Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1
રાગાદિરોગાન્ સતતાનુષક્તાનશેષકાયપ્રસૃતાનશેષાન્| ઔત્સુક્યમોહારતિદાઞ્જઘાન યોઽપૂર્વવૈદ્યાય નમોસ્તુ તસ્મૈ|૧|
रागादिरोगान् सततानुषक्तानशेषकायप्रसृतानशेषान्| औत्सुक्यमोहारतिदाञ्जघान योऽपूर्ववैद्याय नमोस्तु तस्मै|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2
ઇદાનીમિષ્ટદેવતાં નમસ્કૃત્ય શાસ્ત્રકારસ્તન્ત્રમારિરિપ્સુરિદમાહ અથાત આયુષ્કામીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| (ગદ્યસૂત્રમ્)||૧|| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રમ્)|૨|
इदानीमिष्टदेवतां नमस्कृत्य शास्त्रकारस्तन्त्रमारिरिप्सुरिदमाह अथात आयुष्कामीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| (गद्यसूत्रम्)||१|| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रम्)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2
આયુઃકામાયમાનેન ધર્માર્થસુખસાધનમ્| આયુર્વેદોપદેશેષુ વિધેયઃ પરમાદરઃ||૨||
आयुःकामायमानेन धर्मार्थसुखसाधनम्| आयुर्वेदोपदेशेषु विधेयः परमादरः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4
અથાસ્યાયુર્વેદસ્ય ગૌરવોત્પાદનાયાગમશુદ્ધિં દર્શયતિ બ્રહ્મા સ્મૃત્વાઽઽયુષો વેદં પ્રજાપતિમજિગ્રહત્| સોઽશ્વિનૌ તૌ સહસ્રાક્ષં સોઽત્રિપુત્રાદિકાન્મુનીન્||૩|| તેઽગ્નિવેશાદિકાંસ્તે તુ પૃથક્ તન્ત્રાણિ તેનિરે| |૪|
अथास्यायुर्वेदस्य गौरवोत्पादनायागमशुद्धिं दर्शयति ब्रह्मा स्मृत्वाऽऽयुषो वेदं प्रजापतिमजिग्रहत्| सोऽश्विनौ तौ सहस्राक्षं सोऽत्रिपुत्रादिकान्मुनीन्||३|| तेऽग्निवेशादिकांस्ते तु पृथक् तन्त्राणि तेनिरे| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5
નનુ યદિ તૈસ્તન્ત્રાણિ પુનર્યુગાનુરૂપસન્દર્ભૈઃ સઙ્ગૃહીતાનિ| તત્કિમિદાનીમનેન શાસ્ત્રેણ કૃતેનેત્યાહ | તેભ્યોઽતિવિપ્રકીર્ણેભ્યઃ પ્રાયઃ સારતરોચ્ચયઃ||૪|| ક્રિયતેઽષ્ટાઙ્ગહૃદયં નાતિસંક્ષેપવિસ્તરમ્| |૫|
ननु यदि तैस्तन्त्राणि पुनर्युगानुरूपसन्दर्भैः सङ्गृहीतानि| तत्किमिदानीमनेन शास्त्रेण कृतेनेत्याह | तेभ्योऽतिविप्रकीर्णेभ्यः प्रायः सारतरोच्चयः||४|| क्रियतेऽष्टाङ्गहृदयं नातिसंक्षेपविस्तरम्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6
કાનિ પુનસ્તાન્યષ્ટાઙ્ગાનીત્યાહ | કાયબાલગ્રહોર્ધ્વાઙ્ગશલ્યદંષ્ટ્રાજરાવૃષાન્||૫|| અષ્ટાવઙ્ગાનિ તસ્યાહુશ્ચિકિત્સા યેષુ સંશ્રિતા| |૬|
कानि पुनस्तान्यष्टाङ्गानीत्याह | कायबालग्रहोर्ध्वाङ्गशल्यदंष्ट्राजरावृषान्||५|| अष्टावङ्गानि तस्याहुश्चिकित्सा येषु संश्रिता| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6
કાયસ્ય દોષધાતુમલસમુદાયત્વાત્તાનેવ દોષાદીન્ નિર્દિદિક્ષુરાહ | વાયુઃ પિત્તં કફશ્ચેતિ ત્રયો દોષાઃ સમાસતઃ||૬||
कायस्य दोषधातुमलसमुदायत्वात्तानेव दोषादीन् निर्दिदिक्षुराह | वायुः पित्तं कफश्चेति त्रयो दोषाः समासतः||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7
વિકૃતાવિકૃતા દેહં ઘ્નન્તિ તે વર્તયન્તિ ચ| |૭|
विकृताविकृता देहं घ्नन्ति ते वर्तयन्ति च| |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7
ઇદાનીમેષાં વ્યાપિનામપિ વિશિષ્ટસ્થાનં વિવક્ષુરાહ | તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોરધોમધ્યોર્ધ્વસંશ્રયાઃ||૭||
इदानीमेषां व्यापिनामपि विशिष्टस्थानं विवक्षुराह | ते व्यापिनोऽपि हृन्नाभ्योरधोमध्योर्ध्वसंश्रयाः||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8
અથૈષાં સકલકાલવ્યાપિનામપિ નિયતકાલત્વં દર્શયન્નાહ વયોહોરાત્રિભુક્તાનાં તેઽન્તમધ્યાદિગાઃ ક્રમાત્| |૮|
अथैषां सकलकालव्यापिनामपि नियतकालत्वं दर्शयन्नाह वयोहोरात्रिभुक्तानां तेऽन्तमध्यादिगाः क्रमात्| |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8
અધુનાઽગ્નિસ્વરૂપં પ્રસ્તૌતિ | તૈર્ભવેદ્વિષમસ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચાગ્નિઃ સમૈઃ સમઃ||૮||
अधुनाऽग्निस्वरूपं प्रस्तौति | तैर्भवेद्विषमस्तीक्ष्णो मन्दश्चाग्निः समैः समः||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9
અગ્નિચાતુર્વિધ્યમુક્ત્વા તદાશ્રયસ્ય કોષ્ઠસ્ય ચાતુર્વિધ્યં વિવક્ષુરાહ કોષ્ઠઃ ક્રૂરો મૃદુર્મધ્યો મધ્યઃ સ્યાત્તૈઃ સમૈરપિ| |૯|
अग्निचातुर्विध्यमुक्त्वा तदाश्रयस्य कोष्ठस्य चातुर्विध्यं विवक्षुराह कोष्ठः क्रूरो मृदुर्मध्यो मध्यः स्यात्तैः समैरपि| |९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10
ઇદાનીં પ્રકૃતિસ્વરૂપં પ્રસ્તૌતિ શુક્રાર્તવસ્થૈર્જન્માદૌ વિષેણેવ વિષક્રિમેઃ||૯|| તૈશ્ચ તિસ્રઃ પ્રકૃતયો હીનમધ્યોત્તમાઃ પૃથક્| સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા નિન્દ્યા દ્વિદોષજાઃ||૧૦||
इदानीं प्रकृतिस्वरूपं प्रस्तौति शुक्रार्तवस्थैर्जन्मादौ विषेणेव विषक्रिमेः||९|| तैश्च तिस्रः प्रकृतयो हीनमध्योत्तमाः पृथक्| समधातुः समस्तासु श्रेष्ठा निन्द्या द्विदोषजाः||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12
તત્ર રૂક્ષો લઘુઃ શીતઃ ખરઃ સૂક્ષ્મશ્ચલોઽનિલઃ| પિત્તં સસ્નેહતીક્ષ્ણોષ્ણં લઘુ વિસ્રં સરં દ્રવમ્||૧૧|| સ્નિગ્ધઃ શીતો ગુરુર્મન્દઃ શ્લક્ષ્ણો મૃત્સ્નઃ સ્થિરઃ કફઃ|૧૨|
तत्र रूक्षो लघुः शीतः खरः सूक्ष्मश्चलोऽनिलः| पित्तं सस्नेहतीक्ष्णोष्णं लघु विस्रं सरं द्रवम्||११|| स्निग्धः शीतो गुरुर्मन्दः श्लक्ष्णो मृत्स्नः स्थिरः कफः|१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12
એષાં ચ મિશ્રીભૂતાનાં તન્ત્રવ્યવહારાર્થં સંજ્ઞાદ્વયમાહ | સંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ તદ્દ્વિત્રિક્ષયકોપતઃ||૧૨||
एषां च मिश्रीभूतानां तन्त्रव्यवहारार्थं संज्ञाद्वयमाह | संसर्गः सन्निपातश्च तद्द्वित्रिक्षयकोपतः||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13
દોષાનુક્ત્વા ધાતવ ઉચ્યન્તે રસાસૃઙ્માંસમેદોઽસ્થિમજ્જશુક્રાણિ ધાતવઃ| સપ્ત દૂષ્યાઃ|૧૩|
दोषानुक्त्वा धातव उच्यन्ते रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जशुक्राणि धातवः| सप्त दूष्याः|१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana malAH (13) · Śloka 13
મલા મૂત્રશકૃત્સ્વેદાદયોઽપિ ચ||૧૩||
मला मूत्रशकृत्स्वेदादयोऽपि च||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14
વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ સર્વેષાં વિપરીતૈર્વિપર્યયઃ| |૧૪|
वृद्धिः समानैः सर्वेषां विपरीतैर्विपर्ययः| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15
વર્ણિતમેવ વૃદ્ધિઃ સમાનૈઃ, ક્ષયો વિપરીતૈરિતિ| તૌ તુ વૃદ્ધિક્ષયૌ યતો વાય્વાદીનાં ભવતઃ, તત્પ્રખ્યાપનાર્થમાહ રસાઃ સ્વાદ્વમ્લલવણતિક્તોષણકષાયકાઃ||૧૪|| ષડ્ દ્રવ્યમાશ્રિતાસ્તે ચ યથાપૂર્વંબલાવહાઃ| |૧૫|
वर्णितमेव वृद्धिः समानैः, क्षयो विपरीतैरिति| तौ तु वृद्धिक्षयौ यतो वाय्वादीनां भवतः, तत्प्रख्यापनार्थमाह रसाः स्वाद्वम्ललवणतिक्तोषणकषायकाः||१४|| षड् द्रव्यमाश्रितास्ते च यथापूर्वंबलावहाः| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16
| તત્રાદ્યા મારુતં ઘ્નન્તિ ત્રયસ્તિક્તાદયઃ કફમ્||૧૫|| કષાયતિક્તમધુરાઃ પિત્તમન્યે તુ કુર્વતે| |૧૬|
| तत्राद्या मारुतं घ्नन्ति त्रयस्तिक्तादयः कफम्||१५|| कषायतिक्तमधुराः पित्तमन्ये तु कुर्वते| |१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16
એષાં ચ રસાનામાશ્રયો દ્રવ્યં, તચ્ચ ત્રિપ્રકારમિત્યાહ શમનં કોપનં સ્વસ્થહિતં દ્રવ્યમિતિ ત્રિધા||૧૬||
एषां च रसानामाश्रयो द्रव्यं, तच्च त्रिप्रकारमित्याह शमनं कोपनं स्वस्थहितं द्रव्यमिति त्रिधा||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17
તસ્ય વીર્યમાહ ઉષ્ણશીતગુણોત્કર્ષાત્તત્ર વીર્યં દ્વિધા સ્મૃતમ્| |૧૭|
तस्य वीर्यमाह उष्णशीतगुणोत्कर्षात्तत्र वीर्यं द्विधा स्मृतम्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17
દ્રવ્યવિપાકમાહ | ત્રિધા વિપાકો દ્રવ્યસ્ય સ્વાદ્વમ્લકટુકાત્મકઃ||૧૭||
द्रव्यविपाकमाह | त्रिधा विपाको द्रव्यस्य स्वाद्वम्लकटुकात्मकः||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18
દ્રવ્યસ્ય ગુણાનાહ ગુરુમન્દહિમસ્નિગ્ધશ્લક્ષ્ણસાન્દ્રમૃદુસ્થિરાઃ| ગુણાઃ સસૂક્ષ્મવિશદા વિંશતિઃ સવિપર્યયાઃ||૧૮||
द्रव्यस्य गुणानाह गुरुमन्दहिमस्निग्धश्लक्ष्णसान्द्रमृदुस्थिराः| गुणाः ससूक्ष्मविशदा विंशतिः सविपर्ययाः||१८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19
રોગકારણમાહ કાલાર્થકર્મણાં યોગો હીનમિથ્યાતિમાત્રકઃ| સમ્યગ્યોગશ્ચ વિજ્ઞેયો રોગારોગ્યૈકકારણમ્||૧૯||
रोगकारणमाह कालार्थकर्मणां योगो हीनमिथ्यातिमात्रकः| सम्यग्योगश्च विज्ञेयो रोगारोग्यैककारणम्||१९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20
રોગારોગ્યે કે ઉચ્યેતે ઇત્યાહ રોગાસ્તુ દોષવૈષમ્યં, દોષસામ્યમરોગતા| |૨૦|
रोगारोग्ये के उच्येते इत्याह रोगास्तु दोषवैषम्यं, दोषसाम्यमरोगता| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20
| નિજાગન્તુવિભાગેન તત્ર રોગા દ્વિધા સ્મૃતાઃ||૨૦||
| निजागन्तुविभागेन तत्र रोगा द्विधा स्मृताः||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21
યત એવં દેહમનસી રોગાધિષ્ઠાનત્વેન સ્થિતે, ન કેવલો દેહો નાપિ કેવલં મનઃ| તસ્માદતોઽનન્તરમિદમાહ- તેષાં કાયમનોભેદાદધિષ્ઠાનમપિ દ્વિધા| |૨૧|
यत एवं देहमनसी रोगाधिष्ठानत्वेन स्थिते, न केवलो देहो नापि केवलं मनः| तस्मादतोऽनन्तरमिदमाह- तेषां कायमनोभेदादधिष्ठानमपि द्विधा| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21
નનુ કાયિકાનાં રોગાણામુત્પત્તૌ હેતવો વાતાદયો દોષાઃ પ્રકુપિતા ઉક્તાઃ| માનસાનાં ચ રોગાણાં કો હેતુઃ, તદર્થમાહ | રજસ્તમશ્ચ મનસો દ્વૌ ચ દોષાવુદાહૃતૌ||૨૧||
ननु कायिकानां रोगाणामुत्पत्तौ हेतवो वातादयो दोषाः प्रकुपिता उक्ताः| मानसानां च रोगाणां को हेतुः, तदर्थमाह | रजस्तमश्च मनसो द्वौ च दोषावुदाहृतौ||२१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22
રોગોપહતશરીરજ્ઞાનોપાયમાહ દર્શનસ્પર્શનપ્રશ્નૈઃ પરીક્ષેત ચ રોગિણમ્| |૨૨|
रोगोपहतशरीरज्ञानोपायमाह दर्शनस्पर्शनप्रश्नैः परीक्षेत च रोगिणम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22
રોગવિશેષાધિગમોપાયમાહ | રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ||૨૨||
रोगविशेषाधिगमोपायमाह | रोगं निदानप्राग्रूपलक्षणोपशयाप्तिभिः||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23
ઉપશયાદિપ્રસઙ્ગે ચ દેશકાલાવપ્યુપયુજ્યેતે| અતસ્તાવપિ પઠતિ ભૂમિદેહપ્રભેદેન દેશમાહુરિહ દ્વિધા| |૨૩|
उपशयादिप्रसङ्गे च देशकालावप्युपयुज्येते| अतस्तावपि पठति भूमिदेहप्रभेदेन देशमाहुरिह द्विधा| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24
દેહદેશઃ શિરઃપાણ્યાદિલક્ષણઃ પ્રસિદ્ધઃ| ભૂમિદેશ ઉચ્યતે જાઙ્ગલં વાતભૂયિષ્ઠમનૂપં તુ કફોલ્બણમ્||૨૩|| સાધારણં સમમલં ત્રિધા ભૂદેશમાદિશેત્| |૨૪|
देहदेशः शिरःपाण्यादिलक्षणः प्रसिद्धः| भूमिदेश उच्यते जाङ्गलं वातभूयिष्ठमनूपं तु कफोल्बणम्||२३|| साधारणं सममलं त्रिधा भूदेशमादिशेत्| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24
ભેષજસ્ય સમ્યગ્યોગહેતું કાલમાહ ક્ષણાદિર્વ્યાધ્યવસ્થા ચ કાલો ભેષજયોગકૃત્||૨૪||
भेषजस्य सम्यग्योगहेतुं कालमाह क्षणादिर्व्याध्यवस्था च कालो भेषजयोगकृत्||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25
તચ્ચૌષધં દ્વિપ્રકારમાહ શોધનં શમનં ચેતિ સમાસાદૌષધં દ્વિધા| |૨૫|
तच्चौषधं द्विप्रकारमाह शोधनं शमनं चेति समासादौषधं द्विधा| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26
ઔષધમુક્તમ્| તસ્ય વિષયમાહ | શરીરજાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમ્||૨૫|| બસ્તિર્વિરેકો વમનં તથા તૈલં ઘૃતં મધુ| |૨૬|
औषधमुक्तम्| तस्य विषयमाह | शरीरजानां दोषाणां क्रमेण परमौषधम्||२५|| बस्तिर्विरेको वमनं तथा तैलं घृतं मधु| |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26
કાયાદિદેશમાશ્રિત્ય સર્વત્ર સર્વમેવ શરીરજાતાનાં દોષાણાં ક્રમેણ પરમૌષધમુક્તમ્| અથ માનસયોર્દોષયોઃ કિં તત્પરમૌષધં સ્યાદિતિ, તદર્થમાહ | ધીધૈર્યાત્માદિવિજ્ઞાનં મનોદોષૌષધં પરમ્||૨૬||
कायादिदेशमाश्रित्य सर्वत्र सर्वमेव शरीरजातानां दोषाणां क्रमेण परमौषधमुक्तम्| अथ मानसयोर्दोषयोः किं तत्परमौषधं स्यादिति, तदर्थमाह | धीधैर्यात्मादिविज्ञानं मनोदोषौषधं परम्||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27
એવં તાવદનેન સકલચિકિત્સિતમુક્તમ્| તચ્ચ પાદચતુષ્ટયયુક્તં કાર્યકરં, તદર્થમાહ ભિષક્ દ્રવ્યાણ્યુપસ્થાતા રોગી પાદચતુષ્ટયમ્| ચિકિત્સિતસ્ય નિર્દિષ્ટં, પ્રત્યેકં તચ્ચતુર્ગુણમ્||૨૭||
एवं तावदनेन सकलचिकित्सितमुक्तम्| तच्च पादचतुष्टययुक्तं कार्यकरं, तदर्थमाह भिषक् द्रव्याण्युपस्थाता रोगी पादचतुष्टयम्| चिकित्सितस्य निर्दिष्टं, प्रत्येकं तच्चतुर्गुणम्||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28
ઉદ્દેશક્રમેણ તેષાં ગુણાનાહ દક્ષસ્તીર્થાત્તશાસ્ત્રાર્થો દૃષ્ટકર્મા શુચિર્ભિષક્| |૨૮|
उद्देशक्रमेण तेषां गुणानाह दक्षस्तीर्थात्तशास्त्रार्थो दृष्टकर्मा शुचिर्भिषक्| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28
| બહુકલ્પં બહુગુણં સમ્પન્નં યોગ્યમૌષધમ્||૨૮||
| बहुकल्पं बहुगुणं सम्पन्नं योग्यमौषधम्||२८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29
ઉપસ્થાતાપિ ચતુર્વિધઃ- અનુરક્તઃ શુચિર્દક્ષો બુદ્ધિમાન્ પરિચારકઃ| |૨૯|
उपस्थातापि चतुर्विधः- अनुरक्तः शुचिर्दक्षो बुद्धिमान् परिचारकः| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29
રોગ્યપિ ચતુર્વિધઃ | આઢ્યો રોગી ભિષગ્વશ્યો જ્ઞાપકઃ સત્ત્વવાનપિ||૨૯||
रोग्यपि चतुर्विधः | आढ्यो रोगी भिषग्वश्यो ज्ञापकः सत्त्ववानपि||२९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31
સુખસાધ્યાદિકસ્ય વ્યાધિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે (સાધ્યોઽસાધ્ય ઇતિ વ્યાધિર્દ્વિધા, તૌ તુ પુનર્દ્વિધા| સુસાધ્યઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ, યાપ્યો યશ્ચાનુપક્રમઃ||૧|| ) સર્વૌષધક્ષમે દેહે યૂનઃ પુંસો જિતાત્મનઃ| અમર્મગોઽલ્પહેત્વગ્રરૂપરૂપોઽનુપદ્રવઃ||૩૦|| અતુલ્યદૂષ્યદેશર્તુપ્રકૃતિઃ પાદસમ્પદિ| ગ્રહેષ્વનુગુણેઽષ્વેકદોષમાર્ગો નવઃ સુખઃ||૩૧||
सुखसाध्यादिकस्य व्याधिचतुष्टयस्य लक्षणमुच्यते (साध्योऽसाध्य इति व्याधिर्द्विधा, तौ तु पुनर्द्विधा| सुसाध्यः कृच्छ्रसाध्यश्च, याप्यो यश्चानुपक्रमः||१|| ) सर्वौषधक्षमे देहे यूनः पुंसो जितात्मनः| अमर्मगोऽल्पहेत्वग्ररूपरूपोऽनुपद्रवः||३०|| अतुल्यदूष्यदेशर्तुप्रकृतिः पादसम्पदि| ग्रहेष्वनुगुणेऽष्वेकदोषमार्गो नवः सुखः||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32
કૃચ્છ્રસાધ્યં વ્યાધિમાહ શસ્ત્રાદિસાધનઃ કૃચ્છ્રઃ સઙ્કરે ચ તતો ગદઃ| |૩૨|
कृच्छ्रसाध्यं व्याधिमाह शस्त्रादिसाधनः कृच्छ्रः सङ्करे च ततो गदः| |३२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32
યાપ્યોઽત ઉચ્યતે | શેષત્વાદાયુષો યાપ્યઃ પથ્યાભ્યાસાદ્વિપર્યયે||૩૨||
याप्योऽत उच्यते | शेषत्वादायुषो याप्यः पथ्याभ्यासाद्विपर्यये||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33
પ્રત્યાખ્યેય ઉચ્યતે અનુપક્રમ એવ સ્યાત્સ્થિતોઽત્યન્તવિપર્યયે| ઔત્સુક્યમોહારતિકૃદ્ દૃષ્ટરિષ્ટોઽક્ષનાશનઃ||૩૩||
प्रत्याख्येय उच्यते अनुपक्रम एव स्यात्स्थितोऽत्यन्तविपर्यये| औत्सुक्यमोहारतिकृद् दृष्टरिष्टोऽक्षनाशनः||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35
સાધ્યલક્ષણયુક્તોઽપ્યાતુરો નોપક્રમણીય ઇતિ દર્શયતિ ત્યજેદાર્તં ભિષગ્ભૂપૈર્દ્વિષ્ટં તેષાં દ્વિષં દ્વિષમ્| હીનોપકરણં વ્યગ્રમવિધેયં ગતાયુષમ્||૩૪|| ચણ્ડં શોકાતુરં ભીરું કૃતઘ્નં વૈદ્યમાનિનમ્| |૩૫|
साध्यलक्षणयुक्तोऽप्यातुरो नोपक्रमणीय इति दर्शयति त्यजेदार्तं भिषग्भूपैर्द्विष्टं तेषां द्विषं द्विषम्| हीनोपकरणं व्यग्रमविधेयं गतायुषम्||३४|| चण्डं शोकातुरं भीरुं कृतघ्नं वैद्यमानिनम्| |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39
એવં ચ પ્રથમેઽધ્યાયે સકલતન્ત્રાર્ણવસ્ય તાત્પર્યં વ્યાખ્યાતમ્| અનન્તરં સુખસ્મરણાર્થમધ્યાયસઙ્ગ્રહં વિવક્ષુરિદમાહ | તન્ત્રસ્યાસ્ય પરં ચાતો વક્ષ્યતેઽધ્યાયસઙ્ગ્રહઃ||૩૫|| આયુષ્કામદિનર્ત્વીહારોગાનુત્પાદનદ્રવાઃ| અન્નજ્ઞાનાન્નસંરક્ષામાત્રાદ્રવ્યરસાશ્રયાઃ||૩૬|| દોષાદિજ્ઞાનતદ્ભેદતચ્ચિકિત્સાદ્યુપક્રમાઃ| શુદ્ધ્યાદિસ્નેહનસ્વેદરેકાસ્થાપનનાવનમ્||૩૭|| ધૂમગણ્ડૂષદૃક્સેકતૃપ્તિયન્ત્રકશસ્ત્રકમ્| શિરાવિધિઃ શલ્યવિધિઃ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મિકૌ||૩૮|| સૂત્રસ્થાનમિમેઽધ્યાયાસ્ત્રિંશત્|૩૯|
एवं च प्रथमेऽध्याये सकलतन्त्रार्णवस्य तात्पर्यं व्याख्यातम्| अनन्तरं सुखस्मरणार्थमध्यायसङ्ग्रहं विवक्षुरिदमाह | तन्त्रस्यास्य परं चातो वक्ष्यतेऽध्यायसङ्ग्रहः||३५|| आयुष्कामदिनर्त्वीहारोगानुत्पादनद्रवाः| अन्नज्ञानान्नसंरक्षामात्राद्रव्यरसाश्रयाः||३६|| दोषादिज्ञानतद्भेदतच्चिकित्साद्युपक्रमाः| शुद्ध्यादिस्नेहनस्वेदरेकास्थापननावनम्||३७|| धूमगण्डूषदृक्सेकतृप्तियन्त्रकशस्त्रकम्| शिराविधिः शल्यविधिः शस्त्रक्षाराग्निकर्मिकौ||३८|| सूत्रस्थानमिमेऽध्यायास्त्रिंशत्|३९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40
અધુના શારીરમુચ્યતે શારીરમુચ્યતે| ગર્ભાવક્રાન્તિતદ્વ્યાપદઙ્ગમર્મવિભાગિકમ્||૩૯|| વિકૃતિર્દૂતજં ષષ્ઠમ્|૪૦|
अधुना शारीरमुच्यते शारीरमुच्यते| गर्भावक्रान्तितद्व्यापदङ्गमर्मविभागिकम्||३९|| विकृतिर्दूतजं षष्ठम्|४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41
નિદાનમુચ્યતે નિદાનં સાર્વરોગિકમ્| જ્વરાસૃક્શ્વાસયક્ષ્માદિમદાદ્યર્શોતિસારિણામ્||૪૦|| મૂત્રાઘાતપ્રમેહાણાં વિદ્રધ્યાદ્યુદરસ્ય ચ| પાણ્ડુકુષ્ઠાનિલાર્તાનાં વાતાસ્રસ્ય ચ ષોડશ||૪૧||
निदानमुच्यते निदानं सार्वरोगिकम्| ज्वरासृक्श्वासयक्ष्मादिमदाद्यर्शोतिसारिणाम्||४०|| मूत्राघातप्रमेहाणां विद्रध्याद्युदरस्य च| पाण्डुकुष्ठानिलार्तानां वातास्रस्य च षोडश||४१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44
ચિકિત્સિતમુચ્યતે ચિકિત્સિતં જ્વરે રક્તે કાસે શ્વાસે ચ યક્ષ્મણિ| વમૌ મદાત્યયેઽર્શઃસુ, વિશિ દ્વૌ, દ્વૌ ચ મૂત્રિતે||૪૨|| વિદ્રધૌ ગુલ્મજઠરપાણ્ડુશોફવિસર્પિષુ| કુષ્ઠશ્વિત્રાનિલવ્યાધિવાતાસ્રેષુ ચિકિત્સિતમ્||૪૩|| દ્વાવિંશતિરિમેઽધ્યાયાઃ|૪૪|
चिकित्सितमुच्यते चिकित्सितं ज्वरे रक्ते कासे श्वासे च यक्ष्मणि| वमौ मदात्ययेऽर्शःसु, विशि द्वौ, द्वौ च मूत्रिते||४२|| विद्रधौ गुल्मजठरपाण्डुशोफविसर्पिषु| कुष्ठश्वित्रानिलव्याधिवातास्रेषु चिकित्सितम्||४३|| द्वाविंशतिरिमेऽध्यायाः|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45
કલ્પસિદ્ધિરતઃ પરમ્| કલ્પો વમેર્વિરેકસ્ય તત્સિદ્ધિર્બસ્તિકલ્પના||૪૪|| સિદ્ધિર્બસ્ત્યાપદાં ષષ્ઠો દ્રવ્યકલ્પઃ| |૪૫|
कल्पसिद्धिरतः परम्| कल्पो वमेर्विरेकस्य तत्सिद्धिर्बस्तिकल्पना||४४|| सिद्धिर्बस्त्यापदां षष्ठो द्रव्यकल्पः| |४५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1
અત ઉત્તરમ્| બાલોપચારે તદ્વ્યાધૌ તદ્ગ્રહે, દ્વૌ ચ ભૂતગે||૪૫|| જન્માદેઽથ સ્મૃતિભ્રંશે, દ્વૌ દ્વૌ વર્ત્મસુ સન્ધિષુ| દૃક્તમોલિઙ્ગનાશેષુ ત્રયો, દ્વૌ દ્વૌ ચ સર્વગે||૪૬|| કર્ણનાસામુખશિરોવ્રણે, ભઙ્ગે ભગન્દરે| ગ્રન્થ્યાદૌ ક્ષુદ્રરોગેષુ ગુહ્યરોગે પૃથગ્દ્વયમ્||૪૭|| વિષે ભુજઙ્ગે કીટેષુ મૂષકેષુ રસાયને| ચત્વારિંશોઽનપત્યાનામધ્યાયો બીજપોષણઃ||૪૮|| ઇત્યધ્યાયશતં વિંશં ષડ્ભિઃ સ્થાનૈરુદીરિતમ્| ૪૮ ૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુવાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને આયુષ્કામીયો નામ પ્રથમોઽધ્યાયઃ||૧||
अत उत्तरम्| बालोपचारे तद्व्याधौ तद्ग्रहे, द्वौ च भूतगे||४५|| जन्मादेऽथ स्मृतिभ्रंशे, द्वौ द्वौ वर्त्मसु सन्धिषु| दृक्तमोलिङ्गनाशेषु त्रयो, द्वौ द्वौ च सर्वगे||४६|| कर्णनासामुखशिरोव्रणे, भङ्गे भगन्दरे| ग्रन्थ्यादौ क्षुद्ररोगेषु गुह्यरोगे पृथग्द्वयम्||४७|| विषे भुजङ्गे कीटेषु मूषकेषु रसायने| चत्वारिंशोऽनपत्यानामध्यायो बीजपोषणः||४८|| इत्यध्यायशतं विंशं षड्भिः स्थानैरुदीरितम्| ४८ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुवाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने आयुष्कामीयो नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon