં વિષયોત્કણ્ઠા, મોહો- વૈચિત્યં ચિત્તનાશોઽજ્ઞાનમ્, અરતિરસુખં ન કુત્રચિદવસ્થિતિઃ સ્થાનાસનાદિષ્વનિર્વૃતિશ્ચેતસઃ, એતાવતો યઃ કરોતિ સોઽનુપક્રમઃ| તથા દૃષ્ટરિષ્ટ ઇતિ| દૃષ્ટં રિષ્ટં મરણખ્યાપકં ચિહ્નં યસ્મિન્ સ દૃષ્ટરિષ્ટઃ, દૃષ્ટમરણખ્યાપકલક્ષણોઽનુપક્રમ એવ| તથાઽક્ષનાશન ઇતિ| અક્ષાણીન્દ્રિયાણ્યુચ્યન્તે| ચક્ષુરાદીન્યપિ નાશયતિ સોઽક્ષનાશનઃ, ઇન્દ્રિયોપરોધી રોગોઽનુપક્રમો યઃ શીઘ્રમિન્દ્રિયવિઘાતકૃત્| એવં પુરા પરીક્ષ્ય વ્યાધિચિકિત્સામારભેત| અન્યથાઽવશ્યં સ્વાર્થાદિહાનિમવાપ્નુયાદ્વૈદ્યઃ| તથા ચ ગ્રન્થઃ (સં.સૂ.અ.૨)- "વ્યાધિં પુરા પરીક્ષ્યૈવમારભેત તતઃ ક્રિયામ્| સ્વાર્થવિદ્યાયશોહાનિમન્યથા ધ્રુવમાપ્નુયાત્" ઇતિ|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

સાધ્યલક્ષણયુક્તોઽપ્યાતુરો નોપક્રમણીય ઇતિ દર્શયતિ ત્યજેદાર્તં ભિષગ્ભૂપૈર્દ્વિષ્ટં તેષાં દ્વિષં દ્વિષમ્| હીનોપકરણં વ્યગ્રમવિધેયં ગતાયુષમ્||૩૪|| ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃતઘ્નં વૈદ્યમાનિનમ્| |૩૫|

સ૦- એવંવિધમાર્તમાતુરમુપક્રમ્યમપિ ત્યજેત્પરિહરેત્| ભિષગ્ભૂપૈર્દ્વિષ્ટં- ભિષગ્ભિસ્તથા ભૂપૈ રાજભિર્દ્વિષ્ટમ્, વૈદ્યા રાજાનશ્ચ યં દ્વિષન્તિ| તથા, તેષાં દ્વિષં-શત્રું, ભિષગ્ભૂપાન્યો દ્વેષ્ટિ, તમપિ ત્યજેત્| દ્વિષ્ટં-શત્રું ચાત્મનઃ| હીનોપકરણમિતિ ઉપકરણવિકલં હીનચિકિત્સાઙ્ગમ્| વ્યગ્રં- કાર્યબહુલમન્યકાર્યાપેક્ષિણં કાર્યાન્તરાસક્તચેતસમ્| અવિધેયં- ભિષજઃ, તદાજ્ઞાં યો ન કરોતિ, તમપિ ત્યજેત્| ગતાયુષં- પરિક્ષીણજીવિતમ્| ચણ્ડં- સહસાપકારકરણબુદ્ધિં ક્રૂરકર્માણમ્| શોકાતુરં- સ્ત્ર્યાદિવિરહોત્થેન શોકેન શુચાર્તમ્| ભીરું- સભયમ્| કૃતઘ્નં- યઃ કૃતોપકારોઽપ્યપકારં કરોતિ| વૈદ્યમાનિનં- અવૈદ્યોઽપિ યો વૈદ્યમિવાત્માનં મન્યતે સ્વમતેનૈવૌષધં કરોતિ મૂઢઃ, તમપિ ત્યજેત્|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

એવં ચ પ્રથમેઽધ્યાયે સકલતન્ત્રાર્ણવસ્ય તાત્પર્યં વ્યાખ્યાતમ્| અનન્તરં સુખસ્મરણાર્થમધ્યાયસઙ્ગ્રહં વિવક્ષુરિદમાહ | તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતેઽધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ||૩૫|| આયુષ્કામદિનર્ત્વીહારોગાનુત્પાદનદ્રવાઃ| અન્નજ્ઞાનાન્નસંરક્ષામાત્રાદ્રવ્યરસાશ્રયાઃ||૩૬|| દોષાદિજ્ઞાનતદ્ભેદતચ્ચિકિત્સાદ્યુપક્રમાઃ| શુદ્ધ્યાદિસ્નેહનસ્વેદરેકાસ્થાપનનાવનમ્||૩૭|| ધૂમગણ્ડૂષદૃક્સેકતૃપ્તિયન્ત્રકશસ્ત્રકમ્| શિરાવિધિઃ શલ્યવિધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મિકૌ||૩૮|| સૂત્રસ્થાનમિમેઽધ્યાયાસ્ત્રિંશત્|૩૯|

સ૦- અસ્ય- અષ્ટાઙ્ગહૃદયાખ્યસ્ય, તન્ત્રસ્ય- તન્ત્ર્યન્તે ધાર્યન્તેઽનેનાયુર્વેદાર્થા ઇતિ તન્ત્રમ્ તસ્ય, અધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ- અધ્યાયાનાં સઙ્ગ્રહઃ સંક્ષેપ એકત્ર રાશીકરણમ્, અતઃ પરં- અસ્માદૂર્ધ્વમ્, સુખસ્મરણાય મયા વક્ષ્યતે| સ૦-ઇમે પૂર્વોક્તાસ્ત્રિંશદધ્યાયાઃ, સૂત્રસ્થાનમુક્તમ્| આયુષ્કામશ્ચ દિનર્ત્વીહે ચ રોગાનુત્પાદનં ચ દ્રવશ્ચેતિ દ્વન્દ્વઃ| ઈહા ચર્યા ચેષ્ટેત્યેકોઽર્થઃ| તેન આયુષ્કામીયો દિનચર્યા ઋતુચર્યા રોગાનુત્પાદનીયો દ્રવદ્રવ્યવિજ્ઞાનીયોઽન્નસ્વરૂપવિજ્ઞાનીયોઽન્નસંરક્ષા માત્રાશિતીયો દ્રવ્યાદિવિજ્ઞાનીયો રસભેદીયો દોષાદિવિજ્ઞાનીયો દોષભેદીયો દોષોપક્રમણીયો દ્વિવિધોપક્રમણીયઃ શોધનાદિગણસઙ્ગ્રહઃ સ્નેહવિધિઃ સ્વેદવિધિર્વમનવિરેચનવિધિર્બસ્તિવિધિર્નસ્યવિધિર્ધૂમવિધિર્ગણ્ડૂષાદિવિધિ રાશ્ચોતનાઞ્જનવિધિસ્તર્પણપુટપાકવિધિર્યન્ત્રવિધિઃ શસ્ત્રવિધિઃ શિરાવ્યધવિધિઃ શલ્યાહરણવિધિઃ શસ્ત્રકર્મવિધિઃ ક્ષારાગ્નિકર્મવિધિઃ| સૂચનાત્સૂત્રમ્, સૂચ્યતેઽનેન સકલતન્ત્રાર્થ ઇતિ સૂત્રસ્થાનમ્, સકલસ્ય તન્ત્રસ્ય શિરઃસ્થાનીયમ્|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

અધુના શારીરમુચ્યતે શારીરમુચ્યતે| ગર્ભાવક્રાન્તિતદ્વ્યાપદઙ્ગમર્મવિભાગિકમ્||૩૯|| વિકૃતિર્દૂતજં ષષ્ઠમ્|૪૦|

સ૦- શારીરં શારીરસ્થાનમુચ્યતે| કિંસ્થાનમધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ| કે પુનસ્તે ? તાનાહ| તત્ર ગર્ભાવક્રાન્તિશારીરમ્| તસ્ય વ્યાપત્ તદ્વ્યાપત્ , તસ્યેતિ ગર્ભપરામર્શઃ, ગર્ભવ્યાપચ્છારીરમ્| અઙ્ગવિભાગં શારીરમ્| મર્મવિભાગં શારીરમ્| વિકૃતિવિજ્ઞાનીયં શારીરમ્| દૂતાદિવિજ્ઞાનીયં શારીરમ્| એવમેતે ષડધ્યાયાઃ, શારીરસ્થાનમ્|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

નિદાનમુચ્યતે નિદાનં સાર્વરોગિકમ્| જ્વરાસૃક્શ્વાસયક્ષ્માદિમદાદ્યર્શોતિસારિણામ્||૪૦|| મૂત્રાઘાતપ્રમેહાણાં વિદ્રધ્યાદ્યુદરસ્ય ચ| પાણ્ડુકુષ્ઠાનિલાર્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષોડશ||૪૧||

સ૦- સર્વરોગનિદાનમ્| જ્વરનિદાનમ્| રક્તપિત્તકાસનિદાનમ્| શ્વાસહિક્કાનિદાનમ્| રાજયક્ષ્માદિનિદાનમ્| મદાત્યયાદિનિદાનમ્| અર્શોનિદાનમ્| અતીસારગ્રહણીદોષનિદાનમ્| મૂત્રાઘાતનિદાનમ્| પ્રમેહનિદાનમ્| વિદ્રધિવૃદ્ધિગુલ્મનિદાનમ્| ઉદરનિદાનમ્| પાણ્ડુશોફવિસર્પનિદાનમ્| કુષ્ઠશ્વિત્રકૃમિનિદાનમ્| વાતવ્યાધિનિદાનમ્| વાતશોણિતનિદાનમ્| ઇત્યેવં ષોડશાધ્યાયાઃ, નિદાનસ્થાનમ્|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

ચિકિત્સિતમુચ્યતે ચિકિત્સિતં જ્વરે રક્તે કાસે શ્વાસે ચ યક્ષ્મણિ| વમૌ મદાત્યયેઽર્શઃસુ, વિશિ દ્વૌ, દ્વૌ ચ મૂત્રિતે||૪૨|| વિદ્રધૌ ગુલ્મજઠરપાણ્ડુશોફવિસર્પિષુ| કુષ્ઠશ્વિત્રાનિલવ્યાધિવાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્||૪૩|| દ્વાવિંશતિરિમેઽધ્યાયાઃ|૪૪|

સ૦- ચિકિત્સિતસ્થાનં દ્વાવિંશતિરધ્યાયાઃ| જ્વરચિકિત્સિતમ્| રક્તપિત્તચિકિત્સિતમ્| કાસચિકિત્સિતમ્| શ્વાસહિક્કાચિકિત્સિતમ્| રાજયક્ષ્મચિકિત્સિતમ્| છર્દિહૃદ્રોગતૃષ્ણાચિકિત્સિતમ્| મદાત્યયચિકિત્સિતમ્| અર્શશ્ચિકિત્સિતમ્| અતીસારચિકિત્સિતમ્| ગ્રહણીદોષચિકિત્સિતમ્| મૂત્રાઘાતચિકિત્સિતમ્| પ્રમેહચિકિત્સિતમ્| વિદ્રધિવૃદ્ધિચિકિત્સિતમ્| ગુલ્મચિકિત્સિતમ્| ઉદરચિકિત્સિતમ્| પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતમ્| શ્વયથુચિકિત્સિતમ્| વિસર્પચિકિત્સિતમ્| કુષ્ઠચિકિત્સિતમ્| શ્વિત્રકૃમિચિકિત્સિતમ્| વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમ્| વાતશોણિતચિકિત્સિતમ્| ઇમે દ્વાવિંશતિરધ્યાયાશ્ચિકિત્સિતસ્થાનમ્|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

કલ્પસિદ્ધિરતઃ પરમ્| કલ્પો વમેર્વિરેકસ્ય તત્સિદ્ધિર્બસ્તિકલ્પના||૪૪|| સિદ્ધિર્બસ્ત્યાપદાં ષષ્ઠો દ્રવ્યકલ્પઃ| |૪૫|

સ૦- અત ઊર્ધ્વં કલ્પસ્થાનમ્| અત્ર કલ્પે વમનકલ્પઃ| વિરેચનકલ્પઃ| વમનવિરેચનવ્યાપત્સિદ્ધિઃ| બસ્તિકલ્પઃ| બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધિઃ| ષષ્ઠો ભેષજકલ્પઃ| ઇત્યેવં ષડધ્યાયાઃ, કલ્પસિદ્ધિસ્થાનમ્|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

અત ઉત્તરમ્| બાલોપચારે તદ્વ્યાધૌ તદ્ગ્રહે, દ્વૌ ચ ભૂતગે||૪૫|| જન્માદેઽથ સ્મૃતિભ્રંશે, દ્વૌ દ્વૌ વર્ત્મસુ સન્ધિષુ| દૃક્તમોલિઙ્ગનાશેષુ ત્રયો, દ્વૌ દ્વૌ ચ સર્વગે||૪૬|| કર્ણનાસામુખશિરોવ્રણે, ભઙ્ગે ભગન્દરે| ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે પૃથગ્દ્વયમ્||૪૭|| વિષે ભુજઙ્ગે કીટેષુ મૂષકેષુ રસાયને| ચત્વારિંશોઽનપત્યાનામધ્યાયો બીજપોષણઃ||૪૮|| ઇત્યધ્યાયશતં વિંશં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈરુદીરિતમ્| ૪૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુવાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આયુષ્કામીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||

સ૦- અત ઉત્તરં, અતોઽસ્માત્કલ્પસિદ્ધિસ્થાનાદૂર્ધ્વમુત્તરતન્ત્રમ્| બાલોપચરણીયઃ| બાલામયપ્રતિષેધઃ| બાલગ્રહપ્રતિષેધઃ| ભૂતવિજ્ઞાનીયઃ| ભૂતપ્રતિષેધઃ| ઉન્માદપ્રતિષેધઃ| અપસ્મારપ્રતિષેધઃ| વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયઃ| વર્ત્મરોગપ્રતિષેધઃ| સન્ધિસિતાસિતરોગવિજ્ઞાનીયઃ| તિમિરપ્રતિષેધઃ| લિઙ્ગનાશપ્રતિષેધઃ| સર્વાક્ષિરોગવિજ્ઞાનીયઃ| સર્વાક્ષિરોગપ્રતિષેધઃ| કર્ણરોગવિજ્ઞાનીયઃ| કર્ણરોગપ્રતિષેધઃ| નાસારોગવિજ્ઞાનીયઃ| નાસારોગપ્રતિષેધઃ| મુખરોગવિજ્ઞાનીયઃ| મુખરોગપ્રતિષેધઃ| શિરોરોગવિજ્ઞાનીયઃ| શિરોરોગપ્રતિષેધઃ| વ્રણવિજ્ઞાનીયપ્રતિષેધઃ| સદ્યોવ્રણપ્રતિષેધઃ| ભઙ્ગપ્રતિષેધઃ| ભગન્દરપ્રતિષેધઃ| ગ્રન્થ્યર્બુદશ્લીપદાદિવિજ્ઞાનીયઃ| ગ્રન્થ્યર્બુદાદિપ્રતિષેધઃ| ક્ષુદ્રરોગવિજ્ઞાનીયઃ| ક્ષુદ્રરોગપ્રતિષેધઃ| ગુહ્યરોગવિજ્ઞાનીયઃ| ગુહ્યરોગપ્રતિષેધઃ| વિષપ્રતિષેધઃ| સર્વવિષપ્રતિષેધઃ| કીટલૂતાદિવિષપ્રતિષેધઃ| મૂષિકાલર્કવિષપ્રતિષેધઃ| રસાયનાધ્યાયઃ| વાજીકરણાધ્યાય ઇતિ| એવમેતે ચત્વારિંશદધ્યાયા ઉત્તરતન્ત્રમ્| તદિતિ બાલસ્ય પરામર્શઃ| દ્વૌ દ્વાવિતિ વર્ત્મનિ દ્વૌ, સન્ધૌ દ્વૌ, યથાસંખ્યેન| ત્રય ઇતિ દૃક્તમોલિઙ્ગનાશેષુ પ્રત્યેકમેકૈકઃ| ગ્રન્થ્યાદિક્ષુદ્રરોગગુહ્યરોગેષુ પૃથગ્દ્વયં પ્રત્યેકં દ્વૌ દ્વૌ| અનપત્યાનામપ્રજાનાં પુંસાં ચત્વારિંશોઽધ્યાયો બીજપોષણઃ શુક્રવૃદ્ધિહેતુરિતિ| ઇત્યેવમનેન પ્રકારેણ, સવિંશમધ્યાયશતં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈઃ સૂત્રશારીરનિદાનચિકિત્સાકલ્પસિદ્ધ્યુત્તરતન્ત્રૈરુદીરિતમિતિ ભદ્રમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાન આયુષ્કામીયોઽધ્યાયઃ પ્રથમઃ|| ૧||