1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਸ੦ - ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਗਣਪਤਯੇ ਕੁਰੁਤੇ ਨਮਃ| ਸ਼੍ਰੀਆਨਨ੍ਦਿਨੀਮਠਾਯ ਨਮਃ| ਦੀਪ੍ਤ੍ਯਾ ਯਸ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਨੀਲੋਪਲਸ਼ਕਲਰਜੋਨੀਲਯਾ ਨੀਲਿਤਾਭਾਂ ਲਕ੍ਸ੍ਮੀਮੁਤ੍ਤਪ੍ਤਭਾਸ੍ਵਤ੍ਕਨਕਰੁਚਿਮਪਿ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੋਮਾਞ੍ਚਿਤਾਙ੍ਗੀਮ੍| ਕਾਲੀਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕਮਾਨਃ ਸ੍ਫੁਰਦਧਰਪੁਟਸ਼੍ਚਕ੍ਰਪਾਣਿਃ ਕਿਲਾਭੂਦ੍ਭਰ੍ਤਾ ਲੋਕਸ੍ਯ ਸ਼ਸ਼੍ਵਤ੍ਸ ਭਵਤੁ ਭਵਤਾਂ ਭੂਤਯੇ ਪਦ੍ਮਨਾਭਃ|| ੧|| ਕੋ ਮਤ੍ਸਰਿਣਿ ਲੋਕੇਸ੍ਮਿਨ੍ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਿਕੀਰ੍ਸਤਿ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਵੇਤ੍ਸਾਧੁਸ੍ਤਤੋਯਂ ਮਤ੍ਪਰਿਸ਼੍ਰਮਃ|| ੨|| ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਮਗਾਙ੍ਕਤਨਯਸ੍ਟੀਕਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸ੍ਯ| ਸ਼੍ਰੀਮਾਨਰੁਣਃ ਕੇ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਰਸ੍ਟੁਃ ਪਦਾਰ੍ਥਬੋਧਾਯ|| ੩|| ਇਹ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤਯੇ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਸਭਾਭੂਸਣਭੂਤਾ ਨਿਖਿਲਜਨਜਨਿਤਪ੍ਰਮੋਦਸਂਦੋਹਾ ਰੁਚਿਰਰੁਚਿਰਚਿਤਵਚਨਚਂਦਨਚਰ੍ਚਿਤਪ੍ਰਬਂਧਾਃ ਪ੍ਰਬਂਧਵਿਰਚਨਪ੍ਰਵਰਾ ਇਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਾ ਵਿਦਧੁਃ| ਤਦਯਮਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਭੀਸ੍ਟਦੇਵਤਾਨਮਸ੍ਕਾਰਪੁਰਃਸਰਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

ਰਾਗਾਦਿਰੋਗਾਨ੍ ਸਤਤਾਨੁਸਕ੍ਤਾਨਸ਼ੇਸਕਾਯਪ੍ਰਸਤਾਨਸ਼ੇਸਾਨ੍| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਦਾਞ੍ਜਘਾਨ ਯੋਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਾਯ ਨਮੋਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਮੈ|੧|

ਸ੦ - ਰਾਗ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਰਾਗਾਦਯਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਵੇਸਲੋਭਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗਾਃ| ਦੇਹਮਨਸੀ ਸਨ੍ਤਾਪਯਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਮਨਃਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਨ੍ਮਨ ਏਵ ਤੇ ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਮੈਵਮ੍| ਦੇਹਮਨੋਲਕ੍ਸਣਯੋਰ੍ਵਸ੍ਤੁਨੋਰਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਯਥਾ ਆਧੇਯੇਨਾਯੋਗੋਲਕੇਨ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇਨ ਤਦਾਧਾਰਸ੍ਯ ਕਟਾਹਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਆਧਾਰੇਣ ਚ ਕਟਾਹਾਦਿਨਾ ਸਨ੍ਤਪ੍ਤੇਨਾਧੇਯਸ੍ਯ ਘਤਾਦੇਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ| ਤਦੇਵਂ ਰਾਗਾਦਯੋ ਦ੍ਵਯਂ ਰੁਜਨ੍ਤੀਤਿ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮੇਤਤ੍| ਤਥਾ ਸਤਤਾਨੁਸਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵਕਾਲਂ ਪ੍ਰਸਤਾਃ, ਸਹਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ੇਸਕਾਯਪ੍ਰਸਤਾ ਅਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚਾਸੌ ਕਾਯਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਕਾਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸਤਾ ਅਨੁਗਤਾਃ| ਯਦ੍ਵਾਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਤੇ ਕਾਯਾਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਕਾਯਾਃ| ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਗਜਤੁਰਗੋਰਗਾਦਿਸਮ੍ਬਮ੍ਧੀਨਿ ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਤਾ ਗਤਾਃ| ਤਥਾ ਅਸ਼ੇਸਾਃ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਸ਼ੇਸੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਸ਼ੇਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸਮੂਲਾਃ| ਸਬੀਜਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਦਾਃ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਵਿਸਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾ ਗਤੋਭਿਲਾਸਃ| ਮੋਹਃ ਕਾਰ੍ਯਾਕਾਰ੍ਯਾਨਭਿਜ੍ਞਤ੍ਵਮ੍| ਅਰਤਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤਿਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਸਨਾਦਿਸੁ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਰਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾ ਦਦਤਿ ਯੇ ਰਾਗਾਦਯਸ੍ਤ ਏਵਮ੍| ਤਾਨੇਵਂਵਿਧਾਨ੍ ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਜਘਾਨ ਤਸ੍ਮੈ ਤਥਾਭੂਤਾਯਾਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯਾਯ ਨਮੋਸ੍ਤੁ| ਤਂ ਪੂਜਯਾਮੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਤ ਏਵਾਸਾਵਪੂਰ੍ਵ ਆਸ਼੍ਚਰ੍ਯਭੂਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ| ਅਨ੍ਯੋ ਹਿ ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਸ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਪ੍ਯਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਾਨ੍ ਰੋਗਾਨੇਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣੈਉਰਪਰਾਮਸ੍ਟਾਨ੍ਨ ਤਥਾ ਹਰ੍ਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਕਿਮੁਤ ਰਾਗਾਦੀਨਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਲਕ੍ਸਿਤਾਨ੍| ਤਥਾ ਚਾਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਮ੍|(ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨)"ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਥਿਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਦ੍" ਇਤਿ| ਯਦ੍ਵਾ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਪੂਰ੍ਵੋ ਯਸ੍ਮਾਦਸਾਵਪੂਰ੍ਵਃ| ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਥਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਚਾਸੌ ਵੈਦ੍ਯੋਪੂਰ੍ਵਵੈਦ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਚਾਭਿਮਤਨਮਸ੍ਕਾਰਸ਼੍ਲੋਕਂ ਵਿਰਚਯਨ੍ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਸ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਾਂਤਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹ ਚਰਕਮੁਨਿਃ (ਸੂ. ਅ. ੧|੫੨)"ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਕ੍ਰਿਯਾ ਚੋਕ੍ਤਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮ੍" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਨਵਦਿਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਤਤ੍ਪਾਠਾਤ੍ਤਦਰ੍ਥਾਵਬੋਧਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨਾਚ੍ਚ ਆਰੋਗ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯੋਪੇਯਸ੍ਯ ਤਥਾਭਿਮਤਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪਰਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤ ਇਦਮੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੁਪਾਯਃ| ਅਸ੍ਮਾਚ੍ਚੋਪਾਯੋਪੇਯਲਕ੍ਸਣਸਮ੍ਬਧਾਤ੍ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਵਦਿਦਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੌਸਧ੍ਯਾਖ੍ਯਸ੍ਕਨ੍ਧਤ੍ਰਯਮਸ੍ਯਾਭਿਧੇਯਂ ਤੇਨਾਭਿਧੇਯੇਨਾਭਿਧੇਯਵਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਏਵਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਯੋਜਨਸਨ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰੋਪੇਨ੍ਦ੍ਰਵਜ੍ਰਾਵਿਰਚਿਤਤ੍ਵਾਦੁਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤਮ੍| ਯਥਾ, "ਅਨਨ੍ਤਰਾਪਾਦਿਤਲਕ੍ਸ੍ਮਸ਼ੋਭੌ ਪਾਦੌ ਭਵੇਤਾਂ ਵਿਵਿਧੈਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪੈਃ| ਯਾਸਾਮਿਮਾਵਨ੍ਯਯਤਿਪ੍ਰਪਞ੍ਚੌ ਸ੍ਮਤਾਃ ਸ੍ਮਤਿਜ੍ਞੈਰੁਪਜਾਤਯਸ੍ਤਾਃ||" ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੈਵ ਚਾਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਨੁਸ੍ਟੁਭਾ ਸਮਾਨੀਪ੍ਰਮਾਣੀਵਿਤਾਨਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਤਯਾ ਵਿਰਚਨਮ੍| ਯਤ੍ਪੁਨਰਵਸਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਵਿਰਚਨਮਿਹ ਤਤ੍ਸਲਕ੍ਸਣਂ ਵ੍ਯਞ੍ਜਯਿਸ੍ਯਾਮਃ|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

ਇਦਾਨੀਮਿਸ੍ਟਦੇਵਤਾਂ ਨਮਸ੍ਕਤ੍ਯ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਾਰਿਰਿਪ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ ਅਥਾਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰਮ੍)||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰਮ੍)|੨|

ਸ੦- ਅਥੇਤਿ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਸ੍ਮਿਨ੍ਮਙ੍ਗਲਾਧਿਕਾਰਾਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇਸੁ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਮਙ੍ਗਲਾਦੀਨਾਂ ਹਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਦਧ੍ਯੇਤਣਾਂ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਯ ਜਾਯਤੇ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਯਂ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਓਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚਾਥਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪੁਰਾ| ਕਣ੍ਠਂ ਭਿਤ੍ਵਾ ਵਿਨਿਰ੍ਯਾਤੌ ਤੇਨੇਮੌ ਮਙ੍ਗਲੌ ਸ੍ਮਤੌ||"ਇਤਿ| ਅਤੋਧਿਕਾਰੇ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਧਿਕ੍ਰਿਯਤੇ ਯਾਵਦਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ ਆਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਂ ਵੇਦਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯੇ ਚ| ਨਮਸ੍ਕਾਰਾਦਨਨ੍ਤਰਮਾਯੁਸ੍ਕਾਮਹਿਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਕਥਂ ਪੁਨਰੇਕਸ੍ਯੈਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| "ਅਸ੍ਮਦੋ ਦ੍ਵਯੋਸ਼੍ਚ" ਇਤ੍ਯੇਕਤ੍ਵੇਪਿ ਬਹੁਵਚਨਵਿਧਾਨਾਦਭਿਲਸਨ੍ਤੀਤਿ| ਯੁਕ੍ਤਮੇਵਾਤ੍ਰੈਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਆਯੁਃ ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧|੪੧)-| "ਸ਼ਰੀਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਸਂਯੋਗੋ ਧਾਰਿ ਜੀਵਿਤਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਗਂ ਚਾਨੁਬਦ੍ਧਂ ਚ ਪਰ੍ਯਾਯੈਰਾਯੁਰੁਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਏਤੀਤ੍ਯਾਯੁਃ| ਸਨ੍ਤਤਂ ਯਾਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂਵਿਧਂ ਗਤ੍ਵਰਸ੍ਵਭਾਵਮਪਿ ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਾਦਿਭਿਰਹਿਤਵਰ੍ਜਨੇਨ ਚ ਕਥਮੇਤਤ੍ ਸ੍ਥਿਰੀਭਵੇਦਿਤ੍ਯੇਵਂ ਕਾਮਯਨ੍ਤੇ ਯੇ ਤੇ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਾਃ| ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਃ| ਸ ਪੁਨਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਗਮਾਦਿਪ੍ਰਕਰਣਸਮੁਦਾਯ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯ ਇਤਿ ਇਸੁਸੋਃ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇ ਇਤਿ ਸਾਦੇਸ਼ਃ| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤਮਿਤਿ ਛਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਸ਼ਬ੍ਦੋਧ੍ਯਾਯਵਿਸ਼ੇਸਣਾਰ੍ਥੋ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਦਲਵਤ੍| ਬਹੁਸ੍ਵਧ੍ਯਾਯੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ ਕਤਮਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਿਤਿ| ਅਧਿਕਤੋਧ੍ਯਾਯਨਾਯੇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੈਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦਸ੍ਟਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਸ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮ ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਅਰ੍ਥਗਤਿਮਧਿਕਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ ਨਾਮ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੩੦|੬੫)- "ਅਧਿਕਤ੍ਯੇਯਮਧ੍ਯਾਯਨਾਮਸਂਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਠਿਤਾ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਦਸਮੁਦਾਯੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵਾਕ੍ਯਸਮੁਦਾਯਃ ਪ੍ਰਕਰਣਂ, ਪ੍ਰਕਰਣਸਮੁਦਾਯੋ ਯਃ, ਸੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਅਧ੍ਯਾਯਸਮੁਦਾਯਃ ਸ੍ਥਾਨਂ, ਸ੍ਥਾਨਸਮੁਦਾਯਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਮਿਤਿ| ਵਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਨਾਰ੍ਥਃ| ਆਙਭਿਵਿਧੌ| ਉਤ੍ਤਰਾਖ੍ਯਸ਼੍ਚਾਯਮਲਙ੍ਕਾਰਃ| ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| (ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ, ੭|੯੩)- "ਉਤ੍ਤਰਵਚਨਸ਼੍ਰਵਣਾਦੁਨ੍ਨਯਨਂ ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਵਚਨਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦੁਤ੍ਤਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤੋਨੇਨ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਚਨਮੀਦਸ਼ਮੁਨ੍ਨੀਯਤੇ| ਸਂਸਾਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਮੀ ਪ੍ਰਾਣਿਨੋ ਨਾਨਾਰੋਗਾਨੀਕਾਭਿਭੂਤਾਸ੍ਤ੍ਰਾਤਾਰਮਲਭਮਾਨਾਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਵਰ੍ਗਾਦ੍ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਕੋ ਨੁ ਭਗਵਨ੍ਨਤ੍ਰੋਪਾਯਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਕਤਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋ ਗੁਰੁਃ ਪ੍ਰਤਿਜਜ੍ਞੇ, ਅਥਾਤ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਅਥ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵਚਨਾਨਨ੍ਤਰਮ੍| ਅਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਃ ਸ਼੍ਰੁਤਕੁਲਸ਼ੀਲਾਦਿਸਂਪਨ੍ਨੋ ਧੀਮੇਧਾਗੁਣਭੂਸਣਭੂਤਸ਼੍ਚ| ਵਿ ਵਿਵਿਧੈਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਃ ਆ ਸ਼ਿਸ੍ਯਬੋਧੋਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮੋ ਵਰ੍ਣਯਿਸ੍ਯਾਮਃ| ਨਨੁ ਕੀਦਸ਼ਂ ਤਦ੍ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰਮਾਖ੍ਯਾਨਮ੍| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪਦਤਃ, ਤਦਰ੍ਥਤਃ, ਪ੍ਰਯੋਜਨਤਃ, ਚੋਦ੍ਯਤਃ, ਪਰਿਹਾਰਤਃ, ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯਤਸ਼੍ਚ| ਪਦਤੋ ਯਥਾ, ਆਯੁਰਿਤੀਦਂ ਪਦਮ੍| ਤਦਰ੍ਥਤੋ ਯਥਾ ਏਤੀਤ੍ਯਾਯੁਃ| ਪ੍ਰਯੋਜਨਤੋ ਯਥਾ, ਅਤ੍ਰੈਵ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਚੋਦ੍ਯਤੋ ਯਥਾ, ਨਨੁ ਕਥਮੇਤਤ੍ਕੇਵਲਂ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਪਾਰ੍ਯਤੇ| ਯਤੋਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਕਰ੍ਮੈਵ ਕੇਵਲਂ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਨੋ ਪਾਰ੍ਯਤੇ| ਯਤੋਸ੍ਯਾਯੁਸਃ ਪਰਿਪਾਲਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ਸ੍ਤਾਃ ਕਾਕਗਧ੍ਰਭਾਸਾਦਯੋ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਭੋਜ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਭਕ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਤੇ| ਸ਼੍ਰੁਤਿਸ੍ਮਤ੍ਯੋਰਭਕ੍ਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਮਭਕ੍ਸ੍ਯਭਕ੍ਸਣਾਦ੍ਧਿਂਸਯਾ ਚ ਪਾਪਯੋਗਃ| ਤਦ੍ਯੋਗਾਚ੍ਚਾਧਰ੍ਮਸਾਧਨਂ ਨ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਮਿਤਿ| ਪਰਿਹਾਰਤੋ ਯਥਾ, ਅਤ੍ਰੈਵਂ ਪਰਿਹਾਰੋ ਯਜ੍ਞਾਧਿਕਾਰਿਸ਼ਰੀਰਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਕਾਕਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸ਼ਸਨਂ ਭਕ੍ਸਣਂ ਵਿਧੀਯਮਾਨਂ ਨਾਧਰ੍ਮਾਯ| ਇਤਰਥਾ ਕ੍ਰੀਡਾਰ੍ਥਂ ਕ੍ਰਿਯਮਾਣਮਧਰ੍ਮਾਯੈਵ| ਤਥਾ ਚ ਕਾਕਾਦਯੋਪਿ ਤਤ੍ਸਾਧਨੋਪਯੋਗਾਦ੍ਧਰ੍ਮੇਣ ਤਤ੍ਫਲੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਜ੍ਞਿਯਾ ਇਵ ਪਸ਼ਵਃ| ਤਦੇਵਮਾਯੁਸੋ ਧਰ੍ਮਸਾਧਨਤ੍ਵਂ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਭਿਧੇਯੌ ਤੂਕ੍ਤਾਵੇਵ| ਨਨੁ ਸਨ੍ਤ੍ਯੇਵਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਮਹਰ੍ਸਿਪ੍ਰਣੀਤਾਨ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ, ਕਿਮਨੇਨ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਤੇਨੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਅਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਵਦ੍ਯਤ੍ਵਾਦਿਦਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯਾਨਿ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸਦੋਸਾਣਿ| ਤਥਾ ਹਿ| ਯਦੇਤਤ੍ਤਾਵਦ੍ਭਗਵਤਾ ਚਰਕਮੁਨਿਨਾ ਪ੍ਰਣੀਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਰਤ੍ਨਾਕਰ ਇਵ ਗਨ੍ਭੀਰ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਦ੍ਦੁਰ੍ਬੋਧਮ੍| ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸਦੋਸਤਾਂ ਪ੍ਰਕਟਯਨ੍ਤਿ ਵਾਚਾਟਾਃ| ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਦੌ ਤਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮ੍| ਅਥਾਤੋ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤੀਯ ਇਤਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦਾਵਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤੋ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੧ ਸ਼੍ਲੋ. ੩) ਦੀਰ੍ਘਂ ਜੀਵਿਤਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛਨ੍ਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯਾਨੁਕਰਣਂ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ| ਸੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇਸ੍ਤੀਤਿ ਛਃ| ਤਸ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰ੍ਲੁਕਿ ਸਤਿ ਦੀਰ੍ਘਞ੍ਜੀਵਿਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਤਦਿਦਮਵਿਦਿਤਪਰਮਾਰ੍ਥਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਵਰੂਪਾਣਾਂ ਵਚਨਮ੍| ਤਥਾਹਿ| ਅਧ੍ਯਾਯਾਨੁਵਾਕਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦੌ ਸੂਤ੍ਰੇ ਵਿਕਲ੍ਪੇਨ ਚਾਯਂ ਲੁਗਿਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜਗਾਦ ਜਯਾਦਿਤ੍ਯਃ| ਤੇਨ ਲੁਕਃ ਪਾਕ੍ਸਿਕਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਲੁਕ੍ ਨ ਭਵਤੀਤ੍ਯੇਵਂ ਯੁਕ੍ਤਮੁਕ੍ਤਮਿਦਮ੍| ਦੀਰ੍ਘਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਣੋਭਿਧੀਯਤੇ ਜੀਵਿਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਪਿ ਗੁਣ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਦ੍ਵਯੋਰਪਿ ਗੁਣਤ੍ਵਾਦਾਧਾਰਾਧੇਯਭਾਵੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਯਤੋ ਗੁਣਾਸ਼੍ਰਯੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਾਃ| ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਗੁਣਾ ਇਤਿ| ਅਥ ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲੁਪ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਿਤੀਯਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ਤਦਾ ਯੁਕ੍ਤਮੇਵੈਤਤ੍| ਤਥਾ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੇਧ੍ਯਾਯੇ ਛਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਕਥਮੇਵਂ ਵਿਧੀਯਤਾਂ ਯਤੋਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਕ੍ਰਮਣਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਾਸ੍ਤ੍ਯੇਵ| ਏਵਮਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲੀਯੇਪਾਮਾਰ੍ਗਤਣ੍ਡੁਲਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਭਾਵਾਚ੍ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦੁਰ੍ਲਭਾ| ਤਥਾ ਦਿਵ੍ਯਾਮ੍ਭਸੋ ਗਾਙ੍ਗਸਮੁਦ੍ਰਭੇਦਃ ਪਰੀਕ੍ਸਾ ਚ ਨੋਕ੍ਤਾ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ ਤਤ੍ਰ ਪਠ੍ਯਤੇ| (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੧੯੧)- "ਜਲਮੇਕਵਿਧਂ ਸਰ੍ਵਂ ਪਤਤ੍ਯੈਨ੍ਦ੍ਰਂ ਨਭਸ੍ਤਲਾਤ੍| ਤਤ੍ਪਤਤ੍ਪਤਿਤਂ ਚੈਵ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪੇਕ੍ਸਤੇ" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਨਾਲਿਕੇਰੋਦਕਸ੍ਯ ਗੁਣਾ ਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ, ਅਪਕ੍ਵਕ੍ਵਥਿਤਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਵਿਸ਼ੇਸੋ ਨੋਕ੍ਤਃ| ਤਥਾ ਕਸਾਯੇ ਕਿਯਦੌਸਧਂ ਕਿਮਵਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਥਨੀਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਮਿਸ਼੍ਰਕੇ ਸ੍ਨੇਹ ਏਵਮਭ੍ਯਧਾਦਸੌ| "ਤ੍ਰਿਵਤ੍ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਦਨ੍ਤੀਂ ਦਸ਼ਮੂਲਂ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਸਾਮੌਸਧਾਨਾਂ ਕਿਯਨ੍ਮਾਨਮਪਿ ਸਲਿਲੇਨੈਤਾਵਤਾ ਕੀਦਸ਼ਂ ਕਿਮੁਤ ਕ੍ਵਾਥਨਿਰ੍ਯਾਸਾਵਿਤਿ| ਤਥਾ ਕ੍ਵਥਿਤਸ਼ੀਤਤੋਯਮਪਿ ਕਿਯਤਾ ਪਾਕੇਨ ਪਥ੍ਯਂ ਭਵਤੀਤਿ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਮੁਦ੍ਗੋ ਗ੍ਰਾਹੀਤਿ ਚ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਤ੍ਪਾਠਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੨)-"ਕਸਾਯਮਧੁਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਾਕੇ ਕਟੁਰ੍ਲਘੁਃ| ਵਿਸ਼ਦਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨੋ ਮੁਦ੍ਗਾਃ ਸੂਪ੍ਯੋਤ੍ਤਮੋ ਮਤਃ||" ਇਤਿ| ਤਥਾ ਵਾਸ੍ਤੁਕਾਦੀਨਾਂ ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਚ ਤਤ੍ਪਾਠਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੮੫)- "ਪਾਠਾਸੁਸਾਸਠੀਸ਼ਾਕਂ ਵਾਸ੍ਤੁਕਂ ਸੁਨਿਸਣ੍ਣਕਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਗ੍ਰਾਹਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨਂ ਭਿਨ੍ਨਵਰ੍ਚਸ੍ਤੁ ਵਾਸ੍ਤੁਕਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥੇਕ੍ਸੁਵਰ੍ਗੇ, (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੭|੨੩੪)- " ਸ਼ੈਤ੍ਯਾਤ੍ਮਸਾਦਾਨ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਾਤ੍ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਵਾਂਸ਼ਿਕੋ ਵਰਃ" ਇਤ੍ਯਸਾਵਭ੍ਯਧਾਤ੍| ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਸ਼੍ਚ ਵਾਂਸ਼ਿਕਾਦ੍ਵਰ ਇਤਿ ਸੁਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮੇਤਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਮਤਿਵੈਭਵਾਦ੍ਭਟ੍ਟਾਰਕਹਰਿਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੌ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਵਿਸ਼ੇਸਮਵੋਚਤਾਮ੍| ਯਥਾ ਪੌਣ੍ਡ੍ਰਕਾਦ੍ਵਾਂਸ਼ਿਕੋਵਰ ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚੈਤਦੁਪਪਨ੍ਨਮੇਵ| ਤਦੇਵਮਾਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯਾਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਯਤੋ ਬਹਵੋ ਦੋਸਾ ਉਦ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤਃ ਕਾ ਗਣਨਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਣਾਮ੍| ਤਥਾ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਮਿਨ੍ਸਦੋਸਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਕਤਾ| ਤਥਾ ਹਿ| ਆਯੁਸੋ ਵੇਦ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਃ, ਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕੇਚਿਦਾਹੁਃ| ਆਯੁਃਸ਼ਬ੍ਦਲੋਪਂ ਕਤ੍ਵੇਹ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ| ਏਵਮਪਿ ਸਤਿ ਲੋਪਸ੍ਤਾਵਦਮਙ੍ਗਲਃ| ਸੋਪ੍ਯਾਯੁਸਃ ਸ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੌ| ਇਤ੍ਯਨ੍ਯਾਯ੍ਯੈਵੈਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾ| ਕਿਂਚ ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਤਾਵਦ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯ ਵੇਦਸ੍ਯ| ਨਿਤ੍ਯੋ ਹ੍ਯਯਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਆਯੁਃਸਨ੍ਤਾਨਾਦਿਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਹ੍ਯਾਯੁਃਸਂਤਾਨਃ| ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਸਂਵੇਦ੍ਯਸ਼ਰੀਰਾਪਰਸ਼ਰੀਰਗੋ ਮਨਃਪ੍ਰਬਨ੍ਧਨਿਤ੍ਯਤਯਾ ਨਿਤ੍ਯਃ| ਅਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਿ ਨਿਤ੍ਯਃ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਕ੍ਤੁਮਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨਨ੍ਵਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰਸ੍ਯੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਗੁਪਦੇਸ਼ਾਨ੍ਨਾਸਾਵੁਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਉਪਦੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਮੁਪਦੇਸ਼ਦ੍ਵਾਰੇਣੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਤ੍ਵੇਨ ਕਲ੍ਪਯਿਤ੍ਵੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਤ੍ਤ੍ਵਮਸ੍ਯੋਚ੍ਯਤ ਇਤਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੂਚੇ| ਨੈਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਤਃ ਸਤੋ ਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ੌ ਸ੍ਤੋ ਨਾਸਤਃ| ਤਥਾ ਚਾਚਸ੍ਟੇ ਲੋਕਃ| ਅਮੁਨਾ ਗੁਰੁਣਾ ਛਾਤ੍ਰਾਯੋਪਦਿਸ੍ਟਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਿਦਮਿਤਿ| ਸਤ ਏਵੋਪਦੇਸ਼ਾਵਬੋਧੌ ਸ੍ਤਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਵਬੋਧੋਪਦੇਸ਼ਾਵਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਤੋਪਿ ਹੇਤੋਰ੍ਵੇਦੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞੇਤ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ| ਇਤਿ ਸਂਜ੍ਞਾਨਾਂ ਸਾਵਦ੍ਯਤ੍ਵਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਨਿਰਵਦ੍ਯਾਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯਸਂਜ੍ਞਾ ਹਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਤਾ| ਯਯੋਚ੍ਚਾਰਿਤਮਾਤ੍ਰਯੈਵਾਸ਼ੇਸਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਕਾਸ਼੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਤਿਸ੍ਥਾਨਂ ਚ ਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਥਮਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਯਾ ਸ੍ਥਾਨਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਚ ਯੇਧ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਭਿਰ੍ਯਥਾਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਥਜਾਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ| ਇਦਮਿਦਾਨੀਂ ਪਛ੍ਯਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰਃ| ਯਦਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਿਂਚਿਦੁਚ੍ਯਤੇ ਸ੍ਮ ਭਵਦ੍ਭਿਸ੍ਤਤ੍ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਮੁਤ ਨੇਤ੍ਯਾਹ| ਸ੦ - ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵਮਰ੍ਥੇ| ਯਥਾ ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮ, ਤਾਨਾਹ| ਹਸ਼ਬ੍ਦੋਨੁਕਮ੍ਪਾਯਾਮ੍| ਬ੍ਰੂਧਾਤੋਃ ਸ੍ਮ ਉਪਪਦੇ ਭੂਤਾਨਦ੍ਯਤਨਪਰੋਕ੍ਸੇ 'ਲਟ੍ ਸ੍ਮੇ' ਇਤਿ ਲਟ ਆਹਾਦੇਸ਼ਃ| ਅਤ੍ਰੇਰਪਤ੍ਯਮਾਤ੍ਰੇਯਃ| 'ਇਤਸ਼੍ਚਾਨਿਞਃ' ਇਤਿ ਢਕ੍| ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਮਹਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਸਯਸ਼੍ਚ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| ਮਹਤ੍ਵਂ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਤਿਸ਼ਯਯੋਗਾਤ੍| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥੋਨੇਨ ਕਾਰਣੇਨਾਨੁਕਮ੍ਪਯਾ, ਨ ਤੁ ਫਲਾਕਾਙ੍ਕ੍ਸਯਾ, ਭਗਵਨ੍ਤ ਆਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯੋਬ੍ਰੁਵਨ੍| ਨਾਸ੍ਮਾਭਿਃ ਸ੍ਵਮਤਿਪਰਿਕਲ੍ਪਿਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਪ੍ਯਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍| ਕੇਵਲਂ ਦੂਤਸਨ੍ਦੇਸ਼ਵਚਨਨ੍ਯਾਯੇਨ ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਃ ਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰੋਨ੍ਯਥਾ ਕਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਚਾਸ੍ਯੈਵਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ- (ਸੂ. ਅ. ੧) "ਨ ਮਾਤ੍ਰਾਮਾਤ੍ਰਮਪ੍ਯਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਗਮਵਰ੍ਜਿਤਮ੍| ਤੇਰ੍ਥਾਃ ਸ ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਨ੍ਦਰ੍ਭਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਯ ਕ੍ਰਮੋਨ੍ਯਥਾ" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਮਾਗਮਪ੍ਰਾਮਾਣ੍ਯਮਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

ਆਯੁਃਕਾਮਾਯਮਾਨੇਨ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸੁ ਵਿਧੇਯਃ ਪਰਮਾਦਰਃ||੨||

ਸ੦- ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਯਤਿ ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ ਪ੍ਰਕਤਿਜ੍ਞਾਨਰਸਾਯਨਦੂਤਾਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾਦਿਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਃ| ਤਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ਾਃ| ਉਪਦਿਸ਼੍ਯਨ੍ਤ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਉਪਪਤ੍ਤਿਭਿਰਿਤ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ| ਤੇਸੁ ਪਰਮਾਦਰਃ ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਰੂਪ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੋ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਆਯੁਰ੍ਵੇਦੋਪਦੇਸ਼ੇਸ੍ਵਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦਯਮਰ੍ਥੋ ਬੋਧ੍ਯਤੇ| ਬਹੁਸ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਤਨ੍ਤ੍ਰੇਸੁ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਅਨੇਕਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਵਲੋਕਨਾਦ੍ਧਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਮਨਾਗਪਿ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਜਾਯਤੇ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਤਾ ਪੁਰੁਸੇਣ-ਆਯੁਃ ਕਾਮਯਮਾਨੇਨ ਜੀਵਿਤਮਭਿਲਸਤਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮਾਯੁਃ, ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍| ਧ੍ਰਿਯਤੇ ਲੋਕੋਨੇਨੇਤਿ ਧਰ੍ਮਃ| ਅਰ੍ਥ੍ਯਤੇ ਯਾਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸੁਖਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍, ਤਾਦਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਮਾਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਚ| ਤਾਦਾਤ੍ਵਿਕਂ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਾਨ੍ਤਰਾਸ੍ਥਾਯਿਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਖਾਵਭਾਸਂ, ਨ ਪਰਮਾਰ੍ਥਤਃ ਸੁਖਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੮/੩੭) 'ਤਾਦਾਤ੍ਵਸੁਖਸਂਜ੍ਞੇਸੁ ਭਾਵੇਸ੍ਵਜ੍ਞੋਨੁਰਜ੍ਯਤੇ'| ਇਤਿ| ਤਦੇਤਤ੍ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਸੁਖਂ ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਯਨ੍ਤਮਿਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸੁਖਸਂਜ੍ਞੇਸ੍ਵਿਤਿ ਮੁਨਿਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਆਤ੍ਯਨ੍ਤਿਕਂ ਸੁਖਂ ਮੋਕ੍ਸਾਖ੍ਯਂ, ਯਤ੍ਰ ਨ ਦੁਃਖਾਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸਃ| ਤੇਸਾਂ ਸਾਧਨਮੁਪਾਯੋ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸੁਖਸਾਧਨਮ੍|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

ਅਥਾਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਗੌਰਵੋਤ੍ਪਾਦਨਾਯਾਗਮਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਯੁਸੋ ਵੇਦਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਮਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਸੋਸ਼੍ਵਿਨੌ ਤੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਂ ਸੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ਮੁਨੀਨ੍||੩|| ਤੇਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਂਸ੍ਤੇ ਤੁ ਪਥਕ੍ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਨਿਰੇ| |੪|

ਸ੦- ਬ੍ਰਹ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਆਯੁਸੋ ਵੇਦਂ ਸ੍ਮਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਂ ਦਕ੍ਸਮਜਿਗ੍ਰਹਦ੍ ਅਵਾਬੋਧਯਤ੍| ਸ੍ਮਤ੍ਵੇਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਗਮਯਤਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸ੍ਮਰ੍ਤਤ੍ਵਮੇਵਾਤ੍ਰ ਨ ਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ| ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਦਿ| ਗ੍ਰਹੇਰ੍ਣ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਗਤਿਬੁਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਰ੍ਮਸਂਜ੍ਞਾ| ਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰਸ਼੍ਵਿਨਾਵਜਿਗ੍ਰਹਤ੍| ਤੌ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਮਜਿਗ੍ਰਹਤਾਮਿਤਿ ਵਚਨਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ ਸ਼ਕ੍ਰੋਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰਾਦਿਕਾਨ੍ ਮੁਨੀਨ੍ ਬੋਧਯਾਮਾਸ| ਅਤ੍ਰਿਪੁਤ੍ਰ ਆਤ੍ਰੇਯ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਨਿਮਿਕਾਸ਼੍ਯਪਾਦੀਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍| ਤੇ ਚਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਨਜਿਗ੍ਰਹਨ੍| ਤੇ ਤ੍ਵਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਪਥਕ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣਪਰਾਸ਼ਰਹਾਰੀਤਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਨਾਮਾਭਿਧੇਯਾਨਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਤੇਨਿਰੇ ਵਿਸ੍ਤਾਰਿਤਵਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕ੍ਰੁਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤ ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਏਭਿਰਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

ਨਨੁ ਯਦਿ ਤੈਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਨਰ੍ਯੁਗਾਨੁਰੂਪਸਨ੍ਦਰ੍ਭੈਃ ਸਙ੍ਗਹੀਤਾਨਿ| ਤਤ੍ਕਿਮਿਦਾਨੀਮਨੇਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇਣ ਕਤੇਨੇਤ੍ਯਾਹ | ਤੇਭ੍ਯੋਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਃ||੪|| ਕ੍ਰਿਯਤੇਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਂ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| |੫|

ਸ੦- ਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ| ਤੇਭ੍ਯੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਭ੍ਯੋਤਿਵਿਪ੍ਰਕੀਰ੍ਣੇਭ੍ਯੋ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੇਭ੍ਯ ਉਚ੍ਚਾਵਚੋਕ੍ਤਾਰ੍ਥਤਯੈਵੇਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਗਤੇਭ੍ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦੇਵਾਰ੍ਥਃ ਕਸ੍ਮਾਦੇਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ| ਯਥਾ ਸ਼ਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਨ ਤਥਾਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦਿਕਾਤ੍| ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਚ ਜਨਕਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਥਾਵਗਮ੍ਯਤੇ ਨ ਤਥਾ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਪ੍ਰਣੀਤਾਤ੍| ਅਤਃ ਪ੍ਰਾਯੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਸਾਰਤਰੋਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਉਚ੍ਚੀਯਨ੍ਤੇ ਸਙ੍ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾ ਅਨੇਨੇਤ੍ਯੁਚ੍ਚਯਃ| ਯਥਾ ਵਾ ਯਵਾਦੀਨਾਂ ਬਹੁਕ੍ਸੇਤ੍ਰਜਾਤਾਨਾਮੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ੍ਥਾਨੇ ਉਚ੍ਚਯੋ ਰਾਸ਼ੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਥਾਪਨਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ਤਥੇਹ ਸਾਰਤਰਾਣਾਮੁਚ੍ਚਯਃ| ਸਾਰਤਰਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ, ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੈਵ ਸਾਰਾਣਾਮੁਚ੍ਚਯਃ ਕਤਃ| ਅਨੇਨ ਤਥਾ ਸਾਰਤਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨਾਮੁਚ੍ਚਯਃ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ| ਕਿਂ ਨਾਮ ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਸਾਨ੍ਵਯਾਰ੍ਥਮਸ੍ਯ ਨਾਮ| ਯਥਾ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਾਵਯਵੇਭ੍ਯਃ ਪ੍ਰਧਾਨਦੇਸ਼ੋ ਹਿ ਹਦਯਮ੍, ਤਥੇਦਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਭੂਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਹਦਯਮਿਵ ਹਦਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਉ. ਅ. ੪੦|੮੮)- ਹਦਯਮਿਵ ਹਦਯਮੇਤਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਟੌ ਚ ਤਾਨ੍ਯਙ੍ਗਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਹਦਯਂ, ਸਾਰਤਰਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣਾਤ੍| ਕੀਦਸ਼ਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਮ੍| ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਸਂਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਤਰਸ਼੍ਚ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੌ, ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰੌ ਯਤ੍ਰ ਨ, ਤਨ੍ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਂ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਯਥਾ ਸਿਦ੍ਧਸਾਰਾਦਿ, ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਾਤਿਵਿਸ੍ਤਰਂ ਯਥਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਦਿ| ਇਦਂ ਤੁ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨਾਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪਵਿਸ੍ਤਰਮ੍| ਅਤਿਸਂਕ੍ਸੇਪੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਵਲ੍ਪਧਿਯਾਂ ਨੋਪਕਤਯੇ| ਤੇਸਾਂ ਹਿ ਯਥੋਕ੍ਤਾਗਮਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ, ਨ ਤੁ ਵਾਕ੍ਯਾਰ੍ਥਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਾਦਧਿਕਃ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਅਤਿਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨੈਸ੍ਤੇਸਾਂ ਦੁਃਸ਼ਕ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਲ੍ਪਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤ੍ਕਸ੍ਟਬੁਦ੍ਧਿਸ਼ਿਸ੍ਯਹਿਤਾਰ੍ਥਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮੇਤਦੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

ਕਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਨੀਤ੍ਯਾਹ | ਕਾਯਬਾਲਗ੍ਰਹੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਸ਼ਲ੍ਯਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਜਰਾਵਸਾਨ੍||੫|| ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨਿ ਤਸ੍ਯਾਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਯੇਸੁ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ| |੬|

ਸ੦- ਕਾਯੇਤਿ| ਕਾਯਸ਼੍ਚ ਬਾਲਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਚ ਸ਼ਲ੍ਯਂ ਚ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਚ ਜਰਾ ਚ ਵਸਸ਼੍ਚੇਤੀਤਰੇਤਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਨਨੁ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਃ ਕਾਯਾਸ਼੍ਰਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੋਰ੍ਥਾਦਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤ ਏਵ| ਤਤ੍ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਦੀਯਤੇ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪ੍ਰਕਰ੍ਸਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ ਪੁਰੁਸਾਯ ਅਭਿਰੂਪਾਯ ਕਨ੍ਯਾ ਦੇਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਭਿਰੂਪਗ੍ਰਹਣਾਦਭਿਰੂਪਤਮਾਯੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯਤੇ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟੋ ਯਃ ਕਾਯਃ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਾ ਚ ਯਾਵਸ੍ਥਾ, ਤਥਾ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ 'ਚਿਞ੍ ਚਯਨੇ' ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਰ੍ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਃ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਚੀਯਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਦੋਸਧਾਤੁਮਲੈਰਿਤਿ ਕਾਯਃ| ਤਦੇਵਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰੋਪਤਾਪਕਾਨਾਮਾਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ੍ਥਨੋਦ੍ਭਵਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਸਾਰਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਯਤ੍ਰੋਪਸ਼ਮਯੋਗੋ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਾਮਾਙ੍ਗਮ੍| ਬਲਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ ਯੌਵਨਾਵਸ੍ਥਕਾਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਥਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਬਾਲਦੇਹੇਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਬਲਧਾਤੁਤ੍ਵਾਦਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍ ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਂ ਪਥਙ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਥਾ ਬਾਲੌਪਯਿਕਭੇਸਜਂ ਧਾਤ੍ਰੀਦੁਗ੍ਧਲਕ੍ਸਣਂ ਦੁਗ੍ਧੋਦ੍ਭਵਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮਾਦਿਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਚ੍ਚ| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾਯਾ ਅਭਾਵਾਤ੍ਤਦ੍ਦੇਹੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤਿ ਕਥਂ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਗਤ੍ਯਾ ਵਦ੍ਧਦੇਹੇਨ ਹਿ ਪ੍ਰਕਸ੍ਟਵਯੋਵਸ੍ਥਾ ਪੂਰ੍ਵਮਨੁਭੂਤਾ| ਅਤੋ ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਗਤ੍ਯਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੋਪਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਏਵਂ ਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਨਾਮ, ਯਤ੍ਰ ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਗਹੀਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਵਿਧੀਯਤੇ| ਯਤ੍ਰੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁਗਤਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂਨੇਤ੍ਰਕਰ੍ਣਘ੍ਰਾਣਾਦਿਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਮਾਸ਼੍ਚੋਤਨਸ਼ਲਾਕਾਦਿਨੋਪਸ਼ਮੋ ਵਰ੍ਣ੍ਯਤੇ ਤਦੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਾਮਾਙ੍ਗਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਜਨ੍ਮਨਃ ਪ੍ਰਭਤਿ ਵਿਚਾਰੋਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸੈਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਾ| ਕਿਨ੍ਤੁ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਗੁਪਨ੍ਯਸ੍ਤਾ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਬਾਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਬਾਲਸ੍ਯ ਚ ਗ੍ਰਹਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ ਗ੍ਰਹਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਤਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਮੂਲਰਕ੍ਸਾਰ੍ਥਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼ਾਲਾਕ੍ਯਂ ਨਾਮ| ਤਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਸਾਧਨਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸ਼ਲ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਪੀਡਾਕਰਣਸਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਵਿਸਾਤ੍ਮਿਕਾ| ਵਿਸੇਣਾਸ਼ੁ ਚ ਮਰਣੇ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਮਾਨੇ ਰਸਾਯਨੋਪਯੋਗੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਰਸਾਯਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਅਥਵਾ ਵਿਸਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਜੇਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਯਨਕਥਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਃ| ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਵਾਜੀਕਰਣਸ੍ਯ ਭਰਣੇਨ ਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਧੀਤੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤ੍ (ਉ.ਅ.੪੦|੧)- "ਵਾਜੀਕਰਣਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛੇਤ੍ਸਤਤਂ ਵਿਸਯੀ ਪੁਮਾਨ੍ " ਇਤਿ| ਰਸਾਯਨਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਤ੍ਰਾਲ੍ਪਦੁਸ੍ਟਰੇਤਸਾਂ ਤਦਾਪ੍ਯਾਯਨਪ੍ਰਸਾਦੋਪਜਨਨਰੂਪਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦ੍ਵਾਜੀਕਰਣਮ੍| ਏਵਮੇਤਾਨਿ ਕਾਯਾਦੀਨਿ, ਤਸ੍ਯਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ੍ਯ, ਅਸ੍ਟਾਵਙ੍ਗਾਨ੍ਯਾਹੁਰ੍ਵਦਨ੍ਤਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯੇਸੁ ਕਾਯਾਦਿਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਾ| (ਚ.ਸੂ.ਅ.੯|੫)- " ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਂ ਧਾਤੁਵੈਕਤੇ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਰ੍ਥਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ|" ਇਤਿ ਮੁਨਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਂ ਨੇਹ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਦ੍ਵ੍ਯਧਤ੍ਤ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦਾਦੇਵਾਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਲਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਮਾਹ| ਨਿਨ੍ਦਾਕ੍ਸਮਾਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰਵਿਚਾਰਣਾਸੁ ਸਾ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਕਿਤੇਰ੍ਧਾਤੋਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਏਵਾਸ੍ਯ ਵ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਿਤਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

ਕਾਯਸ੍ਯ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਮੁਦਾਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਦੀਨ੍ ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਹ | ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ ਸਮਾਸਤਃ||੬||

ਸ੦- ਵਾਯੁਰਿਤਿ| ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਕਫੋ ਦੋਸਮਧ੍ਯੇ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਮਾਸਤਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪਾਤ੍, ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ| ਨਨੁ ਪ੍ਰਸ੍ਤੁਤਤ੍ਵਾਦਿਹ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਯਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ੍ਟੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾਃ, ਨ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯਾ| ਅਸ੍ਤ੍ਯੇਵੈਤਤ੍| ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਸਾਦਿਦੂਸਣਪੂਰ੍ਵਕਮੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਕਰਣੇ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯਾ ਤੇ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ , ਨ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਯਾ| ਨ ਹ੍ਯੇਤੇ ਧਾਤੁਰੂਪਾ ਜਾਤੁ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਦੇਹਧਾਰਣਵਰ੍ਧਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇ ਮੁਨਿਨਾਪਿ ਚਰਕੇਣ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਯੈਵ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸੂ.ਅ.੧/੫੬)- "ਵਾਯੁਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਸ਼੍ਚੋਕ੍ਤਃ ਸ਼ਾਰੀਰੋ ਦੋਸਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ " ਇਤਿ| 'ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਸਮਾਸਤਃ ' ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਯਦੇਸਾਂ ਪਥਗ੍ਵਿਭਕ੍ਤ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤਃ , ਸ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਃ| ਬਹੁਵਚਨਾਦੇਵ ਤ੍ਰਿਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਤ੍ਰਿਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍| ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ , ਨ ਚਤੁਰ੍ਥੋਸ੍ਤੀਤਿ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਾ ਹਿ ਚਤੁਰ੍ਥਂ ਦੋਸਮੀਹਨ੍ਤੇ| ਤੇਸਾਂ ਹ੍ਯਯਮਭਿਪ੍ਰਾਯਃ| ਯਥਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਲਕ੍ਸਣਕਾਰ੍ਯਵਿਕਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਥਾ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਥਾਨਂ , ਸਰ੍ਵਦੇਹਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਪਿ ਪ੍ਲੀਹਯਕਤੀ| ਲਕ੍ਸਣਂ ਚ, ਪਦ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਗੋਪਹੇਮਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਰ੍ਯਂ, ਦੇਹਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤੀ| ਵਿਕਾਰਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਪ੍ਲੀਹਾਦਿ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਾਦਿਕਂ ਕਰ੍ਮੇਤਿ| ਤਦੇਤਦਸਾਰਮ੍| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਸ੍ਯ ਸਤਃ ਕਥਂ ਦੋਸਤ੍ਵਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਪਾਰਯਨ੍ਤਿ| ਯਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਨ੍ਵਰ੍ਥਨਾਮਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮੇਵ ਦੋਸਤ੍ਵਂ, ਨ ਰਸਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹਿ ਸ੍ਵਾਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਤੇਸਾਮੇਵ ਚਾਨੁਗਤਾਰ੍ਥਾ ਸਂਜ੍ਞਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾ| ਰਸਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਪਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਤੇ ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਮ੍, ਨ ਦੋਸਤ੍ਵਮ੍| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਦੂਸਣਾਦ੍ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਹਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਦੂਸ੍ਯਤ ਇਤਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਨਿਦਾਨੇ (ਨਿ.ਅ.੧੩) ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਤ੍ਵਗ੍ਰਕ੍ਤਮਾਂਸਾਨਿ ਪ੍ਰਦੂਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਪਿਤ੍ਤੇਨ ਦੂਸ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਪ੍ਰਸਙ੍ਗ ਇਤਿ ਯੋ ਮਨ੍ਯੇਤ, ਤਂ ਪ੍ਰਤਿ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਿਸਮ ਉਪਨ੍ਯਾਸਃ| ਵਾਤਾਦਯੋ ਹਿ ਸਰ੍ਵਦੈਵ ਰਸਾਦੀਨ੍ ਦੂਸਯਨ੍ਤਿ, ਨ ਤੁ ਰਸਾਦਯਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਯਦਿ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੂਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਤੇਸਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਲਕ੍ਸਣੇ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਨੈਵਂ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦਿਵਿਸ਼ੇਸਣਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਏਵੋਕ੍ਤਾਃ| ਯਥਾ ਵਾਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰੋਯਮ੍, ਨ ਤੁ ਰਕ੍ਤਜ੍ਵਰੋਯਮਿਤਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ| ਯੇਪਿ ਰਕ੍ਤਜਾ ਵਿਕਾਰਾ ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯਸ੍ਤੇਸ੍ਵਪਿ ਘਤਦਗ੍ਧਨ੍ਯਾਯੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ੋ ਬੋਧ੍ਯਃ| ਯਥਾ ਘਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇਨਾਗ੍ਨਿਨਾ ਦਗ੍ਧੋ ਘਤਦਗ੍ਧ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਥੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਜਾਤੋ ਰਕ੍ਤਜੋਯਮਿਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਰ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾ ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਦੌ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਸਾ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣੈਵ, ਨਾਸਾਵਨੁਗਤਾਰ੍ਥਾ| ਤਸ੍ਯ ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨੈਵ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇਃ| ਤਥਾ ਚੈਵਂ ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਪਿ ਸਂਜ੍ਞਾਮਾਤ੍ਰੇਣ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧੮|੩੮)- "ਨ ਘਤਂ ਬਹੁਦੋਸਾਯ ਦੇਯਂ ਯਨ੍ਨ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤੇਨ ਦੋਸੋ ਹ੍ਯੁਪਸ੍ਤਬ੍ਧਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥੋਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚਰਕਸ੍ਯ, ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਵਾ ਅਸ੍ਯ, (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧|੧੦)- "ਦੋਸੇਣ ਭਸ੍ਮਨੇਵਾਗ੍ਨੌ ਛਨ੍ਨੇਨ੍ਨਂ ਨ ਵਿਪਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਦੋਸਪਚਨਾਜ੍ਜ੍ਵਰਿਤਾਨੁਪਵਾਸਯੇਤ੍||" ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਆਮਸ੍ਯਾਪਿ ਦੋਸਤ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਦੇਵਂ ਵਾਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਦੋਸਾਃ, ਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮੇਤਤ੍ ਸਮਾਸਤਃ| ਵਿਸ੍ਤਰਤਸ੍ਤੁ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਕ੍ਸਯਸਮਤਾਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਯਾ ਚ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮਾਨਾ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤਿ|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

ਵਿਕਤਾਵਿਕਤਾ ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤੇ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਚ| |੭|

ਸ੦-ਵਿਕਤਾਃ ਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਾਃ, ਦੇਹਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਦੇਹਪਦਮਤ੍ਰ ਜੀਵਿਤੋਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਜੀਵਿਤੇਨ ਵਿਨਾ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਵਿਕਤਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦੇਹਂ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਯਾਪਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਕਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਾਗੁਪਨ੍ਯਾਸਃ, ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਭਿਸਜਾ ਯਤ੍ਨਵਤਾ ਭਾਵ੍ਯਮਿਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਮਹਾਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

ਇਦਾਨੀਮੇਸਾਂ ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ | ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ||੭||

ਸ੦- ਅਧਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਸਂਸ਼੍ਰਯ ਆਸ਼੍ਰਯੋ ਯੇਸਾਂ ਤੇਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਹਚ੍ਚ ਨਾਭਿਸ਼੍ਚ ਹਨ੍ਨਾਭੀ, ਤਯੋਰ੍ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਃ| ਤੇ ਵਾਤਾਦਯੋ ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾ ਅਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਧੋਮਧ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਸਂਸ਼੍ਰਯਾਃ| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਨਨੁ ਕਿਮਿਦਂ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ ਨਾਮ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਖਲੁ ਪਦੇਨੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯਮਾਣੇਰ੍ਥਗਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾਚਾਰ੍ਯਾਃ, ਤਚ੍ਛੇਸਮਿਤਿ| ਉਚ੍ਚਾਰਣਕਾਲੇ ਤੇਨ ਵਿਨਾਭਿਧੇਯਸਿਦ੍ਧੇਃ| ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਕਾਲੇ ਤੁ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਨਾਭੇਰਧੋ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਹਦਯਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਫਸ੍ਯ| ਨਨੁ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਿਤਿ ਕਥਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਯਾਵਤਾ ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਤ੍ਵਾਦੇਕਵਦ੍ਭਾਵੇ ਸਨਪੁਂਸਕਮਿਤਿ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵੇ ਹਨ੍ਨਾਭਿ ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਬ੍ਰੂਮਃ| ਪ੍ਰਾਣ੍ਯਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰ ਏਵ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਿਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨੈਕਵਦ੍ਭਾਵਃ| ਤਦਭਾਵਾਚ੍ਚ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਂ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍| ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੋ ਵਿਭਾਸੈਕਵਦ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਚਾਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ| ਤਥਾ ਚ ਰੁਦ੍ਰਭਟ੍ਟਃ (ਰੁਦ੍ਰਟਃ ਕਾਵ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ ਅ.੭/੮੧)- - "ਕੌਟਿਲ੍ਯਂ ਕਚਨਿਚਯੇ ਕਰਚਰਣਾਧਰਦਲੇਸੁ ਰਾਗਸ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਯੈਵ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਤਃ (ਨਿ.ਅ.੭/੧੯) "ਸ਼ਿਰਃਪਸ੍ਠੋਰਸਾਂ ਸ਼ੂਲਂ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, (ਨਿ.ਅ.੧੬|੬) "ਜਾਨੁਜਙ੍ਘੋਰੁਕਟ੍ਯਂਸਹਸ੍ਤਪਾਦਾਙ੍ਗਸਨ੍ਧਿਸੁ" ਇਤਿ| ਤਥਾ, "ਵਾਯੁਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸੁ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਿਤਿ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯ ਏਵ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

ਅਥੈਸਾਂ ਸਕਲਕਾਲਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਨਿਯਤਕਾਲਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਤੇਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| |੮|

ਸ੦-ਵਯਸ਼੍ਚ ਅਹਸ਼੍ਚ ਰਾਤ੍ਰਿਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਂ ਚ ਵਯੋਹੋਰਾਤ੍ਰਿਭੁਕ੍ਤਾਨਿ ਤੇਸਾਂ, ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਯਥਾਸਂਖ੍ਯਂ, ਤੇ ਵਾਤਾਦਯਃ, ਅਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਸ਼੍ਚਾਦਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੇਸੁ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤੀਤ੍ਯਨ੍ਤਮਧ੍ਯਾਦਿਗਾਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਡਃ| ਤੇਨਾਯਮਰ੍ਥਃ, ਵਯਸਃ ਮਨੁਸ੍ਯਾਯੁਸਃ, ਅਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੋ ਭਾਗਃ, ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਭਾਗਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦ੍ਯੋ ਭਾਗਃ ਕਫਸ੍ਯ| ਏਵਮਹ੍ਨੋ ਰਾਤ੍ਰੇਸ਼੍ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਭੁਕ੍ਤਮਾਹਾਰਃ, ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਦ੍ਰਸਾਨਾਂ ਜੀਰ੍ਣਪ੍ਰਾਯਾਵਸ੍ਥਾ, ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਮਧ੍ਯੋ ਵਿਦਾਹਾਵਸ੍ਥਾ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਆਦ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾ ਤੁ ਯਸ੍ਯਾਂ ਮਧੁਰੀਭਾਵ ਆਹਾਰਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰ ਕਫਸ੍ਯ ਕੋਪਕਾਲਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਾਹਾਰਸ੍ਯ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਵਸ਼ਾਦ੍ਬਹ੍ਵ੍ਯੋਪਿ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾ ਅਵਸ੍ਥਾਃ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਤਾਸਾਮੇਵ ਸੁਤਰਾਮੁਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਦਿਹ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾ ਏਤਾ ਏਵ ਤਿਸ੍ਰੋਵਸ੍ਥਾਃ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼ਾ.ਅ.੩/੫੭)- - "ਆਦੌ ਸਡ੍ਰਸਮਪ੍ਯਨ੍ਨਂ ਮਧੁਰੀਭੂਤਮੀਰਯੇਤ੍| ਫੇਨੀਭੂਤਂ ਕਫਂ, ਯਾਤਂ ਵਿਦਾਹਾਦਮ੍ਲਤਾਂ ਤਤਃ| ਪਿਤ੍ਤਮਾਮਾਸ਼ਯਾਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ, ਚ੍ਯੁਤਂ ਪੁਨਃ| ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਸ਼ੋਸਿਤਂ ਪਕ੍ਵਂ ਪਿਣ੍ਡਿਤਂ ਕਟੁ ਮਾਰੁਤਮ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

ਅਧੁਨਾਗ੍ਨਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ | ਤੈਰ੍ਭਵੇਦ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਃ ਸਮੈਃ ਸਮਃ||੮||

ਸ੦- ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਪੁਂਸੋ ਯਥਾਕ੍ਰਮੇਣਾਗ੍ਨਿਰ੍ਵਿਸਮਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਭਵੇਤ੍| ਵਾਤਾਦਯਸ਼੍ਚ ਸਮੁਦਿਤਾ ਏਵ ਸ਼ਰੀਰਜਨਨੇ ਸਮਰ੍ਥਾਃ, ਇਤ੍ਯਵਸ਼੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੈਰੇਵ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਇਹ ਤੁ ਯ ਏਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਵਿਸਮਃ, ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ, ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਨ੍ਦ ਇਤਿ| ਸਮੈਰ੍ਹਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਜਿਤੈਃ ਸਮਃ| ਲਕ੍ਸਣਮੇਸਾਮਙ੍ਗਵਿਭਾਗੇ ਸ਼ਾਰੀਰੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੭੪)- ਯਃ ਪਚੇਤ੍ਸਮ੍ਯਗੇਵਾਨ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਚ੍ਚਿਰਾਤ੍ਪਚੇਦਿਤਿ| ਯਤ੍ਰ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸਤ੍ਵਂ, ਤਤ੍ਰ ਸਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਸ੍ਵਧਿਯਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਯਥਾ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਵਾਯੋਰ੍ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ| ਏਵਂ ਵਾਤਕਫਯੋਰੁਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਮਨ੍ਦਃ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਸ੍ਤੂਤ੍ਕਰ੍ਸੇ ਆਹਾਰਵਿਸ਼ੇਸਵਸ਼ਾਤ੍ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਨ੍ਦ ਇਤਿ|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

ਅਗ੍ਨਿਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਸ੍ਯ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਚਾਤੁਰ੍ਵਿਧ੍ਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ ਕੋਸ੍ਠਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਮਦੁਰ੍ਮਧ੍ਯੋ ਮਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਃ ਸਮੈਰਪਿ| |੯|

ਸ੦-ਤੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ, ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਕ੍ਰੂਰਮਦੁਮਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਭਵਤਿ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਕ੍ਰੂਰਃ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਦੁਃ| ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਃ| ਸਮੈਃ ਪੁਨਰੇਤੈਰ੍ਹਾਨ੍ਯੁਤ੍ਕਰ੍ਸਵਰ੍ਜਿਤੈਰ੍ਮਧ੍ਯ ਏਵ ਕੋਸ੍ਠਃ| ਕ੍ਰੂਰਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧੌ (ਸੂ.ਅ.੧੮/੩੪) ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਨਨੁ ਸਮੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਃ ਕਥਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਸਮਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵਮਦੁਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵਲਕ੍ਸਣਾਖ੍ਯਂ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਕਰ੍ਮ ਯੁਗਪਤ੍ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ ਘਟਤੇ| ਤਤੀਯਸ੍ਤੁ ਸਮ ਏਵ ਕਫਃ| ਸੋਨਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਮਧ੍ਯਮਾਂ ਵਤ੍ਤਿਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨੈਕੇਨਾਪਿ ਸਹ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਂ ਤੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਨਿਸੇਦ੍ਧੁਂ ਨੈਵ ਘਟੇਤੇ| ਏਵਂ ਚ ਤੇਨਾਵਸ਼੍ਯਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਂ ਕਰ੍ਮ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍, ਯਤੋ ਵਾਤਕਰ੍ਮਣਃ ਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਮਦੁਕੋਸ੍ਠਤਾਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤੋ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਤੈਵ ਸਮੈਰ੍ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਾ| ਇਤ੍ਯਾਂਸ੍ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪੂਰ੍ਵੋ ਯੋ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਃ ਸੋਵਸ਼੍ਯਂ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕੇਨ ਕਫੇਨ ਜਨ੍ਯਤੇ| ਮਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੈਃ ਸਮੈਰਪੀਤਿ ਸਮਗ੍ਰਹਣਲਿਙ੍ਗਾਤ੍| ਇਤਰਸ੍ਤੁ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਃ ਸਮਦੋਸਮਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤੇਨ ਸਮੇਨੈਵ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਿਤੇਨ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਭਵਤੀਤ੍ਯਨਯਾ ਰੀਤ੍ਯਾ ਹੇਤੁਭੇਦਾਦਨ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠਯੋਰ੍ਲਕ੍ਸਣਭੇਦੋਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਯਥਾ (ਚ.ਸਿ.ਅ.੧/੮)- "ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਯਤੇ ਹ੍ਯਦੁਃਖਂ ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਮਨ੍ਦਕਫਸ੍ਤੁ ਸਮ੍ਯਕ੍" ਇਤਿ| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠੇ ਨ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਵਿਰੇਚਿਤ੍ਵਂ, ਸਮਕਫੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਕੋਸ੍ਠੇ ਸੁਵਿਰੇਚਿਤ੍ਵਮਿਤਿ|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਸ੍ਤੌਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਃ||੯|| ਤੈਸ਼੍ਚ ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯੋ ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ ਪਥਕ੍| ਸਮਧਾਤੁਃ ਸਮਸ੍ਤਾਸੁ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਃ||੧੦||

ਸ੦-ਤੈਸ਼੍ਚ ਵਾਤਾਦਿਭਿਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਃ ਪਥਗ੍ਭਵੇਯੁਰ੍ਹੀਨਮਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਵਰੂਪਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰਿਤਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਪਿਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਾਵਸ੍ਥਂ ਰੇਤਃ| ਤੌ ਭਵਮਾਰ੍ਤਵਮ੍, ਮਾਤੁਰ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਬਿਨ੍ਦੁਕਾਵਸ੍ਥਂ ਸ਼ੋਣਿਤਮ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਚਾਰ੍ਤਵਂ ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵੇ, ਤਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥਾਃ, ਤੈਸ੍ਤਥਾਵਿਧੈਰ੍ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਗਰ੍ਭਾਧਾਨਕਾਲੇ ਜਨ੍ਮਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭੇ ਗਰ੍ਭਾਦਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ ਚ ਯਦਾ ਵਾਤਾਦਯੋਧਿਕਾਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਾ ਕੁਤਃ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਯਤਸ਼੍ਚ ਯੋ ਦੋਸਾਣਾਮਧਿਕੋ ਭਾਵਃ ਸੈਵ ਵਿਕਤਿਃ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਦੋਸਾ ਆਧਿਕ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕਾਰਣਤਾਮੁਤ੍ਸਹਨ੍ਤੇ, ਵਿਕਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਨ ਹਿ ਵਿਕਤਿਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਕਾਰਣਮਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਕਾਰਣਸਦਸ਼ੇਨ ਚ ਕਾਰ੍ਯੇਣ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਸ਼ਂਕ੍ਯ ਸਪਰਿਹਾਰਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ| ਵਿਸੇਣੇਵ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਰਿਤਿ| ਯਥਾ ਵਿਸੇਣ ਜੀਵਿਤਨਾਸ਼ਹੇਤੁਨਾਸ੍ਯ ਵਿਸਕ੍ਰਿਮੇਰ੍ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸਮ੍ਭਵੋ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਏਤੈਰ੍ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵੈਰਪਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ੍ਥੈਰੇਵ ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਨਿਸ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਭਵਤੀਤਿ| ਵਾਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਹੀਨਾ| ਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣ ਮਧ੍ਯਮਾ| ਕਫੋਤ੍ਕਰ੍ਸੇਣੋਤ੍ਤਮਾ| ਸਰ੍ਵਾਸੁ ਪ੍ਰਕਤਿਸੁ ਮਧ੍ਯੇ ਯਾ ਸਮਧਾਤੁਃ ਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਸਾ ਸਮਾ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠੋਤ੍ਤਮਾ ਚਤੁਰ੍ਥੀ| ਸਮਾ ਧਾਤਵੋ ਯਸ੍ਯਾਃ| ਧਾਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਦੋਸਪਰ੍ਯਾਯਃ, "ਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵਃ" ਇਤਿ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨੦) ਵਚਨਾਤ੍| ਯਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾ ਇਤਿ ਮਿਸ਼੍ਰਦੋਸਜਾਸ੍ਤਿਸ੍ਰਃ ਪ੍ਰਕਤਯਸ੍ਤਾ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਾ ਗਰ੍ਹਣੀਯਾਃ, ਅਨਾਰੋਗ੍ਯਾਸ੍ਪਦਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

ਤਤ੍ਰ ਰੂਕ੍ਸੋ ਲਘੁਃ ਸ਼ੀਤਃ ਖਰਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ਼੍ਚਲੋਨਿਲਃ| ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਸ੍ਨੇਹਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਲਘੁ ਵਿਸ੍ਰਂ ਸਰਂ ਦ੍ਰਵਮ੍||੧੧|| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ਼ੀਤੋ ਗੁਰੁਰ੍ਮਨ੍ਦਃ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋ ਮਤ੍ਸ੍ਨਃ ਸ੍ਥਿਰਃ ਕਫਃ|੧੨|

ਸ੦-ਤਤ੍ਰੇਤਿ ਨਿਰ੍ਧਾਰਣੇ| ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਅਨਿਲੋ ਵਾਯੁਃ, ਰੂਕ੍ਸੋ, ਲਘੁਃ, ਸ਼ੀਤਃ, ਖਰੋਮਦੁਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਃ ਸ੍ਰੋਤਃਪ੍ਰਚਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਚਲੋ ਗਮਨਸ਼ੀਲੋ ਨੈਕਤ੍ਰ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤਿ| ਨਨ੍ਵਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤੋ ਵਾਯੁਃ ਕਾਣਾਦੈਃ ਪਠਿਤਃ| ਇਹਾਪਿ ਯੋਗਵਾਹ੍ਯਨੁਜ੍ਞਾਨਾਦਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤ ਏਵੇਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਚ.ਚਿ.ਅ.੩/੩੮)- "ਯੋਗਵਾਹੀ ਪਰਂ ਵਾਯੁਃ ਸਂਯੋਗਾਦੁਭਯਾਰ੍ਥਕਤ੍| ਦਾਹਕਤ੍ਤੇਜਸਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਕਤ੍ਸੋਮਸਂਸ਼੍ਰਯਾ" ਇਤਿ| ਤਥਾ (ਹਂਇ.ਅ.੨/੪੮)- "ਪਵਨੇ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵਾਚ੍ਛੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਯੁਤੇ ਭਵੇਤ੍| ਦਾਹਃ ਪਿਤ੍ਤਯੁਤੇ" ਇਤਿ| ਉਚ੍ਯਤੇ| ਸਤ੍ਯਮੇਤਦਨੁਸ੍ਣਾਸ਼ੀਤ ਏਵ ਵਾਯੁਃ| ਤਸ੍ਯ ਯੋਗਵਾਹਿਤ੍ਵੇਪਿ ਤਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਦਾਹੋਦਯਾਚ੍ਛੈਤ੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕਂ ਨ ਵਿਨਸ਼੍ਯਤਿ| ਸ਼ੀਤਗੁਣਵ੍ਯਾਵਰ੍ਣਨੇ ਚੇਦਂ ਪ੍ਰਯੋਜਨਮੁਸ੍ਣੇਨਾਯਮੁਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਸ੦-ਸਸ੍ਨੇਹਮੀਸਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮ੍| ਸਸ਼ਬ੍ਦ ਈਸਦਰ੍ਥੇ| ਯਥਾ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੭/੨੩੭)- "ਸਤਿਕ੍ਤਾ ਯਾ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾ"| ਏਵਮੀਸਤ੍ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਸ੍ਨੇਹਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਕਾਰਿ ਮਨ੍ਦਵਿਪਰੀਤਂ ਸੂਚੀਵ ਭਿਨਤ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣਮ੍| ਲਘੁ| ਵਿਸ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਗਨ੍ਧਿ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਗਨ੍ਧਿ| ਸਰਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਂ ਸਰਣਸ਼ੀਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਸ੍ਥਿਰਮਾਸ੍ਤੇ, ਸ਼ਕਦ੍ਵਿਸ੍ਰਂਸਿ ਵਾ| ਦ੍ਰਵਂ ਚ| ਸ੦-ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ| ਸ਼ੀਤੋਨੁਸ੍ਣਃ| ਗੁਰੁਰ੍ਲਘੁਰ੍ਨ ਭਵਤਿ| ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚਿਰਕਾਰੀ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਪਰੀਤਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣੋਪਰੁਸਃ| ਮਤ੍ਸ੍ਨੋ ਮਦ੍ਯਮਾਨੋਙ੍ਗੁਲਿਗ੍ਰਾਹੀ ਪਿਚ੍ਛਿਲਗੁਣਯੁਕ੍ਤਃ ਚਕਚਕਾਯਮਾਨਃ| ਸ੍ਥਿਰੋਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਸ਼ੀਲਃ| ਏਵਂ ਤਦ੍ਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਦ੍ਵਾਤਾਦਯੋ ਗੁਣਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

ਏਸਾਂ ਚ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤਾਨਾਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਵਹਾਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਜ੍ਞਾਦ੍ਵਯਮਾਹ | ਸਂਸਰ੍ਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ਼੍ਚ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਕ੍ਸਯਕੋਪਤਃ||੧੨||

ਸ੦-ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਦ੍ਵਯੋਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਯੋਃ ਕ੍ਸੀਣਯੋਰ੍ਵਾ ਸਂਯੋਗਃ ਸਂਸਰ੍ਗਃ| ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਾਨਾਂ ਕ੍ਸੀਣਾਨਾਂ ਵਾ ਸਂਯੋਗਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਃ|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

ਦੋਸਾਨੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਾਤਵ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ ਰਸਾਸਙ੍ਮਾਂਸਮੇਦੋਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਿ ਧਾਤਵਃ| ਸਪ੍ਤ ਦੂਸ੍ਯਾਃ|੧੩|

ਸ੦-ਰਸਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਾਦ੍ਧਾਤਵਃ| ਤੇ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਃ, ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸਣਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾ ਦੋਸਸਂਜ੍ਞਾ, ਸਾਨ੍ਵਰ੍ਥਸਂਜ੍ਞਾ| ਦੂਸਯਨ੍ਤੀਤਿ ਦੋਸਾਃ| ਅਤੋਵਸ਼੍ਯਂ ਤੇ ਦੂਸ੍ਯਮਪੇਕ੍ਸਨ੍ਤੇ| ਕਰ੍ਮ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਤੁਃ ਕ੍ਰਿਯਾਯਾ ਅਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਕਰ੍ਤਾਰਂ ਵਿਨਾ ਕਰ੍ਮਣੋ ਨ ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍| ਏਵਂ ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਨਾ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸ੍ਯਨਾਮ ਨ ਘਟਤੇ| ਤੈਰ੍ਵਿਨਾਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਦੋਸਨਾਮ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਾਪੇਕ੍ਸਤ੍ਵਾਦਨਯੋਰ੍ਦੂਸ੍ਯਦੋਸਯੋਰ੍ਦੂਸ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਤ੍ਵੇਨ ਚ ਸਂਜ੍ਞਾਲਾਭਃ|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

ਮਲਾ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸ੍ਵੇਦਾਦਯੋਪਿ ਚ||੧੩||

ਸ੦- ਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਦਾਦਯੋ ਮਲਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਅਪਿਚੇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ ਦੂਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਰਸਾਦਯ ਏਵ ਦੂਸ੍ਯਾਃ, ਯਾਵਨ੍ਮਲਾਸ੍ਤੇਪਿ ਵਾਤਾਦਿਭਿਰ੍ਦੂਸ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਃ| ਏਵਂ ਚ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਦੂਸ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਧਾਤੁਸਂਜ੍ਞਾ ਚ| ਤਥਾ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਮਲਸਂਜ੍ਞਾ ਦੂਸ੍ਯਸਂਜ੍ਞਾ ਚ| ਇਤਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ ਦੇਹੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਤਥਾ ਚੋਤ੍ਤਰਗ੍ਰਨ੍ਥੇ (ਸੂ.ਅ.੧੧/੧)- "ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾ ਮੂਲਂ ਸਦਾ ਦੇਹਸ੍ਯ" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਦੇਹਸ੍ਯ ਯਥਾ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕੇਨਚਿਦੁਪਾਯੇਨ ਪਰਿਪਾਲਨਂ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਤਮੁਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ| |੧੪|

ਸ੦- ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ਰੀਰਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਾਂ, ਸਮਾਨੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯਸਦ੍ਭਾਵੈਃ, ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕ੍ਯਮ੍| ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਤਯਾ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੈਃ, ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਕ੍ਸਯਃ| ਅਯਨਂ ਅਯਃ ਗਤਿਃ, ਵਿਪਰੀਤਾ ਗਤਿਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋਪਚਯਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕਰ੍ਮਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋਧਿਗਚ੍ਛਤਿ| ਤਥਾ ਚਾਹੁਃ- "ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਵਦ੍ਧਿਸ੍ਤੁਲ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਗੁਣਕ੍ਰਿਯੈਃ| ਭਾਵੈਰ੍ਭਵਤਿ ਭਾਵਾਨਾਂ ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ"| ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੧੯)- "ਰਕ੍ਤਮਾਪ੍ਯਾਯ੍ਯਤੇ ਰਕ੍ਤੇਨ, ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ, ਮੇਦੋ ਮੇਦਸਾ, ਅਸ੍ਥਿ ਤਰੁਣਾਸ੍ਥ੍ਨਾ, ਮਜ੍ਜਾ ਮਜ੍ਨਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰੇਣ, ਤਥਾ ਗਰ੍ਭਸ਼੍ਚਾਮਗਰ੍ਭੇਣ"| ਤਤ੍ਰ ਰਕ੍ਤੇਨ ਰਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯੁਭਯਮਪ੍ਯੌਦਕਮ੍| ਮਾਂਸੇਨ ਮਾਂਸਮਿਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਮ੍| ਤਥਾ, ਸਲਿਲਾਤ੍ਮਕਂ ਪਯਸ੍ਤਦਾਤ੍ਮਕਮੇਵ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਧਯਤਿ| ਤਦ੍ਵਤ੍ਕ੍ਸੀਰਜਾਤਂ ਘਤਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ ਜੀਵਨ੍ਤੀਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਯਃ ਸੋਮਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਸ਼ੇਸਾਃ ਸੌਮ੍ਯਧਾਤ੍ਵੇਕਕਾਰਣਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹਬਲਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵੌਜਾਂਸਿ| ਮਰੀਚਪਞ੍ਚਕੋਲਭਲ੍ਲਾਤਕਾਦਯੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਸਂਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ| ਗੁਣਤਃ- ਚੋਚਮੋਚਖਰ੍ਜੂਰਾਣਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ਯਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਮੁਦਕਾਤ੍ਮਕਮਭਿਵਰ੍ਧਯਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗੁਰੁਸ਼ੀਤਾਦਿਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍| ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਤ੍ਰਿਵਿਧਂ ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਾਤ੍ਮਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਿਕਾਨਿ- ਧਾਵਨਲਙ੍ਘਨਪ੍ਲਵਨਾਦੀਨਿ ਚਲਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਯੇ| ਵਾਚਿਕਾਨਿ--ਭਾਸ੍ਯਾਧ੍ਯਯਨਗੇਯਾਦੀਨਿ, ਮਾਨਸਾਨਿ-ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਕਾਮਸ਼ੋਕਭਯਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਪਿ ਮਨਸਃ ਕ੍ਸੋਭਣਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਰ੍ਵਦ੍ਧਿਕਰਾਣਿ| ਤਥਾ ਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਤ੍ਵਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰੋਧੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਲਸ੍ਯਸ਼ਯ੍ਯਾਸੁਖਾਦੀਨਿ ਸ੍ਥੈਰ੍ਯਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍ਕਫਸ੍ਯੇਤਿ| ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਾਯ| ਯਥਾਹ| ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੧੪, ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੫)- "ਗਵੇਧੁਕਾਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਸ਼ਨੀਯਾਨਾਮ੍"| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਤ੍ਮਿਕਯਾ ਗਵੇਧੁਕਯਾ ਪਾਰ੍ਥਿਵਾਨਾਂ ਮਾਂਸਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਰਸ਼ਿਮਾ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਥਾ ਤੈਜਸੇਨ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ| ਗੁਣਤੋ ਯਥਾ- ਆਰਨਾਲਮੌਦਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤੈਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੋਸ੍ਣਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵਿਸ਼ਦਗੁਣੈਃ ਕ੍ਸਪਯਤਿ| ਕਰ੍ਮਤਃ- ਨਿਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਸੌਮਨਸ੍ਯਾਨਿ ਸਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਂ ਵਾਤਮਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਸ੍ਵਭਾਵਤਯਾਪਚਿਨ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਰੂਪਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਵਾਯਵ੍ਯਾਯਾਮਾ ਮਨ੍ਦਪਰਿਸ੍ਪਨ੍ਦਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਤ੍ਕਫਮਿਤਿ|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

ਵਰ੍ਣਿਤਮੇਵ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸਮਾਨੈਃ, ਕ੍ਸਯੋ ਵਿਪਰੀਤੈਰਿਤਿ| ਤੌ ਤੁ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ ਯਤੋ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਭਵਤਃ, ਤਤ੍ਪ੍ਰਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮਾਹ ਰਸਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਕਾਃ||੧੪|| ਸਡ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਸ੍ਤੇ ਚ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂਬਲਾਵਹਾਃ| |੧੫|

ਸ੦- ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਯਃ ਸਡ੍ਰਸਾਃ, ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਗ੍ਰਾਹ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਰਸਾਃ| ਤੇ ਚ ਰਸਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ, ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਬਲਾਵਹਾਃ| ਯੋ ਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ, ਬਲਾਵਹਾ ਬਲਪ੍ਰਾਪਕਾਃ| ਬਲਮਾਵਹਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਾਪਯਨ੍ਤੀਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਰਸੇਭ੍ਯੋ ਮਧੁਰੋ ਰਸਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਦੇਹਿਨਾਂ ਬਲਕਰਃ| ਕਸਾਯਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵੇਭ੍ਯੋ ਜਘਨ੍ਯਬਲਾਵਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰੋ ਘਤਗੁਡਾਦਿਃ| ਅਮ੍ਲੋਮ੍ਲਿਕਾਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਃ| ਲਵਣਃ ਸੈਨ੍ਧਵਾਦਿਃ| ਤਿਕ੍ਤੋ ਭੂਨਿਮ੍ਬਾਦਿਃ| ਊਸਣਃ ਕਟੁਕੋ ਮਰੀਚਾਦਿਃ| ਕਸਾਯੋ ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਃ| ਸ੍ਵਾਦੁਰ੍ਮਧੁਰਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਊਸਣਃ ਕਟੁਕਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਯਥਾ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਸਾਯ ਏਵ ਕਸਾਯਕਃ, ਯਥਾ ਕਟੁਰੇਵ ਕਟੁਕਃ| ਸਡਿਤਿ ਸਡੇਵ, ਨ ਨ੍ਯੂਨਾ ਅਧਿਕਾ ਵਾ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤੇ ਰਸਾ ਗੁਣਾਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਾਦਿਭੇਦਤਸ੍ਤਥਾ ਸਂਸਰ੍ਗਤਸ੍ਤਥਾਨੁਰਸਤਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਪਰਿਕਲ੍ਪਨਾਵਸ਼ਤੋਪਿ ਭਿਦ੍ਯਮਾਨਰੂਪਾ ਅਪਿ ਸਟ੍ਤ੍ਵਂ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਃ ਕਫਮ੍||੧੫|| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| |੧੬|

ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤੇਸੁ ਰਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਆਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਾਃ, ਮਾਰੁਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਸ੍ਤਮੇਵ ਚਾਨਿਲਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਕੋਪਯਨ੍ਤਿ| ਤਿਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਿਕ੍ਤੋਸਣਕਸਾਯਾਃ ਕਫਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਾਸ੍ਤਮੇਵ ਕਫਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਕਸਾਯਤਿਕ੍ਤਮਧੁਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਮ੍ਲਲਵਣਕਟੁਕਾਸ੍ਤਦੇਵ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਏਤੇਨੇਦਮੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਮਧੁਰੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰਃ| ਅਮ੍ਲੋ ਵਾਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਲਵਣੋ ਮਾਰੁਤਂ ਹਨ੍ਤਿ, ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਿਕ੍ਤਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਨਾਸ਼ਯਤਿ, ਵਾਤਂ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਊਸਣਃ ਕਫਂ ਨਾਸ਼ਯਤਿ, ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਤੁ ਜਨਯਤਿ| ਕਸਾਯਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤੇ ਹਨ੍ਤਿ, ਵਾਤਂ ਤੁ ਕਰੋਤੀਤਿ|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

ਏਸਾਂ ਚ ਰਸਾਨਾਮਾਸ਼੍ਰਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਚ੍ਚ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਮਿਤ੍ਯਾਹ ਸ਼ਮਨਂ ਕੋਪਨਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥਹਿਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਮਿਤਿ ਤ੍ਰਿਧਾ||੧੬||

ਸ੦- ਇਤਿ ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਸ਼ਮਨਾਦਿਭੇਦੇਨ, ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਅਨ੍ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦ੍ਵਿਧਾ ਅਥਵਾ ਅਨੇਕਧਾ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰਾਰ੍ਥੇਭਿਹਿਤਃ| ਯਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਸ਼ਮਯਤਿ, ਤਚ੍ਛਮਨਮ੍| ਯਥਾ- ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਤੈਲਂ ਸ੍ਨੇਹੌਸ੍ਣ੍ਯਗੌਰਵਯੋਗਾਦ੍ਵਾਤਂ ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਸ਼ਮਯਤਿ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਾਧੁਰ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਮਾਨ੍ਦ੍ਯਗੁਣਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਮਧੁ ਚ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਕਸਾਯਯੋਗਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣਂ ਕਫਮ੍| ਯਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਰਸਾਦੀਨ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਮੂਤ੍ਰਾਦੀਨ੍ਮਲਾਂਸ਼੍ਚ ਕੋਪਯਤਿ, ਤਤ੍ਕੋਪਨਮ੍| ਯਥਾ- ਯਵਕਪਾਟਲਭਾਸਮਤ੍ਸ੍ਯਾਮਮੂਲਕਸਾਰ੍ਸਪਮਨ੍ਦਕਦਧਿਕਿਲਾਟਵਿਰੁਦ੍ਧਮਤ੍ਸ੍ਯਪਯਃ ਪ੍ਰਭਤਿ| ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ ਮਲਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਸਾਮ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਹੇਤੁਰ੍ਯਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮ੍| ਯਚ੍ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਨੁਵਤ੍ਤਿਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੁਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸੇਵ੍ਯਤ੍ਵੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯਾਧ੍ਯਾਯੇ ਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯਵਗੋਧੂਮਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਜੀਵਨ੍ਤੀਸ਼ਾਕਦਿਵ੍ਯੋਦਕਕ੍ਸੀਰਾਦਿ| ਤਥਾ ਯਦੂਰ੍ਜਸ੍ਕਰਂ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਸ਼ੀਲਨੀਯਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

ਤਸ੍ਯ ਵੀਰ੍ਯਮਾਹ ਉਸ੍ਣਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਮ੍| |੧੭|

ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ, ਵੀਰ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍| ਵਿਂਸ਼ਤੇਰ੍ਗੁਣਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਾਵੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੌ, ਤਦੁਤ੍ਕਰ੍ਸਾਦ੍ਵੀਰ੍ਯਮਿਤਿ ਸਰ੍ਵਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧੌ, ਦ੍ਵਾਵੇਵ ਗੁਣੌ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੌ ਵੀਰ੍ਯਕਰਣਹੇਤੂ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਉਸ੍ਣਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸ ਉਸ੍ਣਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯ ਏਵ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣਾਤਿਸ਼ਯ ਏਵ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯਾਖ੍ਯਾਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਾਨਾਤ੍ਮਕਮਪਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਗ੍ਨੀਸੋਮਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਜ੍ਜਗਤੋ ਦ੍ਵਿਧੈਵ ਵੀਰ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਪਾਕਮਾਹ | ਤ੍ਰਿਧਾ ਵਿਪਾਕੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲਕਟੁਕਾਤ੍ਮਕਃ||੧੭||

ਸ੦- ਵਿਪਾਕਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ, ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਰਿਣਾਮਕਾਲਭਾਵੀ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਦ੍ਰਸਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍ਤਰਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵਃ| ਸ ਤ੍ਰਿਧੈਵ, ਰਸਸਟ੍ਤ੍ਵੇਪਿ ਨ ਸੋਢਾ| ਤੇਨ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਸ੍ਵਾਦੁਪਾਕਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਦਮ੍ਲਵਿਪਾਕਂ, ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਟੁਵਿਪਾਕਂ, ਦ੍ਰਵ੍ਯਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਮਧੁਰਲਵਣਯੋਰ੍ਮਧੁਰੋ ਵਿਪਾਕਃ| ਅਮ੍ਲਸ੍ਯਾਮ੍ਲਃ| ਤਿਕ੍ਤਕਟੁਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਟੁਕਃ| ਸ ਚ ਕਾਰ੍ਯਾਨੁਮੇਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸੂ.ਅ.੯/੨੦)- 'ਜਾਠਰੇਣਾਗ੍ਨਿਨਾ ਯੋਗਾਦ੍ਯਦੁਦੇਤਿ ਰਸਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਰਸਾਨਾਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਤੇ ਸ ਵਿਪਾਕ ਇਤਿ ਸ੍ਮਤਃ' ਇਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਸੋਪਸਰ੍ਗਃ ਪਾਕਸ਼ਬ੍ਦ ਉਪਾਤ੍ਤਃ| ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਃ ਪਾਕੋ ਵਿਪਾਕਃ, ਨ ਪਾਕਮਾਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਃ| ਤਥਾ ਚ ਭਟ੍ਟਾਰਕਚਰਕਮੁਨੀ (ਚ.ਸੂ.ਅ.੨੬/੬੮)-'ਰਸੋ ਨਿਪਾਤੇ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਵਿਪਾਕਃ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਠਯਾ| ਵੀਰ੍ਯਂ ਯਾਵਦਧੀਵਾਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਾਚ੍ਚੋਪਲਭ੍ਯਤੇ' ਇਤਿ| ਏਵਂ ਕਰ੍ਮਨਿਸ੍ਠਾਨੁਮਿਤ ਏਕਰੂਪਾਵਸ੍ਥੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਾਦ੍ਯੋ ਰਸਾਨਾਂ ਰਸਾਨ੍ਤਰੋਦ੍ਭਵਃ, ਸ ਏਵ ਵਿਪਾਕਃ| ਨ ਤੁ ਯੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਸਂਯੋਗਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਸਾਨਾਮਨੇਕਾਵਸ੍ਥਃ, ਪ੍ਰਾਙ੍ਮਧੁਰੋਨਨ੍ਤਰਂ ਸ ਏਵ ਪਚ੍ਯਮਾਨੋਮ੍ਲਸ੍ਤਤੋ ਵਿਪਚ੍ਯਮਾਨਃ ਸ ਏਵ ਕਟੁਰ੍ਵਿਪਾਕਃ|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਗੁਣਾਨਾਹ ਗੁਰੁਮਨ੍ਦਹਿਮਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸਾਨ੍ਦ੍ਰਮਦੁਸ੍ਥਿਰਾਃ| ਗੁਣਾਃ ਸਸੂਕ੍ਸ੍ਮਵਿਸ਼ਦਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ||੧੮||

ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵ੍ਯੇ ਗੁਰ੍ਵਾਦਯੋ ਦਸ਼ ਗੁਣਾਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾ ਵਿਂਸ਼ਤਿਰ੍ਵੇਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਏਸਾਂ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਾ ਲਘੁਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਖਰਦ੍ਰਵਕਠਿਨਸਰਸ੍ਥੂਲਪਿਚ੍ਛਿਲਾਃ| ਗੁਰੁਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਲਘੁਃ| ਮਨ੍ਦਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਃ| ਹਿਮਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯ ਉਸ੍ਣਃ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਰੂਕ੍ਸਃ| ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਖਰਃ| ਸਾਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਦ੍ਰਵਃ| ਮਦੁਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਕਠਿਨਃ| ਸ੍ਥਿਰਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਸਰਃ| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਸ੍ਥੂਲਃ| ਵਿਸ਼ਦਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ ਪਿਚ੍ਛਿਲਃ|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

ਰੋਗਕਾਰਣਮਾਹ ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗੋ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਃ| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚ ਵਿਜ੍ਞੇਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਮ੍||੧੯||

ਸ੦- ਕਾਲਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਲਕ੍ਸਣਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ| ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾ ਮਹਾਭੂਤਗੁਣਾਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ (ਚ.ਸ਼ਾ.ਅ.੧/੨੯)- "ਅਰ੍ਥਾਃ ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਯੋ ਜ੍ਞੇਯਾ ਗੋਚਰਾ ਵਿਸਯਾ ਗੁਣਾਃ" ਇਤਿ| ਕਰ੍ਮ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨਸ਼੍ਚੇਸ੍ਟਾ| ਕਾਲਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਮ ਚ ਤਾਨਿ ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਾਣਿ, ਤੇਸਾਂ ਯੋਗਃ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ, ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਯੋਗਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ, ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਸ੍ਤਥਾ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਯੇ ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਯੋਗਾ ਹੀਨਮਿਥ੍ਯਾਤਿਮਾਤ੍ਰਕਾਃ, ਤੇ ਰੋਗੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਤੇਸਾਮੇਵ ਯਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਃ, ਸ ਆਰੋਗ੍ਯੈਕਕਾਰਣਂ ਪ੍ਰਧਾਨਕਾਰਣਮਿਤਿ| ਏਕਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਧਾਨਵਚਨਃ| ਯਥਾ- 'ਏਕਃ ਪਾਰ੍ਥੋ ਧਨੁਰ੍ਧਰਃ' ਇਤਿ| ਕਾਲਸ੍ਯ ਹੀਨਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਹਾਨਿਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਾਦ੍ਵੈਪਰੀਤ੍ਯਮ੍| ਅਤਿਯੋਗਃ ਸ੍ਵਰੂਪਾਤਿਸ਼ਯਃ| ਯਥਾ- ਹੀਨਸ਼ੀਤਤਾ ਹੀਨੋਸ੍ਣਤਾ ਹੀਨਵਰ੍ਸਤਾ ਹੀਨਯੋਗੇ| ਸ਼ੀਤਕਾਲਾਵਸਰੇਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਮੁਸ੍ਣਕਾਲਾਵਸਰੇ ਸ਼ੀਤਂ ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇਵਸ੍ਟਿਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇ| ਅਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਤ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਮਤਿਵਰ੍ਸਣਮਤਿਯੋਗੇ| ਏਤਦ੍ਯੋਗਤ੍ਰਯਂ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਯਥਾਸ੍ਵਰੂਪਸ੍ਥਿਤਿਰਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਅਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪੁਨਃ ਸ੍ਵੇਨ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਹੀਨਃ ਸਂਯੋਗੋ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਪੁਰੁਸਾਨਭਿਮਤਾਦਿਨਾਰ੍ਥਜਾਤੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਸਂਯੋਗੋਤਿਯੋਗਃ| ਏਤੇ ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗ ਆਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਯੋਗਃ| ਵੇਗੋਦੀਰਣਾਦਿਕਂ ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਭਾਸਣਾਦਿਕਂ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦਿਕਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤ੍ਰ (ਸੂ.ਅ.੧੨/੪੦) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਤਿਯੋਗਃ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਮਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮਯੋਗਃ| ਤੇਨ ਹੀਨਾਦਯੋ ਯੋਗਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਰੋਗਕਾਰਣਮ੍| ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸ੍ਤ੍ਵਾਰੋਗ੍ਯਕਾਰਣਮ੍|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯੇ ਕੇ ਉਚ੍ਯੇਤੇ ਇਤ੍ਯਾਹ ਰੋਗਾਸ੍ਤੁ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ, ਦੋਸਸਾਮ੍ਯਮਰੋਗਤਾ| |੨੦|

ਸ੦- ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਦੇਕਸ੍ਯ ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਵਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯੋ ਵਾ, ਰੁਜਾਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਰੋਗ ਏਵ| ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਵਿਸਮਤਾ ਸ੍ਵਰੂਪਾਚ੍ਚ੍ਯਾਵਃ| ਤਤਃ ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਯੋਰਭੇਦੇਨ ਪਠਿਤੋ ਰੋਗ ਇਤਿ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਸਾਮ੍ਯਂ ਸ੍ਵਰੂਪਾਦਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਿਃ ਸਮਭਾਵੋਰੋਗਤਾ ਆਰੋਗ੍ਯਂ, ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਭਾਗੇਨ ਤਤ੍ਰ ਰੋਗਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਮਤਾਃ||੨੦||

ਸ੦- ਤਤ੍ਰ ਤਯੋ ਰੋਗਾਰੋਗ੍ਯਯੋਃ, ਰੋਗਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦੇਨ| ਨਿਜਾ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਜਨ੍ਮਾਨਃ| ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਬਾਹ੍ਯਹੇਤਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਚਾਰ੍ਯਵਚਨਮ੍ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨੨)- "ਨਿਜਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸੋਤ੍ਥਾਃ| ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਜਾਸ੍ਤ੍ਵਾਗਨ੍ਤਵਃ"| ਅਨਯੋਰਿਯਾਨ੍ਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਨਿਜੇ ਰੋਗੇ ਵਾਤਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵ੍ਯਥਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ| ਆਗਨ੍ਤਵਃ ਪੁਨਃ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਾਦਯਃ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤੀਤਿ| ਅਨੇਨੋਭਯਸ੍ਯ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭੇਦਭਿਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚੇਤਃ ਸਨ੍ਤਾਪਕਤ੍ਵਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

ਯਤ ਏਵਂ ਦੇਹਮਨਸੀ ਰੋਗਾਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤੇ, ਨ ਕੇਵਲੋ ਦੇਹੋ ਨਾਪਿ ਕੇਵਲਂ ਮਨਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਤੋਨਨ੍ਤਰਮਿਦਮਾਹ- ਤੇਸਾਂ ਕਾਯਮਨੋਭੇਦਾਦਧਿਸ੍ਠਾਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਧਾ| |੨੧|

ਸ੦- ਤੇਸਾਂ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਕਾਨਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ, ਕਾਯਮਨੋਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਸ੍ਰਪਿਤ੍ਤਕਾਸਾਦੀਨਾਂ ਕਾਯਃ| ਮਦਮੂਰ੍ਛਾਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਗ੍ਰਹਭੂਤੋਨ੍ਮਾਦਾਪਸ੍ਮਾਰਰਾਗਦ੍ਵੇਸਾਦੀਨਾਂ ਮਨਃ| ਅਧਿਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਕਾਯਃ ਸ਼ਰੀਰਮ੍| ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਃ|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

ਨਨੁ ਕਾਯਿਕਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤੌ ਹੇਤਵੋ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਮਾਨਸਾਨਾਂ ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਕੋ ਹੇਤੁਃ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ | ਰਜਸ੍ਤਮਸ਼੍ਚ ਮਨਸੋ ਦ੍ਵੌ ਚ ਦੋਸਾਵੁਦਾਹਤੌ||੨੧||

ਸ੦- ਮਨਸ਼੍ਚੇਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਦੋਸੌ, ਉਪਪ੍ਲਵਾਵਵਿਦ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵੌ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਾਦੌ ਰਜੋ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਵਨਾਦੀਨਾਮਪ੍ਯੁਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਪਿ ਮਨਃ ਸਂਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਿਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍ (ਉ.ਅ.੯)- "ਸਡੁਨ੍ਮਾਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਧਿਵਿਸਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਾਹਤੌ ਇਤ੍ਯੁਦਾਹਰਣਮਾਤ੍ਰਮੁਦ੍ਦੇਸ਼ਮਾਤ੍ਰਂ ਵਚਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਰ੍ਨ ਸਾਕਲ੍ਯੇਨ ਵ੍ਯਾਕਰਣਮਨਿਲਾਦੀਨਾਮਿਵ| ਤੇ ਖਲ੍ਵਤ੍ਰ ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਾਰੈਰਸ਼ੇਸਮੁਕ੍ਤਾਃ, ਨ ਤੁ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

ਰੋਗੋਪਹਤਸ਼ਰੀਰਜ੍ਞਾਨੋਪਾਯਮਾਹ ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੈਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਚ ਰੋਗਿਣਮ੍| |੨੨|

ਸ੦- ਰੋਗੋਸ੍ਯਾਸ੍ਤੀਤਿ ਰੋਗੀ ਵ੍ਯਾਧਿਤਃ, ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਦਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਦਸ੍ਟ੍ਯਾ, ਕਾਸਮੇਹਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤੇਸੁ ਪੀਤਸ਼ੁਕ੍ਲਵਰ੍ਣਸਂਸ੍ਥਾਨਪ੍ਰਮਾਣੋਪਚਯਚ੍ਛਾਯਾਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਿਤਾਦਿਕਮ੍| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ ਹਸ੍ਤਕਾਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇਨ, ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯਾਰ੍ਤਮ੍, ਤਥਾ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਤਬ੍ਧਸ੍ਪਨ੍ਦਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਖਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਦਿਕਂ ਚ| ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਨ ਪਚ੍ਛਯਾ, ਸ਼ੂਲਾਰੋਚਕਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਦਰ੍ਦਤ੍ਵਂ ਸੁਚ੍ਛਨ੍ਦਦੁਸ਼੍ਛਨ੍ਦਤ੍ਵਂ ਮਦੁਕ੍ਰੂਰਕੋਸ੍ਠਤਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮਭਿਪ੍ਰਾਯਂ ਜਨ੍ਮਾਮਯਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਨਕ੍ਸਤ੍ਰਦ੍ਵਿਸ੍ਟੇਸ੍ਟਸੁਖਦੁਃਖਾਨਿ ਚ, ਇਤ੍ਯਾਤੁਰਮੁਖਾਤ੍ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਗਮੋਪਾਯਮਾਹ | ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣੋਪਸ਼ਯਾਪ੍ਤਿਭਿਃ||੨੨||

ਸ੦- ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਃ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ| ਨਿਦਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਸਨ੍ਨਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵਿਧਾ| ਆਸਨ੍ਨਮਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਮ੍, ਆਸਨ੍ਨਾਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਭੇਦੇਨ| ਆਸਨ੍ਨਂ ਰੂਕ੍ਸਲਘੁਸ਼ੀਤਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਯੋਗਃ| ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਂ ਤੁ ਯਤਃ ਸਮਨਨ੍ਤਰਮੇਵ ਰੋਗੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਯਥਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਦੋਸਾਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ| ਵਿਪ੍ਰਕਸ੍ਟਂ ਯਤ੍ ਆਦਿਕਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਦਿ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਤਥਾ ਹਵਿਃਪ੍ਰਾਸ਼ਾਦਿ ਮੇਹਕੁਸ੍ਠਾਦੀਨਾਮ੍| ਤੇਨੈਵਂਵਿਧਮਰ੍ਥਜਾਤਮੇਵਂਵਿਧਸ੍ਯ ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨੋਪਦਿਸ੍ਟਮ੍, ਏਵਂਵਿਧਸ਼੍ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਤੋ ਨਿਦਾਨਾਜ੍ਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਰੋਗਃ| ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਂ ਭਵਿਸ੍ਯਤੋ ਵ੍ਯਾਧੇਰਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਧਿਸ੍ਠਿਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਉਦ੍ਬੁਭੂਸੁਰ੍ਜ੍ਵਰਾਦਿਰਾਮਯੋ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਲਿਙ੍ਗਿਤਰੂਪਾਭਾਸੋ ਯੇਨਾਵਭਾਸ੍ਯਤੇ, ਯਥਾਯਥਮਲ੍ਪਤ੍ਵਾਦ੍ਯਦਵ੍ਯਕ੍ਤਮਸ੍ਫੁਟਂ ਲਿਙ੍ਗਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਮ੍| ਲਕ੍ਸਣਂ ਪੁਨਸ੍ਤਦੇਵ ਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਾਦ੍ਵਿਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਯੇਨ ਸਕਲਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸਾਲਿਙ੍ਗਿਤਃ ਸ੍ਫੁਟਲਿਙ੍ਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਸ਼ਯਃ ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧ੍ਯਾਹਾਰਾਦ੍ਯੁਪਯੋਗਃ| ਏਵਂਵਿਧੇਨਾਹਾਰਾਦਿਕੇਨ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਪੀਡਾ ਨਾਭੂਤ੍, ਏਵਂਵਿਧੇਨ ਚਾਭੂਤ੍, ਅਤ ਉਪਸ਼ਯਾਜ੍ਞ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਂ ਰੋਗ ਇਤਿ| ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਾਤ੍ਮ੍ਯਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਹੇਤੁਃ ਸੁਖਾਵਹਃ| ਆਪ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਵਤ੍ਤਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਰਾਗਤਿਰ੍ਜਾਤਿਰਿਤ੍ਯਨਰ੍ਥਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਏਵਂ ਦੁਸ੍ਟੇਨੈਵਂ ਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤੇਨੈਵਮਨੁਗਤੇਨਾਨਯਾ ਕਲ੍ਪਨਯੈਵਂਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੋਸੇਣੇਤਿ ਪਰਿਕਲ੍ਪਨਮ੍, ਅਤ ਆਪ੍ਤ੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਯਤੇਯਂ ਰੋਗ ਇਤਿ|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

ਉਪਸ਼ਯਾਦਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗੇ ਚ ਦੇਸ਼ਕਾਲਾਵਪ੍ਯੁਪਯੁਜ੍ਯੇਤੇ| ਅਤਸ੍ਤਾਵਪਿ ਪਠਤਿ ਭੂਮਿਦੇਹਪ੍ਰਭੇਦੇਨ ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਰਿਹ ਦ੍ਵਿਧਾ| |੨੩|

ਸ੦- ਇਹਾਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ, ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਦੇਸ਼ਮਾਹੁਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਭੂਮਿਭੇਦੇਨ ਦੇਹਭੇਦੇਨ ਚ|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

ਦੇਹਦੇਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰਃਪਾਣ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਭੂਮਿਦੇਸ਼ ਉਚ੍ਯਤੇ ਜਾਙ੍ਗਲਂ ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠਮਨੂਪਂ ਤੁ ਕਫੋਲ੍ਬਣਮ੍||੨੩|| ਸਾਧਾਰਣਂ ਸਮਮਲਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭੂਦੇਸ਼ਮਾਦਿਸ਼ੇਤ੍| |੨੪|

ਸ੦- ਭੂਦੇਸ਼ਂ ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਮ੍, ਆਦਿਸ਼ੇਤ੍ ਵਦੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਜਾਙ੍ਗਲੋ ਦੇਸ਼ੋਲ੍ਪੋਦਕਤਰੁਪਰ੍ਵਤਤ੍ਵੇਨ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ, ਵਾਤਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਵਾਤਪ੍ਰਚੁਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਓਸਧਿਖਗਪੁਰੁਸਮਗਾਦਯੋ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਚੁਰੋਦਕਵਕ੍ਸੋ ਯੋ ਨਿਰ੍ਵਾਤੋ ਦੁਰ੍ਲਭਾਤਪਃ ਸੋਨੂਪ ਇਤਿ| ਸ ਚ ਕਫਪ੍ਰਧਾਨਃ| ਤਜ੍ਜਾਸ਼੍ਚੌਸਧ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਧਾਰਣਃ ਪੁਨਰੁਭਯਲਕ੍ਸਣੋ ਮਧ੍ਯਪਤਿਤੋ ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਰੂਪਃ| ਸ ਚ ਸਮਮਲੋ ਵਾਤਾਦਿਸਮਦੋਸਃ| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਏਵ ਮਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਸੂ.ਅ.੨੦)| "ਦੇਹਸ੍ਯ ਮਲਿਨੀਕਰਣਾਦਾਹਾਰਮਲਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਮਲਾਃ|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਹੇਤੁਂ ਕਾਲਮਾਹ ਕ੍ਸਣਾਦਿਰ੍ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਚ ਕਾਲੋ ਭੇਸਜਯੋਗਕਤ੍||੨੪||

ਸ੦- ਕਾਲੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ, ਕ੍ਸਣਾਦਿਲਕ੍ਸਣੋ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਲਕ੍ਸਣਸ਼੍ਚ| ਭੇਸਜਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯ, ਯੋਗਂ ਕਰੋਤਿ| ਤਦਰ੍ਥਸਮ੍ਪਾਦਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੇਸਜਸ੍ਯ ਯੋਗੋ ਭੇਸਜਯੋਗਃ, ਤਂ ਕਰੋਤਿ| ਕ੍ਸਣਾਦਿਃ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਲ੍ਲਵਤ੍ਰੁਟਿਮੁਹੂਰ੍ਤਯਾਮਾਹੋਰਾਤ੍ਰਪਕ੍ਸਮਾਸਰ੍ਤ੍ਵਯਨਸਂਵਤ੍ਸਰਾਣਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਕ੍ਸਣਾਦਿਕਾਲਸ੍ਯੋਦਾਹਰਣਮ੍| ਯਥਾ- "ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣੇ ਵਮਨਂ ਦੇਯਂ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਤੁ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਤ੍ਤੇ ਬਸ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ||" ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾ ਸਾਮਨਿਰਾਮਮਦੁਮਧ੍ਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍ਤਤ੍ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯੌਸਧਵਿਸਸ੍ਟਿਃ| ਯਥਾ (ਚ,ਚਿ.ਅ.੩/੧੪੦ , ਹ.ਚਿ.ਅ.੧/੨੧)- "ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਕਾਲੋ ਯਵਾਗ੍ਵਸ੍ਤਿਕ੍ਤਕੋ ਰਸਃ| ਮਲਾਨਾਂ ਪਾਚਨਾਨਿ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਵਾ||" ਯਥਾ (ਚ.ਚਿ.ਅ.੩੦/੨੮੭)- "ਜ੍ਵਰੇ ਪੇਯਾਃ ਕਸਾਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਵਾ ਸਡਹਂ ਯੁਂਜ੍ਯਾਦ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਬਲਾਬਲਮ੍||" ਯਥਾ (ਹ.ਚਿ.ਅ.੧/੪੪)- "ਮਦੁਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਲਘੁਰ੍ਦੇਹਸ਼੍ਚਲਿਤਾਸ਼੍ਚ ਮਲਾ ਯਦਾ| ਅਚਿਰਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਭੇਸਜਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ਤਦਾ||" ਅਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਦਤ੍ਤਮੌਸਧਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਭਵਤਿ|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

ਤਚ੍ਚੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਮਾਹ ਸ਼ੋਧਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੇਤਿ ਸਮਾਸਾਦੌਸਧਂ ਦ੍ਵਿਧਾ| |੨੫|

ਸ੦- ਸਮਾਸਾਤ੍ਸਂਕ੍ਸੇਪਤਃ, ਯਤ੍ਕਿਞ੍ਚਿਜ੍ਜਗਤ੍ਯੌਸਧਂ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਦਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਂ ਸਮ੍ਭਵਦਪਿ ਦ੍ਵੈਰੂਪ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮਾਚ੍ਛੋਧਨਸ਼ਮਨਲਕ੍ਸਣਾਤ੍ ਦ੍ਵਿਧੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਕਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਮਪਰਂ ਸ਼ਮਨਰੂਪਮਿਤਿ| ਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍ ਕੁਪਿਤਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਸ਼ਮਨਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਿਤਾਨਾਮੇਵ ਸਾਮ੍ਯਹੇਤੁਃ|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ਔਸਧਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸਯਮਾਹ | ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌਸਧਮ੍||੨੫|| ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਨਂ ਤਥਾ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਮਧੁ| |੨੬|

ਸ੦- ਸ਼ਰੀਰਜਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਯਥਾਸਂਖ੍ਯੇਨ ਪਰਿਪਾਠ੍ਯੋਦ੍ਦੇਸ਼ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨ, ਪਰਮੌਸਧਂ ਪ੍ਰਧਾਨੌਸਧਂ, ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਵਮਨਾਨ੍ਤਂ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਂ, ਤੈਲਾਦਿਮਧ੍ਵਨ੍ਤਂ ਸ਼ਮਨਰੂਪਮ੍| ਤੇਨ ਵਾਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਗੁਦਪ੍ਰਣਿਧੇਯਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥਾਦਿ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕੋ ਮੁਖਪੀਤਂ ਗੁਦਮਾਰ੍ਗੇਣਾਨ੍ਤਃਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰਣਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਕਫਸ੍ਯ ਵਮਨਂ ਮੁਖੇਨ ਪੀਤਂ ਤੇਨੈਵ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਃਸਾਰਣਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪੇਣ ਦੋਸਾਣਾਮੌਸਧਮ੍| ਤੈਲਾਦਿ ਤੁ ਸ਼ਮਨਸ੍ਵਰੂਪੇਣੌਸਧਮ੍| ਤਥੇਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ| ਵਾਤਸ੍ਯ ਤੈਲਂ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਘਤਂ, ਕਫਸ੍ਯ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਪ੍ਰਧਾਨਮੌਸਧਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

ਕਾਯਾਦਿਦੇਸ਼ਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਸ਼ਰੀਰਜਾਤਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਮੌਸਧਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਥ ਮਾਨਸਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਃ ਕਿਂ ਤਤ੍ਪਰਮੌਸਧਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ | ਧੀਧੈਰ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਮਨੋਦੋਸੌਸਧਂ ਪਰਮ੍||੨੬||

ਸ੦- ਮਨੋਦੋਸਯੋ ਰਜਸ੍ਤਮਸੋਃ, ਰੋਗਵਿਘ੍ਨਕਾਰਿ ਧੀਧੈਰ੍ਯਾਦਿਕਂ, ਪਰਮੌਸਧਮ੍| ਧੀਸ਼੍ਚ ਧੈਰ੍ਯਂ ਚਾਤ੍ਮਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਤਥਾਵਿਧਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਧੀਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਬਾਹ੍ਯਾਧ੍ਯਾਤ੍ਮਿਕਾਨਾਂ ਭਾਵਾਨਾਂ ਹਿਤਾਹਿਤਪਰਿਚ੍ਛੇਦਵਿਭਾਗਕਾਰਿਣੀ| ਧੈਰ੍ਯਂ ਧਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ ਸ੍ਥਿਰਤ੍ਵਮਚਾਪਲਮ੍, ਯੇਨ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧੇਸੁ ਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਹਿਤੇਸੁ ਚ ਨ ਸੀਦਤਿ| ਆਤ੍ਮਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਸਮਾਧਿਨਾ ਪਰਮਾਤ੍ਮਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਵਿਜ੍ਞਾਨਸ੍ਮਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਮਨੋਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥਕਾਮਾਦਿਜਰੋਗਾਰ੍ਥਃ ਪਰਸ਼ਬ੍ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸਣਤ੍ਵੇਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

ਏਵਂ ਤਾਵਦਨੇਨ ਸਕਲਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਚ੍ਚ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰਂ, ਤਦਰ੍ਥਮਾਹ ਭਿਸਕ੍ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੁਪਸ੍ਥਾਤਾ ਰੋਗੀ ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮ੍| ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍||੨੭||

ਸ੦- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਰੋਗੋਪਸ਼ਮਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ, ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਮਙ੍ਗਚਤੁਸ੍ਟਯਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮੇਵਂ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਭੇਸਜਂ ਭਿਸਜੋ ਭਾਸਨ੍ਤੇ| ਭਿਸਗ੍ਵੈਦ੍ਯਃ, ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਦਗ੍ਰੇ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ (ਚਰਕੇ ਸੂ.ਅ.੯/੧੦)- "ਯੋਕ੍ਤਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਧਾਨੋ ਭਿਸਗਤ੍ਰ ਤੁ||" ਤਥਾ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਪਿ (ਸੂ.ਅ.੨)- "ਯਦ੍ਵੈਦ੍ਯੇ ਵਿਗੁਣੇ ਪਾਦਾ ਗੁਣਵਨ੍ਤੋਪ੍ਯਨਰ੍ਥਕਾਃ| ਸ ਪਾਦਹੀਨਾਨਪ੍ਯਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਗੁਣਵਾਨ੍ ਯਚ੍ਚ ਯਾਪਯੇਤ੍|| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਸ੍ਤਮੇਵਾਤਃ ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਕਾਰਣਂ ਵਿਦੁਃ|" ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯੌਸਧਾਨਿ| ਉਪਸ੍ਥਾਤਾ ਪਰਿਚਾਰਕਃ| ਰੋਗੀ ਆਤੁਰਃ| ਏਤਤ੍ਪਾਦਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਾਚਾਰ੍ਯੇਣ|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

ਉਦ੍ਦੇਸ਼ਕ੍ਰਮੇਣ ਤੇਸਾਂ ਗੁਣਾਨਾਹ ਦਕ੍ਸਸ੍ਤੀਰ੍ਥਾਤ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਭਿਸਕ੍| |੨੮|

ਸ੦- ਦਕ੍ਸਃ- ਕਰ੍ਮਣਿ ਚਤੁਰਃ| ਤੀਰ੍ਥਾਦੁਪਾਧ੍ਯਾਯਾਦ੍ਵਿਦਿਤਾਗਮਾਦਾਤ੍ਤੋ ਗਹੀਤਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥੋ ਯੇਨ ਸ ਤੀਰ੍ਥਾਤ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ, "ਅਨੇਕਮਨ੍ਯਪਦਾਰ੍ਥੇ" ਇਤਿ ਤਤੀਯਾਰ੍ਥੇ ਬਹੁਵ੍ਰੀਹਿਃ, ਆਗਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਵਰੂਪਃ| ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਂ ਕਰ੍ਮ ਯੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣਂ ਸ ਦਸ੍ਟਕਰ੍ਮਾ-ਅਭ੍ਯਸ੍ਤਕਰ੍ਮਾ ਸ਼ਤਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਰੋਗਃ| ਸ਼ੁਚਿਃ- ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਮਲੀਮਸੈਰਪਰਾਮਸ੍ਟਃ, ਅਲਿਪ੍ਸਾਵਾਨ੍ ਅਰ੍ਥੋਪਜੀਵਿਕਾਹੇਤੋਰ੍ਨ ਕਰੋਤਿ ਪਰਂ ਧਰ੍ਮੋਪਾਰ੍ਜਨੇਨੇਤਿ ਸ਼ੁਚਿਃ|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| ਬਹੁਕਲ੍ਪਂ ਬਹੁਗੁਣਂ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਯੋਗ੍ਯਮੌਸਧਮ੍||੨੮||

ਸ੦- ਬਹਵਃ ਕਲ੍ਪਾਃ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਰਸਕ੍ਵਾਥਚੂਰ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਦ੍ਬਹੁਕਲ੍ਪਂ-ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਨਿਵਾਰਣਕ੍ਸਮਂ ਨ ਤੁ ਲਵਣਵਦੇਕਕਲ੍ਪਮ੍| ਤਦ੍ਧਿ ਸੁਖਮੁਪਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਨਾਨਾਸ਼ਕ੍ਤਯੋ ਹਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਃ| ਬਹਵੋ ਗੁਣਾ ਯਸ੍ਯ ਗੁਰੁਮਨ੍ਦਾਦਯਸ੍ਤਦ੍ਬਹੁਗੁਣਮ੍, ਅਥਵਾ ਯਦਨੇਕਰੋਗਵਿਨਾਸ਼ਨਸਮਰ੍ਥਮ੍| ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ-ਸਮ੍ਪਤ੍ਤਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਨ ਵਿਪਨ੍ਨਮ੍, ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਭੂਮਿਦੇਸ਼ਜਾਤਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਹਦਯੇ ਕ.ਅ.੧/੧)- "ਧਨ੍ਵੇ ਸਾਧਾਰਣੇ ਦੇਸ਼ੇ ਸਮੇ ਸਨ੍ਮਤ੍ਤਿਕੇ ਸ਼ੁਚੌ| ਸ਼੍ਮਸ਼ਾਨਚੈਤ੍ਯਾਯਤਨਸ਼੍ਵਭ੍ਰਵਲ੍ਮੀਕਵਰ੍ਜਿਤੇ|" ਇਤਿ| ਅਥਵਾ ਪਾਕਸਂਸ੍ਕਾਰਾਦਿਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਯੋਗ੍ਯਂ-ਦਾਤੁਂ ਯਦ੍ਯਤ੍ਰਾਰ੍ਹਤਿ ਤਚ੍ਚ ਤਤ੍ਰ ਯੋਗ੍ਯਮ੍| ਵ੍ਯਾਧਿਦੇਸ਼ਕਾਲਦੋਸਦੂਸ੍ਯਦੇਹਵਯੋਬਲਾਦੀਨ੍ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਦੀਯਤ ਇਤਿ ਤਦ੍ਯੋਗ੍ਯਂ, ਰੋਗਸ੍ਯ ਰੋਗਿਣਸ਼੍ਚ|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

ਉਪਸ੍ਥਾਤਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ- ਅਨੁਰਕ੍ਤਃ ਸ਼ੁਚਿਰ੍ਦਕ੍ਸੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਰਿਚਾਰਕਃ| |੨੯|

ਸ੦- ਅਨੁਰਕ੍ਤੋ-ਦਢਭਕ੍ਤ ਆਤੁਰਸ੍ਯ| ਸ਼ੁਚਿਃ- ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਨੋਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਦੁਸ੍ਟੈਰਪਰਾਮਸ੍ਟਃ| ਦਕ੍ਸਃ- ਸਰ੍ਵਚੇਸ੍ਟਾਸੁ ਚਤੁਰਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍- ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਯਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਵੀਣ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

ਰੋਗ੍ਯਪਿ ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ | ਆਢ੍ਯੋ ਰੋਗੀ ਭਿਸਗ੍ਵਸ਼੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਪਕਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨਪਿ||੨੯||

ਸ੦- ਆਢ੍ਯੋ-ਧਨਵਾਨ੍| ਭਿਸਗ੍ਵਸ਼੍ਯੋ-ਵੈਦ੍ਯਾਯਤ੍ਤਃ, ਤਦੁਕ੍ਤਕਾਰੀ| ਜ੍ਞਾਪਕੋ-ਨਿਦਾਨਾਵਸ੍ਥਾਦੀਨਾਮਾਵੇਦਕਃ, ਵੈਦ੍ਯਂ ਰੋਗਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਦੀਨਾਮਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਂ ਬੋਧਯਿਤੁਂ ਸਮਰ੍ਥਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਵਾਨ੍-ਧੈਰ੍ਯਯੁਤੋ ਮੋਹਵਰ੍ਜਿਤਃ, ਧੈਰ੍ਯੇਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਵਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਪਿ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾਦਿਕਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਚਤੁਸ੍ਟਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ (ਸਾਧ੍ਯੋਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ, ਤੌ ਤੁ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ| ਸੁਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ, ਯਾਪ੍ਯੋ ਯਸ਼੍ਚਾਨੁਪਕ੍ਰਮਃ||੧|| ) ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹੇ ਯੂਨਃ ਪੁਂਸੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਨਃ| ਅਮਰ੍ਮਗੋਲ੍ਪਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪੋਨੁਪਦ੍ਰਵਃ||੩੦|| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਃ ਪਾਦਸਮ੍ਪਦਿ| ਗ੍ਰਹੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵੇਕਦੋਸਮਾਰ੍ਗੋ ਨਵਃ ਸੁਖਃ||੩੧||

ਸ੦- ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਖੋਪਾਯਃ, ਤਥਾ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੌਸਧਾਨਿ ਯਃ ਕ੍ਸਮਤੇ ਸਹਤੇ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣ੍ਮਧ੍ਯਮਦੁਰੂਪਾਣਿ ਨਾਨਾਦੇਸ਼ਜਾਨਿ ਸ਼ਮਨਾਨਿ ਤਥਾ ਸ਼ੋਧਨਰੂਪਾਣਿ ਤਥਾ ਵਿਸਕ੍ਸਾਰਾਦੀਨਿ| ਯੂਨਃ- ਵਯਸ੍ਯਸ੍ਯ, ਤਰੁਣਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪੁਂਸੋ- ਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ| ਪੁਂਗ੍ਰਹਣਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍| ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਯਾਃ ਸਰ੍ਵਦਾ ਭੀਰੁਤ੍ਵਮਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ, ਅਤੋ ਯਥੋਕ੍ਤਾਨੁਰੂਪਗੁਣਾਭਾਵਃ| ਸਾ ਤੁ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣੌਸਧਾਨਿ ਨ ਸਹਤੇ, ਸੌਕੁਮਾਰ੍ਯਾਦਿਯੋਗਾਤ੍| ਜਿਤਾਤ੍ਮਨੋਲੋਲੁਪਸ੍ਯ, ਜਿਤ ਆਤ੍ਮਾ ਯੇਨ, ਵਿਸਯਾਭਿਲਾਸਂ ਪਰਿਹਰਤਃ| ਅਮਰ੍ਮਗੋ- ਨ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਃ, ਮਰ੍ਮਾਣਿ- ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤਿਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਤੇਸੁ ਗਚ੍ਛਤੀਤਿ ਮਰ੍ਮਗਃ, ਨ ਮਰ੍ਮਗੋਮਰ੍ਮਗਃ, ਹਤ੍ਕਣ੍ਠਾਦਿਪੀਡਾਕਰਣਾਸਮਰ੍ਥਃ| ਅਲ੍ਪਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪ ਇਤਿ| ਹੇਤੁਸ਼੍ਚਾਗ੍ਰਰੂਪਂ ਚ ਰੂਪਂ ਚ ਤਾਨਿ ਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪਾਣਿ, ਅਲ੍ਪਾਨਿ ਹੇਤ੍ਵਗ੍ਰਰੂਪਰੂਪਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾਵਿਧਃ| ਹੇਤੁਰ੍ਨਿਦਾਨਮ੍, ਅਗ੍ਰਰੂਪਂ- ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮ੍, ਰੂਪਂ- ਲਕ੍ਸਣਮ੍, ਏਤਾਨ੍ਯਲ੍ਪਾਨਿ ਯਸ੍ਯ| ਅਨੁਪਦ੍ਰਵ ਇਤਿ| ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵੋ ਯਸ੍ਯ, ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਜਾਯਤੇ ਯੋਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ, ਨ ਤਲ੍ਲਕ੍ਸਣਭੂਤੋਪ੍ਰਧਾਨਃ, ਨ ਯਥਾਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ, ਤਦੁਪਕ੍ਰਮਨਿਰੋਧਕਃ, ਸ ਉਪਦ੍ਰਵਃ| ਤਥਾ ਚਾਗਮਃ- "ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਵਿਘਾਤੀ ਚ ਸ ਹ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ||" ਇਤਿ| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਰਿਤਿ| ਦੂਸ੍ਯਸ਼੍ਚ ਦੇਸ਼ਸ਼੍ਚ ਤੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਕਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾ ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯਃ, ਅਤੁਲ੍ਯਾ ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਯੋ ਯਸ੍ਯ| ਅਤੁਲ੍ਯਾਃ- ਨ ਸਦਸ਼ਾਃ| ਯਥਾ- ਦੂਸ੍ਯੇ ਮੇਦੋਮਜ੍ਜਾਦੌ, ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ, ਸ਼ੀਤਰ੍ਤੌ, ਆਤੁਰੋ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਕੁਪਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਮਿਤਿ| ਅਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯੋ ਯਥਾ- ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਸ਼ੀਤੇਨ ਰਕ੍ਤਮੁਸ੍ਣਂ ਦੂਸਿਤਮ੍| ਅਤੁਲ੍ਯਦੇਸ਼ੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਯਥਾ- ਅਨੂਪਦੇਸ਼ੇ ਪਿਤ੍ਤਸਮ੍ਭੂਤਃ| ਅਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਰ੍ਯਥਾ- ਸ਼ਰਦਿ ਕਫੋਦ੍ਭਵਃ| ਅਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਯਥਾ- ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਭਵੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਨਨ੍ਵਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਾਦਸੌ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਯਾਪ੍ਯੋ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਨੇਕਸੁਖੋਪਕ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਤੋ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਤੁਲ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਪਰਸ੍ਪਰਮਨ੍ਯ ਏਵੋਪਕ੍ਰਮਃ| ਏਕਸੁਖੋਪਕ੍ਰਮਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਾਧ੍ਯਯਾਪ੍ਯਪਰਿਤ੍ਯਾਜ੍ਯਾ ਮੇਹਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਵਾਤੋਤ੍ਥਾਃ (ਹਂਇ.ਅ.੧੦/੬)- "ਸਮਾਸਮਕ੍ਰਿਯਤਯਾ ਮਹਾਤ੍ਯਯਤਯਾਪਿ ਚ" ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾਪ੍ਰਭਾਵਤ੍ਵਾਤ੍ਪ੍ਰਮੇਹਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ, ਯਦੁਤ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਮੇਹਃ ਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਃ, ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਮੇਹੋ ਵਿਸਮਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ, ਮਹਾਤ੍ਯਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਤਪ੍ਰਮੇਹਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਕਿਞ੍ਚ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਰ੍ਤੁਪ੍ਰਕਤਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮਹਾਰਮ੍ਭੋ ਨਿਸ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਜਾਯਤੇ, ਅਤੋਸੌ ਨ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ| ਕੁਤ੍ਰਚਿਦ੍ਵ੍ਯਾਧੌ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਾਦਿਰਪਿ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ- "ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਹੇਤਵਃ||" ਪਾਦਸਮ੍ਪਦੀਤਿ| ਭਿਸਗਾਦੀਨਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਪਾਦਾਨਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸਮਦ੍ਧਿਃ, ਤਸ੍ਯਾਂ ਸਤ੍ਯਾਂ, ਅਙ੍ਗਚਤੁਸ੍ਟਯੇ ਪਰਿਪੂਰ੍ਣੇ ਸਤਿ| ਗ੍ਰਹੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਗ੍ਰਹਾਃ- ਸੂਰ੍ਯਾਦਯਃ, ਤੇਸ੍ਵਨੁਗੁਣੇਸ੍ਵਨੁਕੂਲਰਾਸ਼ਿਸ੍ਥਿਤੇਸੁ ਸ਼ੋਭਨਸ੍ਥਾਨਗਤੇਸੁ ਸਤ੍ਸੁ| ਏਕਦੋਸਮਾਰ੍ਗ ਇਤਿ| ਦੋਸਸ਼੍ਚ ਮਾਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਦੋਸਮਾਰ੍ਗਮ੍, ਏਕਂ ਦੋਸਮਾਰ੍ਗਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥੋਕ੍ਤਃ| ਦੋਸੋ- ਵਾਤਾਦਿਃ| ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਸ਼ਾਖਾਦਿਰ੍ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮਧ੍ਯਭੇਦੇਨ| ਤੇਨੈਕੇਨ ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਨ੍ਯਤਮੇਨ ਦੋਸੇਣ ਯੋ ਜਾਤੋ ਨ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਾ, ਤਥੈਕੇਨਾਪਿ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਬਾਹ੍ਯੇਨ ਮਧ੍ਯੇਨਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਣ ਵਾ ਜਾਤਃ| ਨਵੋ- ਨ ਜਰਠਃ, ਅਚਿਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਤ੍ਸਰਾਤੀਤਾ ਵ੍ਯਾਧਯੋਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਸ ਤਥਾਵਿਧੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸੁਖਃ- ਸੁਖੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨, ਚਂਇ.ਅ.੮)- "ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਸੁਖੋਪਾਯਃ ਕਾਲੇਨਾਲ੍ਪੇਨ ਸਾਧ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਧਿਮਾਹ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਃ ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ ਤਤੋ ਗਦਃ| |੩੨|

ਸ੦- ਯੋ ਗਦੋ ਰੋਗਃ, ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਾਧਨਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ, ਸ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਮਹਦ੍ਭਿਰੁਪਾਯੈਃ ਸਾਧ੍ਯਤੇ ਤਥਾ ਚਿਰੇਣ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਕਚ੍ਛ੍ਰੈਰੁਪਾਯੈਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸ੍ਤੁ ਮਹਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਚਿਰੇਣ ਚ||" ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਸਲੇਪਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ, ਸਙ੍ਕਰੇ ਚ- ਤਤਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਤ੍ਸਾਧ੍ਯਲਿਙ੍ਗਾਤ੍ਸਙ੍ਕੀਰ੍ਣਤ੍ਵੇ ਸਤਿ- ਯੋ ਗਦ ਉਪ੍ਤਨ੍ਨਃ, ਸੋਪਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਤਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦੁਕ੍ਤਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਦ੍ਯਃ ਸਙ੍ਕਰੇ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਤਥਾ ਚ- ਯੁਵਾ ਆਤੁਰਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਨ ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ| ਵਿਜਿਤਾਤ੍ਮਾ ਵਾ ਕਿਨ੍ਤੁ ਰੋਗੋ ਮਰ੍ਮਸ੍ਥਾਨਗਃ| ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੇ ਦੇਹੇ ਜਾਤਃ ਕਿਨ੍ਤੁ ਵਦ੍ਧਃ| ਕਦਾਚਿਦ੍ਯੁਵਾ ਨ ਸਰ੍ਵੌਸਧਕ੍ਸਮੋ ਦੇਹਃ| ਏਵਮਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯੂਹ੍ਯਮ੍|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

ਯਾਪ੍ਯੋਤ ਉਚ੍ਯਤੇ | ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਾਯੁਸੋ ਯਾਪ੍ਯਃ ਪਥ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ||੩੨||

ਸ੦- ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵੇ ਸਤ੍ਯਾਯੁਸੋ ਜੀਵਿਤਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਤ੍ਵਾਦਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਰਯਿਤੁਮਸਮਰ੍ਥਃ, ਪਥ੍ਯੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਰ੍ਯਾਪ੍ਯੋ ਯਾਪਨੀਯਃ, ਨਾਸੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਃ| ਏਤਾਵਾਨੇਵਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਯਦਾਯੁਃਸ਼ੇਸਤ੍ਵਂ, ਯਾਪ੍ਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਾਯੁਃਸ਼ੇਸਮਾਤ੍ਰਂ ਵਰ੍ਜਯਿਤ੍ਵਾ ਯਦਨ੍ਯਤ੍ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਸਮਾਨਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣਾਸ੍ਯ ਚ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਃ| ਕਸ੍ਯ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸਤਿ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ| ਪਥ੍ਯੈਰਾਹਾਰਵਿਹਾਰੈਰਭ੍ਯਸਨਮਭ੍ਯਾਸਃ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ ਕਰਣਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰਸੇਵਨਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮਲ੍ਪਂ ਸੁਖਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਸੋਲ੍ਪੇਨੈਵ ਹੇਤੁਨਾ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਦਤ੍ਤ੍ਵਾਲ੍ਪਂ ਸੁਖਮਲ੍ਪੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਸ ਪ੍ਰਤਨ੍ਯਤੇ| ਯਾਤਿ ਨਾਸ਼ੇਸਤਾਂ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਨਿਯਤਾਯੁਸਃ| ਪ੍ਰਪਤਨ੍ਨਿਵ ਵਿਸ੍ਕਮ੍ਭੈਰ੍ਧਾਰ੍ਯਤੇਤ੍ਰਾਤੁਰੋ ਹਿਤੈਃ"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਉਚ੍ਯਤੇ ਅਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਥਿਤੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਦ੍ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨਃ||੩੩||

ਸ੦- ਨ ਵਿਦ੍ਯਤ ਉਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮੋਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ, ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਕੋਸਾਵਨੁਪਕ੍ਰਮਃ ? ਯੋਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ| ਯੋ ਗਦੋਰ੍ਥਾਦ੍ਯਾਪ੍ਯਲਕ੍ਸਣਾਦਵਸ਼ਿਸ੍ਟਾਯੁਃ ਸ਼ੇਸਰੂਪਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸਰ੍ਵਕ੍ਰਿਯਾਪਥਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ, ਮਜ੍ਜਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਗਮ੍ਭੀਰਧਾਤੁਗਤਃ, ਮਰ੍ਮਸਨ੍ਧਿਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵਾਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ, ਸਾਧਯਿਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਾਦਿਕਦਿਤਿ| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਚ ਮੋਹਸ਼੍ਚਾਰਤਿਸ਼੍ਚ ਤਾਃ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯੌਤ੍ਸੁਕ੍ਯਮੋਹਾਰਤਿਕਤ੍| ਔਤ੍ਸੁਕ੍ਯਂ ਵਿਸਯੋਤ੍ਕਣ੍ਠਾ, ਮੋਹੋ- ਵੈਚਿਤ੍ਯਂ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ੋਜ੍ਞਾਨਮ੍, ਅਰਤਿਰਸੁਖਂ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦਵਸ੍ਥਿਤਿਃ ਸ੍ਥਾਨਾਸਨਾਦਿਸ੍ਵਨਿਰ੍ਵਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ, ਏਤਾਵਤੋ ਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸੋਨੁਪਕ੍ਰਮਃ| ਤਥਾ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਦਸ੍ਟਂ ਰਿਸ੍ਟਂ ਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਂ ਚਿਹ੍ਨਂ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਸ ਦਸ੍ਟਰਿਸ੍ਟਃ, ਦਸ੍ਟਮਰਣਖ੍ਯਾਪਕਲਕ੍ਸਣੋਨੁਪਕ੍ਰਮ ਏਵ| ਤਥਾਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨ ਇਤਿ| ਅਕ੍ਸਾਣੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣ੍ਯੁਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਯਪਿ ਨਾਸ਼ਯਤਿ ਸੋਕ੍ਸਨਾਸ਼ਨਃ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋਪਰੋਧੀ ਰੋਗੋਨੁਪਕ੍ਰਮੋ ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਵਿਘਾਤਕਤ੍| ਏਵਂ ਪੁਰਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਰਭੇਤ| ਅਨ੍ਯਥਾਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਾਦਿਹਾਨਿਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਸਂ.ਸੂ.ਅ.੨)- "ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਪੁਰਾ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯੈਵਮਾਰਭੇਤ ਤਤਃ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍| ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਵਿਦ੍ਯਾਯਸ਼ੋਹਾਨਿਮਨ੍ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍" ਇਤਿ|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

ਸਾਧ੍ਯਲਕ੍ਸਣਯੁਕ੍ਤੋਪ੍ਯਾਤੁਰੋ ਨੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ ਤ੍ਯਜੇਦਾਰ੍ਤਂ ਭਿਸਗ੍ਭੂਪੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਸਂ ਦ੍ਵਿਸਮ੍| ਹੀਨੋਪਕਰਣਂ ਵ੍ਯਗ੍ਰਮਵਿਧੇਯਂ ਗਤਾਯੁਸਮ੍||੩੪|| ਚਣ੍ਡਂ ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਂ ਭੀਰੁਂ ਕਤਘ੍ਨਂ ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਮ੍| |੩੫|

ਸ੦- ਏਵਂਵਿਧਮਾਰ੍ਤਮਾਤੁਰਮੁਪਕ੍ਰਮ੍ਯਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ਪਰਿਹਰੇਤ੍| ਭਿਸਗ੍ਭੂਪੈਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ- ਭਿਸਗ੍ਭਿਸ੍ਤਥਾ ਭੂਪੈ ਰਾਜਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਮ੍, ਵੈਦ੍ਯਾ ਰਾਜਾਨਸ਼੍ਚ ਯਂ ਦ੍ਵਿਸਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਿਸਂ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ, ਭਿਸਗ੍ਭੂਪਾਨ੍ਯੋ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਦ੍ਵਿਸ੍ਟਂ-ਸ਼ਤ੍ਰੁਂ ਚਾਤ੍ਮਨਃ| ਹੀਨੋਪਕਰਣਮਿਤਿ ਉਪਕਰਣਵਿਕਲਂ ਹੀਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਙ੍ਗਮ੍| ਵ੍ਯਗ੍ਰਂ- ਕਾਰ੍ਯਬਹੁਲਮਨ੍ਯਕਾਰ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਿਣਂ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰਾਸਕ੍ਤਚੇਤਸਮ੍| ਅਵਿਧੇਯਂ- ਭਿਸਜਃ, ਤਦਾਜ੍ਞਾਂ ਯੋ ਨ ਕਰੋਤਿ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍| ਗਤਾਯੁਸਂ- ਪਰਿਕ੍ਸੀਣਜੀਵਿਤਮ੍| ਚਣ੍ਡਂ- ਸਹਸਾਪਕਾਰਕਰਣਬੁਦ੍ਧਿਂ ਕ੍ਰੂਰਕਰ੍ਮਾਣਮ੍| ਸ਼ੋਕਾਤੁਰਂ- ਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿਵਿਰਹੋਤ੍ਥੇਨ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸ਼ੁਚਾਰ੍ਤਮ੍| ਭੀਰੁਂ- ਸਭਯਮ੍| ਕਤਘ੍ਨਂ- ਯਃ ਕਤੋਪਕਾਰੋਪ੍ਯਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਵੈਦ੍ਯਮਾਨਿਨਂ- ਅਵੈਦ੍ਯੋਪਿ ਯੋ ਵੈਦ੍ਯਮਿਵਾਤ੍ਮਾਨਂ ਮਨ੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਮਤੇਨੈਵੌਸਧਂ ਕਰੋਤਿ ਮੂਢਃ, ਤਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

ਏਵਂ ਚ ਪ੍ਰਥਮੇਧ੍ਯਾਯੇ ਸਕਲਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਣਵਸ੍ਯ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਮ੍| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਸੁਖਸ੍ਮਰਣਾਰ੍ਥਮਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ | ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਪਰਂ ਚਾਤੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ||੩੫|| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵੀਹਾਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਦ੍ਰਵਾਃ| ਅਨ੍ਨਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨਸਂਰਕ੍ਸਾਮਾਤ੍ਰਾਦ੍ਰਵ੍ਯਰਸਾਸ਼੍ਰਯਾਃ||੩੬|| ਦੋਸਾਦਿਜ੍ਞਾਨਤਦ੍ਭੇਦਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਦ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸ੍ਨੇਹਨਸ੍ਵੇਦਰੇਕਾਸ੍ਥਾਪਨਨਾਵਨਮ੍||੩੭|| ਧੂਮਗਣ੍ਡੂਸਦਕ੍ਸੇਕਤਪ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਕਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਮ੍| ਸ਼ਿਰਾਵਿਧਿਃ ਸ਼ਲ੍ਯਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਿਕੌ||੩੮|| ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮਿਮੇਧ੍ਯਾਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍|੩੯|

ਸ੦- ਅਸ੍ਯ- ਅਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ- ਤਨ੍ਤ੍ਰ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਾਰ੍ਯਨ੍ਤੇਨੇਨਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਰ੍ਥਾ ਇਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍ ਤਸ੍ਯ, ਅਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ- ਅਧ੍ਯਾਯਾਨਾਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸਂਕ੍ਸੇਪ ਏਕਤ੍ਰ ਰਾਸ਼ੀਕਰਣਮ੍, ਅਤਃ ਪਰਂ- ਅਸ੍ਮਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮ੍, ਸੁਖਸ੍ਮਰਣਾਯ ਮਯਾ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਸ੦-ਇਮੇ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਯੁਸ੍ਕਾਮਸ਼੍ਚ ਦਿਨਰ੍ਤ੍ਵੀਹੇ ਚ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਂ ਚ ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਈਹਾ ਚਰ੍ਯਾ ਚੇਸ੍ਟੇਤ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾ ਤੁਚਰ੍ਯਾ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੋ ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋਨ੍ਨਸਂਰਕ੍ਸਾ ਮਾਤ੍ਰਾਸ਼ਿਤੀਯੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਰਸਭੇਦੀਯੋ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਦੋਸੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧੋਪਕ੍ਰਮਣੀਯਃ ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਗਣਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਸ੍ਨੇਹਵਿਧਿਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਧਿਰ੍ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਰ੍ਨਸ੍ਯਵਿਧਿਰ੍ਧੂਮਵਿਧਿਰ੍ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਿਵਿਧਿ ਰਾਸ਼੍ਚੋਤਨਾਞ੍ਜਨਵਿਧਿਸ੍ਤਰ੍ਪਣਪੁਟਪਾਕਵਿਧਿਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਃ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧਵਿਧਿਃ ਸ਼ਲ੍ਯਾਹਰਣਵਿਧਿਃ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ ਕ੍ਸਾਰਾਗ੍ਨਿਕਰ੍ਮਵਿਧਿਃ| ਸੂਚਨਾਤ੍ਸੂਤ੍ਰਮ੍, ਸੂਚ੍ਯਤੇਨੇਨ ਸਕਲਤਨ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥ ਇਤਿ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਸਕਲਸ੍ਯ ਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਾਨੀਯਮ੍|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

ਅਧੁਨਾ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸ਼ਾਰੀਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪਦਙ੍ਗਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗਿਕਮ੍||੩੯|| ਵਿਕਤਿਰ੍ਦੂਤਜਂ ਸਸ੍ਠਮ੍|੪੦|

ਸ੦- ਸ਼ਾਰੀਰਂ ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਕਿਂਸ੍ਥਾਨਮਧ੍ਯਾਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ| ਕੇ ਪੁਨਸ੍ਤੇ ? ਤਾਨਾਹ| ਤਤ੍ਰ ਗਰ੍ਭਾਵਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਪਤ੍ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਪਤ੍ , ਤਸ੍ਯੇਤਿ ਗਰ੍ਭਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ, ਗਰ੍ਭਵ੍ਯਾਪਚ੍ਛਾਰੀਰਮ੍| ਅਙ੍ਗਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਵਿਕਤਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਦੂਤਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਂ ਸ਼ਾਰੀਰਮ੍| ਏਵਮੇਤੇ ਸਡਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਸ਼ਾਰੀਰਸ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

ਨਿਦਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨਿਦਾਨਂ ਸਾਰ੍ਵਰੋਗਿਕਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਸਕ੍ਸ਼੍ਵਾਸਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਮਦਾਦ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਤਿਸਾਰਿਣਾਮ੍||੪੦|| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਪ੍ਰਮੇਹਾਣਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦ੍ਯੁਦਰਸ੍ਯ ਚ| ਪਾਣ੍ਡੁਕੁਸ੍ਠਾਨਿਲਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਸ੍ਰਸ੍ਯ ਚ ਸੋਡਸ਼||੪੧||

ਸ੦- ਸਰ੍ਵਰੋਗਨਿਦਾਨਮ੍| ਜ੍ਵਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਾਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਨਿਦਾਨਮ੍| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਾਦਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨਮ੍| ਅਤੀਸਾਰਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਨਿਦਾਨਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਨਿਦਾਨਮ੍| ਪ੍ਰਮੇਹਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਗੁਲ੍ਮਨਿਦਾਨਮ੍| ਉਦਰਨਿਦਾਨਮ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਨਿਦਾਨਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕਮਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨਮ੍| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਨਿਦਾਨਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸੋਡਸ਼ਾਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਨਿਦਾਨਸ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਚ੍ਯਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਜ੍ਵਰੇ ਰਕ੍ਤੇ ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਯਕ੍ਸ੍ਮਣਿ| ਵਮੌ ਮਦਾਤ੍ਯਯੇਰ੍ਸ਼ਃਸੁ, ਵਿਸ਼ਿ ਦ੍ਵੌ, ਦ੍ਵੌ ਚ ਮੂਤ੍ਰਿਤੇ||੪੨|| ਵਿਦ੍ਰਧੌ ਗੁਲ੍ਮਜਠਰਪਾਣ੍ਡੁਸ਼ੋਫਵਿਸਰ੍ਪਿਸੁ| ਕੁਸ੍ਠਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਨਿਲਵ੍ਯਾਧਿਵਾਤਾਸ੍ਰੇਸੁ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍||੪੩|| ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਿਮੇਧ੍ਯਾਯਾਃ|੪੪|

ਸ੦- ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਂ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਃ| ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਕ੍ਕਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਛਰ੍ਦਿਹਦ੍ਰੋਗਤਸ੍ਣਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਮਦਾਤ੍ਯਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਤੀਸਾਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਮੂਤ੍ਰਾਘਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਪ੍ਰਮੇਹਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਿਦ੍ਰਧਿਵਦ੍ਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਉਦਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਯਥੁਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਿਸਰ੍ਪਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਕੁਸ੍ਠਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਕਮਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਵਾਤਸ਼ੋਣਿਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍| ਇਮੇ ਦ੍ਵਾਵਿਂਸ਼ਤਿਰਧ੍ਯਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਰਤਃ ਪਰਮ੍| ਕਲ੍ਪੋ ਵਮੇਰ੍ਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਨਾ||੪੪|| ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਪਦਾਂ ਸਸ੍ਠੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਪਃ| |੪੫|

ਸ੦- ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪੇ ਵਮਨਕਲ੍ਪਃ| ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪਃ| ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪਃ| ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਃ| ਸਸ੍ਠੋ ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਃ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਡਧ੍ਯਾਯਾਃ, ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

ਅਤ ਉਤ੍ਤਰਮ੍| ਬਾਲੋਪਚਾਰੇ ਤਦ੍ਵ੍ਯਾਧੌ ਤਦ੍ਗ੍ਰਹੇ, ਦ੍ਵੌ ਚ ਭੂਤਗੇ||੪੫|| ਜਨ੍ਮਾਦੇਥ ਸ੍ਮਤਿਭ੍ਰਂਸ਼ੇ, ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸੁ ਸਨ੍ਧਿਸੁ| ਦਕ੍ਤਮੋਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੇਸੁ ਤ੍ਰਯੋ, ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ ਚ ਸਰ੍ਵਗੇ||੪੬|| ਕਰ੍ਣਨਾਸਾਮੁਖਸ਼ਿਰੋਵ੍ਰਣੇ, ਭਙ੍ਗੇ ਭਗਨ੍ਦਰੇ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦੌ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗੇਸੁ ਗੁਹ੍ਯਰੋਗੇ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਮ੍||੪੭|| ਵਿਸੇ ਭੁਜਙ੍ਗੇ ਕੀਟੇਸੁ ਮੂਸਕੇਸੁ ਰਸਾਯਨੇ| ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਨਪਤ੍ਯਾਨਾਮਧ੍ਯਾਯੋ ਬੀਜਪੋਸਣਃ||੪੮|| ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਵਿਂਸ਼ਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਰੁਦੀਰਿਤਮ੍| ੪੮ ੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋ ਨਾਮ ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧||

ਸ੦- ਅਤ ਉਤ੍ਤਰਂ, ਅਤੋਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਬਾਲੋਪਚਰਣੀਯਃ| ਬਾਲਾਮਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਬਾਲਗ੍ਰਹਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭੂਤਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਭੂਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਉਨ੍ਮਾਦਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਅਪਸ੍ਮਾਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਨ੍ਧਿਸਿਤਾਸਿਤਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਤਿਮਿਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਿਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕਰ੍ਣਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਕਰ੍ਣਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਨਾਸਾਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਨਾਸਾਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਮੁਖਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਮੁਖਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵ੍ਰਣਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਦ੍ਯੋਵ੍ਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭਙ੍ਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਭਗਨ੍ਦਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਸ਼੍ਲੀਪਦਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਃ| ਗੁਹ੍ਯਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਸਰ੍ਵਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਕੀਟਲੂਤਾਦਿਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਮੂਸਿਕਾਲਰ੍ਕਵਿਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ| ਰਸਾਯਨਾਧ੍ਯਾਯਃ| ਵਾਜੀਕਰਣਾਧ੍ਯਾਯ ਇਤਿ| ਏਵਮੇਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਧ੍ਯਾਯਾ ਉਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਮ੍| ਤਦਿਤਿ ਬਾਲਸ੍ਯ ਪਰਾਮਰ੍ਸ਼ਃ| ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵਾਵਿਤਿ ਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਦ੍ਵੌ, ਸਨ੍ਧੌ ਦ੍ਵੌ, ਯਥਾਸਂਖ੍ਯੇਨ| ਤ੍ਰਯ ਇਤਿ ਦਕ੍ਤਮੋਲਿਙ੍ਗਨਾਸ਼ੇਸੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਕੈਕਃ| ਗ੍ਰਨ੍ਥ੍ਯਾਦਿਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਗੁਹ੍ਯਰੋਗੇਸੁ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਦ੍ਵੌ ਦ੍ਵੌ| ਅਨਪਤ੍ਯਾਨਾਮਪ੍ਰਜਾਨਾਂ ਪੁਂਸਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯੋ ਬੀਜਪੋਸਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਰਿਤਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਮਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸਵਿਂਸ਼ਮਧ੍ਯਾਯਸ਼ਤਂ ਸਡ੍ਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨੈਃ ਸੂਤ੍ਰਸ਼ਾਰੀਰਨਿਦਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਲ੍ਪਸਿਦ੍ਧ੍ਯੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੈਰੁਦੀਰਿਤਮਿਤਿ ਭਦ੍ਰਮ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨ ਆਯੁਸ੍ਕਾਮੀਯੋਧ੍ਯਾਯਃ ਪ੍ਰਥਮਃ|| ੧||