1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಸ೦ - ಶ್ರೀ ಮಹಾಗಣಪತಯೇ ಕುರುತೇ ನಮಃ| ಶ್ರೀಆನನ್ದಿನೀಮಠಾಯ ನಮಃ| ದೀಪ್ತ್ಯಾ ಯಸ್ಯೇನ್ದ್ರನೀಲೋಪಲಶಕಲರಜೋನೀಲಯಾ ನೀಲಿತಾಭಾಂ ಲಕ್ಷ್ಮೀಮುತ್ತಪ್ತಭಾಸ್ವತ್ಕನಕರುಚಿಮಪಿ ಸ್ಪರ್ಶರೋಮಾಞ್ಚಿತಾಙ್ಗೀಮ್| ಕಾಲೀತ್ಯಾಶಙ್ಕಮಾನಃ ಸ್ಫುರದಧರಪುಟಶ್ಚಕ್ರಪಾಣಿಃ ಕಿಲಾಭೂದ್ಭರ್ತಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಶಶ್ವತ್ಸ ಭವತು ಭವತಾಂ ಭೂತಯೇ ಪದ್ಮನಾಭಃ|| ೧|| ಕೋ ಮತ್ಸರಿಣಿ ಲೋಕೇಽಸ್ಮಿನ್ವಿದ್ವಾನ್ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಿಕೀರ್ಷತಿ| ಕಿನ್ತು ಕಶ್ಚಿದ್ಭವೇತ್ಸಾಧುಸ್ತತೋಽಯಂ ಮತ್ಪರಿಶ್ರಮಃ|| ೨|| ಶ್ರೀಮನ್ಮೃಗಾಙ್ಕತನಯಷ್ಟೀಕಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸ್ಯ| ಶ್ರೀಮಾನರುಣಃ ಕೇ ಸಮ್ಯಗ್ದ್ರಷ್ಟುಃ ಪದಾರ್ಥಬೋಧಾಯ|| ೩|| ಇಹ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾರಮ್ಭೇ ಶಾಸ್ತ್ರಪರಿಸಮಾಪ್ತಯೇ ಸರ್ವ ಏವ ಸಭಾಭೂಷಣಭೂತಾ ನಿಖಿಲಜನಜನಿತಪ್ರಮೋದಸಂದೋಹಾ ರುಚಿರರುಚಿರಚಿತವಚನಚಂದನಚರ್ಚಿತಪ್ರಬಂಧಾಃ ಪ್ರಬಂಧವಿರಚನಪ್ರವರಾ ಇಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಂ ತನ್ತ್ರಕಾರಾ ವಿದಧುಃ| ತದಯಮಪಿ ತನ್ತ್ರಕಾರೋಽಭೀಷ್ಟದೇವತಾನಮಸ್ಕಾರಪುರಃಸರಂ ತನ್ತ್ರಮಾರಿರಿಪ್ಸುರಿದಮಾಹ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

ರಾಗಾದಿರೋಗಾನ್ ಸತತಾನುಷಕ್ತಾನಶೇಷಕಾಯಪ್ರಸೃತಾನಶೇಷಾನ್| ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿದಾಞ್ಜಘಾನ ಯೋಽಪೂರ್ವವೈದ್ಯಾಯ ನಮೋಸ್ತು ತಸ್ಮೈ|೧|

ಸ೦ - ರಾಗ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ರಾಗಾದಯಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದ್ವೇಷಲೋಭಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ರುಜನ್ತೀತಿ ರೋಗಾಃ| ದೇಹಮನಸೀ ಸನ್ತಾಪಯನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಮನಃಸ್ಥಿತತ್ವಾನ್ಮನ ಏವ ತೇ ರುಜನ್ತೀತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಮೈವಮ್| ದೇಹಮನೋಲಕ್ಷಣಯೋರ್ವಸ್ತುನೋರಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೇನ ಸ್ಥಿತತ್ವಾದ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಸನ್ತಾಪೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯಥಾ ಆಧೇಯೇನಾಯೋಗೋಲಕೇನ ಸನ್ತಪ್ತೇನ ತದಾಧಾರಸ್ಯ ಕಟಾಹಾದೇಃ ಸನ್ತಾಪಃ| ಆಧಾರೇಣ ಚ ಕಟಾಹಾದಿನಾ ಸನ್ತಪ್ತೇನಾಧೇಯಸ್ಯ ಘೃತಾದೇಃ ಸನ್ತಾಪಃ| ತದೇವಂ ರಾಗಾದಯೋ ದ್ವಯಂ ರುಜನ್ತೀತಿ ನ್ಯಾಯ್ಯಮೇತತ್| ತಥಾ ಸತತಾನುಷಕ್ತಾಃ ಸರ್ವಕಾಲಂ ಪ್ರಸೃತಾಃ, ಸಹಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶೇಷಕಾಯಪ್ರಸೃತಾ ಅಶೇಷಶ್ಚಾಸೌ ಕಾಯಶ್ಚಾಶೇಷಕಾಯಃ| ತತ್ರ ಪ್ರಸೃತಾ ಅನುಗತಾಃ| ಯದ್ವಾಽಶೇಷಾಶ್ಚ ತೇ ಕಾಯಾಶ್ಚಾಶೇಷಕಾಯಾಃ| ಸರ್ವಾಣಿ ಶರೀರಾಣಿ ಗಜತುರಗೋರಗಾದಿಸಮ್ಬಮ್ಧೀನಿ ತಾನಿ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಸೃತಾ ಗತಾಃ| ತಥಾ ಅಶೇಷಾಃ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಶೇಷೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽಶೇಷಾಃ ಸರ್ವೇ ಸಮೂಲಾಃ| ಸಬೀಜಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥೌತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿದಾಃ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ವಿಷಯೋತ್ಕಣ್ಠಾ ಗತೋಽಭಿಲಾಷಃ| ಮೋಹಃ ಕಾರ್ಯಾಕಾರ್ಯಾನಭಿಜ್ಞತ್ವಮ್| ಅರತಿರನವಸ್ಥಿತಿಃ| ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷು| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ಚ ಮೋಹಶ್ಚಾರತಿಶ್ಚ ತಾ ದದತಿ ಯೇ ರಾಗಾದಯಸ್ತ ಏವಮ್| ತಾನೇವಂವಿಧಾನ್ ಯೋ ಭಗವಾನ್ ಜಘಾನ ತಸ್ಮೈ ತಥಾಭೂತಾಯಾಪೂರ್ವವೈದ್ಯಾಯ ನಮೋಽಸ್ತು| ತಂ ಪೂಜಯಾಮೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ ಏವಾಸಾವಪೂರ್ವ ಆಶ್ಚರ್ಯಭೂತೋ ವೈದ್ಯಃ| ಅನ್ಯೋ ಹಿ ಯೋ ವೈದ್ಯಃ ಸ ಜ್ವರಾದೀನಪ್ಯಚಿರೋತ್ಥಿತಾನ್ ರೋಗಾನೇತದ್ವಿಶೇಷಣೈಉರಪರಾಮೃಷ್ಟಾನ್ನ ತಥಾ ಹರ್ತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಕಿಮುತ ರಾಗಾದೀನಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಲಕ್ಷಿತಾನ್| ತಥಾ ಚಾಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಮ್|(ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವಾಧ್ಯಾಯೇ ಶ್ಲೋ. ೩೨)"ಅನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ಥಿತೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃದ್" ಇತಿ| ಯದ್ವಾ ನ ವಿದ್ಯತೇ ಪೂರ್ವೋ ಯಸ್ಮಾದಸಾವಪೂರ್ವಃ| ಪೂರ್ವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಥಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಪೂರ್ವಶ್ಚಾಸೌ ವೈದ್ಯೋಽಪೂರ್ವವೈದ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಚಾಭಿಮತನಮಸ್ಕಾರಶ್ಲೋಕಂ ವಿರಚಯನ್ ಗ್ರನ್ಥಕೃದ್ಗ್ರನ್ಥಸ್ಯ ರೋಗೋಪಶಾಂತಿಃ ಪ್ರಯೋಜನಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತಥಾ ಚಾಹ ಚರಕಮುನಿಃ (ಸೂ. ಅ. ೧|೫೨)"ಧಾತುಸಾಮ್ಯಕ್ರಿಯಾ ಚೋಕ್ತಾ ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಜನಮ್" ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೇನ ಪ್ರಯೋಜನೇನ ಪ್ರಯೋಜನವದಿದಂ ತನ್ತ್ರಮ್| ತಥಾ ತತ್ಪಾಠಾತ್ತದರ್ಥಾವಬೋಧಾತ್ತದ್ವಿಧ್ಯನುಷ್ಠಾನಾಚ್ಚ ಆರೋಗ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಯೋಪೇಯಸ್ಯ ತಥಾಭಿಮತಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪರಸ್ಯ ಪುರುಷಾರ್ಥಸ್ಯ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಸ್ಯ ಚ ಪರಮಾರ್ಥತ ಇದಮೇವ ತನ್ತ್ರಮುಪಾಯಃ| ಅಸ್ಮಾಚ್ಚೋಪಾಯೋಪೇಯಲಕ್ಷಣಸಮ್ಬಧಾತ್ ಸಮ್ಬನ್ಧವದಿದಂ ತನ್ತ್ರಮ್| ತಥಾ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೌಷಧ್ಯಾಖ್ಯಸ್ಕನ್ಧತ್ರಯಮಸ್ಯಾಭಿಧೇಯಂ ತೇನಾಭಿಧೇಯೇನಾಭಿಧೇಯವತ್ತನ್ತ್ರಮ್| ಏವಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾತ್ರ ಪ್ರಯೋಜನಸನ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯೈವೋಕ್ತಾಃ| ಇನ್ದ್ರವಜ್ರೋಪೇನ್ದ್ರವಜ್ರಾವಿರಚಿತತ್ವಾದುಪಜಾತಿವೃತ್ತಮ್| ಯಥಾ, "ಅನನ್ತರಾಪಾದಿತಲಕ್ಷ್ಮಶೋಭೌ ಪಾದೌ ಭವೇತಾಂ ವಿವಿಧೈರ್ವಿಕಲ್ಪೈಃ| ಯಾಸಾಮಿಮಾವನ್ಯಯತಿಪ್ರಪಞ್ಚೌ ಸ್ಮೃತಾಃ ಸ್ಮೃತಿಜ್ಞೈರುಪಜಾತಯಸ್ತಾಃ||" ಇತಿ| ಸರ್ವತ್ರೈವ ಚಾತ್ರ ತನ್ತ್ರೇಽನುಷ್ಟುಭಾ ಸಮಾನೀಪ್ರಮಾಣೀವಿತಾನಾದಿಭೇದಭಿನ್ನತಯಾ ವಿರಚನಮ್| ಯತ್ಪುನರವಸರಾನ್ತರೇ ವೃತ್ತಾನ್ತರವಿರಚನಮಿಹ ತತ್ಸಲಕ್ಷಣಂ ವ್ಯಞ್ಜಯಿಷ್ಯಾಮಃ|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

ಇದಾನೀಮಿಷ್ಟದೇವತಾಂ ನಮಸ್ಕೃತ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರಕಾರಸ್ತನ್ತ್ರಮಾರಿರಿಪ್ಸುರಿದಮಾಹ ಅಥಾತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರಮ್)||೧|| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರಮ್)|೨|

ಸ೦- ಅಥೇತಿ| ಅಥಶಬ್ದೋಽಸ್ಮಿನ್ಮಙ್ಗಲಾಧಿಕಾರಾನನ್ತರ್ಯೇಷು ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಮಙ್ಗಲಾದೀನಾಂ ಹಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ತದಧ್ಯೇತೄಣಾಂ ನಿಷ್ಪ್ರತಿಬನ್ಧಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಸಾಧನಾಯ ಜಾಯತೇ| ಅಥಶಬ್ದಶ್ಚಾಯಂ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಓಙ್ಕಾರಶ್ಚಾಥಶಬ್ದಶ್ಚ ದ್ವಾವೇತೌ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಪುರಾ| ಕಣ್ಠಂ ಭಿತ್ವಾ ವಿನಿರ್ಯಾತೌ ತೇನೇಮೌ ಮಙ್ಗಲೌ ಸ್ಮೃತೌ||"ಇತಿ| ಅತೋಽಧಿಕಾರೇ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಧಿಕ್ರಿಯತೇ ಯಾವದತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರತನ್ಯತೇ ಆತನ್ತ್ರಪರಿಸಮಾಪ್ತೇಸ್ತತ್ಸರ್ವಮಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಂ ವೇದಿತವ್ಯಮ್| ಅತ ಆನನ್ತರ್ಯೇ ಚ| ನಮಸ್ಕಾರಾದನನ್ತರಮಾಯುಷ್ಕಾಮಹಿತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಕಥಂ ಪುನರೇಕಸ್ಯೈವ ತನ್ತ್ರಕಾರಸ್ಯ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ ಬಹುವಚನಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಬ್ರೂಮಃ| "ಅಸ್ಮದೋ ದ್ವಯೋಶ್ಚ" ಇತ್ಯೇಕತ್ವೇಽಪಿ ಬಹುವಚನವಿಧಾನಾದಭಿಲಷನ್ತೀತಿ| ಯುಕ್ತಮೇವಾತ್ರೈಕಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಬಹುವಚನಮ್| ಆಯುಃ ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧|೪೧)-| "ಶರೀರೇನ್ದ್ರಿಯಸತ್ತ್ವಾತ್ಮಸಂಯೋಗೋ ಧಾರಿ ಜೀವಿತಮ್| ನಿತ್ಯಗಂ ಚಾನುಬದ್ಧಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೈರಾಯುರುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಏತೀತ್ಯಾಯುಃ| ಸನ್ತತಂ ಯಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂವಿಧಂ ಗತ್ವರಸ್ವಭಾವಮಪಿ ಹಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವಾದಿಭಿರಹಿತವರ್ಜನೇನ ಚ ಕಥಮೇತತ್ ಸ್ಥಿರೀಭವೇದಿತ್ಯೇವಂ ಕಾಮಯನ್ತೇ ಯೇ ತೇ ಆಯುಷ್ಕಾಮಾಃ| ತೇಭ್ಯೋ ಹಿತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಃ| ಸ ಪುನರಾಯುರ್ವೇದಾಗಮಾದಿಪ್ರಕರಣಸಮುದಾಯ ಆಯುಷ್ಕಾಮಯಮಾನೇನೇತ್ಯಾದಿಕಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯ ಇತಿ ಇಸುಸೋಃ ಸಾಮರ್ಥ್ಯೇ ಇತಿ ಷಾದೇಶಃ| ತಸ್ಮೈ ಹಿತಮಿತಿ ಛಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಶಬ್ದೋಽಧ್ಯಾಯವಿಶೇಷಣಾರ್ಥೋ ನೀಲೋತ್ಪಲದಲವತ್| ಬಹುಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಸತ್ಸು ಕತಮಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಿತಿ| ಅಧಿಕೃತೋಽಧ್ಯಾಯನಾಯೇತ್ಯಧ್ಯಾಯಸ್ತಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರೇಣ ವಿಶೇಷೇಣ ವಾ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೈಃ ಪೂರ್ವಂ ದೃಷ್ಟತ್ವಾದಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯಾಯುಷ್ಕಾಮ ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾ| ಅರ್ಥಗತಿಮಧಿಕೃತ್ಯಾಧ್ಯಾಯ ಇತಿ ನಾಮ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೩೦|೬೫)- "ಅಧಿಕೃತ್ಯೇಯಮಧ್ಯಾಯನಾಮಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತಾ" ಇತಿ| ತತ್ರ ಪದಸಮುದಾಯೋ ವಾಕ್ಯಂ ವಾಕ್ಯಸಮುದಾಯಃ ಪ್ರಕರಣಂ, ಪ್ರಕರಣಸಮುದಾಯೋ ಯಃ, ಸೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಅಧ್ಯಾಯಸಮುದಾಯಃ ಸ್ಥಾನಂ, ಸ್ಥಾನಸಮುದಾಯಸ್ತನ್ತ್ರಮಿತಿ| ವಿಶಬ್ದೋ ನಾನಾರ್ಥಃ| ಆಙಭಿವಿಧೌ| ಉತ್ತರಾಖ್ಯಶ್ಚಾಯಮಲಙ್ಕಾರಃ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಲಕ್ಷಣಮ್| (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ, ೭|೯೩)- "ಉತ್ತರವಚನಶ್ರವಣಾದುನ್ನಯನಂ ಯತ್ರ ಪೂರ್ವವಚನಾನಾಂ ಕ್ರಿಯತೇ ತದುತ್ತರಂ ಸ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತತೋಽನೇನ ವಾಕ್ಯೇನ ಶಿಷ್ಯವಚನಮೀದೃಶಮುನ್ನೀಯತೇ| ಸಂಸಾರೇಽಸ್ಮಿನ್ನಮೀ ಪ್ರಾಣಿನೋ ನಾನಾರೋಗಾನೀಕಾಭಿಭೂತಾಸ್ತ್ರಾತಾರಮಲಭಮಾನಾಶ್ಚತುರ್ವರ್ಗಾದ್ ಭ್ರಶ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ಕೋ ನು ಭಗವನ್ನತ್ರೋಪಾಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಕೃತಪ್ರಶ್ನೋ ಗುರುಃ ಪ್ರತಿಜಜ್ಞೇ, ಅಥಾತ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಅಥ ಶಿಷ್ಯವಚನಾನನ್ತರಮ್| ಅತೋ ಹೇತೋರ್ಯಸ್ಮಾದಯಂ ಶಿಷ್ಯಃ ಶ್ರುತಕುಲಶೀಲಾದಿಸಂಪನ್ನೋ ಧೀಮೇಧಾಗುಣಭೂಷಣಭೂತಶ್ಚ| ವಿ ವಿವಿಧೈಃ ಪ್ರಕಾರೈಃ ಆ ಶಿಷ್ಯಬೋಧೋತ್ಪತ್ತೇಃ| ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮೋ ವರ್ಣಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ನನು ಕೀದೃಶಂ ತದ್ವಿವಿಧಪ್ರಕಾರಮಾಖ್ಯಾನಮ್| ಬ್ರೂಮಃ| ಪದತಃ, ತದರ್ಥತಃ, ಪ್ರಯೋಜನತಃ, ಚೋದ್ಯತಃ, ಪರಿಹಾರತಃ, ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯತಶ್ಚ| ಪದತೋ ಯಥಾ, ಆಯುರಿತೀದಂ ಪದಮ್| ತದರ್ಥತೋ ಯಥಾ ಏತೀತ್ಯಾಯುಃ| ಪ್ರಯೋಜನತೋ ಯಥಾ, ಅತ್ರೈವ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್| ಚೋದ್ಯತೋ ಯಥಾ, ನನು ಕಥಮೇತತ್ಕೇವಲಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಪಾರ್ಯತೇ| ಯತೋಽಸ್ಯಾಯುಷಃ ಕರ್ಮೈವ ಕೇವಲಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ನೋ ಪಾರ್ಯತೇ| ಯತೋಽಸ್ಯಾಯುಷಃ ಪರಿಪಾಲನಾರ್ಥಂ ವಿಶಸ್ತಾಃ ಕಾಕಗೃಧ್ರಭಾಸಾದಯೋ ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಭೋಜ್ಯಾ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅಭಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚೈತೇ| ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತ್ಯೋರಭಕ್ಷ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಏವಮಭಕ್ಷ್ಯಭಕ್ಷಣಾದ್ಧಿಂಸಯಾ ಚ ಪಾಪಯೋಗಃ| ತದ್ಯೋಗಾಚ್ಚಾಧರ್ಮಸಾಧನಂ ನ ಧರ್ಮಸಾಧನಮಿತಿ| ಪರಿಹಾರತೋ ಯಥಾ, ಅತ್ರೈವಂ ಪರಿಹಾರೋ ಯಜ್ಞಾಧಿಕಾರಿಶರೀರನಿಮಿತ್ತಂ ಕಾಕಾದೀನಾಂ ವಿಶಸನಂ ಭಕ್ಷಣಂ ವಿಧೀಯಮಾನಂ ನಾಧರ್ಮಾಯ| ಇತರಥಾ ಕ್ರೀಡಾರ್ಥಂ ಕ್ರಿಯಮಾಣಮಧರ್ಮಾಯೈವ| ತಥಾ ಚ ಕಾಕಾದಯೋಽಪಿ ತತ್ಸಾಧನೋಪಯೋಗಾದ್ಧರ್ಮೇಣ ತತ್ಫಲೇನ ಸಮ್ಬಧ್ಯನ್ತೇ ಯಜ್ಞಿಯಾ ಇವ ಪಶವಃ| ತದೇವಮಾಯುಷೋ ಧರ್ಮಸಾಧನತ್ವಂ ಸ್ಥಿತಮ್| ಸಮ್ಬನ್ಧಾಭಿಧೇಯೌ ತೂಕ್ತಾವೇವ| ನನು ಸನ್ತ್ಯೇವಾನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ಮಹರ್ಷಿಪ್ರಣೀತಾನ್ಯಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಾಣಿ, ಕಿಮನೇನ ತನ್ತ್ರೇಣ ಕೃತೇನೇತಿ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಅಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ಸಾವದ್ಯತ್ವಾದಿದಮುಚ್ಯತೇ| ಅನ್ಯಾನಿ ಹಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಸದೋಷಾಣಿ| ತಥಾ ಹಿ| ಯದೇತತ್ತಾವದ್ಭಗವತಾ ಚರಕಮುನಿನಾ ಪ್ರಣೀತಂ ತನ್ತ್ರಂ ರತ್ನಾಕರ ಇವ ಗನ್ಭೀರ್ಯಾತಿಶಯಯೋಗಾದ್ದುರ್ಬೋಧಮ್| ತಸ್ಯಾಪಿ ಸದೋಷತಾಂ ಪ್ರಕಟಯನ್ತಿ ವಾಚಾಟಾಃ| ತಥಾ ಹ್ಯಾದೌ ತತ್ಸೂತ್ರಮ್| ಅಥಾತೋ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮ ಇತಿ| ಅತ್ರ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತೀಯ ಇತಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾದಾವಯುಕ್ತಮ್| ಯತೋ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧ ಶ್ಲೋ. ೩) ದೀರ್ಘಂ ಜೀವಿತಮನ್ವಿಚ್ಛನ್ನಿತ್ಯಸ್ಯಾನುಕರಣಂ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮಿತಿ| ಸೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ಛಃ| ತಸ್ಯಾಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರ್ಲುಕಿ ಸತಿ ದೀರ್ಘಞ್ಜೀವಿತಮಿತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತದಿದಮವಿದಿತಪರಮಾರ್ಥಶಬ್ದಸ್ವರೂಪಾಣಾಂ ವಚನಮ್| ತಥಾಹಿ| ಅಧ್ಯಾಯಾನುವಾಕಯೋರಿತ್ಯಾದೌ ಸೂತ್ರೇ ವಿಕಲ್ಪೇನ ಚಾಯಂ ಲುಗಿಷ್ಯತ ಇತಿ ಜಗಾದ ಜಯಾದಿತ್ಯಃ| ತೇನ ಲುಕಃ ಪಾಕ್ಷಿಕತ್ವಾದತ್ರ ಲುಕ್ ನ ಭವತೀತ್ಯೇವಂ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಮಿದಮ್| ದೀರ್ಘಶಬ್ದೇನ ಗುಣೋಽಭಿಧೀಯತೇ ಜೀವಿತಶಬ್ದೇನಾಪಿ ಗುಣ ಏವ| ತಸ್ಮಾದ್ದ್ವಯೋರಪಿ ಗುಣತ್ವಾದಾಧಾರಾಧೇಯಭಾವೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಯತೋ ಗುಣಾಶ್ರಯೋ ನೋಕ್ತ ಇತಿ| ತಥಾ ಚ ವೈಶೇಷಿಕಾಃ| ನಿರ್ಗುಣಾ ಗುಣಾ ಇತಿ| ಅಥ ಕಾಲಶಬ್ದಂ ಲುಪ್ತಸ್ವರೂಪಂ ನಿರ್ದಿಶ್ಯ ದೀರ್ಘಜೀವಿತೀಯಶಬ್ದೋ ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇ ತದಾ ಯುಕ್ತಮೇವೈತತ್| ತಥಾ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಛಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಪತ್ತಿಃ ಕಥಮೇವಂ ವಿಧೀಯತಾಂ ಯತೋಽಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯ ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪಕ್ರಮಣಶಬ್ದೋ ನಾಸ್ತ್ಯೇವ| ಏವಮಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲೀಯೇಽಪಾಮಾರ್ಗತಣ್ಡುಲಶಬ್ದಸ್ಯಾಭಾವಾಚ್ಚ ಪ್ರತ್ಯಯೋತ್ಪತ್ತಿರ್ದುರ್ಲಭಾ| ತಥಾ ದಿವ್ಯಾಮ್ಭಸೋ ಗಾಙ್ಗಸಮುದ್ರಭೇದಃ ಪರೀಕ್ಷಾ ಚ ನೋಕ್ತಾ| ಪ್ರತ್ಯುತ ತತ್ರ ಪಠ್ಯತೇ| (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೧೯೧)- "ಜಲಮೇಕವಿಧಂ ಸರ್ವಂ ಪತತ್ಯೈನ್ದ್ರಂ ನಭಸ್ತಲಾತ್| ತತ್ಪತತ್ಪತಿತಂ ಚೈವ ದೇಶಕಾಲಾವಪೇಕ್ಷತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ ನಾಲಿಕೇರೋದಕಸ್ಯ ಗುಣಾ ನೋಕ್ತಾಃ| ತಥಾ, ಅಪಕ್ವಕ್ವಥಿತಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪವಿಶೇಷೋ ನೋಕ್ತಃ| ತಥಾ ಕಷಾಯೇ ಕಿಯದೌಷಧಂ ಕಿಮವಶೇಷಂ ಕ್ವಥನೀಯಮಿತ್ಯಾದಿ ಚ ನೋಕ್ತಮ್| ಮಿಶ್ರಕೇ ಸ್ನೇಹ ಏವಮಭ್ಯಧಾದಸೌ| "ತ್ರಿವೃತ್ತಾಂ ತ್ರಿಫಲಾಂ ದನ್ತೀಂ ದಶಮೂಲಂ ಪಲೋನ್ಮಿತಮ್| ಚತುರ್ಗುಣಂ ಜಲಂ ದತ್ತ್ವಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತದೇಷಾಮೌಷಧಾನಾಂ ಕಿಯನ್ಮಾನಮಪಿ ಸಲಿಲೇನೈತಾವತಾ ಕೀದೃಶಂ ಕಿಮುತ ಕ್ವಾಥನಿರ್ಯಾಸಾವಿತಿ| ತಥಾ ಕ್ವಥಿತಶೀತತೋಯಮಪಿ ಕಿಯತಾ ಪಾಕೇನ ಪಥ್ಯಂ ಭವತೀತಿ ನೋಕ್ತಮ್| ಮುದ್ಗೋ ಗ್ರಾಹೀತಿ ಚ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ತತ್ಪಾಠಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೨)-"ಕಷಾಯಮಧುರೋ ರೂಕ್ಷಃ ಶೀತಃ ಪಾಕೇ ಕಟುರ್ಲಘುಃ| ವಿಶದಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಘ್ನೋ ಮುದ್ಗಾಃ ಸೂಪ್ಯೋತ್ತಮೋ ಮತಃ||" ಇತಿ| ತಥಾ ವಾಸ್ತುಕಾದೀನಾಂ ಲಘುತ್ವಂ ನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾಚ ತತ್ಪಾಠಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೮೫)- "ಪಾಠಾಸುಷಾಸಠೀಶಾಕಂ ವಾಸ್ತುಕಂ ಸುನಿಷಣ್ಣಕಮ್| ವಿದ್ಯಾದ್ಗ್ರಾಹಿ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನಂ ಭಿನ್ನವರ್ಚಸ್ತು ವಾಸ್ತುಕಮ್||" ಇತಿ| ತಥೇಕ್ಷುವರ್ಗೇ, (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೭|೨೩೪)- " ಶೈತ್ಯಾತ್ಮಸಾದಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಾತ್ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ವಾಂಶಿಕೋ ವರಃ" ಇತ್ಯಸಾವಭ್ಯಧಾತ್| ಪೌಣ್ಡ್ರಕಶ್ಚ ವಾಂಶಿಕಾದ್ವರ ಇತಿ ಸುಪ್ರಸಿದ್ಧಮೇತತ್| ಅತ್ರ ಮತಿವೈಭವಾದ್ಭಟ್ಟಾರಕಹರಿಶ್ಚನ್ದ್ರೌ ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಮವೋಚತಾಮ್| ಯಥಾ ಪೌಣ್ಡ್ರಕಾದ್ವಾಂಶಿಕೋಽವರ ಇತಿ| ಏವಂ ಚೈತದುಪಪನ್ನಮೇವ| ತದೇವಮಾತ್ರೇಯಸ್ಯಾಪಿ ತನ್ತ್ರೇ ಯತೋ ಬಹವೋ ದೋಷಾ ಉದ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ, ತತಃ ಕಾ ಗಣನಾ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಣಾಮ್| ತಥಾ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಸಂಜ್ಞಾ ತನ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ಸದೋಷತ್ವಾನ್ನ ಕೃತಾ| ತಥಾ ಹಿ| ಆಯುಷೋ ವೇದ ಆಯುರ್ವೇದಃ, ತಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿರಾಯುರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತಿ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಅತ್ರ ಕೇಚಿದಾಹುಃ| ಆಯುಃಶಬ್ದಲೋಪಂ ಕೃತ್ವೇಹ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ| ಏವಮಪಿ ಸತಿ ಲೋಪಸ್ತಾವದಮಙ್ಗಲಃ| ಸೋಽಪ್ಯಾಯುಷಃ ಸ ಚ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೌ| ಇತ್ಯನ್ಯಾಯ್ಯೈವೈಷಾ ಸಂಜ್ಞಾ| ಕಿಂಚ ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿರಿತ್ಯೇತದಪಿ ತಾವದ್ವಕ್ತುಂ ನ ಯುಜ್ಯತೇ, ನಿತ್ಯತ್ವಾದಸ್ಯ ವೇದಸ್ಯ| ನಿತ್ಯೋ ಹ್ಯಯಮಾಯುರ್ವೇದಃ| ಆಯುಃಸನ್ತಾನಾದಿನಿತ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹ್ಯಾಯುಃಸಂತಾನಃ| ಸರ್ವಪ್ರಾಣಿಸಂವೇದ್ಯಶರೀರಾಪರಶರೀರಗೋ ಮನಃಪ್ರಬನ್ಧನಿತ್ಯತಯಾ ನಿತ್ಯಃ| ಅಸ್ಯ ನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದೋಽಪಿ ನಿತ್ಯಃ| ನಿತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚಾಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಮತ್ತ್ವಂ ವಕ್ತುಮಯುಕ್ತಮ್| ನನ್ವವಬೋಧೋಪದೇಶಾಭ್ಯಾಮುತ್ಪತ್ತಿರಸ್ಯೋಪಲಭ್ಯತೇ| ಯತಃ ಪ್ರಾಗುಪದೇಶಾನ್ನಾಸಾವುಪಲಭ್ಯತೇ| ಅತ ಉಪದೇಶಾನನ್ತರಮುಪದೇಶದ್ವಾರೇಣೋಪಲಭ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದವಬೋಧೋಪದೇಶಾವಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣತ್ವೇನ ಕಲ್ಪಯಿತ್ವೋತ್ಪತ್ತಿಮತ್ತ್ವಮಸ್ಯೋಚ್ಯತ ಇತಿ ಕೈಶ್ಚಿದೂಚೇ| ನೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಯತಃ ಸತೋ ಬೋಧೋಪದೇಶೌ ಸ್ತೋ ನಾಸತಃ| ತಥಾ ಚಾಚಷ್ಟೇ ಲೋಕಃ| ಅಮುನಾ ಗುರುಣಾ ಛಾತ್ರಾಯೋಪದಿಷ್ಟಂ ಶಾಸ್ತ್ರಮಿದಮಿತಿ| ಸತ ಏವೋಪದೇಶಾವಬೋಧೌ ಸ್ತಃ| ತಸ್ಮಾನ್ನಾವಬೋಧೋಪದೇಶಾವಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಕಾರಣಮಿತ್ಯತೋಽಪಿ ಹೇತೋರ್ವೇದೋತ್ಪತ್ತಿಸಂಜ್ಞೇತ್ಯಯುಕ್ತಾ| ಇತಿ ಸಂಜ್ಞಾನಾಂ ಸಾವದ್ಯತ್ವಂ ನಿರೂಪ್ಯ ನಿರವದ್ಯಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಸಂಜ್ಞಾ ಹಿ ತನ್ತ್ರೇ ಕೃತಾ| ಯಯೋಚ್ಚಾರಿತಮಾತ್ರಯೈವಾಽಶೇಷಸ್ತನ್ತ್ರಾರ್ಥಃ ಪ್ರಕಾಶ್ಯತೇ| ಪ್ರತಿಸ್ಥಾನಂ ಚ ಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಥಮಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಯಾ ಸ್ಥಾನಾರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ಚ ಯೇಽಧ್ಯಾಯಾಸ್ತನ್ತ್ರೇಽಸ್ಮಿಂಸ್ತತ್ಸಂಜ್ಞಾಭಿರ್ಯಥಾಸ್ವತನ್ತ್ರಮರ್ಥಜಾತಂ ಪ್ರಕಾಶಯನ್ತ ಇತಿ| ಇದಮಿದಾನೀಂ ಪೃಛ್ಯತೇ ತನ್ತ್ರಕಾರಃ| ಯದಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಕಿಂಚಿದುಚ್ಯತೇ ಸ್ಮ ಭವದ್ಭಿಸ್ತತ್ಸ್ವಬುದ್ಧಿಪರಿಕಲ್ಪಿತಮುತ ನೇತ್ಯಾಹ| ಸ೦ - ಇತಿಶಬ್ದ ಏವಮರ್ಥೇ| ಯಥಾ ಇತಿ ಹ ಸ್ಮ, ತಾನಾಹ| ಹಶಬ್ದೋಽನುಕಮ್ಪಾಯಾಮ್| ಬ್ರೂಧಾತೋಃ ಸ್ಮ ಉಪಪದೇ ಭೂತಾನದ್ಯತನಪರೋಕ್ಷೇ 'ಲಟ್ ಸ್ಮೇ' ಇತಿ ಲಟ ಆಹಾದೇಶಃ| ಅತ್ರೇರಪತ್ಯಮಾತ್ರೇಯಃ| 'ಇತಶ್ಚಾನಿಞಃ' ಇತಿ ಢಕ್| ಆತ್ರೇಯ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ಧನ್ವನ್ತರಿಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಋಷಯಶ್ಚ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಮಹತ್ವಂ ತಜ್ಜ್ಞಾನಾತಿಶಯಯೋಗಾತ್| ತೇನಾಯಮರ್ಥೋಽನೇನ ಕಾರಣೇನಾನುಕಮ್ಪಯಾ, ನ ತು ಫಲಾಕಾಙ್ಕ್ಷಯಾ, ಭಗವನ್ತ ಆತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯೋಽಬ್ರುವನ್| ನಾಸ್ಮಾಭಿಃ ಸ್ವಮತಿಪರಿಕಲ್ಪಿತಂ ಕಿಞ್ಚಿದಪ್ಯತ್ರೋಕ್ತಮ್| ಕೇವಲಂ ದೂತಸನ್ದೇಶವಚನನ್ಯಾಯೇನ ಯುಗಾನುರೂಪಃ ಕ್ರಮಮಾತ್ರೋಽನ್ಯಥಾ ಕೃತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚಾಸ್ಯೈವಸಙ್ಗ್ರಹೇ- (ಸೂ. ಅ. ೧) "ನ ಮಾತ್ರಾಮಾತ್ರಮಪ್ಯತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿದಾಗಮವರ್ಜಿತಮ್| ತೇಽರ್ಥಾಃ ಸ ಗ್ರನ್ಥಸನ್ದರ್ಭಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಾಯ ಕ್ರಮೋಽನ್ಯಥಾ" ಇತಿ| ತದೇವಮಾಗಮಪ್ರಾಮಾಣ್ಯಮಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯೇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

ಆಯುಃಕಾಮಾಯಮಾನೇನ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್| ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷು ವಿಧೇಯಃ ಪರಮಾದರಃ||೨||

ಸ೦- ಆಯುರ್ವೇದಯತಿ ಜ್ಞಾಪಯತಿ ಪ್ರಕೃತಿಜ್ಞಾನರಸಾಯನದೂತಾರಿಷ್ಟಾದ್ಯುಪದೇಶಾದಿತ್ಯಾಯುರ್ವೇದಃ| ತಸ್ಯೋಪದೇಶಾ ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶಾಃ| ಉಪದಿಶ್ಯನ್ತ ಆಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಉಪಪತ್ತಿಭಿರಿತ್ಯುಪದೇಶಾ ಆಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರಾಣಿ| ತೇಷು ಪರಮಾದರಃ ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನರೂಪ ಉತ್ಕೃಷ್ಟೋ ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಆಯುರ್ವೇದೋಪದೇಶೇಷ್ವಿತಿ ಬಹುವಚನನಿರ್ದೇಶಾದಯಮರ್ಥೋ ಬೋಧ್ಯತೇ| ಬಹುಷ್ವಾಯುರ್ವೇದತನ್ತ್ರೇಷು ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಅನೇಕಾಯುರ್ವೇದಾವಲೋಕನಾದ್ಧಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ನ ಮನಾಗಪಿ ಸನ್ದೇಹೋ ಜಾಯತೇ| ಕಿಂ ಕುರ್ವತಾ ಪುರುಷೇಣ-ಆಯುಃ ಕಾಮಯಮಾನೇನ ಜೀವಿತಮಭಿಲಷತಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಮಾಯುಃ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್| ಧ್ರಿಯತೇ ಲೋಕೋಽನೇನೇತಿ ಧರ್ಮಃ| ಅರ್ಥ್ಯತೇ ಯಾಚ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಸುಖಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್, ತಾದಾತ್ತ್ವಿಕಮಾತ್ಯನ್ತಿಕಂ ಚ| ತಾದಾತ್ವಿಕಂ ಕಿಯತ್ಕಾಲಾನ್ತರಾಸ್ಥಾಯಿತ್ವಾತ್ಸುಖಾವಭಾಸಂ, ನ ಪರಮಾರ್ಥತಃ ಸುಖಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೮/೩೭) 'ತಾದಾತ್ವಸುಖಸಂಜ್ಞೇಷು ಭಾವೇಷ್ವಜ್ಞೋಽನುರಜ್ಯತೇ'| ಇತಿ| ತದೇತತ್ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣ ಸುಖಂ ನ ತ್ವತ್ಯನ್ತಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶಯಿತುಂ ಸುಖಸಂಜ್ಞೇಷ್ವಿತಿ ಮುನಿನೋಕ್ತಮ್| ಆತ್ಯನ್ತಿಕಂ ಸುಖಂ ಮೋಕ್ಷಾಖ್ಯಂ, ಯತ್ರ ನ ದುಃಖಾನಾಂ ಶ್ಲೇಷಃ| ತೇಷಾಂ ಸಾಧನಮುಪಾಯೋ ಧರ್ಮಾರ್ಥಸುಖಸಾಧನಮ್|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

ಅಥಾಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಗೌರವೋತ್ಪಾದನಾಯಾಗಮಶುದ್ಧಿಂ ದರ್ಶಯತಿ ಬ್ರಹ್ಮಾ ಸ್ಮೃತ್ವಾಽಽಯುಷೋ ವೇದಂ ಪ್ರಜಾಪತಿಮಜಿಗ್ರಹತ್| ಸೋಽಶ್ವಿನೌ ತೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಂ ಸೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ಮುನೀನ್||೩|| ತೇಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾಂಸ್ತೇ ತು ಪೃಥಕ್ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತೇನಿರೇ| |೪|

ಸ೦- ಬ್ರಹ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾ ಆಯುಷೋ ವೇದಂ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಪ್ರಜಾಪತಿಂ ದಕ್ಷಮಜಿಗ್ರಹದ್ ಅವಾಬೋಧಯತ್| ಸ್ಮೃತ್ವೇತ್ಯನೇನೈತದ್ಗಮಯತಿ ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಸ್ಮರ್ತೃತ್ವಮೇವಾತ್ರ ನ ಕರ್ತೃತ್ವಮ್| ನಿತ್ಯತ್ವಾದಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ| ನಿತ್ಯತ್ವಂ ಚಾಸ್ಯ ಪ್ರಾಕ್ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಗ್ರಹೇರ್ಣ್ಯನ್ತಸ್ಯಾತ್ರ ಬುದ್ಧ್ಯರ್ಥತ್ವಾತ್ ಪ್ರಜಾಪತಿಶಬ್ದಸ್ಯ ಗತಿಬುದ್ಧೀತ್ಯಾದಿನಾ ಕರ್ಮಸಂಜ್ಞಾ| ಸ ಪ್ರಜಾಪತಿರಶ್ವಿನಾವಜಿಗ್ರಹತ್| ತೌ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷಮಿನ್ದ್ರಮಜಿಗ್ರಹತಾಮಿತಿ ವಚನವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಸ ಶಕ್ರೋಽತ್ರಿಪುತ್ರಾದಿಕಾನ್ ಮುನೀನ್ ಬೋಧಯಾಮಾಸ| ಅತ್ರಿಪುತ್ರ ಆತ್ರೇಯ ಆದಿರ್ಯೇಷಾಂ ಧನ್ವನ್ತರಿನಿಮಿಕಾಶ್ಯಪಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೇ ಚಾತ್ರೇಯಾದಯೋಽಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾನಜಿಗ್ರಹನ್| ತೇ ತ್ವಗ್ನಿವೇಶಾದಯಃ ಷಟ್ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಶಾಸ್ತ್ರಾಣ್ಯಗ್ನಿವೇಶಭೇಡಜಾತೂಕರ್ಣಪರಾಶರಹಾರೀತಕ್ಷಾರಪಾಣಿನಾಮಾಭಿಧೇಯಾನಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ ತೇನಿರೇ ವಿಸ್ತಾರಿತವನ್ತಶ್ಚಕ್ರುಃ| ತನ್ತ್ರ್ಯನ್ತೇ ಧಾರ್ಯನ್ತ ಆಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಏಭಿರಿತಿ ತನ್ತ್ರಾಣಿ|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

ನನು ಯದಿ ತೈಸ್ತನ್ತ್ರಾಣಿ ಪುನರ್ಯುಗಾನುರೂಪಸನ್ದರ್ಭೈಃ ಸಙ್ಗೃಹೀತಾನಿ| ತತ್ಕಿಮಿದಾನೀಮನೇನ ಶಾಸ್ತ್ರೇಣ ಕೃತೇನೇತ್ಯಾಹ | ತೇಭ್ಯೋಽತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸಾರತರೋಚ್ಚಯಃ||೪|| ಕ್ರಿಯತೇಽಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಂ ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| |೫|

ಸ೦- ತೇಭ್ಯ ಇತಿ| ತೇಭ್ಯೋ ಗ್ರನ್ಥೇಭ್ಯೋಽತಿವಿಪ್ರಕೀರ್ಣೇಭ್ಯೋ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತೇಭ್ಯ ಉಚ್ಚಾವಚೋಕ್ತಾರ್ಥತಯೈವೇತಶ್ಚೇತಶ್ಚ ಗತೇಭ್ಯಃ| ಅತ ಏವ ಕಶ್ಚಿದೇವಾರ್ಥಃ ಕಸ್ಮಾದೇವ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರಾಜ್ಜ್ಞಾಯತೇ| ಯಥಾ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಣೀತಾತ್ತನ್ತ್ರಾದೇವಾವಗಮ್ಯತೇ ನ ತಥಾಗ್ನಿವೇಶಾದಿಕಾತ್| ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ ಜನಕಪ್ರಣೀತಾತ್ತನ್ತ್ರಾದ್ಯಥಾವಗಮ್ಯತೇ ನ ತಥಾ ಸುಶ್ರುತಪ್ರಣೀತಾತ್| ಅತಃ ಪ್ರಾಯೋ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಸಾರತರೋಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತೇ| ಉಚ್ಚೀಯನ್ತೇ ಸಙ್ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಾಃ ಪದಾರ್ಥಾ ಅನೇನೇತ್ಯುಚ್ಚಯಃ| ಯಥಾ ವಾ ಯವಾದೀನಾಂ ಬಹುಕ್ಷೇತ್ರಜಾತಾನಾಮೇಕಸ್ಮಿನ್ ಸ್ಥಾನೇ ಉಚ್ಚಯೋ ರಾಶೀಕೃತ್ಯ ಸ್ಥಾಪನಂ ವಿಧೀಯತೇ ತಥೇಹ ಸಾರತರಾಣಾಮುಚ್ಚಯಃ| ಸಾರತರಗ್ರಹಣೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ, ಸಙ್ಗ್ರಹೇಣೈವ ಸಾರಾಣಾಮುಚ್ಚಯಃ ಕೃತಃ| ಅನೇನ ತಥಾ ಸಾರತರಾಣಾಂ ಪ್ರದೇಶಾನಾಮುಚ್ಚಯಃ ಕ್ರಿಯತ ಇತಿ| ಕಿಂ ನಾಮ ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮ್| ಏತಚ್ಚ ಸಾನ್ವಯಾರ್ಥಮಸ್ಯ ನಾಮ| ಯಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಸರ್ವಾವಯವೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಧಾನದೇಶೋ ಹಿ ಹೃದಯಮ್, ತಥೇದಮಷ್ಟಾಙ್ಗಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಭೂತತ್ವಾದ್ ಹೃದಯಮಿವ ಹೃದಯಮ್| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಉ. ಅ. ೪೦|೮೮)- ಹೃದಯಮಿವ ಹೃದಯಮೇತದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಷ್ಟೌ ಚ ತಾನ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾನಿ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಹೃದಯಂ, ಸಾರತರಸಙ್ಗ್ರಹಣಾತ್| ಕೀದೃಶಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮ್| ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಸಂಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ವಿಸ್ತರಶ್ಚ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೌ, ಅತಿಶಯೇನ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರೌ ಯತ್ರ ನ, ತನ್ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಅತಿಶಬ್ದಸ್ಯಾತ್ರ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ತನ್ತ್ರಂ ಯಥಾ ಸಿದ್ಧಸಾರಾದಿ, ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಾತಿವಿಸ್ತರಂ ಯಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿ| ಇದಂ ತು ತನ್ತ್ರಂ ನಾತಿಸಂಕ್ಷೇಪವಿಸ್ತರಮ್| ಅತಿಸಂಕ್ಷೇಪೋಕ್ತಂ ಸ್ವಲ್ಪಧಿಯಾಂ ನೋಪಕೃತಯೇ| ತೇಷಾಂ ಹಿ ಯಥೋಕ್ತಾಗಮಮಾತ್ರಂ ಶ್ರೇಯಃ, ನ ತು ವಾಕ್ಯಾರ್ಥಪರ್ಯಾಲೋಚನಾದಧಿಕಃ ಪರಾಮರ್ಶಃ| ಅತಿವಿಸ್ತೀರ್ಣಂ ತು ಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನೈಸ್ತೇಷಾಂ ದುಃಶಕ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾದಲ್ಪಮಧ್ಯೋತ್ತ್ಕೃಷ್ಟಬುದ್ಧಿಶಿಷ್ಯಹಿತಾರ್ಥಂ ತನ್ತ್ರಮೇತದುದ್ದಿಷ್ಟಮ್|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

ಕಾನಿ ಪುನಸ್ತಾನ್ಯಷ್ಟಾಙ್ಗಾನೀತ್ಯಾಹ | ಕಾಯಬಾಲಗ್ರಹೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಶಲ್ಯದಂಷ್ಟ್ರಾಜರಾವೃಷಾನ್||೫|| ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನಿ ತಸ್ಯಾಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಯೇಷು ಸಂಶ್ರಿತಾ| |೬|

ಸ೦- ಕಾಯೇತಿ| ಕಾಯಶ್ಚ ಬಾಲಶ್ಚ ಗ್ರಹಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಂ ಚ ಶಲ್ಯಂ ಚ ದಂಷ್ಟ್ರಾ ಚ ಜರಾ ಚ ವೃಷಶ್ಚೇತೀತರೇತರದ್ವನ್ದ್ವಃ| ನನು ಸರ್ವಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಃ ಕಾಯಾಶ್ರಿತತ್ವಾತ್ ಕಾಯಶಬ್ದೋಽರ್ಥಾದಾಕ್ಷಿಪ್ತ ಏವ| ತತ್ಕಿಮರ್ಥಂ ಕಾಯಶಬ್ದ ಉಪಾದೀಯತೇ| ಬ್ರೂಮಃ| ಪ್ರಕರ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ ಪುರುಷಾಯ ಅಭಿರೂಪಾಯ ಕನ್ಯಾ ದೇಯೇತ್ಯತ್ರಾಭಿರೂಪಗ್ರಹಣಾದಭಿರೂಪತಮಾಯೇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯತೇ, ತಥೇಹಾಪಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟೋ ಯಃ ಕಾಯಃ ಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುಃ ಪ್ರಕೃಷ್ಟಾ ಚ ಯಾವಸ್ಥಾ, ತಥಾ ಯುಕ್ತಃ| ತತ್ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಃ ಕಾಯಶಬ್ದ ಉಪಾತ್ತಃ| ತಥಾ 'ಚಿಞ್ ಚಯನೇ' ಇತ್ಯಸ್ಮಾದ್ಧಾತೋರ್ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತಃ ಕಾಯಶಬ್ದಃ| ಚೀಯತೇ ಪ್ರಶಸ್ತದೋಷಧಾತುಮಲೈರಿತಿ ಕಾಯಃ| ತದೇವಂ ಸರ್ವಶರೀರೋಪತಾಪಕಾನಾಮಾಮಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥನೋದ್ಭವಾನಾಂ ಜ್ವರರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿಸಾರಾದೀನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯತ್ರೋಪಶಮಯೋಗೋ ನಿಗದ್ಯತೇ, ತತ್ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾನಾಮಾಙ್ಗಮ್| ಬಲಸತ್ತ್ವಸಮ್ಪೂರ್ಣಧಾತುತ್ವಾದ್ ಯೌವನಾವಸ್ಥಕಾಯಸ್ಯ ಪ್ರಥಮನಿರ್ದೇಶಃ| ಬಾಲದೇಹೇಽಸಮ್ಪೂರ್ಣಬಲಧಾತುತ್ವಾದಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾಪ್ರಭಾವಾತ್ ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಂ ಪೃಥಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಬಾಲೌಪಯಿಕಭೇಷಜಂ ಧಾತ್ರೀದುಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ದುಗ್ಧೋದ್ಭವವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮಾದಿನಿರ್ದೇಶಾಚ್ಚ| ನನ್ವೇವಂ ವೃದ್ಧಸ್ಯ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾಯಾ ಅಭಾವಾತ್ತದ್ದೇಹೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸೇತಿ ಕಥಂ ವ್ಯಪದೇಶಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಭೂತಪೂರ್ವಗತ್ಯಾ ವೃದ್ಧದೇಹೇನ ಹಿ ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಯೋವಸ್ಥಾ ಪೂರ್ವಮನುಭೂತಾ| ಅತೋ ಭೂತಪೂರ್ವಗತ್ಯಾ ತತ್ರ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸೋಪದೇಶೋ ಯುಕ್ತಃ| ಏವಂ ಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಾ ನಾಮ, ಯತ್ರ ದೇವಾದಿಗ್ರಹಗೃಹೀತಾನಾಂ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಶಾನ್ತಿಕರ್ಮ ವಿಧೀಯತೇ| ಯತ್ರೋರ್ಧ್ವಜತ್ರುಗತಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂನೇತ್ರಕರ್ಣಘ್ರಾಣಾದಿಸಂಶ್ರಿತಾನಾಮಾಶ್ಚೋತನಶಲಾಕಾದಿನೋಪಶಮೋ ವರ್ಣ್ಯತೇ ತದೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾನಾಮಾಙ್ಗಮ್| ಅತ್ರ ಚ ಜನ್ಮನಃ ಪ್ರಭೃತಿ ವಿಚಾರೋಪದೇಶಾದ್ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸೈವ ಪ್ರಾಗ್ವಕ್ತುಂ ಯುಕ್ತಾ| ಕಿನ್ತು ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಸ್ತಾ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ಬಾಲಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಬಾಲಸ್ಯ ಚ ಗ್ರಹಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ ಗ್ರಹಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತತಃ ಶರೀರಸ್ಯ ಮೂಲರಕ್ಷಾರ್ಥಮೂರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಲಾಕ್ಯಂ ನಾಮ| ತತಃ ಶಸ್ತ್ರಸಾಧನಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಶಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಪೀಡಾಕರಣಸಮಾನತ್ವಾತ್ ದಂಷ್ಟ್ರಾಚಿಕಿತ್ಸಾ| ದಂಷ್ಟ್ರಾ ವಿಷಾತ್ಮಿಕಾ| ವಿಷೇಣಾಶು ಚ ಮರಣೇ ಸಮ್ಭಾವ್ಯಮಾನೇ ರಸಾಯನೋಪಯೋಗೋ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ರಸಾಯನಚಿಕಿತ್ಸಾ| ಅಥವಾ ವಿಷಸ್ಯ ರಸಾಯನಜೇಯತ್ವಾದ್ರಸಾಯನಕಥನಪ್ರಸ್ತಾವಃ| ತತೋಽನನ್ತರಂ ವಾಜೀಕರಣಸ್ಯ ಭರಣೇನ ಪ್ರಸ್ತಾವಃ| ತಥಾ ಚಾಧೀತೇ ಗ್ರನ್ಥಕೃತ್ (ಉ.ಅ.೪೦|೧)- "ವಾಜೀಕರಣಮನ್ವಿಚ್ಛೇತ್ಸತತಂ ವಿಷಯೀ ಪುಮಾನ್ " ಇತಿ| ರಸಾಯನಸ್ಯ ಪಶ್ಚಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ್ರಾಲ್ಪದುಷ್ಟರೇತಸಾಂ ತದಾಪ್ಯಾಯನಪ್ರಸಾದೋಪಜನನರೂಪಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕ್ರಿಯತೇ ತದ್ವಾಜೀಕರಣಮ್| ಏವಮೇತಾನಿ ಕಾಯಾದೀನಿ, ತಸ್ಯಾಯುರ್ವೇದಸ್ಯ, ಅಷ್ಟಾವಙ್ಗಾನ್ಯಾಹುರ್ವದನ್ತಿ| ಬ್ರಹ್ಮಾಽಽತ್ರೇಯಾದಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯೇಷು ಕಾಯಾದಿಷು ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಸಂಶ್ರಿತಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತಾ| (ಚ.ಸೂ.ಅ.೯|೫)- " ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಶಸ್ತಾನಾಂ ಧಾತುವೈಕೃತೇ| ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ|" ಇತಿ ಮುನಿಪ್ರೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಂ ನೇಹ ತನ್ತ್ರಕೃದ್ವ್ಯಧತ್ತ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಬ್ದಾದೇವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಲಬ್ಧತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಮಾಹ| ನಿನ್ದಾಕ್ಷಮಾವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರವಿಚಾರಣಾಸು ಸಾ ನಿಷ್ಪದ್ಯತ ಇತಿ| ಕಿತೇರ್ಧಾತೋರ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತೀಕಾರ ಏವಾಸ್ಯ ವ್ಯುತ್ಪಾದಿತತ್ವಾತ್|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

ಕಾಯಸ್ಯ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಮುದಾಯತ್ವಾತ್ತಾನೇವ ದೋಷಾದೀನ್ ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ | ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೇತಿ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ ಸಮಾಸತಃ||೬||

ಸ೦- ವಾಯುರಿತಿ| ಚ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಕಫೋ ದೋಷಮಧ್ಯೇ ಸಮುಚ್ಚೀಯತೇ| ಇತ್ಯನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸಮಾಸತಃ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್, ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ| ನನು ಪ್ರಸ್ತುತತ್ವಾದಿಹ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಯಾ ವಾತಾದಯೋ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಾಃ, ನ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯಾ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ರಸಾದಿದೂಷಣಪೂರ್ವಕಮೇಷಾಂ ವಿಕಾರಕರಣೇ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯಾ ತೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ , ನ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಯಾ| ನ ಹ್ಯೇತೇ ಧಾತುರೂಪಾ ಜಾತು ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ಕುರ್ವತೇ ದೇಹಧಾರಣವರ್ಧಕತ್ವಾತ್| ಏತೇ ಮುನಿನಾಪಿ ಚರಕೇಣ ಪೂರ್ವಂ ದೋಷಸಂಜ್ಞಯೈವ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸೂ.ಅ.೧/೫೬)- "ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಶ್ಚೋಕ್ತಃ ಶಾರೀರೋ ದೋಷಸಙ್ಗ್ರಹಃ " ಇತಿ| 'ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಯ ಏವ ಸಮಾಸತಃ ' ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದೇಶೇ ಕರ್ತವ್ಯೇ ಯದೇಷಾಂ ಪೃಥಗ್ವಿಭಕ್ತ್ಯಾ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತಃ , ಸ ಪ್ರಧಾನತ್ವಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಃ| ಬಹುವಚನಾದೇವ ತ್ರಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ತ್ರಿಗ್ರಹಣಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ , ನ ಚತುರ್ಥೋಽಸ್ತೀತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಾ ಹಿ ಚತುರ್ಥಂ ದೋಷಮೀಹನ್ತೇ| ತೇಷಾಂ ಹ್ಯಯಮಭಿಪ್ರಾಯಃ| ಯಥಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಲಕ್ಷಣಕಾರ್ಯವಿಕಾರಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ಯುಪದೇಶಸ್ತಥಾ ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ| ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಂ , ಸರ್ವದೇಹವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪಿ ಪ್ಲೀಹಯಕೃತೀ| ಲಕ್ಷಣಂ ಚ, ಪದ್ಮೇನ್ದ್ರಗೋಪಹೇಮಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯಂ, ದೇಹಸ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಿತೀ| ವಿಕಾರಃ, ವಿಸರ್ಪಪ್ಲೀಹಾದಿ| ಚಿಕಿತ್ಸಾ, ಸಿರಾವ್ಯಧಾದಿಕಂ ಕರ್ಮೇತಿ| ತದೇತದಸಾರಮ್| ವಾತಾದಯೋ ಹ್ಯಸ್ಯ ದೂಷ್ಯಸ್ಯ ಸತಃ ಕಥಂ ದೋಷತ್ವಂ ಕರ್ತುಂ ಪಾರಯನ್ತಿ| ಯತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದನ್ವರ್ಥನಾಮತ್ವಾಚ್ಚ ವಾತಾದೀನಾಮೇವ ದೋಷತ್ವಂ, ನ ರಸಾದೀನಾಮ್| ವಾತಾದಯೋ ಹಿ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಾತ್ಪ್ರಧಾನಾಃ| ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾ ಇತಿ ತೇಷಾಮೇವ ಚಾನುಗತಾರ್ಥಾ ಸಂಜ್ಞಾ ಪ್ರವೃತ್ತಾ| ರಸಾದ್ಯಾಸ್ತು ಪಾರತನ್ತ್ರ್ಯಾದಪ್ರಧಾನಾಃ| ತೇ ಚ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ತಸ್ಮಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ದೂಷ್ಯತ್ವಮ್, ನ ದೋಷತ್ವಮ್| ಯದ್ಯೇವಂ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಣಾದ್ ದೂಷ್ಯತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಿತ್ತೇನ ಹಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದೂಷ್ಯತ ಇತಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ ಪಾಣ್ಡುರೋಗನಿದಾನೇ (ನಿ.ಅ.೧೩) ಪಿತ್ತಪ್ರಧಾನಾ ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮತ್ವಗ್ರಕ್ತಮಾಂಸಾನಿ ಪ್ರದೂಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತದತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಪಿತ್ತೇನ ದೂಷ್ಯತೇ| ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವದ್ರಕ್ತಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಪ್ರಸಙ್ಗ ಇತಿ ಯೋ ಮನ್ಯೇತ, ತಂ ಪ್ರತಿ ಬ್ರೂಮಃ| ವಿಷಮ ಉಪನ್ಯಾಸಃ| ವಾತಾದಯೋ ಹಿ ಸರ್ವದೈವ ರಸಾದೀನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ, ನ ತು ರಸಾದಯಃ ಕದಾಚಿದಪಿ ವಾತಾದೀನ್ ದೂಷ್ಯನ್ತಿ| ವಾತಾದೀನಾಂ ತು ಮಧ್ಯಾದ್ಯದಿ ಕಶ್ಚಿದ್ದೂಷ್ಯತೇ, ಸ ತೇಷಾಮನ್ಯತಮೇನ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಕೃತಿಲಕ್ಷಣೇ ವಾತಪ್ರಕೃತೇಃ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತೇಶ್ಚ ಯಥಾ ಲಕ್ಷಣಂ ದೃಶ್ಯತೇ, ನೈವಂ ರಕ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಕಾರೇಣ ಜ್ವರಾದಯೋ ವಾತಾದಿವಿಶೇಷಣವಿಶಿಷ್ಟಾ ಏವೋಕ್ತಾಃ| ಯಥಾ ವಾತಜ್ವರೋಽಯಂ ಪಿತ್ತಜ್ವರೋಽಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜ್ವರೋಽಯಮ್, ನ ತು ರಕ್ತಜ್ವರೋಽಯಮಿತಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ಯೇಽಪಿ ರಕ್ತಜಾ ವಿಕಾರಾ ವಿಸರ್ಪಾದಯಸ್ತೇಷ್ವಪಿ ಘೃತದಗ್ಧನ್ಯಾಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಯಥಾ ಘೃತಸ್ಯಾನ್ತರ್ಹಿತೇನಾಗ್ನಿನಾ ದಗ್ಧೋ ಘೃತದಗ್ಧ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ತದ್ವದ್ರಕ್ತಸ್ಥೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೋಷೈರ್ಜಾತೋ ರಕ್ತಜೋಽಯಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಯತ್ರ ಕ್ವಚಿದ್ರಕ್ತಸ್ಯ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಾದೌ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸಾ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣೈವ, ನಾಸಾವನುಗತಾರ್ಥಾ| ತಸ್ಯ ದೂಷ್ಯತ್ವೇನೈವ ಪ್ರವೃತ್ತೇಃ| ತಥಾ ಚೈವಂ ಪುರೀಷಾದೀನಾಮಪಿ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣ ವ್ಯವಹಾರೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧೮|೩೮)- "ನ ಘೃತಂ ಬಹುದೋಷಾಯ ದೇಯಂ ಯನ್ನ ವಿರೇಚನಮ್| ತೇನ ದೋಷೋ ಹ್ಯುಪಸ್ತಬ್ಧಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪುರೀಷಸ್ಯ ದೋಷತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತಥೋದರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಚರಕಸ್ಯ, ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ವಾ ಅಸ್ಯ, (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧|೧೦)- "ದೋಷೇಣ ಭಸ್ಮನೇವಾಗ್ನೌ ಛನ್ನೇಽನ್ನಂ ನ ವಿಪಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾದಾದೋಷಪಚನಾಜ್ಜ್ವರಿತಾನುಪವಾಸಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಆಮಸ್ಯಾಪಿ ದೋಷತ್ವಮುಕ್ತಮ್| ತದೇವಂ ವಾತಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಏವ ದೋಷಾಃ, ನ ರಕ್ತಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮೇತತ್ ಸಮಾಸತಃ| ವಿಸ್ತರತಸ್ತು ಸಂಸರ್ಗಸನ್ನಿಪಾತಕ್ಷಯಸಮತಾಭೇದಭಿನ್ನಾಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಯಾ ಚ ಕಲ್ಪ್ಯಮಾನಾ ಆನನ್ತ್ಯಂ ಯಾನ್ತಿ|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

ವಿಕೃತಾವಿಕೃತಾ ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಚ| |೭|

ಸ೦-ವಿಕೃತಾಃ ಸ್ವಭಾವಪ್ರಚ್ಯುತಾಃ, ದೇಹಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ದೇಹಪದಮತ್ರ ಜೀವಿತೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಜೀವಿತೇನ ವಿನಾ ಕುರ್ವನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅವಿಕೃತಾಃ ಪುನರ್ದೇಹಂ ವರ್ತಯನ್ತಿ ಯಾಪಯನ್ತಿ| ವಿಕೃತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರಾಗುಪನ್ಯಾಸಃ, ತೇಷಾಂ ಪ್ರಕೃತ್ಯವಸ್ಥಾನೇ ನಿತ್ಯಂ ಭಿಷಜಾ ಯತ್ನವತಾ ಭಾವ್ಯಮಿತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಮಹಾನ್ಪ್ರತ್ಯವಾಯಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

ಇದಾನೀಮೇಷಾಂ ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನಂ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ | ತೇ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ||೭||

ಸ೦- ಅಧಶ್ಚ ಮಧ್ಯಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಚಾಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಾನಿ, ತಾನಿ ಸಂಶ್ರಯ ಆಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಽಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ| ಹೃಚ್ಚ ನಾಭಿಶ್ಚ ಹೃನ್ನಾಭೀ, ತಯೋರ್ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋಃ| ತೇ ವಾತಾದಯೋ ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಸರ್ವಶರೀರಚರಾ ಅಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಧೋಮಧ್ಯೋರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಾಃ| ವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ನನು ಕಿಮಿದಂ ವಾಕ್ಯಶೇಷತ್ವಂ ನಾಮ| ಉಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಿನ್ ಖಲು ಪದೇಽನುಚ್ಚಾರ್ಯಮಾಣೇಽರ್ಥಗತಿಂ ಪಶ್ಯನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ, ತಚ್ಛೇಷಮಿತಿ| ಉಚ್ಚಾರಣಕಾಲೇ ತೇನ ವಿನಾಽಭಿಧೇಯಸಿದ್ಧೇಃ| ವ್ಯಾಖ್ಯಾಕಾಲೇ ತು ಮನ್ದಬುದ್ಧಿವ್ಯುತ್ಪತ್ತಯೇ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ತತ್ರ ನಾಭೇರಧೋ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಮ್| ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಹೃದಯಾದೂರ್ಧ್ವಂ ಕಫಸ್ಯ| ನನು ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಿತಿ ಕಥಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ಯಾವತಾ ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗತ್ವಾದೇಕವದ್ಭಾವೇ ಸನಪುಂಸಕಮಿತಿ ನಪುಂಸಕತ್ವೇ ಹೃನ್ನಾಭಿ ಇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರ ಏವ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾನ್ನೈಕವದ್ಭಾವಃ| ತದಭಾವಾಚ್ಚ ತದಾಶ್ರಯಂ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್| ಸರ್ವೋಽಪಿ ದ್ವನ್ದ್ವೋ ವಿಭಾಷೈಕವದ್ಭವತೀತಿ| ದೃಶ್ಯತೇ ಚಾನ್ಯತ್ರಾಪಿ| ತಥಾ ಚ ರುದ್ರಭಟ್ಟಃ (ರುದ್ರಟಃ ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ ಅ.೭/೮೧)- - "ಕೌಟಿಲ್ಯಂ ಕಚನಿಚಯೇ ಕರಚರಣಾಧರದಲೇಷು ರಾಗಸ್ತೇ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ, ಅಸ್ಯೈವ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಃ (ನಿ.ಅ.೭/೧೯) "ಶಿರಃಪೃಷ್ಠೋರಸಾಂ ಶೂಲಂ" ಇತಿ| ತಥಾ, (ನಿ.ಅ.೧೬|೬) "ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು" ಇತಿ| ತಥಾ, "ವಾಯುಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೃನ್ನಾಭ್ಯೋರಿತಿ ಪ್ರಯೋಗೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

ಅಥೈಷಾಂ ಸಕಲಕಾಲವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ನಿಯತಕಾಲತ್ವಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಽನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ ಕ್ರಮಾತ್| |೮|

ಸ೦-ವಯಶ್ಚ ಅಹಶ್ಚ ರಾತ್ರಿಶ್ಚ ಭುಕ್ತಂ ಚ ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಿ ತೇಷಾಂ, ಕ್ರಮಾದ್ಯಥಾಸಂಖ್ಯಂ, ತೇ ವಾತಾದಯಃ, ಅನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾ ಭವನ್ತಿ| ಅನ್ತಶ್ಚ ಮಧ್ಯಶ್ಚಾದಿಶ್ಚಾನ್ತಮಧ್ಯಾದಯಸ್ತೇಷು ಗಚ್ಛನ್ತೀತ್ಯನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ದೃಶ್ಯತ ಇತಿ ಡಃ| ತೇನಾಯಮರ್ಥಃ, ವಯಸಃ ಮನುಷ್ಯಾಯುಷಃ, ಅನ್ತಃ ಪಶ್ಚಿಮೋ ಭಾಗಃ, ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯೋ ಭಾಗಃ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದ್ಯೋ ಭಾಗಃ ಕಫಸ್ಯ| ಏವಮಹ್ನೋ ರಾತ್ರೇಶ್ಚ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಭುಕ್ತಮಾಹಾರಃ, ತಸ್ಯಾನ್ತೇ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾದ್ರಸಾನಾಂ ಜೀರ್ಣಪ್ರಾಯಾವಸ್ಥಾ, ವಾಯೋಃ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಮಧ್ಯೋ ವಿದಾಹಾವಸ್ಥಾ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಆದ್ಯಾವಸ್ಥಾ ತು ಯಸ್ಯಾಂ ಮಧುರೀಭಾವ ಆಹಾರಸ್ಯ, ತತ್ರ ಕಫಸ್ಯ ಕೋಪಕಾಲಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಚಾಹಾರಸ್ಯ ಜಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗವಶಾದ್ಬಹ್ವ್ಯೋಽಪಿ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾ ಅವಸ್ಥಾಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾಪ್ಯೇತಾಸಾಮೇವ ಸುತರಾಮುಪಯೋಗಿತ್ವಾದಿಹ ನಿರ್ದೇಶಃ| ತಥಾ ಏತಾ ಏವ ತಿಸ್ರೋಽವಸ್ಥಾಃ ಸ್ವಕರ್ಮ ದರ್ಶಯನ್ತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶಾ.ಅ.೩/೫೭)- - "ಆದೌ ಷಡ್ರಸಮಪ್ಯನ್ನಂ ಮಧುರೀಭೂತಮೀರಯೇತ್| ಫೇನೀಭೂತಂ ಕಫಂ, ಯಾತಂ ವಿದಾಹಾದಮ್ಲತಾಂ ತತಃ| ಪಿತ್ತಮಾಮಾಶಯಾತ್ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ್ಯವಮಾನಂ, ಚ್ಯುತಂ ಪುನಃ| ಅಗ್ನಿನಾ ಶೋಷಿತಂ ಪಕ್ವಂ ಪಿಣ್ಡಿತಂ ಕಟು ಮಾರುತಮ್" ಇತಿ|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

ಅಧುನಾಽಗ್ನಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ | ತೈರ್ಭವೇದ್ವಿಷಮಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದಶ್ಚಾಗ್ನಿಃ ಸಮೈಃ ಸಮಃ||೮||

ಸ೦- ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಃ ಪುಂಸೋ ಯಥಾಕ್ರಮೇಣಾಗ್ನಿರ್ವಿಷಮಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಮನ್ದಶ್ಚ ಭವೇತ್| ವಾತಾದಯಶ್ಚ ಸಮುದಿತಾ ಏವ ಶರೀರಜನನೇ ಸಮರ್ಥಾಃ, ಇತ್ಯವಶ್ಯಂ ಸರ್ವೈರೇವ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಇಹ ತು ಯ ಏಕಸ್ಯ ವ್ಯಪದೇಶಸ್ತತ್ರೋತ್ಕರ್ಷೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ವಿಷಮಃ, ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ತೀಕ್ಷ್ಣಃ, ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮನ್ದ ಇತಿ| ಸಮೈರ್ಹಾನ್ಯುತ್ಕರ್ಷವರ್ಜಿತೈಃ ಸಮಃ| ಲಕ್ಷಣಮೇಷಾಮಙ್ಗವಿಭಾಗೇ ಶಾರೀರೇ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶಾ. ಅ. ೩/೭೪)- ಯಃ ಪಚೇತ್ಸಮ್ಯಗೇವಾನ್ನಮಿತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವಚ್ಚಿರಾತ್ಪಚೇದಿತಿ| ಯತ್ರ ತು ದ್ವಯೋರ್ದೋಷಯೋರುತ್ಕರ್ಷತ್ವಂ, ತತ್ರ ಸದ್ವೈದ್ಯೇನ ಸ್ವಧಿಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಯಥಾ, ವಾತಪಿತ್ತಯೋರುತ್ಕರ್ಷೇ ವಾಯೋರ್ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಏವಂ ವಾತಕಫಯೋರುತ್ಕರ್ಷೇ ಮನ್ದಃ| ಕಫಪಿತ್ತಯೋಸ್ತೂತ್ಕರ್ಷೇ ಆಹಾರವಿಶೇಷವಶಾತ್ಕದಾಚಿತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕದಾಚಿನ್ಮನ್ದ ಇತಿ|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

ಅಗ್ನಿಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ತದಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಚಾತುರ್ವಿಧ್ಯಂ ವಿವಕ್ಷುರಾಹ ಕೋಷ್ಠಃ ಕ್ರೂರೋ ಮೃದುರ್ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತೈಃ ಸಮೈರಪಿ| |೯|

ಸ೦-ತೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ, ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಕ್ರೂರಮೃದುಮಧ್ಯಲಕ್ಷಣಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಭವತಿ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಕ್ರೂರಃ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮೃದುಃ| ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಃ| ಸಮೈಃ ಪುನರೇತೈರ್ಹಾನ್ಯುತ್ಕರ್ಷವರ್ಜಿತೈರ್ಮಧ್ಯ ಏವ ಕೋಷ್ಠಃ| ಕ್ರೂರಾದೀನಾಂ ತು ಲಕ್ಷಣಂ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೌ (ಸೂ.ಅ.೧೮/೩೪) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ನನು ಸಮೈರ್ವಾತಾದಿಭಿಃ ಕಥಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಬ್ರೂಮಃ| ಸಮಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಯೋರ್ವಾತಪಿತ್ತಯೋಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತ್ವಮೃದುಕೋಷ್ಠತ್ವಲಕ್ಷಣಾಖ್ಯಂ ಚ ವಿರುದ್ಧಂ ಕರ್ಮ ಯುಗಪತ್ಕರ್ತುಂ ನ ಘಟತೇ| ತೃತೀಯಸ್ತು ಸಮ ಏವ ಕಫಃ| ಸೋಽನಯೋರ್ಮಧ್ಯೇ ಮಧ್ಯಮಾಂ ವೃತ್ತಿಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸ್ಥಿತೋ ನೈಕೇನಾಪಿ ಸಹ ವಿರುಧ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಂ ತೇ ವಾತಪಿತ್ತೇ ನಿಷೇದ್ಧುಂ ನೈವ ಘಟೇತೇ| ಏವಂ ಚ ತೇನಾವಶ್ಯಮಾತ್ಮೀಯಂ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಂ ಕರ್ಮ ಕರ್ತವ್ಯಮ್, ಯತೋ ವಾತಕರ್ಮಣಃ ಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಪಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಮೃದುಕೋಷ್ಠತಾಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಚ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ಅತೋ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠತೈವ ಸಮೈರ್ವಾತಾದಿಭಿರ್ನ್ಯಾಯ್ಯಾ| ಇತ್ಯಾಂಸ್ತು ವಿಶೇಷಃ| ಪೂರ್ವೋ ಯೋ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಃ ಸೋಽವಶ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕೇನ ಕಫೇನ ಜನ್ಯತೇ| ಮಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್ತೈಃ ಸಮೈರಪೀತಿ ಸಮಗ್ರಹಣಲಿಙ್ಗಾತ್| ಇತರಸ್ತು ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಃ ಸಮದೋಷಮಧ್ಯಸ್ಥಿತೇನ ಸಮೇನೈವ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಿತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಭವತೀತ್ಯನಯಾ ರೀತ್ಯಾ ಹೇತುಭೇದಾದನ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಭೇದೋಽಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ (ಚ.ಸಿ.ಅ.೧/೮)- "ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕಶ್ಛರ್ದಯತೇ ಹ್ಯದುಃಖಂ ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಮನ್ದಕಫಸ್ತು ಸಮ್ಯಕ್" ಇತಿ| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠೇ ನ ಸಮ್ಯಗ್ ವಿರೇಚಿತ್ವಂ, ಸಮಕಫೇ ತು ಮಧ್ಯಕೋಷ್ಠೇ ಸುವಿರೇಚಿತ್ವಮಿತಿ|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಕೃತಿಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಸ್ತೌತಿ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರ್ಜನ್ಮಾದೌ ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇಃ||೯|| ತೈಶ್ಚ ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯೋ ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಃ ಪೃಥಕ್| ಸಮಧಾತುಃ ಸಮಸ್ತಾಸು ಶ್ರೇಷ್ಠಾ ನಿನ್ದ್ಯಾ ದ್ವಿದೋಷಜಾಃ||೧೦||

ಸ೦-ತೈಶ್ಚ ವಾತಾದಿಭಿಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಃ ಪೃಥಗ್ಭವೇಯುರ್ಹೀನಮಧ್ಯೋತ್ತಮಾಃ| ಪ್ರಕೃತಿಃ ಶರೀರಸ್ವರೂಪಮ್| ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರಿತಿ, ಶುಕ್ರಂ ಪಿತುರ್ದ್ವಿತ್ರಿಬಿನ್ದುಕಾವಸ್ಥಂ ರೇತಃ| ಋತೌ ಭವಮಾರ್ತವಮ್, ಮಾತುರ್ದ್ವಿತ್ರಿಬಿನ್ದುಕಾವಸ್ಥಂ ಶೋಣಿತಮ್| ಶುಕ್ರಂ ಚಾರ್ತವಂ ಚ ಶುಕ್ರಾರ್ತವೇ, ತತ್ರ ತಿಷ್ಠನ್ತೀತಿ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥಾಃ, ತೈಸ್ತಥಾವಿಧೈರ್ಜನ್ಮಾದೌ ಗರ್ಭಾಧಾನಕಾಲೇ ಜನ್ಮಪ್ರಾರಮ್ಭೇ ಗರ್ಭಾದಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು ಚ ಯದಾ ವಾತಾದಯೋಽಧಿಕಾಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವೇ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ, ತದಾ ಕುತಃ ಶರೀರಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ| ಯತಶ್ಚ ಯೋ ದೋಷಾಣಾಮಧಿಕೋ ಭಾವಃ ಸೈವ ವಿಕೃತಿಃ| ತತ್ಕಥಂ ದೋಷಾ ಆಧಿಕ್ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾಃ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕಾರಣತಾಮುತ್ಸಹನ್ತೇ, ವಿಕೃತತ್ವಾತ್| ನ ಹಿ ವಿಕೃತಿಃ ಕದಾಚಿತ್ಪ್ರಕೃತೇಃ ಕಾರಣಮಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಕಾರಣಸದೃಶೇನ ಚ ಕಾರ್ಯೇಣ ಭವಿತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಶಂಕ್ಯ ಸಪರಿಹಾರಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ| ವಿಷೇಣೇವ ವಿಷಕ್ರಿಮೇರಿತಿ| ಯಥಾ ವಿಷೇಣ ಜೀವಿತನಾಶಹೇತುನಾಸ್ಯ ವಿಷಕ್ರಿಮೇರ್ಜನ್ಮ ಪ್ರಕೃತೇಃ ಸಮ್ಭವೋ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ ಏತೈರ್ದೂಷಣಸ್ವಭಾವೈರಪಿ ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕೈರ್ದೋಷೈಃ ಶುಕ್ರಾರ್ತವಸ್ಥೈರೇವ ಜನ್ಮಾದೌ ಶರೀರಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿರ್ಭವತೀತಿ| ವಾತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಹೀನಾ| ಪಿತ್ತೋತ್ಕರ್ಷೇಣ ಮಧ್ಯಮಾ| ಕಫೋತ್ಕರ್ಷೇಣೋತ್ತಮಾ| ಸರ್ವಾಸು ಪ್ರಕೃತಿಷು ಮಧ್ಯೇ ಯಾ ಸಮಧಾತುಃ ಪ್ರಕೃತಿಃ, ಸಾ ಸಮಾ ಶ್ರೇಷ್ಠೋತ್ತಮಾ ಚತುರ್ಥೀ| ಸಮಾ ಧಾತವೋ ಯಸ್ಯಾಃ| ಧಾತುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ದೋಷಪರ್ಯಾಯಃ, "ಧಾರಣಾದ್ಧಾತವಃ" ಇತಿ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨೦) ವಚನಾತ್| ಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಜಾ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾ ಇತಿ ಮಿಶ್ರದೋಷಜಾಸ್ತಿಸ್ರಃ ಪ್ರಕೃತಯಸ್ತಾ ನಿನ್ದ್ಯಾ ಗರ್ಹಣೀಯಾಃ, ಅನಾರೋಗ್ಯಾಸ್ಪದತ್ವಾತ್|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

ತತ್ರ ರೂಕ್ಷೋ ಲಘುಃ ಶೀತಃ ಖರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶ್ಚಲೋಽನಿಲಃ| ಪಿತ್ತಂ ಸಸ್ನೇಹತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಲಘು ವಿಸ್ರಂ ಸರಂ ದ್ರವಮ್||೧೧|| ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಶೀತೋ ಗುರುರ್ಮನ್ದಃ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋ ಮೃತ್ಸ್ನಃ ಸ್ಥಿರಃ ಕಫಃ|೧೨|

ಸ೦-ತತ್ರೇತಿ ನಿರ್ಧಾರಣೇ| ತತ್ರ ತೇಷು ದೋಷೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅನಿಲೋ ವಾಯುಃ, ರೂಕ್ಷೋ, ಲಘುಃ, ಶೀತಃ, ಖರೋಽಮೃದುಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ್ರೋತಃಪ್ರಚಾರಿತ್ವಾತ್, ಚಲೋ ಗಮನಶೀಲೋ ನೈಕತ್ರ ತಿಷ್ಠತೀತಿ| ನನ್ವನುಷ್ಣಾಶೀತೋ ವಾಯುಃ ಕಾಣಾದೈಃ ಪಠಿತಃ| ಇಹಾಪಿ ಯೋಗವಾಹ್ಯನುಜ್ಞಾನಾದನುಷ್ಣಾಶೀತ ಏವೇಷ್ಯತ ಇತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩/೩೮)- "ಯೋಗವಾಹೀ ಪರಂ ವಾಯುಃ ಸಂಯೋಗಾದುಭಯಾರ್ಥಕೃತ್| ದಾಹಕೃತ್ತೇಜಸಾ ಯುಕ್ತಃ ಶೀತಕೃತ್ಸೋಮಸಂಶ್ರಯಾ" ಇತಿ| ತಥಾ (ಹೃಂಇ.ಅ.೨/೪೮)- "ಪವನೇ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವಾಚ್ಛೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಯುತೇ ಭವೇತ್| ದಾಹಃ ಪಿತ್ತಯುತೇ" ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ಸತ್ಯಮೇತದನುಷ್ಣಾಶೀತ ಏವ ವಾಯುಃ| ತಸ್ಯ ಯೋಗವಾಹಿತ್ವೇಽಪಿ ತಾವನ್ಮಾತ್ರಾದ್ದಾಹೋದಯಾಚ್ಛೈತ್ಯಂ ಸ್ವಾಭಾವಿಕಂ ನ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಶೀತಗುಣವ್ಯಾವರ್ಣನೇ ಚೇದಂ ಪ್ರಯೋಜನಮುಷ್ಣೇನಾಯಮುಪಶಾಮ್ಯತೀತಿ ಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸ೦-ಸಸ್ನೇಹಮೀಷತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಸಶಬ್ದ ಈಷದರ್ಥೇ| ಯಥಾ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೭/೨೩೭)- "ಸತಿಕ್ತಾ ಯಾ ಸಶರ್ಕರಾ"| ಏವಮೀಷತ್ಸ್ನೇಹೋ ಯಸ್ಯ ತತ್ಸಸ್ನೇಹಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ ಮನ್ದವಿಪರೀತಂ ಸೂಚೀವ ಭಿನತ್ತಿ| ಉಷ್ಣಮ್| ಲಘು| ವಿಸ್ರಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿ ಮತ್ಸ್ಯಾಮಗನ್ಧಿ| ಸರಂ ವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಂ ಸರಣಶೀಲಮೂರ್ಧ್ವಾಧಃ ಪ್ರವರ್ತತೇ ನ ಸ್ಥಿರಮಾಸ್ತೇ, ಶಕೃದ್ವಿಸ್ರಂಸಿ ವಾ| ದ್ರವಂ ಚ| ಸ೦-ಸ್ನಿಗ್ಧಗುಣಯೋಗಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಃ| ಶೀತೋಽನುಷ್ಣಃ| ಗುರುರ್ಲಘುರ್ನ ಭವತಿ| ಮನ್ದಶ್ಚಿರಕಾರೀ, ತೀಕ್ಷ್ಣವಿಪರೀತಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣೋಽಪರುಷಃ| ಮೃತ್ಸ್ನೋ ಮೃದ್ಯಮಾನೋಽಙ್ಗುಲಿಗ್ರಾಹೀ ಪಿಚ್ಛಿಲಗುಣಯುಕ್ತಃ ಚಕಚಕಾಯಮಾನಃ| ಸ್ಥಿರೋಽವ್ಯಾಪ್ತಿಶೀಲಃ| ಏವಂ ತದ್ಗುಣಯೋಗಾತ್ ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾದ್ವಾತಾದಯೋ ಗುಣತೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

ಏಷಾಂ ಚ ಮಿಶ್ರೀಭೂತಾನಾಂ ತನ್ತ್ರವ್ಯವಹಾರಾರ್ಥಂ ಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಮಾಹ | ಸಂಸರ್ಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಶ್ಚ ತದ್ದ್ವಿತ್ರಿಕ್ಷಯಕೋಪತಃ||೧೨||

ಸ೦-ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ದ್ವಯೋಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಯೋಃ ಕ್ಷೀಣಯೋರ್ವಾ ಸಂಯೋಗಃ ಸಂಸರ್ಗಃ| ತ್ರಯಾಣಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಾನಾಂ ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾ ಸಂಯೋಗಃ ಸನ್ನಿಪಾತಃ|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

ದೋಷಾನುಕ್ತ್ವಾ ಧಾತವ ಉಚ್ಯನ್ತೇ ರಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾಣಿ ಧಾತವಃ| ಸಪ್ತ ದೂಷ್ಯಾಃ|೧೩|

ಸ೦-ರಸಾದಯಃ ಸಪ್ತ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾಃ ಶರೀರಧಾರಣಾದ್ಧಾತವಃ| ತೇ ಚ ದೂಷ್ಯಾಃ, ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವತ್ವಾದ್ಯಾ ದೋಷಸಂಜ್ಞಾ, ಸಾನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಾ| ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ದೋಷಾಃ| ಅತೋಽವಶ್ಯಂ ತೇ ದೂಷ್ಯಮಪೇಕ್ಷನ್ತೇ| ಕರ್ಮ ವಿನಾ ಕರ್ತುಃ ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಅಸಮ್ಭವಾತ್| ಕರ್ತಾರಂ ವಿನಾ ಕರ್ಮಣೋ ನ ಕರ್ಮತ್ವಮ್| ಏವಂ ದೋಷೈರ್ವಿನಾ ರಸಾದೀನಾಂ ದೂಷ್ಯನಾಮ ನ ಘಟತೇ| ತೈರ್ವಿನಾಽಪಿ ವಾತಾದೀನಾಂ ದೋಷನಾಮ| ತಸ್ಮಾತ್ಪರಸ್ಪರಾಪೇಕ್ಷತ್ವಾದನಯೋರ್ದೂಷ್ಯದೋಷಯೋರ್ದೂಷ್ಯತ್ವೇನ ದೋಷತ್ವೇನ ಚ ಸಂಜ್ಞಾಲಾಭಃ|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

ಮಲಾ ಮೂತ್ರಶಕೃತ್ಸ್ವೇದಾದಯೋಽಪಿ ಚ||೧೩||

ಸ೦- ಮೂತ್ರಶಕೃದಾದಯೋ ಮಲಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಅಪಿಚೇತಿಶಬ್ದಾದ್ ದೂಷ್ಯಾಶ್ಚೇತಿ| ನ ಕೇವಲಂ ರಸಾದಯ ಏವ ದೂಷ್ಯಾಃ, ಯಾವನ್ಮಲಾಸ್ತೇಽಪಿ ವಾತಾದಿಭಿರ್ದೂಷ್ಯನ್ತ ಇತಿ ದೂಷ್ಯಾಃ| ಏವಂ ಚ ರಸಾದೀನಾಂ ದೂಷ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಧಾತುಸಂಜ್ಞಾ ಚ| ತಥಾ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಮಲಸಂಜ್ಞಾ ದೂಷ್ಯಸಂಜ್ಞಾ ಚ| ಇತಿ ದೋಷಧಾತುಮಲನಿರ್ದೇಶೇನ ದೇಹೋ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಃ| ತಥಾ ಚೋತ್ತರಗ್ರನ್ಥೇ (ಸೂ.ಅ.೧೧/೧)- "ದೋಷಧಾತುಮಲಾ ಮೂಲಂ ಸದಾ ದೇಹಸ್ಯ" ಇತಿ| ತಸ್ಯ ಚ ದೇಹಸ್ಯ ಯಥಾ ಸನ್ತತಂ ಕೇನಚಿದುಪಾಯೇನ ಪರಿಪಾಲನಂ ನಿಷ್ಪದ್ಯತೇ, ತಮುಪಾಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ| |೧೪|

ಸ೦- ಸರ್ವೇಷಾಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಾದೀನಾಂ ಶರೀರಾಶ್ರಿತಾನಾಂ, ಸಮಾನೈಸ್ತುಲ್ಯಸದ್ಭಾವೈಃ, ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕ್ಯಮ್| ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಶಿಷ್ಟತಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಿತೈಃ, ವಿಪರ್ಯಯಃ ಕ್ಷಯಃ| ಅಯನಂ ಅಯಃ ಗತಿಃ, ವಿಪರೀತಾ ಗತಿರ್ವಿಪರ್ಯಯೋಽಪಚಯಃ| ಸಾಮಾನ್ಯವಿಶೇಷೈರ್ದ್ರವ್ಯಗುಣಕರ್ಮಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋಽಧಿಗಚ್ಛತಿ| ತಥಾ ಚಾಹುಃ- "ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸರ್ವದಾ ವೃದ್ಧಿಸ್ತುಲ್ಯದ್ರವ್ಯಗುಣಕ್ರಿಯೈಃ| ಭಾವೈರ್ಭವತಿ ಭಾವಾನಾಂ ವಿಪರೀತೈರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ"| ದ್ರವ್ಯತೋ ಯಥೋಕ್ತಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೯)- "ರಕ್ತಮಾಪ್ಯಾಯ್ಯತೇ ರಕ್ತೇನ, ಮಾಂಸಂ ಮಾಂಸೇನ, ಮೇದೋ ಮೇದಸಾ, ಅಸ್ಥಿ ತರುಣಾಸ್ಥ್ನಾ, ಮಜ್ಜಾ ಮಜ್ನಾ, ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರೇಣ, ತಥಾ ಗರ್ಭಶ್ಚಾಮಗರ್ಭೇಣ"| ತತ್ರ ರಕ್ತೇನ ರಕ್ತಮಿತ್ಯುಭಯಮಪ್ಯೌದಕಮ್| ಮಾಂಸೇನ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಪಾರ್ಥಿವಮ್| ತಥಾ, ಸಲಿಲಾತ್ಮಕಂ ಪಯಸ್ತದಾತ್ಮಕಮೇವ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮಭಿವರ್ಧಯತಿ| ತದ್ವತ್ಕ್ಷೀರಜಾತಂ ಘೃತಂ ಶುಕ್ರಮ್| ತಥಾ ಜೀವನ್ತೀಕಾಕೋಲ್ಯಾದಯಃ ಸೋಮಾತ್ಮಾನೋ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಾಃ ಸೌಮ್ಯಧಾತ್ವೇಕಕಾರಣಾನಿ ಸ್ನೇಹಬಲಪುಂಸ್ತ್ವೌಜಾಂಸಿ| ಮರೀಚಪಞ್ಚಕೋಲಭಲ್ಲಾತಕಾದಯೋ ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಗ್ನ್ಯಾದೀನ್ ಸಂವರ್ಧಯನ್ತಿ| ಗುಣತಃ- ಚೋಚಮೋಚಖರ್ಜೂರಾಣಿ ಪಾರ್ಥಿವಾನಿ ದ್ರವ್ಯತೋ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನ್ಯಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮುದಕಾತ್ಮಕಮಭಿವರ್ಧಯನ್ತಿ, ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಾದಿಗುಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್| ಕರ್ಮಾಪಿ ತ್ರಿವಿಧಂ ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಾತ್ಮಕಮ್| ತತ್ರ ಕಾಯಿಕಾನಿ- ಧಾವನಲಙ್ಘನಪ್ಲವನಾದೀನಿ ಚಲತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಯೇ| ವಾಚಿಕಾನಿ--ಭಾಷ್ಯಾಧ್ಯಯನಗೇಯಾದೀನಿ, ಮಾನಸಾನಿ-ಮನೋವ್ಯಾಪಾರಾಶ್ಚಿನ್ತಾಕಾಮಶೋಕಭಯಾನಿ, ತಾನ್ಯಪಿ ಮನಸಃ ಕ್ಷೋಭಣಹೇತುತ್ವಾದ್ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಕರಾಣಿ| ತಥಾ ಸನ್ತಾಪಕೃತ್ತ್ವಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕ್ರೋಧೇರ್ಷ್ಯಾದಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ| ಸ್ವಪ್ನಾಲಸ್ಯಶಯ್ಯಾಸುಖಾದೀನಿ ಸ್ಥೈರ್ಯಸಾಮಾನ್ಯಾತ್ಕಫಸ್ಯೇತಿ| ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತು ಕ್ಷಯಾಯ| ಯಥಾಹ| ದ್ರವ್ಯತಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೪, ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫)- "ಗವೇಧುಕಾನ್ನಂ ಕರ್ಶನೀಯಾನಾಮ್"| ತತ್ರ ವಾತಾತ್ಮಿಕಯಾ ಗವೇಧುಕಯಾ ಪಾರ್ಥಿವಾನಾಂ ಮಾಂಸಾದೀನಾಂ ಕ್ರಶಿಮಾ ಕ್ರಿಯತೇ| ತಥಾ ತೈಜಸೇನ ಕ್ಷಾರೇಣ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ| ಗುಣತೋ ಯಥಾ- ಆರನಾಲಮೌದಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ತದ್ವಿಪರೀತೈರ್ಲಘುರೂಕ್ಷೋಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣವಿಶದಗುಣೈಃ ಕ್ಷಪಯತಿ| ಕರ್ಮತಃ- ನಿದ್ರಾಲಸ್ಯಸೌಮನಸ್ಯಾನಿ ಸಪರಿಸ್ಪನ್ದಂ ವಾತಮಪರಿಸ್ಪನ್ದಸ್ವಭಾವತಯಾಽಪಚಿನ್ವನ್ತಿ| ತಥಾ ಪರಿಸ್ಪನ್ದರೂಪಾಶ್ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಾಯವ್ಯಾಯಾಮಾ ಮನ್ದಪರಿಸ್ಪನ್ದವೈಪರೀತ್ಯಾತ್ಕಫಮಿತಿ|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

ವರ್ಣಿತಮೇವ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಮಾನೈಃ, ಕ್ಷಯೋ ವಿಪರೀತೈರಿತಿ| ತೌ ತು ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಯತೋ ವಾಯ್ವಾದೀನಾಂ ಭವತಃ, ತತ್ಪ್ರಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮಾಹ ರಸಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಕಾಃ||೧೪|| ಷಡ್ ದ್ರವ್ಯಮಾಶ್ರಿತಾಸ್ತೇ ಚ ಯಥಾಪೂರ್ವಂಬಲಾವಹಾಃ| |೧೫|

ಸ೦- ಸ್ವಾದ್ವಾದಯಃ ಷಡ್ರಸಾಃ, ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾದ್ರಸಾಃ| ತೇ ಚ ರಸಾ ದ್ರವ್ಯಂ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕಮಾಶ್ರಿತಾಃ, ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಚ ಬಲಾವಹಾಃ| ಯೋ ಯಃ ಪೂರ್ವೋ ಯಥಾಪೂರ್ವಂ, ಬಲಾವಹಾ ಬಲಪ್ರಾಪಕಾಃ| ಬಲಮಾವಹನ್ತಿ ಪ್ರಾಪಯನ್ತೀತಿ ಯಾವತ್| ತಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ರಸೇಭ್ಯೋ ಮಧುರೋ ರಸಃ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ದೇಹಿನಾಂ ಬಲಕರಃ| ಕಷಾಯಸ್ತು ಸರ್ವೇಭ್ಯೋ ಜಘನ್ಯಬಲಾವಹಃ| ತತ್ರ ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರೋ ಘೃತಗುಡಾದಿಃ| ಅಮ್ಲೋಽಮ್ಲಿಕಾಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿಃ| ಲವಣಃ ಸೈನ್ಧವಾದಿಃ| ತಿಕ್ತೋ ಭೂನಿಮ್ಬಾದಿಃ| ಊಷಣಃ ಕಟುಕೋ ಮರೀಚಾದಿಃ| ಕಷಾಯೋ ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಃ| ಸ್ವಾದುರ್ಮಧುರಪರ್ಯಾಯಃ| ಊಷಣಃ ಕಟುಕಪರ್ಯಾಯಃ| ಯಥಾ ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತ್ರಿಕಟುಕಮುಚ್ಯತೇ| ಕಷಾಯ ಏವ ಕಷಾಯಕಃ, ಯಥಾ ಕಟುರೇವ ಕಟುಕಃ| ಷಡಿತಿ ಷಡೇವ, ನ ನ್ಯೂನಾ ಅಧಿಕಾ ವಾ| ಯದ್ಯಪಿ ತೇ ರಸಾ ಗುಣಾಃ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿಭೇದತಸ್ತಥಾ ಸಂಸರ್ಗತಸ್ತಥಾಽನುರಸತಸ್ತಾರತಮ್ಯಪರಿಕಲ್ಪನಾವಶತೋಽಪಿ ಭಿದ್ಯಮಾನರೂಪಾ ಅಪಿ ಷಟ್ತ್ವಂ ನಾತಿವರ್ತನ್ತೇ|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| ತತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತಾದಯಃ ಕಫಮ್||೧೫|| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಮನ್ಯೇ ತು ಕುರ್ವತೇ| |೧೬|

ಸ೦- ತತ್ರ ತೇಷು ರಸೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಆದ್ಯಾಸ್ತ್ರಯಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ, ಮಾರುತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಶಮಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಸ್ತಮೇವ ಚಾನಿಲಂ ಕುರ್ವತೇ ಕೋಪಯನ್ತಿ| ತಿಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ರಯಸ್ತಿಕ್ತೋಷಣಕಷಾಯಾಃ ಕಫಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಪ್ರಶಮಯನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತು ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಾಸ್ತಮೇವ ಕಫಂ ಕುರ್ವತೇ| ಕಷಾಯತಿಕ್ತಮಧುರಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಘ್ನನ್ತಿ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಾಸ್ತದೇವ ಪಿತ್ತಂ ಕುರ್ವತೇ| ಏತೇನೇದಮುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಮಧುರೋ ವಾತಪಿತ್ತಘ್ನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರಃ| ಅಮ್ಲೋ ವಾತಂ ಹನ್ತಿ, ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಲವಣೋ ಮಾರುತಂ ಹನ್ತಿ, ಕಫಪಿತ್ತೇ ತು ಕುರುತೇ| ತಿಕ್ತಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ನಾಶಯತಿ, ವಾತಂ ತು ಜನಯತಿ| ಊಷಣಃ ಕಫಂ ನಾಶಯತಿ, ವಾತಪಿತ್ತೇ ತು ಜನಯತಿ| ಕಷಾಯಃ ಕಫಪಿತ್ತೇ ಹನ್ತಿ, ವಾತಂ ತು ಕರೋತೀತಿ|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

ಏಷಾಂ ಚ ರಸಾನಾಮಾಶ್ರಯೋ ದ್ರವ್ಯಂ, ತಚ್ಚ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮಿತ್ಯಾಹ ಶಮನಂ ಕೋಪನಂ ಸ್ವಸ್ಥಹಿತಂ ದ್ರವ್ಯಮಿತಿ ತ್ರಿಧಾ||೧೬||

ಸ೦- ಇತಿ ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಶಮನಾದಿಭೇದೇನ, ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ದ್ರವ್ಯಮ್| ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದ್ವಿಧಾ ಅಥವಾ ಅನೇಕಧಾ| ಇತಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರಾರ್ಥೇಽಭಿಹಿತಃ| ಯತ್ ಕುಪಿತಾನ್ ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಶಮಯತಿ, ತಚ್ಛಮನಮ್| ಯಥಾ- ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತತ್ರ ತೈಲಂ ಸ್ನೇಹೌಷ್ಣ್ಯಗೌರವಯೋಗಾದ್ವಾತಂ ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಶಮಯತಿ| ಸರ್ಪಿರ್ಮಾಧುರ್ಯಶೈತ್ಯಮಾನ್ದ್ಯಗುಣಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಪಿತ್ತಮ್| ಮಧು ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಕಷಾಯಯೋಗಾತ್ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣಂ ಕಫಮ್| ಯದ್ವಾತಾದೀನ್ ದೋಷಾನ್ ರಸಾದೀನ್ಧಾತೂನ್ ಮೂತ್ರಾದೀನ್ಮಲಾಂಶ್ಚ ಕೋಪಯತಿ, ತತ್ಕೋಪನಮ್| ಯಥಾ- ಯವಕಪಾಟಲಭಾಷಮತ್ಸ್ಯಾಮಮೂಲಕಸಾರ್ಷಪಮನ್ದಕದಧಿಕಿಲಾಟವಿರುದ್ಧಮತ್ಸ್ಯಪಯಃ ಪ್ರಭೃತಿ| ದೋಷಾದೀನಾಂ ಮಲಪರ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಿತಾನಾಂ ಸಾಮ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಹೇತುರ್ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ತತ್ ಸ್ವಸ್ಥೇಭ್ಯೋ ಹಿತಮ್| ಯಚ್ಚ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಂ ಕರೋತಿ, ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೇ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯಾಧ್ಯಾಯೇ ರಕ್ತಶಾಲಿಷಷ್ಟಿಕಯವಗೋಧೂಮಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸಜೀವನ್ತೀಶಾಕದಿವ್ಯೋದಕಕ್ಷೀರಾದಿ| ತಥಾ ಯದೂರ್ಜಸ್ಕರಂ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣಂ ಸರ್ವದಾ ಶೀಲನೀಯತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

ತಸ್ಯ ವೀರ್ಯಮಾಹ ಉಷ್ಣಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್ತತ್ರ ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಮ್| |೧೭|

ಸ೦- ತತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್ ದ್ರವ್ಯೇ, ವೀರ್ಯಂ ದ್ವಿವಿಧಮ್| ವಿಂಶತೇರ್ಗುಣಾನಾಂ ಮಧ್ಯಾದ್ದ್ವಾವುಷ್ಣಶೀತೌ, ತದುತ್ಕರ್ಷಾದ್ವೀರ್ಯಮಿತಿ ಸರ್ವಾಯುರ್ವೇದಪ್ರಸಿದ್ಧೌ, ದ್ವಾವೇವ ಗುಣೌ ಶೀತೋಷ್ಣೌ ವೀರ್ಯಕರಣಹೇತೂ| ವೀರ್ಯಂ ಶಕ್ತಿಃ| ಉಷ್ಣಗುಣೋತ್ಕರ್ಷ ಉಷ್ಣಗುಣಾತಿಶಯ ಏವ ಕಶ್ಚಿದುಷ್ಣವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಂ ಲಭತೇ| ತಥಾ ಶೀತಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಃ ಶೀತಗುಣಾತಿಶಯ ಏವ ಶೀತವೀರ್ಯಾಖ್ಯಾಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ನಾನಾತ್ಮಕಮಪಿ ದ್ರವ್ಯಂ, ತಥಾಪ್ಯಗ್ನೀಷೋಮಾತ್ಮಕತ್ವಾಜ್ಜಗತೋ ದ್ವಿಧೈವ ವೀರ್ಯಮ್|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

ದ್ರವ್ಯವಿಪಾಕಮಾಹ | ತ್ರಿಧಾ ವಿಪಾಕೋ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಕಟುಕಾತ್ಮಕಃ||೧೭||

ಸ೦- ವಿಪಾಕಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ, ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪರಿಣಾಮಕಾಲಭಾವೀ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಮ್ಬನ್ಧಾದ್ರಸಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಾನ್ತರಪ್ರಾದುರ್ಭಾವಃ| ಸ ತ್ರಿಧೈವ, ರಸಷಟ್ತ್ವೇಽಪಿ ನ ಷೋಢಾ| ತೇನ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಸ್ವಾದುಪಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿದಮ್ಲವಿಪಾಕಂ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಟುವಿಪಾಕಂ, ದ್ರವ್ಯಮ್| ತತ್ರ ಮಧುರಲವಣಯೋರ್ಮಧುರೋ ವಿಪಾಕಃ| ಅಮ್ಲಸ್ಯಾಮ್ಲಃ| ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾಣಾಂ ಕಟುಕಃ| ಸ ಚ ಕಾರ್ಯಾನುಮೇಯಃ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸೂ.ಅ.೯/೨೦)- 'ಜಾಠರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಯೋಗಾದ್ಯದುದೇತಿ ರಸಾನ್ತರಮ್| ರಸಾನಾಂ ಪರಿಣಾಮಾನ್ತೇ ಸ ವಿಪಾಕ ಇತಿ ಸ್ಮೃತಃ' ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಸೋಪಸರ್ಗಃ ಪಾಕಶಬ್ದ ಉಪಾತ್ತಃ| ವಿಶಿಷ್ಟಃ ಪಾಕೋ ವಿಪಾಕಃ, ನ ಪಾಕಮಾತ್ರಸ್ವರೂಪಃ| ತಥಾ ಚ ಭಟ್ಟಾರಕಚರಕಮುನೀ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೬/೬೮)-'ರಸೋ ನಿಪಾತೇ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ವಿಪಾಕಃ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಯಾ| ವೀರ್ಯಂ ಯಾವದಧೀವಾಸಾನ್ನಿಪಾತಾಚ್ಚೋಪಲಭ್ಯತೇ' ಇತಿ| ಏವಂ ಕರ್ಮನಿಷ್ಠಾನುಮಿತ ಏಕರೂಪಾವಸ್ಥೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯೋ ರಸಾನಾಂ ರಸಾನ್ತರೋದ್ಭವಃ, ಸ ಏವ ವಿಪಾಕಃ| ನ ತು ಯೋ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಸಂಯೋಗಮಾತ್ರಾದ್ರಸಾನಾಮನೇಕಾವಸ್ಥಃ, ಪ್ರಾಙ್ಮಧುರೋಽನನ್ತರಂ ಸ ಏವ ಪಚ್ಯಮಾನೋಽಮ್ಲಸ್ತತೋ ವಿಪಚ್ಯಮಾನಃ ಸ ಏವ ಕಟುರ್ವಿಪಾಕಃ|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ ಗುಣಾನಾಹ ಗುರುಮನ್ದಹಿಮಸ್ನಿಗ್ಧಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸಾನ್ದ್ರಮೃದುಸ್ಥಿರಾಃ| ಗುಣಾಃ ಸಸೂಕ್ಷ್ಮವಿಶದಾ ವಿಂಶತಿಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾಃ||೧೮||

ಸ೦- ತತ್ರ ದ್ರವ್ಯೇ ಗುರ್ವಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾಃ ಸವಿಪರ್ಯಯಾ ವಿಂಶತಿರ್ವೇಜ್ಞೇಯಾಃ| ಏಷಾಂ ಕ್ರಮಾದ್ವಿಪರೀತಾ ಲಘುತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಖರದ್ರವಕಠಿನಸರಸ್ಥೂಲಪಿಚ್ಛಿಲಾಃ| ಗುರುಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ಲಘುಃ| ಮನ್ದಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಃ| ಹಿಮಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯ ಉಷ್ಣಃ| ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ರೂಕ್ಷಃ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಖರಃ| ಸಾನ್ದ್ರಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯೋ ದ್ರವಃ| ಮೃದುಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಕಠಿನಃ| ಸ್ಥಿರಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸರಃ| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಸ್ಥೂಲಃ| ವಿಶದಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ಪಿಚ್ಛಿಲಃ|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

ರೋಗಕಾರಣಮಾಹ ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗೋ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಃ| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚ ವಿಜ್ಞೇಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಮ್||೧೯||

ಸ೦- ಕಾಲಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಲಕ್ಷಣಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ| ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾ ಮಹಾಭೂತಗುಣಾಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ (ಚ.ಶಾ.ಅ.೧/೨೯)- "ಅರ್ಥಾಃ ಶಬ್ದಾದಯೋ ಜ್ಞೇಯಾ ಗೋಚರಾ ವಿಷಯಾ ಗುಣಾಃ" ಇತಿ| ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯಾ, ಕಾಯವಾಙ್ಮನಶ್ಚೇಷ್ಟಾ| ಕಾಲಶ್ಚಾರ್ಥಶ್ಚ ಕರ್ಮ ಚ ತಾನಿ ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಾಣಿ, ತೇಷಾಂ ಯೋಗಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ಕಾಲಾರ್ಥಕರ್ಮಣಾಂ ಯೋಗಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಃ, ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಸ್ತಥಾ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಶ್ಚೇತಿ| ಯೇ ಕಾಲಾದೀನಾಂ ಯೋಗಾ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಮಾತ್ರಕಾಃ, ತೇ ರೋಗೈಕಕಾರಣಮ್| ತೇಷಾಮೇವ ಯಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ, ಸ ಆರೋಗ್ಯೈಕಕಾರಣಂ ಪ್ರಧಾನಕಾರಣಮಿತಿ| ಏಕಶಬ್ದಃ ಪ್ರಧಾನವಚನಃ| ಯಥಾ- 'ಏಕಃ ಪಾರ್ಥೋ ಧನುರ್ಧರಃ' ಇತಿ| ಕಾಲಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಹಾನಿಃ| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಾದ್ವೈಪರೀತ್ಯಮ್| ಅತಿಯೋಗಃ ಸ್ವರೂಪಾತಿಶಯಃ| ಯಥಾ- ಹೀನಶೀತತಾ ಹೀನೋಷ್ಣತಾ ಹೀನವರ್ಷತಾ ಹೀನಯೋಗೇ| ಶೀತಕಾಲಾವಸರೇಽತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮುಷ್ಣಕಾಲಾವಸರೇ ಶೀತಂ ವರ್ಷಾಕಾಲೇಽವೃಷ್ಟಿರ್ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇ| ಅತಿಶೈತ್ಯಮತ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಮತಿವರ್ಷಣಮತಿಯೋಗೇ| ಏತದ್ಯೋಗತ್ರಯಂ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಯಥಾಸ್ವರೂಪಸ್ಥಿತಿರಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್| ಅರ್ಥಾನಾಂ ಪುನಃ ಸ್ವೇನ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಹೀನಃ ಸಂಯೋಗೋ ಹೀನಯೋಗಃ| ಪುರುಷಾನಭಿಮತಾದಿನಾರ್ಥಜಾತೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಅತ್ಯನ್ತಸಂಯೋಗೋಽತಿಯೋಗಃ| ಏತೇ ತ್ರಯೋ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗ ಆರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೀನಯೋಗಃ| ವೇಗೋದೀರಣಾದಿಕಂ ಸಾಮಿಭುಕ್ತಭಾಷಣಾದಿಕಂ ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿಕಂ ಚ ಯಥಾಸ್ವಮುತ್ತರತ್ರ (ಸೂ.ಅ.೧೨/೪೦) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿರತಿಯೋಗಃ| ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಮಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸಮಯೋಗಃ| ತೇನ ಹೀನಾದಯೋ ಯೋಗಾಸ್ತ್ರಯೋ ರೋಗಕಾರಣಮ್| ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಸ್ತ್ವಾರೋಗ್ಯಕಾರಣಮ್|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

ರೋಗಾರೋಗ್ಯೇ ಕೇ ಉಚ್ಯೇತೇ ಇತ್ಯಾಹ ರೋಗಾಸ್ತು ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ, ದೋಷಸಾಮ್ಯಮರೋಗತಾ| |೨೦|

ಸ೦- ದೋಷಾಣಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ, ವೈಷಮ್ಯಂ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದೇಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಯಾಣಾಂ ವಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯೋ ವಾ, ರುಜಾಕರತ್ವಾದ್ರೋಗ ಏವ| ವೈಷಮ್ಯಂ ವಿಷಮತಾ ಸ್ವರೂಪಾಚ್ಚ್ಯಾವಃ| ತತಃ ಕಾರ್ಯಕಾರಣಯೋರಭೇದೇನ ಪಠಿತೋ ರೋಗ ಇತಿ| ದೋಷಾಣಾಂ ಸಾಮ್ಯಂ ಸ್ವರೂಪಾದಪ್ರಚ್ಯುತಿಃ ಸಮಭಾವೋಽರೋಗತಾ ಆರೋಗ್ಯಂ, ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಿತಿ ಯಾವತ್|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಭಾಗೇನ ತತ್ರ ರೋಗಾ ದ್ವಿಧಾ ಸ್ಮೃತಾಃ||೨೦||

ಸ೦- ತತ್ರ ತಯೋ ರೋಗಾರೋಗ್ಯಯೋಃ, ರೋಗಾ ದ್ವಿಧಾ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದೇನ| ನಿಜಾ ವಾತಾದಿದೋಷಜನ್ಮಾನಃ| ಆಗನ್ತವೋ ಬಾಹ್ಯಹೇತವಃ| ತಥಾ ಚಾಚಾರ್ಯವಚನಮ್ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨೨)- "ನಿಜಾಸ್ತ್ರಿದೋಷೋತ್ಥಾಃ| ಬಾಹ್ಯಹೇತುಜಾಸ್ತ್ವಾಗನ್ತವಃ"| ಅನಯೋರಿಯಾನ್ವಿಶೇಷಃ| ನಿಜೇ ರೋಗೇ ವಾತಾದಯಃ ಪೂರ್ವಂ ವೈಷಮ್ಯಂ ಗತ್ವಾ ಪಶ್ಚಾದ್ವ್ಯಥಾಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ತಿ| ಆಗನ್ತವಃ ಪುನಃ ವ್ಯಥಾಪೂರ್ವಮೇವೋತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ಅನನ್ತರಂ ತತ್ರ ವಾತಾದಯಃ ಕುಪ್ಯನ್ತೀತಿ| ಅನೇನೋಭಯಸ್ಯ ನಿಜಾಗನ್ತುಭೇದಭಿನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚೇತಃ ಸನ್ತಾಪಕತ್ವಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

ಯತ ಏವಂ ದೇಹಮನಸೀ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನತ್ವೇನ ಸ್ಥಿತೇ, ನ ಕೇವಲೋ ದೇಹೋ ನಾಪಿ ಕೇವಲಂ ಮನಃ| ತಸ್ಮಾದತೋಽನನ್ತರಮಿದಮಾಹ- ತೇಷಾಂ ಕಾಯಮನೋಭೇದಾದಧಿಷ್ಠಾನಮಪಿ ದ್ವಿಧಾ| |೨೧|

ಸ೦- ತೇಷಾಂ ನಿಜಾಗನ್ತುಕಾನಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ, ಕಾಯಮನೋಭೇದೇನ ದ್ವಿವಿಧಮಧಿಷ್ಠಾನಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ಜ್ವರಾಸ್ರಪಿತ್ತಕಾಸಾದೀನಾಂ ಕಾಯಃ| ಮದಮೂರ್ಛಾಸನ್ನ್ಯಾಸಗ್ರಹಭೂತೋನ್ಮಾದಾಪಸ್ಮಾರರಾಗದ್ವೇಷಾದೀನಾಂ ಮನಃ| ಅಧಿತಿಷ್ಠನ್ತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮ್| ಕಾಯಃ ಶರೀರಮ್| ಮನಶ್ಚೇತಃ|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

ನನು ಕಾಯಿಕಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮುತ್ಪತ್ತೌ ಹೇತವೋ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ ಪ್ರಕುಪಿತಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಮಾನಸಾನಾಂ ಚ ರೋಗಾಣಾಂ ಕೋ ಹೇತುಃ, ತದರ್ಥಮಾಹ | ರಜಸ್ತಮಶ್ಚ ಮನಸೋ ದ್ವೌ ಚ ದೋಷಾವುದಾಹೃತೌ||೨೧||

ಸ೦- ಮನಶ್ಚೇತಃ, ತಸ್ಯ ರಜಸ್ತಮಸೀ ದೋಷೌ, ಉಪಪ್ಲವಾವವಿದ್ಯಾಸಮ್ಭವೌ| ಅತ್ರ ಚ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಾದೌ ರಜೋ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಚಶಬ್ದಃ ಪವನಾದೀನಾಮಪ್ಯುಪಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇಽಪಿ ಮನಃ ಸಂಶ್ರಿತ್ಯ ವಿಕುರ್ವತೇ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಉ.ಅ.೯)- "ಷಡುನ್ಮಾದಾ ಭವನ್ತಿ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಸನ್ನಿಪಾತಾಽಽಧಿವಿಷನಿಮಿತ್ತಾಃ" ಇತ್ಯಾದಿ| ಉದಾಹೃತೌ ಇತ್ಯುದಾಹರಣಮಾತ್ರಮುದ್ದೇಶಮಾತ್ರಂ ವಚನಮಾತ್ರಮ್| ಅತ್ರಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ, ರಜಸ್ತಮಸೋರ್ನ ಸಾಕಲ್ಯೇನ ವ್ಯಾಕರಣಮನಿಲಾದೀನಾಮಿವ| ತೇ ಖಲ್ವತ್ರ ಸ್ವಭಾವಸ್ಥಾನಾದಿಭಿಃ ಪ್ರಕಾರೈರಶೇಷಮುಕ್ತಾಃ, ನ ತು ರಜಸ್ತಮಸೀ|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

ರೋಗೋಪಹತಶರೀರಜ್ಞಾನೋಪಾಯಮಾಹ ದರ್ಶನಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೈಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ ಚ ರೋಗಿಣಮ್| |೨೨|

ಸ೦- ರೋಗೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ರೋಗೀ ವ್ಯಾಧಿತಃ, ತಂ ದರ್ಶನಾದಿಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ದರ್ಶನೇನ ದೃಷ್ಟ್ಯಾ, ಕಾಸಮೇಹಾದ್ಯಾರ್ತೇಷು ಪೀತಶುಕ್ಲವರ್ಣಸಂಸ್ಥಾನಪ್ರಮಾಣೋಪಚಯಚ್ಛಾಯಾವಿಣ್ಮೂತ್ರಚ್ಛರ್ದಿತಾದಿಕಮ್| ಸ್ಪರ್ಶನೇನ ಹಸ್ತಕಾಯಸ್ಪರ್ಶೇನ, ಜ್ವರಗುಲ್ಮವಿದ್ರಧ್ಯಾದ್ಯಾರ್ತಮ್, ತಥಾ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ತಬ್ಧಸ್ಪನ್ದಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶಾದಿಕಂ ಚ| ಪ್ರಶ್ನೇನ ಪೃಚ್ಛಯಾ, ಶೂಲಾರೋಚಕಚ್ಛರ್ದಿಹೃದರ್ದತ್ವಂ ಸುಚ್ಛನ್ದದುಶ್ಛನ್ದತ್ವಂ ಮೃದುಕ್ರೂರಕೋಷ್ಠತಾಂ ಸ್ವಪ್ನದರ್ಶನಮಭಿಪ್ರಾಯಂ ಜನ್ಮಾಮಯಪ್ರವೃತ್ತಿನಕ್ಷತ್ರದ್ವಿಷ್ಟೇಷ್ಟಸುಖದುಃಖಾನಿ ಚ, ಇತ್ಯಾತುರಮುಖಾತ್ಪರೀಕ್ಷೇತ|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

ರೋಗವಿಶೇಷಾಧಿಗಮೋಪಾಯಮಾಹ | ರೋಗಂ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಲಕ್ಷಣೋಪಶಯಾಪ್ತಿಭಿಃ||೨೨||

ಸ೦- ರೋಗಂ ನಿದಾನಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಪರೀಕ್ಷೇತ| ನಿದಾನಂ ಕಾರಣಂ ಹೇತುರಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ತಚ್ಚಾಸನ್ನವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಭೇದೇನ ದ್ವಿಧಾ| ಆಸನ್ನಮಪಿ ದ್ವಿವಿಧಮ್, ಆಸನ್ನಾತ್ಯಾಸನ್ನಭೇದೇನ| ಆಸನ್ನಂ ರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾದಿದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗಃ| ಅತ್ಯಾಸನ್ನಂ ತು ಯತಃ ಸಮನನ್ತರಮೇವ ರೋಗೋತ್ಪತ್ತಿಃ| ಯಥಾ ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾಃ ಕ್ರುದ್ಧಾಃ| ವಿಪ್ರಕೃಷ್ಟಂ ಯತ್ ಆದಿಕಾಲೇ ರುದ್ರಕೋಪಾದಿ ಜ್ವರಾದೀನಾಮ್| ತಥಾ ಹವಿಃಪ್ರಾಶಾದಿ ಮೇಹಕುಷ್ಠಾದೀನಾಮ್| ತೇನೈವಂವಿಧಮರ್ಥಜಾತಮೇವಂವಿಧಸ್ಯ ರೋಗಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇನೋಪದಿಷ್ಟಮ್, ಏವಂವಿಧಶ್ಚೋತ್ಪನ್ನೋಽತೋ ನಿದಾನಾಜ್ಞ್ಜ್ಞಾಯತೇ ರೋಗಃ| ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಂ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಭವಿಷ್ಯತೋ ವ್ಯಾಧೇರಪ್ರಕಾಶಿತದೋಷವಿಶೇಷಾಧಿಷ್ಠಿತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್, ಉದ್ಬುಭೂಷುರ್ಜ್ವರಾದಿರಾಮಯೋ ವಾತಾದಿದೋಷವಿಶೇಷೇಣಾಲಿಙ್ಗಿತರೂಪಾಭಾಸೋ ಯೇನಾವಭಾಸ್ಯತೇ, ಯಥಾಯಥಮಲ್ಪತ್ವಾದ್ಯದವ್ಯಕ್ತಮಸ್ಫುಟಂ ಲಿಙ್ಗಂ ತತ್ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಮ್| ಲಕ್ಷಣಂ ಪುನಸ್ತದೇವ ಪ್ರಾಗ್ರೂಪಾದ್ವಿಲಕ್ಷಣಮ್, ಯೇನ ಸಕಲದೋಷವಿಶೇಷಾಲಿಙ್ಗಿತಃ ಸ್ಫುಟಲಿಙ್ಗೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಉಪಶಯಃ ಸುಖಾನುಬನ್ಧ್ಯಾಹಾರಾದ್ಯುಪಯೋಗಃ| ಏವಂವಿಧೇನಾಹಾರಾದಿಕೇನ ಹಿ ತಸ್ಯ ಪೀಡಾ ನಾಭೂತ್, ಏವಂವಿಧೇನ ಚಾಭೂತ್, ಅತ ಉಪಶಯಾಜ್ಞ್ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಂ ರೋಗ ಇತಿ| ಸ ವ್ಯಾಧಿಸಾತ್ಮ್ಯಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಹೇತುಃ ಸುಖಾವಹಃ| ಆಪ್ತಿರ್ನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿರಾಗತಿರ್ಜಾತಿರಿತ್ಯನರ್ಥಾನ್ತರಮ್| ಏವಂ ದುಷ್ಟೇನೈವಂ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತೇನೈವಮನುಗತೇನಾನಯಾ ಕಲ್ಪನಯೈವಂಮಾರ್ಗೇಣ ದೋಷೇಣೇತಿ ಪರಿಕಲ್ಪನಮ್, ಅತ ಆಪ್ತ್ಯಾ ಜ್ಞಾಯತೇಽಯಂ ರೋಗ ಇತಿ|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

ಉಪಶಯಾದಿಪ್ರಸಙ್ಗೇ ಚ ದೇಶಕಾಲಾವಪ್ಯುಪಯುಜ್ಯೇತೇ| ಅತಸ್ತಾವಪಿ ಪಠತಿ ಭೂಮಿದೇಹಪ್ರಭೇದೇನ ದೇಶಮಾಹುರಿಹ ದ್ವಿಧಾ| |೨೩|

ಸ೦- ಇಹಾಸ್ಮಿನ್ನಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ, ಆಚಾರ್ಯಾ ದ್ವಿಧಾ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಂ, ದೇಶಮಾಹುಃ ಕಥಯನ್ತಿ| ಭೂಮಿಭೇದೇನ ದೇಹಭೇದೇನ ಚ|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

ದೇಹದೇಶಃ ಶಿರಃಪಾಣ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಭೂಮಿದೇಶ ಉಚ್ಯತೇ ಜಾಙ್ಗಲಂ ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠಮನೂಪಂ ತು ಕಫೋಲ್ಬಣಮ್||೨೩|| ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮಮಲಂ ತ್ರಿಧಾ ಭೂದೇಶಮಾದಿಶೇತ್| |೨೪|

ಸ೦- ಭೂದೇಶಂ ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮ್, ಆದಿಶೇತ್ ವದೇತ್| ತತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲೋ ದೇಶೋಽಲ್ಪೋದಕತರುಪರ್ವತತ್ವೇನ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಃ, ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠೋ ವಾತಪ್ರಚುರಃ| ತತ್ರ ಜಾತಾ ಓಷಧಿಖಗಪುರುಷಮೃಗಾದಯೋ ವಾತಪ್ರಧಾನಾ ಭವನ್ತಿ| ಪ್ರಚುರೋದಕವೃಕ್ಷೋ ಯೋ ನಿರ್ವಾತೋ ದುರ್ಲಭಾತಪಃ ಸೋಽನೂಪ ಇತಿ| ಸ ಚ ಕಫಪ್ರಧಾನಃ| ತಜ್ಜಾಶ್ಚೌಷಧ್ಯಾದಯಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ| ಸಾಧಾರಣಃ ಪುನರುಭಯಲಕ್ಷಣೋ ಮಧ್ಯಪತಿತೋ ವ್ಯಾಮಿಶ್ರರೂಪಃ| ಸ ಚ ಸಮಮಲೋ ವಾತಾದಿಸಮದೋಷಃ| ಅತ್ರ ದೋಷಾ ಏವ ಮಲಶಬ್ದೇನೋಕ್ತಾಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೨೦)| "ದೇಹಸ್ಯ ಮಲಿನೀಕರಣಾದಾಹಾರಮಲತ್ವಾಚ್ಚ ಮಲಾಃ|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

ಭೇಷಜಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಹೇತುಂ ಕಾಲಮಾಹ ಕ್ಷಣಾದಿರ್ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಚ ಕಾಲೋ ಭೇಷಜಯೋಗಕೃತ್||೨೪||

ಸ೦- ಕಾಲೋ ದ್ವಿವಿಧಃ, ಕ್ಷಣಾದಿಲಕ್ಷಣೋ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾಲಕ್ಷಣಶ್ಚ| ಭೇಷಜಸ್ಯೌಷಧಸ್ಯ, ಯೋಗಂ ಕರೋತಿ| ತದರ್ಥಸಮ್ಪಾದನಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇಷಜಸ್ಯ ಯೋಗೋ ಭೇಷಜಯೋಗಃ, ತಂ ಕರೋತಿ| ಕ್ಷಣಾದಿಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾಲ್ಲವತ್ರುಟಿಮುಹೂರ್ತಯಾಮಾಹೋರಾತ್ರಪಕ್ಷಮಾಸರ್ತ್ವಯನಸಂವತ್ಸರಾಣಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕ್ಷಣಾದಿಕಾಲಸ್ಯೋದಾಹರಣಮ್| ಯಥಾ- "ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಮನಂ ದೇಯಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ತು ವಿರೇಚನಮ್| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಕಿಞ್ಚಿದಾವೃತ್ತೇ ಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ||" ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾ ಸಾಮನಿರಾಮಮೃದುಮಧ್ಯತೀಕ್ಷ್ಣತ್ವಾತ್ತತ್ತದ್ಯೋಗ್ಯೌಷಧವಿಸೃಷ್ಟಿಃ| ಯಥಾ (ಚ,ಚಿ.ಅ.೩/೧೪೦ , ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧/೨೧)- "ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದನಂ ಕಾಲೋ ಯವಾಗ್ವಸ್ತಿಕ್ತಕೋ ರಸಃ| ಮಲಾನಾಂ ಪಾಚನಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಕ್ರಮೇಣ ವಾ||" ಯಥಾ (ಚ.ಚಿ.ಅ.೩೦/೨೮೭)- "ಜ್ವರೇ ಪೇಯಾಃ ಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ಷೀರಂ ವಿರೇಚನಮ್| ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ಷಡಹಂ ಯುಂಜ್ಯಾದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ದೋಷಬಲಾಬಲಮ್||" ಯಥಾ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೧/೪೪)- "ಮೃದುರ್ಜ್ವರೋ ಲಘುರ್ದೇಹಶ್ಚಲಿತಾಶ್ಚ ಮಲಾ ಯದಾ| ಅಚಿರಜ್ವರಿತಸ್ಯಾಪಿ ಭೇಷಜಂ ಯೋಜಯೇತ್ತದಾ||" ಅಸ್ಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ದತ್ತಮೌಷಧಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಭವತಿ|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

ತಚ್ಚೌಷಧಂ ದ್ವಿಪ್ರಕಾರಮಾಹ ಶೋಧನಂ ಶಮನಂ ಚೇತಿ ಸಮಾಸಾದೌಷಧಂ ದ್ವಿಧಾ| |೨೫|

ಸ೦- ಸಮಾಸಾತ್ಸಂಕ್ಷೇಪತಃ, ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜಗತ್ಯೌಷಧಂ ಸಮ್ಭವತಿ, ತದನೇಕಪ್ರಕಾರಂ ಸಮ್ಭವದಪಿ ದ್ವೈರೂಪ್ಯಾನತಿಕ್ರಮಾಚ್ಛೋಧನಶಮನಲಕ್ಷಣಾತ್ ದ್ವಿಧೇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಏಕಂ ಶೋಧನರೂಪಮಪರಂ ಶಮನರೂಪಮಿತಿ| ಶೋಧನಂ ಯತ್ ಕುಪಿತಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಬಹಿರ್ನಿಃಸಾರ್ಯ ರೋಗೋಪಶಮನಂ ಕರೋತಿ| ಶಮನಂ ಯತ್ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಾನಾಮೇವ ಸಾಮ್ಯಹೇತುಃ|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ಔಷಧಮುಕ್ತಮ್| ತಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ | ಶರೀರಜಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೌಷಧಮ್||೨೫|| ಬಸ್ತಿರ್ವಿರೇಕೋ ವಮನಂ ತಥಾ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ಮಧು| |೨೬|

ಸ೦- ಶರೀರಜಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ, ಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ ಪರಿಪಾಠ್ಯೋದ್ದೇಶನಿರ್ದೇಶೇನ, ಪರಮೌಷಧಂ ಪ್ರಧಾನೌಷಧಂ, ಬಸ್ತ್ಯಾದಿವಮನಾನ್ತಂ ಶೋಧನರೂಪಂ, ತೈಲಾದಿಮಧ್ವನ್ತಂ ಶಮನರೂಪಮ್| ತೇನ ವಾತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ಗುದಪ್ರಣಿಧೇಯಸ್ನೇಹಕ್ವಾಥಾದಿ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿರೇಕೋ ಮುಖಪೀತಂ ಗುದಮಾರ್ಗೇಣಾನ್ತಃಸ್ಥಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಃಸಾರಣಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಕಫಸ್ಯ ವಮನಂ ಮುಖೇನ ಪೀತಂ ತೇನೈವ ದೋಷಸ್ಯ ನಿಃಸಾರಣಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಇತಿ ಶೋಧನರೂಪೇಣ ದೋಷಾಣಾಮೌಷಧಮ್| ತೈಲಾದಿ ತು ಶಮನಸ್ವರೂಪೇಣೌಷಧಮ್| ತಥೇತಿ ಕ್ರಮೇಣೈವ| ವಾತಸ್ಯ ತೈಲಂ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಘೃತಂ, ಕಫಸ್ಯ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪರಮೌಷಧಮ್| ಪ್ರಧಾನಮೌಷಧಮಿತಿ ಯಾವತ್|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

ಕಾಯಾದಿದೇಶಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಮೇವ ಶರೀರಜಾತಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ರಮೇಣ ಪರಮೌಷಧಮುಕ್ತಮ್| ಅಥ ಮಾನಸಯೋರ್ದೋಷಯೋಃ ಕಿಂ ತತ್ಪರಮೌಷಧಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ, ತದರ್ಥಮಾಹ | ಧೀಧೈರ್ಯಾತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಮನೋದೋಷೌಷಧಂ ಪರಮ್||೨೬||

ಸ೦- ಮನೋದೋಷಯೋ ರಜಸ್ತಮಸೋಃ, ರೋಗವಿಘ್ನಕಾರಿ ಧೀಧೈರ್ಯಾದಿಕಂ, ಪರಮೌಷಧಮ್| ಧೀಶ್ಚ ಧೈರ್ಯಂ ಚಾತ್ಮಾದಿವಿಜ್ಞಾನಂ ಚ ತತ್ತಥಾವಿಧಮ್| ತತ್ರ ಧೀರ್ಬುದ್ಧಿರ್ಬಾಹ್ಯಾಧ್ಯಾತ್ಮಿಕಾನಾಂ ಭಾವಾನಾಂ ಹಿತಾಹಿತಪರಿಚ್ಛೇದವಿಭಾಗಕಾರಿಣೀ| ಧೈರ್ಯಂ ಧೃತಿಶ್ಚೇತಸಃ ಸ್ಥಿರತ್ವಮಚಾಪಲಮ್, ಯೇನ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧೇಷು ನ ಪ್ರವರ್ತತೇ, ಹಿತೇಷು ಚ ನ ಸೀದತಿ| ಆತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಸಮಾಧಿನಾ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನಮ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾಜ್ಜ್ಞಾನವಿಜ್ಞಾನಸ್ಮೃತಿದೇಶಕಾಲಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ಮನೋದೋಷಸಮುತ್ಥಕಾಮಾದಿಜರೋಗಾರ್ಥಃ ಪರಶಬ್ದೋ ವಿಶೇಷಣತ್ವೇನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

ಏವಂ ತಾವದನೇನ ಸಕಲಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಯುಕ್ತಂ ಕಾರ್ಯಕರಂ, ತದರ್ಥಮಾಹ ಭಿಷಕ್ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯುಪಸ್ಥಾತಾ ರೋಗೀ ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮ್| ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ, ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೨೭||

ಸ೦- ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಯ ರೋಗೋಪಶಮಲಕ್ಷಣಸ್ಯ, ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಮಙ್ಗಚತುಷ್ಟಯಮುಕ್ತಮ್| ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತಚ್ಚತುರ್ಗುಣಮೇವಂ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಭೇಷಜಂ ಭಿಷಜೋ ಭಾಷನ್ತೇ| ಭಿಷಗ್ವೈದ್ಯಃ, ತಸ್ಯ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದಗ್ರೇ ನಿರ್ದೇಶಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೯/೧೦)- "ಯೋಕ್ತಾ ಪ್ರಯೋಕ್ತಾ ಶಾಸ್ತಾ ಚ ಪ್ರಧಾನೋ ಭಿಷಗತ್ರ ತು||" ತಥಾ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪಿ (ಸೂ.ಅ.೨)- "ಯದ್ವೈದ್ಯೇ ವಿಗುಣೇ ಪಾದಾ ಗುಣವನ್ತೋಽಪ್ಯನರ್ಥಕಾಃ| ಸ ಪಾದಹೀನಾನಪ್ಯಾರ್ತಾನ್ ಗುಣವಾನ್ ಯಚ್ಚ ಯಾಪಯೇತ್|| ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಸ್ತಮೇವಾತಃ ಪ್ರಧಾನಂ ಕಾರಣಂ ವಿದುಃ|" ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯೌಷಧಾನಿ| ಉಪಸ್ಥಾತಾ ಪರಿಚಾರಕಃ| ರೋಗೀ ಆತುರಃ| ಏತತ್ಪಾದಚತುಷ್ಟಯಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮಾಚಾರ್ಯೇಣ|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

ಉದ್ದೇಶಕ್ರಮೇಣ ತೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಹ ದಕ್ಷಸ್ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ ಶುಚಿರ್ಭಿಷಕ್| |೨೮|

ಸ೦- ದಕ್ಷಃ- ಕರ್ಮಣಿ ಚತುರಃ| ತೀರ್ಥಾದುಪಾಧ್ಯಾಯಾದ್ವಿದಿತಾಗಮಾದಾತ್ತೋ ಗೃಹೀತಃ ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೋ ಯೇನ ಸ ತೀರ್ಥಾತ್ತಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥಃ, "ಅನೇಕಮನ್ಯಪದಾರ್ಥೇ" ಇತಿ ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ಬಹುವ್ರೀಹಿಃ, ಆಗಮಪ್ರಾಪ್ತಶಾಸ್ತ್ರಸ್ವರೂಪಃ| ಬಹುಶೋ ದೃಷ್ಟಂ ಕರ್ಮ ಯೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣಂ ಸ ದೃಷ್ಟಕರ್ಮಾ-ಅಭ್ಯಸ್ತಕರ್ಮಾ ಶತಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತರೋಗಃ| ಶುಚಿಃ- ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೈರ್ಮಲೀಮಸೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ, ಅಲಿಪ್ಸಾವಾನ್ ಅರ್ಥೋಪಜೀವಿಕಾಹೇತೋರ್ನ ಕರೋತಿ ಪರಂ ಧರ್ಮೋಪಾರ್ಜನೇನೇತಿ ಶುಚಿಃ|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| ಬಹುಕಲ್ಪಂ ಬಹುಗುಣಂ ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಯೋಗ್ಯಮೌಷಧಮ್||೨೮||

ಸ೦- ಬಹವಃ ಕಲ್ಪಾಃ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸಮ್ಭವನ್ತಿ ಸ್ವರಸಕ್ವಾಥಚೂರ್ಣಾದ್ಯಾಸ್ತದ್ಬಹುಕಲ್ಪಂ-ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ನಿವಾರಣಕ್ಷಮಂ ನ ತು ಲವಣವದೇಕಕಲ್ಪಮ್| ತದ್ಧಿ ಸುಖಮುಪಯುಜ್ಯತೇ| ನಾನಾಶಕ್ತಯೋ ಹಿ ಸತ್ತ್ವಾಃ| ಬಹವೋ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ಗುರುಮನ್ದಾದಯಸ್ತದ್ಬಹುಗುಣಮ್, ಅಥವಾ ಯದನೇಕರೋಗವಿನಾಶನಸಮರ್ಥಮ್| ಸಮ್ಪನ್ನಂ-ಸಮ್ಪತ್ತಿಯುಕ್ತಂ, ನ ವಿಪನ್ನಮ್, ಪ್ರಶಸ್ತಭೂಮಿದೇಶಜಾತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಹೃದಯೇ ಕ.ಅ.೧/೧)- "ಧನ್ವೇ ಸಾಧಾರಣೇ ದೇಶೇ ಸಮೇ ಸನ್ಮೃತ್ತಿಕೇ ಶುಚೌ| ಶ್ಮಶಾನಚೈತ್ಯಾಯತನಶ್ವಭ್ರವಲ್ಮೀಕವರ್ಜಿತೇ|" ಇತಿ| ಅಥವಾ ಪಾಕಸಂಸ್ಕಾರಾದಿಯುಕ್ತಮ್| ಯೋಗ್ಯಂ-ದಾತುಂ ಯದ್ಯತ್ರಾರ್ಹತಿ ತಚ್ಚ ತತ್ರ ಯೋಗ್ಯಮ್| ವ್ಯಾಧಿದೇಶಕಾಲದೋಷದೂಷ್ಯದೇಹವಯೋಬಲಾದೀನ್ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಯುಜ್ಯತೇ ದೀಯತ ಇತಿ ತದ್ಯೋಗ್ಯಂ, ರೋಗಸ್ಯ ರೋಗಿಣಶ್ಚ|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

ಉಪಸ್ಥಾತಾಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ- ಅನುರಕ್ತಃ ಶುಚಿರ್ದಕ್ಷೋ ಬುದ್ಧಿಮಾನ್ ಪರಿಚಾರಕಃ| |೨೯|

ಸ೦- ಅನುರಕ್ತೋ-ದೃಢಭಕ್ತ ಆತುರಸ್ಯ| ಶುಚಿಃ- ಕಾಯವಾಙ್ಮನೋವ್ಯಾಪಾರೈರ್ದುಷ್ಟೈರಪರಾಮೃಷ್ಟಃ| ದಕ್ಷಃ- ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸು ಚತುರಃ| ಬುದ್ಧಿಮಾನ್- ವಿಶಿಷ್ಟಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಯುಕ್ತಃ, ಪ್ರವೀಣ ಇತಿ ಯಾವತ್|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

ರೋಗ್ಯಪಿ ಚತುರ್ವಿಧಃ | ಆಢ್ಯೋ ರೋಗೀ ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ ಜ್ಞಾಪಕಃ ಸತ್ತ್ವವಾನಪಿ||೨೯||

ಸ೦- ಆಢ್ಯೋ-ಧನವಾನ್| ಭಿಷಗ್ವಶ್ಯೋ-ವೈದ್ಯಾಯತ್ತಃ, ತದುಕ್ತಕಾರೀ| ಜ್ಞಾಪಕೋ-ನಿದಾನಾವಸ್ಥಾದೀನಾಮಾವೇದಕಃ, ವೈದ್ಯಂ ರೋಗಾಹಾರವಿಹಾರಾದೀನಾಮನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಂ ಬೋಧಯಿತುಂ ಸಮರ್ಥಃ| ಸತ್ತ್ವವಾನ್-ಧೈರ್ಯಯುತೋ ಮೋಹವರ್ಜಿತಃ, ಧೈರ್ಯೇಣ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಕರೋತಿ| ಅಪಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

ಸುಖಸಾಧ್ಯಾದಿಕಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಚತುಷ್ಟಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಚ್ಯತೇ (ಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಧಿರ್ದ್ವಿಧಾ, ತೌ ತು ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ| ಸುಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಶ್ಚ, ಯಾಪ್ಯೋ ಯಶ್ಚಾನುಪಕ್ರಮಃ||೧|| ) ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹೇ ಯೂನಃ ಪುಂಸೋ ಜಿತಾತ್ಮನಃ| ಅಮರ್ಮಗೋಽಲ್ಪಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪೋಽನುಪದ್ರವಃ||೩೦|| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿಃ ಪಾದಸಮ್ಪದಿ| ಗ್ರಹೇಷ್ವನುಗುಣೇಽಷ್ವೇಕದೋಷಮಾರ್ಗೋ ನವಃ ಸುಖಃ||೩೧||

ಸ೦- ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹ ಉತ್ಪನ್ನೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖೋಪಾಯಃ, ತಥಾ ಕಾಲೇನಾಲ್ಪೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ| ಸರ್ವಾಣ್ಯೌಷಧಾನಿ ಯಃ ಕ್ಷಮತೇ ಸಹತೇ ತೀಕ್ಷ್ಣ್ಮಧ್ಯಮೃದುರೂಪಾಣಿ ನಾನಾದೇಶಜಾನಿ ಶಮನಾನಿ ತಥಾ ಶೋಧನರೂಪಾಣಿ ತಥಾ ವಿಷಕ್ಷಾರಾದೀನಿ| ಯೂನಃ- ವಯಸ್ಯಸ್ಯ, ತರುಣಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುಂಸೋ- ನ ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ| ಪುಂಗ್ರಹಣಂ ಸ್ತ್ರೀನಿವೃತ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಯತಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಸರ್ವದಾ ಭೀರುತ್ವಮಬುದ್ಧಿಮತ್ತ್ವಂ ಚ, ಅತೋ ಯಥೋಕ್ತಾನುರೂಪಗುಣಾಭಾವಃ| ಸಾ ತು ಯಸ್ಮಾತ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣೌಷಧಾನಿ ನ ಸಹತೇ, ಸೌಕುಮಾರ್ಯಾದಿಯೋಗಾತ್| ಜಿತಾತ್ಮನೋಽಲೋಲುಪಸ್ಯ, ಜಿತ ಆತ್ಮಾ ಯೇನ, ವಿಷಯಾಭಿಲಾಷಂ ಪರಿಹರತಃ| ಅಮರ್ಮಗೋ- ನ ಮರ್ಮಸ್ಥಃ, ಮರ್ಮಾಣಿ- ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತಿಪ್ರಭೃತೀನಿ, ತೇಷು ಗಚ್ಛತೀತಿ ಮರ್ಮಗಃ, ನ ಮರ್ಮಗೋಽಮರ್ಮಗಃ, ಹೃತ್ಕಣ್ಠಾದಿಪೀಡಾಕರಣಾಸಮರ್ಥಃ| ಅಲ್ಪಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪ ಇತಿ| ಹೇತುಶ್ಚಾಗ್ರರೂಪಂ ಚ ರೂಪಂ ಚ ತಾನಿ ಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪಾಣಿ, ಅಲ್ಪಾನಿ ಹೇತ್ವಗ್ರರೂಪರೂಪಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾವಿಧಃ| ಹೇತುರ್ನಿದಾನಮ್, ಅಗ್ರರೂಪಂ- ಪೂರ್ವರೂಪಮ್, ರೂಪಂ- ಲಕ್ಷಣಮ್, ಏತಾನ್ಯಲ್ಪಾನಿ ಯಸ್ಯ| ಅನುಪದ್ರವ ಇತಿ| ನ ವಿದ್ಯತೇ ಉಪದ್ರವೋ ಯಸ್ಯ, ಉತ್ಪನ್ನಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರನನ್ತರಂ ಜಾಯತೇ ಯೋಽನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ, ನ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಭೂತೋಽಪ್ರಧಾನಃ, ನ ಯಥಾಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ, ತದುಪಕ್ರಮನಿರೋಧಕಃ, ಸ ಉಪದ್ರವಃ| ತಥಾ ಚಾಗಮಃ- "ವ್ಯಾಧೇರುಪರಿ ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಭವತ್ಯುತ್ತರಕಾಲಜಃ| ಉಪಕ್ರಮವಿಘಾತೀ ಚ ಸ ಹ್ಯುಪದ್ರವ ಉಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿರಿತಿ| ದೂಷ್ಯಶ್ಚ ದೇಶಶ್ಚ ಋತುಶ್ಚ ಪ್ರಕೃತಿಶ್ಚ ತಾ ದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯಃ, ಅತುಲ್ಯಾ ದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಯೋ ಯಸ್ಯ| ಅತುಲ್ಯಾಃ- ನ ಸದೃಶಾಃ| ಯಥಾ- ದೂಷ್ಯೇ ಮೇದೋಮಜ್ಜಾದೌ, ಅನೂಪದೇಶೇ, ಶೀತರ್ತೌ, ಆತುರೋ ವಾತಪ್ರಕೃತಿಃ, ತಸ್ಯ ಕುಪಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಮಿತಿ| ಅತುಲ್ಯದೂಷ್ಯೋ ಯಥಾ- ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಶೀತೇನ ರಕ್ತಮುಷ್ಣಂ ದೂಷಿತಮ್| ಅತುಲ್ಯದೇಶೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಯಥಾ- ಅನೂಪದೇಶೇ ಪಿತ್ತಸಮ್ಭೂತಃ| ಅತುಲ್ಯರ್ತುರ್ಯಥಾ- ಶರದಿ ಕಫೋದ್ಭವಃ| ಅತುಲ್ಯಪ್ರಕೃತಿರ್ಯಥಾ- ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತೇಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವೋ ವ್ಯಾಧಿಃ| ನನ್ವತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾದಸೌ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಯಾಪ್ಯೋ ವಾ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ನ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ, ಅನೇಕಸುಖೋಪಕ್ರಮಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್| ಯತೋ ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ಪರಸ್ಪರಮನ್ಯ ಏವೋಪಕ್ರಮಃ| ಏಕಸುಖೋಪಕ್ರಮಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿಃ| ಅತ ಏವ ಸಾಧ್ಯಯಾಪ್ಯಪರಿತ್ಯಾಜ್ಯಾ ಮೇಹಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತವಾತೋತ್ಥಾಃ (ಹೃಂಇ.ಅ.೧೦/೬)- "ಸಮಾಸಮಕ್ರಿಯತಯಾ ಮಹಾತ್ಯಯತಯಾಪಿ ಚ" ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದಿಶತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ತಥಾಪ್ರಭಾವತ್ವಾತ್ಪ್ರಮೇಹಾಖ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ, ಯದುತ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಮೇಹಃ ಸಮಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್ಸಾಧ್ಯಃ, ಪಿತ್ತಪ್ರಮೇಹೋ ವಿಷಮಕ್ರಿಯತ್ವಾದ್ಯಾಪ್ಯಃ, ಮಹಾತ್ಯಯತ್ವಾಚ್ಚ ವಾತಪ್ರಮೇಹಃ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಕಿಞ್ಚ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯದೇಶರ್ತುಪ್ರಕೃತಿತ್ವಾನ್ಮಹಾರಮ್ಭೋ ನಿಷ್ಪ್ರತ್ಯನೀಕೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಜಾಯತೇ, ಅತೋಽಸೌ ನ ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ| ಕುತ್ರಚಿದ್ವ್ಯಾಧೌ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯಾದಿರಪಿ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ- "ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಹೇತವಃ||" ಪಾದಸಮ್ಪದೀತಿ| ಭಿಷಗಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಣಾಂ ಪಾದಾನಾಂ ಸಮ್ಪತ್ಸಮೃದ್ಧಿಃ, ತಸ್ಯಾಂ ಸತ್ಯಾಂ, ಅಙ್ಗಚತುಷ್ಟಯೇ ಪರಿಪೂರ್ಣೇ ಸತಿ| ಗ್ರಹೇಷ್ವನುಗುಣೇಷ್ವಿತಿ| ಗ್ರಹಾಃ- ಸೂರ್ಯಾದಯಃ, ತೇಷ್ವನುಗುಣೇಷ್ವನುಕೂಲರಾಶಿಸ್ಥಿತೇಷು ಶೋಭನಸ್ಥಾನಗತೇಷು ಸತ್ಸು| ಏಕದೋಷಮಾರ್ಗ ಇತಿ| ದೋಷಶ್ಚ ಮಾರ್ಗಶ್ಚ ದೋಷಮಾರ್ಗಮ್, ಏಕಂ ದೋಷಮಾರ್ಗಂ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥೋಕ್ತಃ| ದೋಷೋ- ವಾತಾದಿಃ| ಮಾರ್ಗಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ ಶಾಖಾದಿರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರಮಧ್ಯಭೇದೇನ| ತೇನೈಕೇನ ವಾತಾದೀನಾಮನ್ಯತಮೇನ ದೋಷೇಣ ಯೋ ಜಾತೋ ನ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ತ್ರಿಭಿರ್ವಾ, ತಥೈಕೇನಾಪಿ ಮಾರ್ಗೇಣ ಬಾಹ್ಯೇನ ಮಧ್ಯೇನಾಭ್ಯನ್ತರೇಣ ವಾ ಜಾತಃ| ನವೋ- ನ ಜರಠಃ, ಅಚಿರೋತ್ಪನ್ನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಸ್ಮಾದ್ವತ್ಸರಾತೀತಾ ವ್ಯಾಧಯೋಽಸಾಧ್ಯಾಃ| ಸ ತಥಾವಿಧೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸುಖಃ- ಸುಖೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨, ಚಂಇ.ಅ.೮)- "ಸುಖಸಾಧ್ಯಃ ಸುಖೋಪಾಯಃ ಕಾಲೇನಾಲ್ಪೇನ ಸಾಧ್ಯತೇ" ಇತಿ|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಂ ವ್ಯಾಧಿಮಾಹ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಃ ಸಙ್ಕರೇ ಚ ತತೋ ಗದಃ| |೩೨|

ಸ೦- ಯೋ ಗದೋ ರೋಗಃ, ಶಸ್ತ್ರಾದಿಸಾಧನಃ ಶಸ್ತ್ರಾದಿಭಿಃ ಸಾಧ್ಯತೇ, ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಪ್ರತೀಕಾರೋ ಮಹದ್ಭಿರುಪಾಯೈಃ ಸಾಧ್ಯತೇ ತಥಾ ಚಿರೇಣ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ಕೃಚ್ಛ್ರೈರುಪಾಯೈಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸ್ತು ಮಹದ್ಭಿಶ್ಚ ಚಿರೇಣ ಚ||" ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಷಲೇಪಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ, ಸಙ್ಕರೇ ಚ- ತತಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾತ್ಸಾಧ್ಯಲಿಙ್ಗಾತ್ಸಙ್ಕೀರ್ಣತ್ವೇ ಸತಿ- ಯೋ ಗದ ಉಪ್ತನ್ನಃ, ಸೋಽಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ| ಚಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ತತಸ್ತಸ್ಮಾದುಕ್ತಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಾದ್ಯಃ ಸಙ್ಕರೇ ದ್ವಿತ್ರಿವಿಪರ್ಯಯೇ ಸತಿ ಸ್ಥಿತಃ| ತಥಾ ಚ- ಯುವಾ ಆತುರಃ ಕಿನ್ತು ನ ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ| ವಿಜಿತಾತ್ಮಾ ವಾ ಕಿನ್ತು ರೋಗೋ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಃ| ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೇ ದೇಹೇ ಜಾತಃ ಕಿನ್ತು ವೃದ್ಧಃ| ಕದಾಚಿದ್ಯುವಾ ನ ಸರ್ವೌಷಧಕ್ಷಮೋ ದೇಹಃ| ಏವಮನಯಾ ದಿಶಾ ಸರ್ವಮಪ್ಯೂಹ್ಯಮ್|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

ಯಾಪ್ಯೋಽತ ಉಚ್ಯತೇ | ಶೇಷತ್ವಾದಾಯುಷೋ ಯಾಪ್ಯಃ ಪಥ್ಯಾಭ್ಯಾಸಾದ್ವಿಪರ್ಯಯೇ||೩೨||

ಸ೦- ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣವಿಪರೀತತ್ವೇ ಸತ್ಯಾಯುಷೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ ಶೇಷತ್ವಾದಕ್ಷೀಣತ್ವಾನ್ಮಾರಯಿತುಮಸಮರ್ಥಃ, ಪಥ್ಯೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈರ್ಯಾಪ್ಯೋ ಯಾಪನೀಯಃ, ನಾಸೌ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಃ| ಏತಾವಾನೇವಾಸ್ಯ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಾದ್ವ್ಯಾಧೇರ್ವಿಶೇಷೋ ಯದಾಯುಃಶೇಷತ್ವಂ, ಯಾಪ್ಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರಾಯುಃಶೇಷಮಾತ್ರಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ ಯದನ್ಯತ್ತತ್ಸರ್ವಂ ಸಮಾನಂ ಪ್ರಾಯೇಣಾಸ್ಯ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇಃ| ಕಸ್ಯ ವಿಪರ್ಯಯೇ ಸತಿ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ| ಪಥ್ಯೈರಾಹಾರವಿಹಾರೈರಭ್ಯಸನಮಭ್ಯಾಸಃ ಪುನಃ ಪುನಃ ಕರಣಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಾಹಾರವಿಹಾರಸೇವನಾದ್ಯಾಪ್ಯಃ| ಸ ಚ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಮಲ್ಪಂ ಸುಖಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪುನಃ ಸೋಽಲ್ಪೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ದತ್ತ್ವಾಲ್ಪಂ ಸುಖಮಲ್ಪೇನ ಹೇತುನಾ ಸ ಪ್ರತನ್ಯತೇ| ಯಾತಿ ನಾಶೇಷತಾಂ ರೋಗಃ ಕರ್ಮಜೋ ನಿಯತಾಯುಷಃ| ಪ್ರಪತನ್ನಿವ ವಿಷ್ಕಮ್ಭೈರ್ಧಾರ್ಯತೇಽತ್ರಾತುರೋ ಹಿತೈಃ"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಉಚ್ಯತೇ ಅನುಪಕ್ರಮ ಏವ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ಥಿತೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃದ್ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟೋಽಕ್ಷನಾಶನಃ||೩೩||

ಸ೦- ನ ವಿದ್ಯತ ಉಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರತೀಕಾರೋ ಯಸ್ಯ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮೋಽಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯೇಯ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಕೋಽಸಾವನುಪಕ್ರಮಃ ? ಯೋಽತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ| ಯೋ ಗದೋಽರ್ಥಾದ್ಯಾಪ್ಯಲಕ್ಷಣಾದವಶಿಷ್ಟಾಯುಃ ಶೇಷರೂಪಾದತ್ಯನ್ತವಿಪರ್ಯಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಪಥಾತಿಕ್ರಾನ್ತಃ, ಮಜ್ಜಶುಕ್ರಾದಿಗಮ್ಭೀರಧಾತುಗತಃ, ಮರ್ಮಸನ್ಧಿಸಮಾಶ್ರಿತಃ, ಸೋಽನುಪಕ್ರಮ ಏವಾಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ, ಸಾಧಯಿತುಮಶಕ್ಯತ್ವಾತ್| ತಥೌತ್ಸುಕ್ಯಾದಿಕೃದಿತಿ| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ಚ ಮೋಹಶ್ಚಾರತಿಶ್ಚ ತಾಃ ಕರೋತೀತ್ಯೌತ್ಸುಕ್ಯಮೋಹಾರತಿಕೃತ್| ಔತ್ಸುಕ್ಯಂ ವಿಷಯೋತ್ಕಣ್ಠಾ, ಮೋಹೋ- ವೈಚಿತ್ಯಂ ಚಿತ್ತನಾಶೋಽಜ್ಞಾನಮ್, ಅರತಿರಸುಖಂ ನ ಕುತ್ರಚಿದವಸ್ಥಿತಿಃ ಸ್ಥಾನಾಸನಾದಿಷ್ವನಿರ್ವೃತಿಶ್ಚೇತಸಃ, ಏತಾವತೋ ಯಃ ಕರೋತಿ ಸೋಽನುಪಕ್ರಮಃ| ತಥಾ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟ ಇತಿ| ದೃಷ್ಟಂ ರಿಷ್ಟಂ ಮರಣಖ್ಯಾಪಕಂ ಚಿಹ್ನಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ಸ ದೃಷ್ಟರಿಷ್ಟಃ, ದೃಷ್ಟಮರಣಖ್ಯಾಪಕಲಕ್ಷಣೋಽನುಪಕ್ರಮ ಏವ| ತಥಾಽಕ್ಷನಾಶನ ಇತಿ| ಅಕ್ಷಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯುಚ್ಯನ್ತೇ| ಚಕ್ಷುರಾದೀನ್ಯಪಿ ನಾಶಯತಿ ಸೋಽಕ್ಷನಾಶನಃ, ಇನ್ದ್ರಿಯೋಪರೋಧೀ ರೋಗೋಽನುಪಕ್ರಮೋ ಯಃ ಶೀಘ್ರಮಿನ್ದ್ರಿಯವಿಘಾತಕೃತ್| ಏವಂ ಪುರಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾರಭೇತ| ಅನ್ಯಥಾಽವಶ್ಯಂ ಸ್ವಾರ್ಥಾದಿಹಾನಿಮವಾಪ್ನುಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಗ್ರನ್ಥಃ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೨)- "ವ್ಯಾಧಿಂ ಪುರಾ ಪರೀಕ್ಷ್ಯೈವಮಾರಭೇತ ತತಃ ಕ್ರಿಯಾಮ್| ಸ್ವಾರ್ಥವಿದ್ಯಾಯಶೋಹಾನಿಮನ್ಯಥಾ ಧ್ರುವಮಾಪ್ನುಯಾತ್" ಇತಿ|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

ಸಾಧ್ಯಲಕ್ಷಣಯುಕ್ತೋಽಪ್ಯಾತುರೋ ನೋಪಕ್ರಮಣೀಯ ಇತಿ ದರ್ಶಯತಿ ತ್ಯಜೇದಾರ್ತಂ ಭಿಷಗ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಂ ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ ದ್ವಿಷಮ್| ಹೀನೋಪಕರಣಂ ವ್ಯಗ್ರಮವಿಧೇಯಂ ಗತಾಯುಷಮ್||೩೪|| ಚಣ್ಡಂ ಶೋಕಾತುರಂ ಭೀರುಂ ಕೃತಘ್ನಂ ವೈದ್ಯಮಾನಿನಮ್| |೩೫|

ಸ೦- ಏವಂವಿಧಮಾರ್ತಮಾತುರಮುಪಕ್ರಮ್ಯಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್ಪರಿಹರೇತ್| ಭಿಷಗ್ಭೂಪೈರ್ದ್ವಿಷ್ಟಂ- ಭಿಷಗ್ಭಿಸ್ತಥಾ ಭೂಪೈ ರಾಜಭಿರ್ದ್ವಿಷ್ಟಮ್, ವೈದ್ಯಾ ರಾಜಾನಶ್ಚ ಯಂ ದ್ವಿಷನ್ತಿ| ತಥಾ, ತೇಷಾಂ ದ್ವಿಷಂ-ಶತ್ರುಂ, ಭಿಷಗ್ಭೂಪಾನ್ಯೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ದ್ವಿಷ್ಟಂ-ಶತ್ರುಂ ಚಾತ್ಮನಃ| ಹೀನೋಪಕರಣಮಿತಿ ಉಪಕರಣವಿಕಲಂ ಹೀನಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಮ್| ವ್ಯಗ್ರಂ- ಕಾರ್ಯಬಹುಲಮನ್ಯಕಾರ್ಯಾಪೇಕ್ಷಿಣಂ ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಾಸಕ್ತಚೇತಸಮ್| ಅವಿಧೇಯಂ- ಭಿಷಜಃ, ತದಾಜ್ಞಾಂ ಯೋ ನ ಕರೋತಿ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್| ಗತಾಯುಷಂ- ಪರಿಕ್ಷೀಣಜೀವಿತಮ್| ಚಣ್ಡಂ- ಸಹಸಾಪಕಾರಕರಣಬುದ್ಧಿಂ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಾಣಮ್| ಶೋಕಾತುರಂ- ಸ್ತ್ರ್ಯಾದಿವಿರಹೋತ್ಥೇನ ಶೋಕೇನ ಶುಚಾರ್ತಮ್| ಭೀರುಂ- ಸಭಯಮ್| ಕೃತಘ್ನಂ- ಯಃ ಕೃತೋಪಕಾರೋಽಪ್ಯಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ| ವೈದ್ಯಮಾನಿನಂ- ಅವೈದ್ಯೋಽಪಿ ಯೋ ವೈದ್ಯಮಿವಾತ್ಮಾನಂ ಮನ್ಯತೇ ಸ್ವಮತೇನೈವೌಷಧಂ ಕರೋತಿ ಮೂಢಃ, ತಮಪಿ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

ಏವಂ ಚ ಪ್ರಥಮೇಽಧ್ಯಾಯೇ ಸಕಲತನ್ತ್ರಾರ್ಣವಸ್ಯ ತಾತ್ಪರ್ಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಅನನ್ತರಂ ಸುಖಸ್ಮರಣಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಂ ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ | ತನ್ತ್ರಸ್ಯಾಸ್ಯ ಪರಂ ಚಾತೋ ವಕ್ಷ್ಯತೇಽಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ||೩೫|| ಆಯುಷ್ಕಾಮದಿನರ್ತ್ವೀಹಾರೋಗಾನುತ್ಪಾದನದ್ರವಾಃ| ಅನ್ನಜ್ಞಾನಾನ್ನಸಂರಕ್ಷಾಮಾತ್ರಾದ್ರವ್ಯರಸಾಶ್ರಯಾಃ||೩೬|| ದೋಷಾದಿಜ್ಞಾನತದ್ಭೇದತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾದ್ಯುಪಕ್ರಮಾಃ| ಶುದ್ಧ್ಯಾದಿಸ್ನೇಹನಸ್ವೇದರೇಕಾಸ್ಥಾಪನನಾವನಮ್||೩೭|| ಧೂಮಗಣ್ಡೂಷದೃಕ್ಸೇಕತೃಪ್ತಿಯನ್ತ್ರಕಶಸ್ತ್ರಕಮ್| ಶಿರಾವಿಧಿಃ ಶಲ್ಯವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಿಕೌ||೩೮|| ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮಿಮೇಽಧ್ಯಾಯಾಸ್ತ್ರಿಂಶತ್|೩೯|

ಸ೦- ಅಸ್ಯ- ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಾಖ್ಯಸ್ಯ, ತನ್ತ್ರಸ್ಯ- ತನ್ತ್ರ್ಯನ್ತೇ ಧಾರ್ಯನ್ತೇಽನೇನಾಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಾ ಇತಿ ತನ್ತ್ರಮ್ ತಸ್ಯ, ಅಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ- ಅಧ್ಯಾಯಾನಾಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಏಕತ್ರ ರಾಶೀಕರಣಮ್, ಅತಃ ಪರಂ- ಅಸ್ಮಾದೂರ್ಧ್ವಮ್, ಸುಖಸ್ಮರಣಾಯ ಮಯಾ ವಕ್ಷ್ಯತೇ| ಸ೦-ಇಮೇ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಸ್ತ್ರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾಃ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮುಕ್ತಮ್| ಆಯುಷ್ಕಾಮಶ್ಚ ದಿನರ್ತ್ವೀಹೇ ಚ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನಂ ಚ ದ್ರವಶ್ಚೇತಿ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಈಹಾ ಚರ್ಯಾ ಚೇಷ್ಟೇತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತೇನ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋ ದಿನಚರ್ಯಾ ಋತುಚರ್ಯಾ ರೋಗಾನುತ್ಪಾದನೀಯೋ ದ್ರವದ್ರವ್ಯವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽನ್ನಸ್ವರೂಪವಿಜ್ಞಾನೀಯೋಽನ್ನಸಂರಕ್ಷಾ ಮಾತ್ರಾಶಿತೀಯೋ ದ್ರವ್ಯಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ರಸಭೇದೀಯೋ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ದೋಷಭೇದೀಯೋ ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯಃ ಶೋಧನಾದಿಗಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ ಸ್ನೇಹವಿಧಿಃ ಸ್ವೇದವಿಧಿರ್ವಮನವಿರೇಚನವಿಧಿರ್ಬಸ್ತಿವಿಧಿರ್ನಸ್ಯವಿಧಿರ್ಧೂಮವಿಧಿರ್ಗಣ್ಡೂಷಾದಿವಿಧಿ ರಾಶ್ಚೋತನಾಞ್ಜನವಿಧಿಸ್ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕವಿಧಿರ್ಯನ್ತ್ರವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರವಿಧಿಃ ಶಿರಾವ್ಯಧವಿಧಿಃ ಶಲ್ಯಾಹರಣವಿಧಿಃ ಶಸ್ತ್ರಕರ್ಮವಿಧಿಃ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಃ| ಸೂಚನಾತ್ಸೂತ್ರಮ್, ಸೂಚ್ಯತೇಽನೇನ ಸಕಲತನ್ತ್ರಾರ್ಥ ಇತಿ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮ್, ಸಕಲಸ್ಯ ತನ್ತ್ರಸ್ಯ ಶಿರಃಸ್ಥಾನೀಯಮ್|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

ಅಧುನಾ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ ಶಾರೀರಮುಚ್ಯತೇ| ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿತದ್ವ್ಯಾಪದಙ್ಗಮರ್ಮವಿಭಾಗಿಕಮ್||೩೯|| ವಿಕೃತಿರ್ದೂತಜಂ ಷಷ್ಠಮ್|೪೦|

ಸ೦- ಶಾರೀರಂ ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮುಚ್ಯತೇ| ಕಿಂಸ್ಥಾನಮಧ್ಯಾಯಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ಕೇ ಪುನಸ್ತೇ ? ತಾನಾಹ| ತತ್ರ ಗರ್ಭಾವಕ್ರಾನ್ತಿಶಾರೀರಮ್| ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಪತ್ ತದ್ವ್ಯಾಪತ್ , ತಸ್ಯೇತಿ ಗರ್ಭಪರಾಮರ್ಶಃ, ಗರ್ಭವ್ಯಾಪಚ್ಛಾರೀರಮ್| ಅಙ್ಗವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಮ್| ಮರ್ಮವಿಭಾಗಂ ಶಾರೀರಮ್| ವಿಕೃತಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಶಾರೀರಮ್| ದೂತಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಂ ಶಾರೀರಮ್| ಏವಮೇತೇ ಷಡಧ್ಯಾಯಾಃ, ಶಾರೀರಸ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

ನಿದಾನಮುಚ್ಯತೇ ನಿದಾನಂ ಸಾರ್ವರೋಗಿಕಮ್| ಜ್ವರಾಸೃಕ್ಶ್ವಾಸಯಕ್ಷ್ಮಾದಿಮದಾದ್ಯರ್ಶೋತಿಸಾರಿಣಾಮ್||೪೦|| ಮೂತ್ರಾಘಾತಪ್ರಮೇಹಾಣಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯಾದ್ಯುದರಸ್ಯ ಚ| ಪಾಣ್ಡುಕುಷ್ಠಾನಿಲಾರ್ತಾನಾಂ ವಾತಾಸ್ರಸ್ಯ ಚ ಷೋಡಶ||೪೧||

ಸ೦- ಸರ್ವರೋಗನಿದಾನಮ್| ಜ್ವರನಿದಾನಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಕಾಸನಿದಾನಮ್| ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾನಿದಾನಮ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಾದಿನಿದಾನಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಾದಿನಿದಾನಮ್| ಅರ್ಶೋನಿದಾನಮ್| ಅತೀಸಾರಗ್ರಹಣೀದೋಷನಿದಾನಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತನಿದಾನಮ್| ಪ್ರಮೇಹನಿದಾನಮ್| ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಗುಲ್ಮನಿದಾನಮ್| ಉದರನಿದಾನಮ್| ಪಾಣ್ಡುಶೋಫವಿಸರ್ಪನಿದಾನಮ್| ಕುಷ್ಠಶ್ವಿತ್ರಕೃಮಿನಿದಾನಮ್| ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಮ್| ವಾತಶೋಣಿತನಿದಾನಮ್| ಇತ್ಯೇವಂ ಷೋಡಶಾಧ್ಯಾಯಾಃ, ನಿದಾನಸ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಚ್ಯತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಜ್ವರೇ ರಕ್ತೇ ಕಾಸೇ ಶ್ವಾಸೇ ಚ ಯಕ್ಷ್ಮಣಿ| ವಮೌ ಮದಾತ್ಯಯೇಽರ್ಶಃಸು, ವಿಶಿ ದ್ವೌ, ದ್ವೌ ಚ ಮೂತ್ರಿತೇ||೪೨|| ವಿದ್ರಧೌ ಗುಲ್ಮಜಠರಪಾಣ್ಡುಶೋಫವಿಸರ್ಪಿಷು| ಕುಷ್ಠಶ್ವಿತ್ರಾನಿಲವ್ಯಾಧಿವಾತಾಸ್ರೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್||೪೩|| ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಿಮೇಽಧ್ಯಾಯಾಃ|೪೪|

ಸ೦- ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಂ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಧ್ಯಾಯಾಃ| ಜ್ವರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕಾಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಾಸಹಿಕ್ಕಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಛರ್ದಿಹೃದ್ರೋಗತೃಷ್ಣಾಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಮದಾತ್ಯಯಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಅತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಗ್ರಹಣೀದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಮೂತ್ರಾಘಾತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪ್ರಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಿದ್ರಧಿವೃದ್ಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಉದರಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಯಥುಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಿಸರ್ಪಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಶ್ವಿತ್ರಕೃಮಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಾತವ್ಯಾಧಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ವಾತಶೋಣಿತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್| ಇಮೇ ದ್ವಾವಿಂಶತಿರಧ್ಯಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಸ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿರತಃ ಪರಮ್| ಕಲ್ಪೋ ವಮೇರ್ವಿರೇಕಸ್ಯ ತತ್ಸಿದ್ಧಿರ್ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪನಾ||೪೪|| ಸಿದ್ಧಿರ್ಬಸ್ತ್ಯಾಪದಾಂ ಷಷ್ಠೋ ದ್ರವ್ಯಕಲ್ಪಃ| |೪೫|

ಸ೦- ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಕಲ್ಪಸ್ಥಾನಮ್| ಅತ್ರ ಕಲ್ಪೇ ವಮನಕಲ್ಪಃ| ವಿರೇಚನಕಲ್ಪಃ| ವಮನವಿರೇಚನವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಃ| ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪಃ| ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧಿಃ| ಷಷ್ಠೋ ಭೇಷಜಕಲ್ಪಃ| ಇತ್ಯೇವಂ ಷಡಧ್ಯಾಯಾಃ, ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

ಅತ ಉತ್ತರಮ್| ಬಾಲೋಪಚಾರೇ ತದ್ವ್ಯಾಧೌ ತದ್ಗ್ರಹೇ, ದ್ವೌ ಚ ಭೂತಗೇ||೪೫|| ಜನ್ಮಾದೇಽಥ ಸ್ಮೃತಿಭ್ರಂಶೇ, ದ್ವೌ ದ್ವೌ ವರ್ತ್ಮಸು ಸನ್ಧಿಷು| ದೃಕ್ತಮೋಲಿಙ್ಗನಾಶೇಷು ತ್ರಯೋ, ದ್ವೌ ದ್ವೌ ಚ ಸರ್ವಗೇ||೪೬|| ಕರ್ಣನಾಸಾಮುಖಶಿರೋವ್ರಣೇ, ಭಙ್ಗೇ ಭಗನ್ದರೇ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದೌ ಕ್ಷುದ್ರರೋಗೇಷು ಗುಹ್ಯರೋಗೇ ಪೃಥಗ್ದ್ವಯಮ್||೪೭|| ವಿಷೇ ಭುಜಙ್ಗೇ ಕೀಟೇಷು ಮೂಷಕೇಷು ರಸಾಯನೇ| ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽನಪತ್ಯಾನಾಮಧ್ಯಾಯೋ ಬೀಜಪೋಷಣಃ||೪೮|| ಇತ್ಯಧ್ಯಾಯಶತಂ ವಿಂಶಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈರುದೀರಿತಮ್| ೪೮ ೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋ ನಾಮ ಪ್ರಥಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧||

ಸ೦- ಅತ ಉತ್ತರಂ, ಅತೋಽಸ್ಮಾತ್ಕಲ್ಪಸಿದ್ಧಿಸ್ಥಾನಾದೂರ್ಧ್ವಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಮ್| ಬಾಲೋಪಚರಣೀಯಃ| ಬಾಲಾಮಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಬಾಲಗ್ರಹಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭೂತವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಭೂತಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಉನ್ಮಾದಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಅಪಸ್ಮಾರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸನ್ಧಿಸಿತಾಸಿತರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ತಿಮಿರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಲಿಙ್ಗನಾಶಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಸರ್ವಾಕ್ಷಿರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕರ್ಣರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಕರ್ಣರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ನಾಸಾರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ನಾಸಾರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಮುಖರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಮುಖರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಶಿರೋರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಶಿರೋರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವ್ರಣವಿಜ್ಞಾನೀಯಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸದ್ಯೋವ್ರಣಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭಙ್ಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಭಗನ್ದರಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಶ್ಲೀಪದಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯರ್ಬುದಾದಿಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕ್ಷುದ್ರರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಕ್ಷುದ್ರರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೀಯಃ| ಗುಹ್ಯರೋಗಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಸರ್ವವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಕೀಟಲೂತಾದಿವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ಮೂಷಿಕಾಲರ್ಕವಿಷಪ್ರತಿಷೇಧಃ| ರಸಾಯನಾಧ್ಯಾಯಃ| ವಾಜೀಕರಣಾಧ್ಯಾಯ ಇತಿ| ಏವಮೇತೇ ಚತ್ವಾರಿಂಶದಧ್ಯಾಯಾ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರಮ್| ತದಿತಿ ಬಾಲಸ್ಯ ಪರಾಮರ್ಶಃ| ದ್ವೌ ದ್ವಾವಿತಿ ವರ್ತ್ಮನಿ ದ್ವೌ, ಸನ್ಧೌ ದ್ವೌ, ಯಥಾಸಂಖ್ಯೇನ| ತ್ರಯ ಇತಿ ದೃಕ್ತಮೋಲಿಙ್ಗನಾಶೇಷು ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕೈಕಃ| ಗ್ರನ್ಥ್ಯಾದಿಕ್ಷುದ್ರರೋಗಗುಹ್ಯರೋಗೇಷು ಪೃಥಗ್ದ್ವಯಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ದ್ವೌ ದ್ವೌ| ಅನಪತ್ಯಾನಾಮಪ್ರಜಾನಾಂ ಪುಂಸಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯೋ ಬೀಜಪೋಷಣಃ ಶುಕ್ರವೃದ್ಧಿಹೇತುರಿತಿ| ಇತ್ಯೇವಮನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸವಿಂಶಮಧ್ಯಾಯಶತಂ ಷಡ್ಭಿಃ ಸ್ಥಾನೈಃ ಸೂತ್ರಶಾರೀರನಿದಾನಚಿಕಿತ್ಸಾಕಲ್ಪಸಿದ್ಧ್ಯುತ್ತರತನ್ತ್ರೈರುದೀರಿತಮಿತಿ ಭದ್ರಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನ ಆಯುಷ್ಕಾಮೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಪ್ರಥಮಃ|| ೧||