1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

സ൦ - ശ്രീ മഹാഗണപതയേ കുരുതേ നമഃ| ശ്രീആനന്ദിനീമഠായ നമഃ| ദീപ്ത്യാ യസ്യേന്ദ്രനീലോപലശകലരജോനീലയാ നീലിതാഭാം ലക്ഷ്മീമുത്തപ്തഭാസ്വത്കനകരുചിമപി സ്പര്ശരോമാഞ്ചിതാങ്ഗീമ്| കാലീത്യാശങ്കമാനഃ സ്ഫുരദധരപുടശ്ചക്രപാണിഃ കിലാഭൂദ്ഭര്താ ലോകസ്യ ശശ്വത്സ ഭവതു ഭവതാം ഭൂതയേ പദ്മനാഭഃ|| ൧|| കോ മത്സരിണി ലോകേऽസ്മിന്വിദ്വാന്കിഞ്ചിച്ചികീര്ഷതി| കിന്തു കശ്ചിദ്ഭവേത്സാധുസ്തതോऽയം മത്പരിശ്രമഃ|| ൨|| ശ്രീമന്മൃഗാങ്കതനയഷ്ടീകാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസ്യ| ശ്രീമാനരുണഃ കേ സമ്യഗ്ദ്രഷ്ടുഃ പദാര്ഥബോധായ|| ൩|| ഇഹ ഹി ശാസ്ത്രാരമ്ഭേ ശാസ്ത്രപരിസമാപ്തയേ സര്വ ഏവ സഭാഭൂഷണഭൂതാ നിഖിലജനജനിതപ്രമോദസംദോഹാ രുചിരരുചിരചിതവചനചംദനചര്ചിതപ്രബംധാഃ പ്രബംധവിരചനപ്രവരാ ഇഷ്ടദേവതാനമസ്കാരം തന്ത്രകാരാ വിദധുഃ| തദയമപി തന്ത്രകാരോऽഭീഷ്ടദേവതാനമസ്കാരപുരഃസരം തന്ത്രമാരിരിപ്സുരിദമാഹ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

രാഗാദിരോഗാന് സതതാനുഷക്താനശേഷകായപ്രസൃതാനശേഷാന്| ഔത്സുക്യമോഹാരതിദാഞ്ജഘാന യോऽപൂര്വവൈദ്യായ നമോസ്തു തസ്മൈ|൧|

സ൦ - രാഗ ആദിര്യേഷാം തേ രാഗാദയഃ| ആദിശബ്ദേന ദ്വേഷലോഭാദിപരിഗ്രഹഃ| രുജന്തീതി രോഗാഃ| ദേഹമനസീ സന്താപയന്തീത്യര്ഥഃ| നനു മനഃസ്ഥിതത്വാന്മന ഏവ തേ രുജന്തീതി വക്തും യുക്തമ്| മൈവമ്| ദേഹമനോലക്ഷണയോര്വസ്തുനോരാധാരാധേയഭാവേന സ്ഥിതത്വാദ്ദ്വയോരപി സന്താപോ യുക്തഃ| യഥാ ആധേയേനായോഗോലകേന സന്തപ്തേന തദാധാരസ്യ കടാഹാദേഃ സന്താപഃ| ആധാരേണ ച കടാഹാദിനാ സന്തപ്തേനാധേയസ്യ ഘൃതാദേഃ സന്താപഃ| തദേവം രാഗാദയോ ദ്വയം രുജന്തീതി ന്യായ്യമേതത്| തഥാ സതതാനുഷക്താഃ സര്വകാലം പ്രസൃതാഃ, സഹജാ ഇത്യര്ഥഃ| അശേഷകായപ്രസൃതാ അശേഷശ്ചാസൌ കായശ്ചാശേഷകായഃ| തത്ര പ്രസൃതാ അനുഗതാഃ| യദ്വാऽശേഷാശ്ച തേ കായാശ്ചാശേഷകായാഃ| സര്വാണി ശരീരാണി ഗജതുരഗോരഗാദിസമ്ബമ്ധീനി താനി പ്രകര്ഷേണ സൃതാ ഗതാഃ| തഥാ അശേഷാഃ ന വിദ്യതേ ശേഷോ യേഷാം തേऽശേഷാഃ സര്വേ സമൂലാഃ| സബീജാ ഇത്യര്ഥഃ| തഥൌത്സുക്യമോഹാരതിദാഃ| ഔത്സുക്യം വിഷയോത്കണ്ഠാ ഗതോऽഭിലാഷഃ| മോഹഃ കാര്യാകാര്യാനഭിജ്ഞത്വമ്| അരതിരനവസ്ഥിതിഃ| സ്ഥാനാസനാദിഷു| ഔത്സുക്യം ച മോഹശ്ചാരതിശ്ച താ ദദതി യേ രാഗാദയസ്ത ഏവമ്| താനേവംവിധാന് യോ ഭഗവാന് ജഘാന തസ്മൈ തഥാഭൂതായാപൂര്വവൈദ്യായ നമോऽസ്തു| തം പൂജയാമീത്യര്ഥഃ| അത ഏവാസാവപൂര്വ ആശ്ചര്യഭൂതോ വൈദ്യഃ| അന്യോ ഹി യോ വൈദ്യഃ സ ജ്വരാദീനപ്യചിരോത്ഥിതാന് രോഗാനേതദ്വിശേഷണൈഉരപരാമൃഷ്ടാന്ന തഥാ ഹര്തും സമര്ഥഃ| കിമുത രാഗാദീനസാധ്യലക്ഷണലക്ഷിതാന്| തഥാ ചാസാധ്യലക്ഷണമ്|(അസ്മിന്നേവാധ്യായേ ശ്ലോ. ൩൨)"അനുപക്രമ ഏവ സ്യാത് സ്ഥിതോऽത്യന്തവിപര്യയേ| ഔത്സുക്യമോഹാരതികൃദ്" ഇതി| യദ്വാ ന വിദ്യതേ പൂര്വോ യസ്മാദസാവപൂര്വഃ| പൂര്വേഭ്യഃ പ്രഥമ ഇത്യര്ഥഃ| അപൂര്വശ്ചാസൌ വൈദ്യോऽപൂര്വവൈദ്യ ഇത്യര്ഥഃ| ഏവംവിധം ചാഭിമതനമസ്കാരശ്ലോകം വിരചയന് ഗ്രന്ഥകൃദ്ഗ്രന്ഥസ്യ രോഗോപശാംതിഃ പ്രയോജനമിതി പ്രതിപാദയതി| തഥാ ചാഹ ചരകമുനിഃ (സൂ. അ. ൧|൫൨)"ധാതുസാമ്യക്രിയാ ചോക്താ തന്ത്രസ്യാസ്യ പ്രയോജനമ്" ഇതി| ഏവം ച ധാതുസാമ്യേന പ്രയോജനേന പ്രയോജനവദിദം തന്ത്രമ്| തഥാ തത്പാഠാത്തദര്ഥാവബോധാത്തദ്വിധ്യനുഷ്ഠാനാച്ച ആരോഗ്യാഖ്യസ്യോപേയസ്യ തഥാഭിമതസ്യായുഷഃ പരസ്യ പുരുഷാര്ഥസ്യ മോക്ഷാഖ്യസ്യ ച പരമാര്ഥത ഇദമേവ തന്ത്രമുപായഃ| അസ്മാച്ചോപായോപേയലക്ഷണസമ്ബധാത് സമ്ബന്ധവദിദം തന്ത്രമ്| തഥാ ഹേതുലിങ്ഗൌഷധ്യാഖ്യസ്കന്ധത്രയമസ്യാഭിധേയം തേനാഭിധേയേനാഭിധേയവത്തന്ത്രമ്| ഏവം ച ഗ്രന്ഥകൃതാത്ര പ്രയോജനസന്ബന്ധാഭിധേയാ യുക്ത്യൈവോക്താഃ| ഇന്ദ്രവജ്രോപേന്ദ്രവജ്രാവിരചിതത്വാദുപജാതിവൃത്തമ്| യഥാ, "അനന്തരാപാദിതലക്ഷ്മശോഭൌ പാദൌ ഭവേതാം വിവിധൈര്വികല്പൈഃ| യാസാമിമാവന്യയതിപ്രപഞ്ചൌ സ്മൃതാഃ സ്മൃതിജ്ഞൈരുപജാതയസ്താഃ||" ഇതി| സര്വത്രൈവ ചാത്ര തന്ത്രേऽനുഷ്ടുഭാ സമാനീപ്രമാണീവിതാനാദിഭേദഭിന്നതയാ വിരചനമ്| യത്പുനരവസരാന്തരേ വൃത്താന്തരവിരചനമിഹ തത്സലക്ഷണം വ്യഞ്ജയിഷ്യാമഃ|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

ഇദാനീമിഷ്ടദേവതാം നമസ്കൃത്യ ശാസ്ത്രകാരസ്തന്ത്രമാരിരിപ്സുരിദമാഹ അഥാത ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| (ഗദ്യസൂത്രമ്)||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രമ്)|൨|

സ൦- അഥേതി| അഥശബ്ദോऽസ്മിന്മങ്ഗലാധികാരാനന്തര്യേഷു ദ്രഷ്ടവ്യഃ| മങ്ഗലാദീനാം ഹി ശാസ്ത്രാണാം തദധ്യേതൃൗണാം നിഷ്പ്രതിബന്ധാ പ്രവൃത്തിരഭിപ്രേതാര്ഥസാധനായ ജായതേ| അഥശബ്ദശ്ചായം മങ്ഗലാര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"ഓങ്കാരശ്ചാഥശബ്ദശ്ച ദ്വാവേതൌ ബ്രഹ്മണഃ പുരാ| കണ്ഠം ഭിത്വാ വിനിര്യാതൌ തേനേമൌ മങ്ഗലൌ സ്മൃതൌ||"ഇതി| അതോऽധികാരേ| ആയുഷ്കാമീയം ശാസ്ത്രമധിക്രിയതേ യാവദത ഊര്ധ്വം പ്രതന്യതേ ആതന്ത്രപരിസമാപ്തേസ്തത്സര്വമായുഷ്കാമീയം വേദിതവ്യമ്| അത ആനന്തര്യേ ച| നമസ്കാരാദനന്തരമായുഷ്കാമഹിതം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| കഥം പുനരേകസ്യൈവ തന്ത്രകാരസ്യ വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി ബഹുവചനം യുജ്യതേ| ബ്രൂമഃ| "അസ്മദോ ദ്വയോശ്ച" ഇത്യേകത്വേऽപി ബഹുവചനവിധാനാദഭിലഷന്തീതി| യുക്തമേവാത്രൈകസ്മിന്നപി ബഹുവചനമ്| ആയുഃ ശരീരേന്ദ്രിയസത്വാത്മസംയോഗഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൧|൪൧)-| "ശരീരേന്ദ്രിയസത്ത്വാത്മസംയോഗോ ധാരി ജീവിതമ്| നിത്യഗം ചാനുബദ്ധം ച പര്യായൈരായുരുച്യതേ||" ഇതി| ഏതീത്യായുഃ| സന്തതം യാതീത്യര്ഥഃ| ഏവംവിധം ഗത്വരസ്വഭാവമപി ഹിതാഹാരവിഹാരസേവാദിഭിരഹിതവര്ജനേന ച കഥമേതത് സ്ഥിരീഭവേദിത്യേവം കാമയന്തേ യേ തേ ആയുഷ്കാമാഃ| തേഭ്യോ ഹിത ആയുഷ്കാമീയഃ| സ പുനരായുര്വേദാഗമാദിപ്രകരണസമുദായ ആയുഷ്കാമയമാനേനേത്യാദികഃ| ആയുഷ്കാമീയ ഇതി ഇസുസോഃ സാമര്ഥ്യേ ഇതി ഷാദേശഃ| തസ്മൈ ഹിതമിതി ഛഃ| ആയുഷ്കാമീയശബ്ദോऽധ്യായവിശേഷണാര്ഥോ നീലോത്പലദലവത്| ബഹുഷ്വധ്യായേഷു സത്സു കതമമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ആയുഷ്കാമീയമിതി| അധികൃതോऽധ്യായനായേത്യധ്യായസ്തം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ വിവിധപ്രകാരേണ വിശേഷേണ വാ കഥയിഷ്യാമഃ| ആയുഷ്കാമൈഃ പൂര്വം ദൃഷ്ടത്വാദസ്യാധ്യായസ്യായുഷ്കാമ ഇതി സംജ്ഞാ| അര്ഥഗതിമധികൃത്യാധ്യായ ഇതി നാമ| തഥാ ചോക്തമ്| (ച. സൂ. അ. ൩൦|൬൫)- "അധികൃത്യേയമധ്യായനാമസംജ്ഞാ പ്രതിഷ്ഠിതാ" ഇതി| തത്ര പദസമുദായോ വാക്യം വാക്യസമുദായഃ പ്രകരണം, പ്രകരണസമുദായോ യഃ, സോऽധ്യായഃ, അധ്യായസമുദായഃ സ്ഥാനം, സ്ഥാനസമുദായസ്തന്ത്രമിതി| വിശബ്ദോ നാനാര്ഥഃ| ആങഭിവിധൌ| ഉത്തരാഖ്യശ്ചായമലങ്കാരഃ| തസ്യ ഹി ലക്ഷണമ്| (കാവ്യാലങ്കാരേ അ, ൭|൯൩)- "ഉത്തരവചനശ്രവണാദുന്നയനം യത്ര പൂര്വവചനാനാം ക്രിയതേ തദുത്തരം സ്യാത്" ഇത്യാദി| തതോऽനേന വാക്യേന ശിഷ്യവചനമീദൃശമുന്നീയതേ| സംസാരേऽസ്മിന്നമീ പ്രാണിനോ നാനാരോഗാനീകാഭിഭൂതാസ്ത്രാതാരമലഭമാനാശ്ചതുര്വര്ഗാദ് ഭ്രശ്യന്തേ| തത്കോ നു ഭഗവന്നത്രോപായഃ സ്യാദിതി കൃതപ്രശ്നോ ഗുരുഃ പ്രതിജജ്ഞേ, അഥാത ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| അഥ ശിഷ്യവചനാനന്തരമ്| അതോ ഹേതോര്യസ്മാദയം ശിഷ്യഃ ശ്രുതകുലശീലാദിസംപന്നോ ധീമേധാഗുണഭൂഷണഭൂതശ്ച| വി വിവിധൈഃ പ്രകാരൈഃ ആ ശിഷ്യബോധോത്പത്തേഃ| ആയുഷ്കാമീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമോ വര്ണയിഷ്യാമഃ| നനു കീദൃശം തദ്വിവിധപ്രകാരമാഖ്യാനമ്| ബ്രൂമഃ| പദതഃ, തദര്ഥതഃ, പ്രയോജനതഃ, ചോദ്യതഃ, പരിഹാരതഃ, സമ്ബന്ധാഭിധേയതശ്ച| പദതോ യഥാ, ആയുരിതീദം പദമ്| തദര്ഥതോ യഥാ ഏതീത്യായുഃ| പ്രയോജനതോ യഥാ, അത്രൈവ ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ചോദ്യതോ യഥാ, നനു കഥമേതത്കേവലം ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമിതി വക്തും പാര്യതേ| യതോऽസ്യായുഷഃ കര്മൈവ കേവലം ധര്മസാധനമിതി വക്തും നോ പാര്യതേ| യതോऽസ്യായുഷഃ പരിപാലനാര്ഥം വിശസ്താഃ കാകഗൃധ്രഭാസാദയോ രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതേ ഭോജ്യാ ഇത്യുക്തമ്| അഭക്ഷ്യാശ്ചൈതേ| ശ്രുതിസ്മൃത്യോരഭക്ഷ്യത്വേനോക്തത്വാത്| ഏവമഭക്ഷ്യഭക്ഷണാദ്ധിംസയാ ച പാപയോഗഃ| തദ്യോഗാച്ചാധര്മസാധനം ന ധര്മസാധനമിതി| പരിഹാരതോ യഥാ, അത്രൈവം പരിഹാരോ യജ്ഞാധികാരിശരീരനിമിത്തം കാകാദീനാം വിശസനം ഭക്ഷണം വിധീയമാനം നാധര്മായ| ഇതരഥാ ക്രീഡാര്ഥം ക്രിയമാണമധര്മായൈവ| തഥാ ച കാകാദയോऽപി തത്സാധനോപയോഗാദ്ധര്മേണ തത്ഫലേന സമ്ബധ്യന്തേ യജ്ഞിയാ ഇവ പശവഃ| തദേവമായുഷോ ധര്മസാധനത്വം സ്ഥിതമ്| സമ്ബന്ധാഭിധേയൌ തൂക്താവേവ| നനു സന്ത്യേവാന്യാന്യപി മഹര്ഷിപ്രണീതാന്യായുര്വേദതന്ത്രാണി, കിമനേന തന്ത്രേണ കൃതേനേതി| അത്ര ബ്രൂമഃ| അപരതന്ത്രാണാം സാവദ്യത്വാദിദമുച്യതേ| അന്യാനി ഹി തന്ത്രാണി സദോഷാണി| തഥാ ഹി| യദേതത്താവദ്ഭഗവതാ ചരകമുനിനാ പ്രണീതം തന്ത്രം രത്നാകര ഇവ ഗന്ഭീര്യാതിശയയോഗാദ്ദുര്ബോധമ്| തസ്യാപി സദോഷതാം പ്രകടയന്തി വാചാടാഃ| തഥാ ഹ്യാദൌ തത്സൂത്രമ്| അഥാതോ ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമ ഇതി| അത്ര ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയ ഇതി ശാസ്ത്രാദാവയുക്തമ്| യതോ (ച. സൂ. അ. ൧ ശ്ലോ. ൩) ദീര്ഘം ജീവിതമന്വിച്ഛന്നിത്യസ്യാനുകരണം ദീര്ഘഞ്ജീവിതമിതി| സോऽസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി ഛഃ| തസ്യാധ്യായാനുവാകയോര്ലുകി സതി ദീര്ഘഞ്ജീവിതമിതി പ്രാപ്നോതി| തദിദമവിദിതപരമാര്ഥശബ്ദസ്വരൂപാണാം വചനമ്| തഥാഹി| അധ്യായാനുവാകയോരിത്യാദൌ സൂത്രേ വികല്പേന ചായം ലുഗിഷ്യത ഇതി ജഗാദ ജയാദിത്യഃ| തേന ലുകഃ പാക്ഷികത്വാദത്ര ലുക് ന ഭവതീത്യേവം യുക്തമുക്തമിദമ്| ദീര്ഘശബ്ദേന ഗുണോऽഭിധീയതേ ജീവിതശബ്ദേനാപി ഗുണ ഏവ| തസ്മാദ്ദ്വയോരപി ഗുണത്വാദാധാരാധേയഭാവോ ന യുക്തഃ, യതോ ഗുണാശ്രയോ നോക്ത ഇതി| തഥാ ച വൈശേഷികാഃ| നിര്ഗുണാ ഗുണാ ഇതി| അഥ കാലശബ്ദം ലുപ്തസ്വരൂപം നിര്ദിശ്യ ദീര്ഘജീവിതീയശബ്ദോ നിര്ദിശ്യതേ തദാ യുക്തമേവൈതത്| തഥാ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണീയേऽധ്യായേ ഛപ്രത്യയോത്പത്തിഃ കഥമേവം വിധീയതാം യതോऽസ്മിന്നധ്യായ ഇന്ദ്രിയോപക്രമണശബ്ദോ നാസ്ത്യേവ| ഏവമപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേऽപാമാര്ഗതണ്ഡുലശബ്ദസ്യാഭാവാച്ച പ്രത്യയോത്പത്തിര്ദുര്ലഭാ| തഥാ ദിവ്യാമ്ഭസോ ഗാങ്ഗസമുദ്രഭേദഃ പരീക്ഷാ ച നോക്താ| പ്രത്യുത തത്ര പഠ്യതേ| (ച. സൂ. അ. ൨൭|൧൯൧)- "ജലമേകവിധം സര്വം പതത്യൈന്ദ്രം നഭസ്തലാത്| തത്പതത്പതിതം ചൈവ ദേശകാലാവപേക്ഷതേ" ഇതി| തഥാ നാലികേരോദകസ്യ ഗുണാ നോക്താഃ| തഥാ, അപക്വക്വഥിതക്ഷീരസ്യ സ്വരൂപവിശേഷോ നോക്തഃ| തഥാ കഷായേ കിയദൌഷധം കിമവശേഷം ക്വഥനീയമിത്യാദി ച നോക്തമ്| മിശ്രകേ സ്നേഹ ഏവമഭ്യധാദസൌ| "ത്രിവൃത്താം ത്രിഫലാം ദന്തീം ദശമൂലം പലോന്മിതമ്| ചതുര്ഗുണം ജലം ദത്ത്വാ" ഇത്യാദി| തദേഷാമൌഷധാനാം കിയന്മാനമപി സലിലേനൈതാവതാ കീദൃശം കിമുത ക്വാഥനിര്യാസാവിതി| തഥാ ക്വഥിതശീതതോയമപി കിയതാ പാകേന പഥ്യം ഭവതീതി നോക്തമ്| മുദ്ഗോ ഗ്രാഹീതി ച നോക്തമ്| തഥാ ച തത്പാഠഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൨)-"കഷായമധുരോ രൂക്ഷഃ ശീതഃ പാകേ കടുര്ലഘുഃ| വിശദഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നോ മുദ്ഗാഃ സൂപ്യോത്തമോ മതഃ||" ഇതി| തഥാ വാസ്തുകാദീനാം ലഘുത്വം നോക്തമ്| തഥാച തത്പാഠഃ (ച. സൂ. അ. ൨൭|൮൫)- "പാഠാസുഷാസഠീശാകം വാസ്തുകം സുനിഷണ്ണകമ്| വിദ്യാദ്ഗ്രാഹി ത്രിദോഷഘ്നം ഭിന്നവര്ചസ്തു വാസ്തുകമ്||" ഇതി| തഥേക്ഷുവര്ഗേ, (ച. സൂ. അ. ൨൭|൨൩൪)- " ശൈത്യാത്മസാദാന്മാധുര്യാത്പൌണ്ഡ്രകാദ്വാംശികോ വരഃ" ഇത്യസാവഭ്യധാത്| പൌണ്ഡ്രകശ്ച വാംശികാദ്വര ഇതി സുപ്രസിദ്ധമേതത്| അത്ര മതിവൈഭവാദ്ഭട്ടാരകഹരിശ്ചന്ദ്രൌ വ്യാഖ്യാവിശേഷമവോചതാമ്| യഥാ പൌണ്ഡ്രകാദ്വാംശികോऽവര ഇതി| ഏവം ചൈതദുപപന്നമേവ| തദേവമാത്രേയസ്യാപി തന്ത്രേ യതോ ബഹവോ ദോഷാ ഉദ്ഭാവ്യന്തേ, തതഃ കാ ഗണനാ തന്ത്രാന്തരാണാമ്| തഥാ വേദോത്പത്തിരിതി സംജ്ഞാ തന്ത്രേऽസ്മിന്സദോഷത്വാന്ന കൃതാ| തഥാ ഹി| ആയുഷോ വേദ ആയുര്വേദഃ, തസ്യോത്പത്തിരായുര്വേദോത്പത്തിരിതി ഭവിതവ്യമ്| അത്ര കേചിദാഹുഃ| ആയുഃശബ്ദലോപം കൃത്വേഹ നിര്ദേശഃ കൃതഃ| ഏവമപി സതി ലോപസ്താവദമങ്ഗലഃ| സോऽപ്യായുഷഃ സ ച ശാസ്ത്രാദൌ| ഇത്യന്യായ്യൈവൈഷാ സംജ്ഞാ| കിംച വേദോത്പത്തിരിത്യേതദപി താവദ്വക്തും ന യുജ്യതേ, നിത്യത്വാദസ്യ വേദസ്യ| നിത്യോ ഹ്യയമായുര്വേദഃ| ആയുഃസന്താനാദിനിത്യത്വാത്| തഥാ ഹ്യായുഃസംതാനഃ| സര്വപ്രാണിസംവേദ്യശരീരാപരശരീരഗോ മനഃപ്രബന്ധനിത്യതയാ നിത്യഃ| അസ്യ നിത്യത്വാദായുര്വേദോऽപി നിത്യഃ| നിത്യത്വാച്ചാസ്യോത്പത്തിമത്ത്വം വക്തുമയുക്തമ്| നന്വവബോധോപദേശാഭ്യാമുത്പത്തിരസ്യോപലഭ്യതേ| യതഃ പ്രാഗുപദേശാന്നാസാവുപലഭ്യതേ| അത ഉപദേശാനന്തരമുപദേശദ്വാരേണോപലഭ്യതേ| തസ്മാദവബോധോപദേശാവസ്യോത്പത്തികാരണത്വേന കല്പയിത്വോത്പത്തിമത്ത്വമസ്യോച്യത ഇതി കൈശ്ചിദൂചേ| നൈതദ്യുക്തമ്| യതഃ സതോ ബോധോപദേശൌ സ്തോ നാസതഃ| തഥാ ചാചഷ്ടേ ലോകഃ| അമുനാ ഗുരുണാ ഛാത്രായോപദിഷ്ടം ശാസ്ത്രമിദമിതി| സത ഏവോപദേശാവബോധൌ സ്തഃ| തസ്മാന്നാവബോധോപദേശാവസ്യോത്പത്തികാരണമിത്യതോऽപി ഹേതോര്വേദോത്പത്തിസംജ്ഞേത്യയുക്താ| ഇതി സംജ്ഞാനാം സാവദ്യത്വം നിരൂപ്യ നിരവദ്യായുഷ്കാമീയസംജ്ഞാ ഹി തന്ത്രേ കൃതാ| യയോച്ചാരിതമാത്രയൈവാऽശേഷസ്തന്ത്രാര്ഥഃ പ്രകാശ്യതേ| പ്രതിസ്ഥാനം ച യോऽധ്യായഃ പ്രഥമസ്തത്സംജ്ഞയാ സ്ഥാനാര്ഥഃ| അന്യേ ച യേऽധ്യായാസ്തന്ത്രേऽസ്മിംസ്തത്സംജ്ഞാഭിര്യഥാസ്വതന്ത്രമര്ഥജാതം പ്രകാശയന്ത ഇതി| ഇദമിദാനീം പൃഛ്യതേ തന്ത്രകാരഃ| യദസ്മിംസ്തന്ത്രേ കിംചിദുച്യതേ സ്മ ഭവദ്ഭിസ്തത്സ്വബുദ്ധിപരികല്പിതമുത നേത്യാഹ| സ൦ - ഇതിശബ്ദ ഏവമര്ഥേ| യഥാ ഇതി ഹ സ്മ, താനാഹ| ഹശബ്ദോऽനുകമ്പായാമ്| ബ്രൂധാതോഃ സ്മ ഉപപദേ ഭൂതാനദ്യതനപരോക്ഷേ 'ലട് സ്മേ' ഇതി ലട ആഹാദേശഃ| അത്രേരപത്യമാത്രേയഃ| 'ഇതശ്ചാനിഞഃ' ഇതി ഢക്| ആത്രേയ ആദിര്യേഷാം ധന്വന്തരിപ്രഭൃതീനാം ത ഏവമ്| മഹാന്തശ്ച തേ ഋഷയശ്ച മഹര്ഷയഃ| മഹത്വം തജ്ജ്ഞാനാതിശയയോഗാത്| തേനായമര്ഥോऽനേന കാരണേനാനുകമ്പയാ, ന തു ഫലാകാങ്ക്ഷയാ, ഭഗവന്ത ആത്രേയാദയോ മഹര്ഷയോऽബ്രുവന്| നാസ്മാഭിഃ സ്വമതിപരികല്പിതം കിഞ്ചിദപ്യത്രോക്തമ്| കേവലം ദൂതസന്ദേശവചനന്യായേന യുഗാനുരൂപഃ ക്രമമാത്രോऽന്യഥാ കൃത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ ചാസ്യൈവസങ്ഗ്രഹേ- (സൂ. അ. ൧) "ന മാത്രാമാത്രമപ്യത്ര കിഞ്ചിദാഗമവര്ജിതമ്| തേऽര്ഥാഃ സ ഗ്രന്ഥസന്ദര്ഭഃ സംക്ഷേപായ ക്രമോऽന്യഥാ" ഇതി| തദേവമാഗമപ്രാമാണ്യമസ്യ തന്ത്രസ്യേത്യുക്തം ഭവതി|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

ആയുഃകാമായമാനേന ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ആയുര്വേദോപദേശേഷു വിധേയഃ പരമാദരഃ||൨||

സ൦- ആയുര്വേദയതി ജ്ഞാപയതി പ്രകൃതിജ്ഞാനരസായനദൂതാരിഷ്ടാദ്യുപദേശാദിത്യായുര്വേദഃ| തസ്യോപദേശാ ആയുര്വേദോപദേശാഃ| ഉപദിശ്യന്ത ആയുര്വേദാര്ഥാ ഉപപത്തിഭിരിത്യുപദേശാ ആയുര്വേദതന്ത്രാണി| തേഷു പരമാദരഃ പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനരൂപ ഉത്കൃഷ്ടോ യത്നഃ കാര്യഃ| ആയുര്വേദോപദേശേഷ്വിതി ബഹുവചനനിര്ദേശാദയമര്ഥോ ബോധ്യതേ| ബഹുഷ്വായുര്വേദതന്ത്രേഷു യത്നഃ കാര്യഃ| അനേകായുര്വേദാവലോകനാദ്ധി ചികിത്സായാം വൈദ്യസ്യ ന മനാഗപി സന്ദേഹോ ജായതേ| കിം കുര്വതാ പുരുഷേണ-ആയുഃ കാമയമാനേന ജീവിതമഭിലഷതാ| കിമ്ഭൂതമായുഃ, ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്| ധ്രിയതേ ലോകോऽനേനേതി ധര്മഃ| അര്ഥ്യതേ യാച്യത ഇത്യര്ഥഃ| സുഖം ദ്വിവിധമ്, താദാത്ത്വികമാത്യന്തികം ച| താദാത്വികം കിയത്കാലാന്തരാസ്ഥായിത്വാത്സുഖാവഭാസം, ന പരമാര്ഥതഃ സുഖമ്| തഥാ ചോക്തമ്- (ച. സൂ. അ. ൨൮/൩൭) 'താദാത്വസുഖസംജ്ഞേഷു ഭാവേഷ്വജ്ഞോऽനുരജ്യതേ'| ഇതി| തദേതത്സംജ്ഞാമാത്രേണ സുഖം ന ത്വത്യന്തമിതി പ്രദര്ശയിതും സുഖസംജ്ഞേഷ്വിതി മുനിനോക്തമ്| ആത്യന്തികം സുഖം മോക്ഷാഖ്യം, യത്ര ന ദുഃഖാനാം ശ്ലേഷഃ| തേഷാം സാധനമുപായോ ധര്മാര്ഥസുഖസാധനമ്|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

അഥാസ്യായുര്വേദസ്യ ഗൌരവോത്പാദനായാഗമശുദ്ധിം ദര്ശയതി ബ്രഹ്മാ സ്മൃത്വാऽऽയുഷോ വേദം പ്രജാപതിമജിഗ്രഹത്| സോऽശ്വിനൌ തൌ സഹസ്രാക്ഷം സോऽത്രിപുത്രാദികാന്മുനീന്||൩|| തേऽഗ്നിവേശാദികാംസ്തേ തു പൃഥക് തന്ത്രാണി തേനിരേ| |൪|

സ൦- ബ്രഹ്മേത്യാദി| ബ്രഹ്മാ ആയുഷോ വേദം സ്മൃത്വാ പ്രജാപതിം ദക്ഷമജിഗ്രഹദ് അവാബോധയത്| സ്മൃത്വേത്യനേനൈതദ്ഗമയതി ബ്രഹ്മണഃ സ്മര്തൃത്വമേവാത്ര ന കര്തൃത്വമ്| നിത്യത്വാദായുര്വേദസ്യ| നിത്യത്വം ചാസ്യ പ്രാക് പ്രത്യപാദി| ഗ്രഹേര്ണ്യന്തസ്യാത്ര ബുദ്ധ്യര്ഥത്വാത് പ്രജാപതിശബ്ദസ്യ ഗതിബുദ്ധീത്യാദിനാ കര്മസംജ്ഞാ| സ പ്രജാപതിരശ്വിനാവജിഗ്രഹത്| തൌ സഹസ്രാക്ഷമിന്ദ്രമജിഗ്രഹതാമിതി വചനവിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| സ ശക്രോऽത്രിപുത്രാദികാന് മുനീന് ബോധയാമാസ| അത്രിപുത്ര ആത്രേയ ആദിര്യേഷാം ധന്വന്തരിനിമികാശ്യപാദീനാം ത ഏവമ്| തേ ചാത്രേയാദയോऽഗ്നിവേശാദികാനജിഗ്രഹന്| തേ ത്വഗ്നിവേശാദയഃ ഷട് പൃഥക് പ്രത്യേകം തന്ത്രാണി ശാസ്ത്രാണ്യഗ്നിവേശഭേഡജാതൂകര്ണപരാശരഹാരീതക്ഷാരപാണിനാമാഭിധേയാനി തന്ത്രാണി തേനിരേ വിസ്താരിതവന്തശ്ചക്രുഃ| തന്ത്ര്യന്തേ ധാര്യന്ത ആയുര്വേദാര്ഥാ ഏഭിരിതി തന്ത്രാണി|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

നനു യദി തൈസ്തന്ത്രാണി പുനര്യുഗാനുരൂപസന്ദര്ഭൈഃ സങ്ഗൃഹീതാനി| തത്കിമിദാനീമനേന ശാസ്ത്രേണ കൃതേനേത്യാഹ | തേഭ്യോऽതിവിപ്രകീര്ണേഭ്യഃ പ്രായഃ സാരതരോച്ചയഃ||൪|| ക്രിയതേऽഷ്ടാങ്ഗഹൃദയം നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| |൫|

സ൦- തേഭ്യ ഇതി| തേഭ്യോ ഗ്രന്ഥേഭ്യോऽതിവിപ്രകീര്ണേഭ്യോ വിക്ഷിപ്തേഭ്യ ഉച്ചാവചോക്താര്ഥതയൈവേതശ്ചേതശ്ച ഗതേഭ്യഃ| അത ഏവ കശ്ചിദേവാര്ഥഃ കസ്മാദേവ തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞായതേ| യഥാ ശല്യചികിത്സാ സുശ്രുതപ്രണീതാത്തന്ത്രാദേവാവഗമ്യതേ ന തഥാഗ്നിവേശാദികാത്| ഊര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാ ച ജനകപ്രണീതാത്തന്ത്രാദ്യഥാവഗമ്യതേ ന തഥാ സുശ്രുതപ്രണീതാത്| അതഃ പ്രായോ ബാഹുല്യേന സാരതരോച്ചയഃ ക്രിയതേ| ഉച്ചീയന്തേ സങ്ഗൃഹ്യന്തേ വിക്ഷിപ്താഃ പദാര്ഥാ അനേനേത്യുച്ചയഃ| യഥാ വാ യവാദീനാം ബഹുക്ഷേത്രജാതാനാമേകസ്മിന് സ്ഥാനേ ഉച്ചയോ രാശീകൃത്യ സ്ഥാപനം വിധീയതേ തഥേഹ സാരതരാണാമുച്ചയഃ| സാരതരഗ്രഹണേനൈതദ്ദ്യോതയതി, സങ്ഗ്രഹേണൈവ സാരാണാമുച്ചയഃ കൃതഃ| അനേന തഥാ സാരതരാണാം പ്രദേശാനാമുച്ചയഃ ക്രിയത ഇതി| കിം നാമ അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമ്| ഏതച്ച സാന്വയാര്ഥമസ്യ നാമ| യഥാ ശരീരസ്യ സര്വാവയവേഭ്യഃ പ്രധാനദേശോ ഹി ഹൃദയമ്, തഥേദമഷ്ടാങ്ഗായുര്വേദസ്യ പ്രധാനഭൂതത്വാദ് ഹൃദയമിവ ഹൃദയമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തേ വക്ഷ്യതി (ഉ. അ. ൪൦|൮൮)- ഹൃദയമിവ ഹൃദയമേതദിത്യാദി| അഷ്ടൌ ച താന്യങ്ഗാന്യഷ്ടാങ്ഗാനി, തേഷാം പ്രത്യേകം ഹൃദയം, സാരതരസങ്ഗ്രഹണാത്| കീദൃശമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയമ്| നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| സംക്ഷേപശ്ച വിസ്തരശ്ച സംക്ഷേപവിസ്തരൌ, അതിശയേന സംക്ഷേപവിസ്തരൌ യത്ര ന, തന്നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| അതിശബ്ദസ്യാത്ര പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| അതിസംക്ഷേപം കിഞ്ചിത്തന്ത്രം യഥാ സിദ്ധസാരാദി, കിഞ്ചിച്ചാതിവിസ്തരം യഥാ സങ്ഗ്രഹാദി| ഇദം തു തന്ത്രം നാതിസംക്ഷേപവിസ്തരമ്| അതിസംക്ഷേപോക്തം സ്വല്പധിയാം നോപകൃതയേ| തേഷാം ഹി യഥോക്താഗമമാത്രം ശ്രേയഃ, ന തു വാക്യാര്ഥപര്യാലോചനാദധികഃ പരാമര്ശഃ| അതിവിസ്തീര്ണം തു പാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനൈസ്തേഷാം ദുഃശക്യം സ്യാത്| തസ്മാദല്പമധ്യോത്ത്കൃഷ്ടബുദ്ധിശിഷ്യഹിതാര്ഥം തന്ത്രമേതദുദ്ദിഷ്ടമ്|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

കാനി പുനസ്താന്യഷ്ടാങ്ഗാനീത്യാഹ | കായബാലഗ്രഹോര്ധ്വാങ്ഗശല്യദംഷ്ട്രാജരാവൃഷാന്||൫|| അഷ്ടാവങ്ഗാനി തസ്യാഹുശ്ചികിത്സാ യേഷു സംശ്രിതാ| |൬|

സ൦- കായേതി| കായശ്ച ബാലശ്ച ഗ്രഹശ്ചോര്ധ്വാങ്ഗം ച ശല്യം ച ദംഷ്ട്രാ ച ജരാ ച വൃഷശ്ചേതീതരേതരദ്വന്ദ്വഃ| നനു സര്വസ്യാശ്ചികിത്സായാഃ കായാശ്രിതത്വാത് കായശബ്ദോऽര്ഥാദാക്ഷിപ്ത ഏവ| തത്കിമര്ഥം കായശബ്ദ ഉപാദീയതേ| ബ്രൂമഃ| പ്രകര്ഷാര്ഥമ്| യഥാ പുരുഷായ അഭിരൂപായ കന്യാ ദേയേത്യത്രാഭിരൂപഗ്രഹണാദഭിരൂപതമായേതി പ്രതിപാദ്യതേ, തഥേഹാപി പ്രകൃഷ്ടോ യഃ കായഃ സമ്പൂര്ണധാതുഃ പ്രകൃഷ്ടാ ച യാവസ്ഥാ, തഥാ യുക്തഃ| തത്സങ്ഗ്രഹാര്ഥഃ കായശബ്ദ ഉപാത്തഃ| തഥാ 'ചിഞ് ചയനേ' ഇത്യസ്മാദ്ധാതോര്വ്യുത്പാദിതഃ കായശബ്ദഃ| ചീയതേ പ്രശസ്തദോഷധാതുമലൈരിതി കായഃ| തദേവം സര്വശരീരോപതാപകാനാമാമപക്വാശയസ്ഥനോദ്ഭവാനാം ജ്വരരക്തപിത്താതിസാരാദീനാം രോഗാണാം യത്രോപശമയോഗോ നിഗദ്യതേ, തത്കായചികിത്സാനാമാങ്ഗമ്| ബലസത്ത്വസമ്പൂര്ണധാതുത്വാദ് യൌവനാവസ്ഥകായസ്യ പ്രഥമനിര്ദേശഃ| ബാലദേഹേऽസമ്പൂര്ണബലധാതുത്വാദപ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥാപ്രഭാവാത് തച്ചികിത്സാങ്ഗം പൃഥങ്നിര്ദിഷ്ടമ്| തഥാ ബാലൌപയികഭേഷജം ധാത്രീദുഗ്ധലക്ഷണം ദുഗ്ധോദ്ഭവവ്യാധിപ്രശമാദിനിര്ദേശാച്ച| നന്വേവം വൃദ്ധസ്യ പ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥായാ അഭാവാത്തദ്ദേഹേ കായചികിത്സേതി കഥം വ്യപദേശഃ സ്യാത്| അത്ര ബ്രൂമഃ| ഭൂതപൂര്വഗത്യാ വൃദ്ധദേഹേന ഹി പ്രകൃഷ്ടവയോവസ്ഥാ പൂര്വമനുഭൂതാ| അതോ ഭൂതപൂര്വഗത്യാ തത്ര കായചികിത്സോപദേശോ യുക്തഃ| ഏവം ഗ്രഹചികിത്സാ നാമ, യത്ര ദേവാദിഗ്രഹഗൃഹീതാനാം പ്രാണിനാം ശാന്തികര്മ വിധീയതേ| യത്രോര്ധ്വജത്രുഗതാനാം രോഗാണാംനേത്രകര്ണഘ്രാണാദിസംശ്രിതാനാമാശ്ചോതനശലാകാദിനോപശമോ വര്ണ്യതേ തദൂര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാനാമാങ്ഗമ്| അത്ര ച ജന്മനഃ പ്രഭൃതി വിചാരോപദേശാദ്ബാലചികിത്സൈവ പ്രാഗ്വക്തും യുക്താ| കിന്തു കായചികിത്സാ പ്രാധാന്യാത്പ്രാഗുപന്യസ്താ| തതോऽനന്തരം ബാലചികിത്സാ| ബാലസ്യ ച ഗ്രഹസമ്ബന്ധാദ് ഗ്രഹചികിത്സാ| തതഃ ശരീരസ്യ മൂലരക്ഷാര്ഥമൂര്ധ്വാങ്ഗചികിത്സാ ശാലാക്യം നാമ| തതഃ ശസ്ത്രസാധനസാമാന്യേന ശല്യചികിത്സാ| പീഡാകരണസമാനത്വാത് ദംഷ്ട്രാചികിത്സാ| ദംഷ്ട്രാ വിഷാത്മികാ| വിഷേണാശു ച മരണേ സമ്ഭാവ്യമാനേ രസായനോപയോഗോ യുക്ത ഇതി രസായനചികിത്സാ| അഥവാ വിഷസ്യ രസായനജേയത്വാദ്രസായനകഥനപ്രസ്താവഃ| തതോऽനന്തരം വാജീകരണസ്യ ഭരണേന പ്രസ്താവഃ| തഥാ ചാധീതേ ഗ്രന്ഥകൃത് (ഉ.അ.൪൦|൧)- "വാജീകരണമന്വിച്ഛേത്സതതം വിഷയീ പുമാന് " ഇതി| രസായനസ്യ പശ്ചാദിത്യര്ഥഃ| യത്രാല്പദുഷ്ടരേതസാം തദാപ്യായനപ്രസാദോപജനനരൂപാ ചികിത്സാ ക്രിയതേ തദ്വാജീകരണമ്| ഏവമേതാനി കായാദീനി, തസ്യായുര്വേദസ്യ, അഷ്ടാവങ്ഗാന്യാഹുര്വദന്തി| ബ്രഹ്മാऽऽത്രേയാദയ ഇതി ശേഷഃ| യേഷു കായാദിഷു ചികിത്സാ സംശ്രിതാ വ്യവസ്ഥിതാ| (ച.സൂ.അ.൯|൫)- " ചതുര്ണാം ഭിഷഗാദീനാം ശസ്താനാം ധാതുവൈകൃതേ| പ്രവൃത്തിര്ധാതുസാമ്യാര്ഥാ ചികിത്സേത്യഭിധീയതേ|" ഇതി മുനിപ്രോക്തലക്ഷണം നേഹ തന്ത്രകൃദ്വ്യധത്ത| ചികിത്സാശബ്ദാദേവാസ്യാര്ഥസ്യ ലബ്ധത്വാത്| തഥാ ച നിര്ദേഷ്ടുമാഹ| നിന്ദാക്ഷമാവ്യാധിപ്രതീകാരവിചാരണാസു സാ നിഷ്പദ്യത ഇതി| കിതേര്ധാതോര്വ്യാധിപ്രതീകാര ഏവാസ്യ വ്യുത്പാദിതത്വാത്|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

കായസ്യ ദോഷധാതുമലസമുദായത്വാത്താനേവ ദോഷാദീന് നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ | വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചേതി ത്രയോ ദോഷാഃ സമാസതഃ||൬||

സ൦- വായുരിതി| ച സമുച്ചയേ| കഫോ ദോഷമധ്യേ സമുച്ചീയതേ| ഇത്യനേന പ്രകാരേണ, സമാസതഃ സംക്ഷേപാത്, ത്രയോ ദോഷാഃ| നനു പ്രസ്തുതത്വാദിഹ ധാതുസംജ്ഞയാ വാതാദയോ നിര്ദേഷ്ടും ന്യായ്യാഃ, ന ദോഷസംജ്ഞയാ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു രസാദിദൂഷണപൂര്വകമേഷാം വികാരകരണേ സാമര്ഥ്യമിതി പ്രദര്ശനാര്ഥം ദോഷസംജ്ഞയാ തേ നിര്ദിഷ്ടാഃ , ന ധാതുസംജ്ഞയാ| ന ഹ്യേതേ ധാതുരൂപാ ജാതു വിരുദ്ധത്വം കുര്വതേ ദേഹധാരണവര്ധകത്വാത്| ഏതേ മുനിനാപി ചരകേണ പൂര്വം ദോഷസംജ്ഞയൈവ നിര്ദിഷ്ടാഃ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (സൂ.അ.൧/൫൬)- "വായുഃ പിത്തം കഫശ്ചോക്തഃ ശാരീരോ ദോഷസങ്ഗ്രഹഃ " ഇതി| 'വാതപിത്തകഫാ ദോഷാസ്ത്രയ ഏവ സമാസതഃ ' ഇത്യേവം നിര്ദേശേ കര്തവ്യേ യദേഷാം പൃഥഗ്വിഭക്ത്യാ നിര്ദേശഃ കൃതഃ , സ പ്രധാനത്വഖ്യാപനാര്ഥഃ| ബഹുവചനാദേവ ത്രിത്വേ ലബ്ധേ ത്രിഗ്രഹണം നിയമാര്ഥമ്| ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ , ന ചതുര്ഥോऽസ്തീതി| തന്ത്രാന്തരീയാ ഹി ചതുര്ഥം ദോഷമീഹന്തേ| തേഷാം ഹ്യയമഭിപ്രായഃ| യഥാ ദോഷാണാം സ്ഥാനലക്ഷണകാര്യവികാരചികിത്സാദ്യുപദേശസ്തഥാ രക്തസ്യാപി| തത്ര സ്ഥാനം , സര്വദേഹവ്യാപിത്വേऽപി പ്ലീഹയകൃതീ| ലക്ഷണം ച, പദ്മേന്ദ്രഗോപഹേമാദീത്യാദി| കാര്യം, ദേഹസ്യോത്പത്തിസ്ഥിതീ| വികാരഃ, വിസര്പപ്ലീഹാദി| ചികിത്സാ, സിരാവ്യധാദികം കര്മേതി| തദേതദസാരമ്| വാതാദയോ ഹ്യസ്യ ദൂഷ്യസ്യ സതഃ കഥം ദോഷത്വം കര്തും പാരയന്തി| യതഃ പ്രാധാന്യാദന്വര്ഥനാമത്വാച്ച വാതാദീനാമേവ ദോഷത്വം, ന രസാദീനാമ്| വാതാദയോ ഹി സ്വാതന്ത്ര്യാത്പ്രധാനാഃ| ദൂഷയന്തീതി ദോഷാ ഇതി തേഷാമേവ ചാനുഗതാര്ഥാ സംജ്ഞാ പ്രവൃത്താ| രസാദ്യാസ്തു പാരതന്ത്ര്യാദപ്രധാനാഃ| തേ ച വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| തസ്മാദ്രക്തസ്യ ദൂഷ്യത്വമ്, ന ദോഷത്വമ്| യദ്യേവം വാതാദീനാമന്യോന്യദൂഷണാദ് ദൂഷ്യത്വം സ്യാത്| പിത്തേന ഹി ശ്ലേഷ്മാ ദൂഷ്യത ഇതി ദൃശ്യതേ| യഥാ പാണ്ഡുരോഗനിദാനേ (നി.അ.൧൩) പിത്തപ്രധാനാ ഇത്യാരഭ്യ യാവത് ശ്ലേഷ്മത്വഗ്രക്തമാംസാനി പ്രദൂഷ്യേത്യാദി| തദത്ര ശ്ലേഷ്മാ പിത്തേന ദൂഷ്യതേ| തഥാ ശ്ലേഷ്മവദ്രക്തസ്യാപി ദോഷത്വപ്രസങ്ഗ ഇതി യോ മന്യേത, തം പ്രതി ബ്രൂമഃ| വിഷമ ഉപന്യാസഃ| വാതാദയോ ഹി സര്വദൈവ രസാദീന് ദൂഷയന്തി, ന തു രസാദയഃ കദാചിദപി വാതാദീന് ദൂഷ്യന്തി| വാതാദീനാം തു മധ്യാദ്യദി കശ്ചിദ്ദൂഷ്യതേ, സ തേഷാമന്യതമേന| തഥാ ച പ്രകൃതിലക്ഷണേ വാതപ്രകൃതേഃ പിത്തപ്രകൃതേഃ, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതേശ്ച യഥാ ലക്ഷണം ദൃശ്യതേ, നൈവം രക്തപ്രകൃതേഃ| തഥാ ച തന്ത്രകാരേണ ജ്വരാദയോ വാതാദിവിശേഷണവിശിഷ്ടാ ഏവോക്താഃ| യഥാ വാതജ്വരോऽയം പിത്തജ്വരോऽയം ശ്ലേഷ്മജ്വരോऽയമ്, ന തു രക്തജ്വരോऽയമിതി നിര്ദിഷ്ടഃ| യേऽപി രക്തജാ വികാരാ വിസര്പാദയസ്തേഷ്വപി ഘൃതദഗ്ധന്യായേന വ്യപദേശോ ബോധ്യഃ| യഥാ ഘൃതസ്യാന്തര്ഹിതേനാഗ്നിനാ ദഗ്ധോ ഘൃതദഗ്ധ ഇത്യുച്യതേ, തദ്വദ്രക്തസ്ഥൈര്വാതാദിഭിര്ദോഷൈര്ജാതോ രക്തജോऽയമിത്യുച്യതേ| യത്ര ക്വചിദ്രക്തസ്യ ദോഷസംജ്ഞാ കുഷ്ഠചികിത്സിതാദൌ ദൃശ്യതേ, സാ സംജ്ഞാമാത്രേണൈവ, നാസാവനുഗതാര്ഥാ| തസ്യ ദൂഷ്യത്വേനൈവ പ്രവൃത്തേഃ| തഥാ ചൈവം പുരീഷാദീനാമപി സംജ്ഞാമാത്രേണ വ്യവഹാരോ ദൃശ്യതേ| യഥാ (ഹൃ.ചി.അ.൧൮|൩൮)- "ന ഘൃതം ബഹുദോഷായ ദേയം യന്ന വിരേചനമ്| തേന ദോഷോ ഹ്യുപസ്തബ്ധഃ" ഇത്യാദി| അത്ര പുരീഷസ്യ ദോഷത്വമുക്തമ്| തഥോദരചികിത്സിതേ ചരകസ്യ, ജ്വരചികിത്സിതേ വാ അസ്യ, (ഹൃ.ചി.അ.൧|൧൦)- "ദോഷേണ ഭസ്മനേവാഗ്നൌ ഛന്നേऽന്നം ന വിപച്യതേ| തസ്മാദാദോഷപചനാജ്ജ്വരിതാനുപവാസയേത്||" ഇതി| അത്ര ആമസ്യാപി ദോഷത്വമുക്തമ്| തദേവം വാതാദയസ്ത്രയ ഏവ ദോഷാഃ, ന രക്തമിതി സ്ഥിതമേതത് സമാസതഃ| വിസ്തരതസ്തു സംസര്ഗസന്നിപാതക്ഷയസമതാഭേദഭിന്നാസ്താരതമ്യപരികല്പനയാ ച കല്പ്യമാനാ ആനന്ത്യം യാന്തി|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

വികൃതാവികൃതാ ദേഹം ഘ്നന്തി തേ വര്തയന്തി ച| |൭|

സ൦-വികൃതാഃ സ്വഭാവപ്രച്യുതാഃ, ദേഹം ഘ്നന്തി| ദേഹപദമത്ര ജീവിതോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ജീവിതേന വിനാ കുര്വന്തീത്യര്ഥഃ| അവികൃതാഃ പുനര്ദേഹം വര്തയന്തി യാപയന്തി| വികൃതാനാം ദോഷാണാം പ്രാഗുപന്യാസഃ, തേഷാം പ്രകൃത്യവസ്ഥാനേ നിത്യം ഭിഷജാ യത്നവതാ ഭാവ്യമിതി സൂചനാര്ഥമ്| അന്യഥാ മഹാന്പ്രത്യവായഃ സ്യാത്|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

ഇദാനീമേഷാം വ്യാപിനാമപി വിശിഷ്ടസ്ഥാനം വിവക്ഷുരാഹ | തേ വ്യാപിനോऽപി ഹൃന്നാഭ്യോരധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ||൭||

സ൦- അധശ്ച മധ്യശ്ചോര്ധ്വം ചാധോമധ്യോര്ധ്വാനി, താനി സംശ്രയ ആശ്രയോ യേഷാം തേऽധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ| ഹൃച്ച നാഭിശ്ച ഹൃന്നാഭീ, തയോര്ഹൃന്നാഭ്യോഃ| തേ വാതാദയോ യാപിനോऽപി സര്വശരീരചരാ അപി ഹൃന്നാഭ്യോരധോമധ്യോര്ധ്വസംശ്രയാഃ| വിശേഷേണേതി വാക്യശേഷഃ| നനു കിമിദം വാക്യശേഷത്വം നാമ| ഉച്യതേ| യസ്മിന് ഖലു പദേऽനുച്ചാര്യമാണേऽര്ഥഗതിം പശ്യന്ത്യാചാര്യാഃ, തച്ഛേഷമിതി| ഉച്ചാരണകാലേ തേന വിനാऽഭിധേയസിദ്ധേഃ| വ്യാഖ്യാകാലേ തു മന്ദബുദ്ധിവ്യുത്പത്തയേ വ്യാചക്ഷതേ| തത്ര നാഭേരധോ വായോഃ സ്ഥാനമ്| ഹൃന്നാഭ്യോര്മധ്യേ പിത്തസ്യ| ഹൃദയാദൂര്ധ്വം കഫസ്യ| നനു ഹൃന്നാഭ്യോരിതി കഥം നിര്ദേശോ യാവതാ പ്രാണ്യങ്ഗത്വാദേകവദ്ഭാവേ സനപുംസകമിതി നപുംസകത്വേ ഹൃന്നാഭി ഇതി പ്രാപ്നോതി| അത്ര ബ്രൂമഃ| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം സമാഹാര ഏവ ദ്വന്ദ്വ ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാന്നൈകവദ്ഭാവഃ| തദഭാവാച്ച തദാശ്രയം നപുംസകത്വം ന ഭവതി| തഥാ ചോക്തമ്| സര്വോऽപി ദ്വന്ദ്വോ വിഭാഷൈകവദ്ഭവതീതി| ദൃശ്യതേ ചാന്യത്രാപി| തഥാ ച രുദ്രഭട്ടഃ (രുദ്രടഃ കാവ്യാലങ്കാരേ അ.൭/൮൧)- - "കൌടില്യം കചനിചയേ കരചരണാധരദലേഷു രാഗസ്തേ" ഇത്യാദി| തഥാ, അസ്യൈവ ഗ്രന്ഥകൃതഃ (നി.അ.൭/൧൯) "ശിരഃപൃഷ്ഠോരസാം ശൂലം" ഇതി| തഥാ, (നി.അ.൧൬|൬) "ജാനുജങ്ഘോരുകട്യംസഹസ്തപാദാങ്ഗസന്ധിഷു" ഇതി| തഥാ, "വായുഃ സന്ധ്യസ്ഥിമജ്ജസു" ഇത്യാദി| തസ്മാദ്ധൃന്നാഭ്യോരിതി പ്രയോഗോ ന്യായ്യ ഏവ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

അഥൈഷാം സകലകാലവ്യാപിനാമപി നിയതകാലത്വം ദര്ശയന്നാഹ വയോഹോരാത്രിഭുക്താനാം തേऽന്തമധ്യാദിഗാഃ ക്രമാത്| |൮|

സ൦-വയശ്ച അഹശ്ച രാത്രിശ്ച ഭുക്തം ച വയോഹോരാത്രിഭുക്താനി തേഷാം, ക്രമാദ്യഥാസംഖ്യം, തേ വാതാദയഃ, അന്തമധ്യാദിഗാ ഭവന്തി| അന്തശ്ച മധ്യശ്ചാദിശ്ചാന്തമധ്യാദയസ്തേഷു ഗച്ഛന്തീത്യന്തമധ്യാദിഗാഃ| അന്യത്രാപി ദൃശ്യത ഇതി ഡഃ| തേനായമര്ഥഃ, വയസഃ മനുഷ്യായുഷഃ, അന്തഃ പശ്ചിമോ ഭാഗഃ, വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യോ ഭാഗഃ പിത്തസ്യ| ആദ്യോ ഭാഗഃ കഫസ്യ| ഏവമഹ്നോ രാത്രേശ്ച യോജ്യമ്| ഭുക്തമാഹാരഃ, തസ്യാന്തേ ജഠരാഗ്നിസംയോഗവശാദ്രസാനാം ജീര്ണപ്രായാവസ്ഥാ, വായോഃ കോപകാലഃ| മധ്യോ വിദാഹാവസ്ഥാ, പിത്തസ്യ| ആദ്യാവസ്ഥാ തു യസ്യാം മധുരീഭാവ ആഹാരസ്യ, തത്ര കഫസ്യ കോപകാലഃ| യദ്യപി ചാഹാരസ്യ ജഠരാഗ്നിസംയോഗവശാദ്ബഹ്വ്യോऽപി സൂക്ഷ്മാ അവസ്ഥാഃ സമ്ഭാവ്യന്തേ, തഥാപ്യേതാസാമേവ സുതരാമുപയോഗിത്വാദിഹ നിര്ദേശഃ| തഥാ ഏതാ ഏവ തിസ്രോऽവസ്ഥാഃ സ്വകര്മ ദര്ശയന്തി| വക്ഷ്യതി ഹി (ശാ.അ.൩/൫൭)- - "ആദൌ ഷഡ്രസമപ്യന്നം മധുരീഭൂതമീരയേത്| ഫേനീഭൂതം കഫം, യാതം വിദാഹാദമ്ലതാം തതഃ| പിത്തമാമാശയാത്കുര്യാച്ച്യവമാനം, ച്യുതം പുനഃ| അഗ്നിനാ ശോഷിതം പക്വം പിണ്ഡിതം കടു മാരുതമ്" ഇതി|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

അധുനാऽഗ്നിസ്വരൂപം പ്രസ്തൌതി | തൈര്ഭവേദ്വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ചാഗ്നിഃ സമൈഃ സമഃ||൮||

സ൦- തൈശ്ച വാതാദിഭിഃ പുംസോ യഥാക്രമേണാഗ്നിര്വിഷമസ്തീക്ഷ്ണോ മന്ദശ്ച ഭവേത്| വാതാദയശ്ച സമുദിതാ ഏവ ശരീരജനനേ സമര്ഥാഃ, ഇത്യവശ്യം സര്വൈരേവ ഭവിതവ്യമ്| ഇഹ തു യ ഏകസ്യ വ്യപദേശസ്തത്രോത്കര്ഷോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ| വാതോത്കര്ഷേണ വിഷമഃ, പിത്തോത്കര്ഷേണ തീക്ഷ്ണഃ, കഫോത്കര്ഷേണ മന്ദ ഇതി| സമൈര്ഹാന്യുത്കര്ഷവര്ജിതൈഃ സമഃ| ലക്ഷണമേഷാമങ്ഗവിഭാഗേ ശാരീരേ വക്ഷ്യതി (ശാ. അ. ൩/൭൪)- യഃ പചേത്സമ്യഗേവാന്നമിത്യാരഭ്യ യാവച്ചിരാത്പചേദിതി| യത്ര തു ദ്വയോര്ദോഷയോരുത്കര്ഷത്വം, തത്ര സദ്വൈദ്യേന സ്വധിയാ കല്പ്യമ്| യഥാ, വാതപിത്തയോരുത്കര്ഷേ വായോര്യോഗവാഹിത്വാത്തീക്ഷ്ണഃ| ഏവം വാതകഫയോരുത്കര്ഷേ മന്ദഃ| കഫപിത്തയോസ്തൂത്കര്ഷേ ആഹാരവിശേഷവശാത്കദാചിത്തീക്ഷ്ണഃ കദാചിന്മന്ദ ഇതി|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

അഗ്നിചാതുര്വിധ്യമുക്ത്വാ തദാശ്രയസ്യ കോഷ്ഠസ്യ ചാതുര്വിധ്യം വിവക്ഷുരാഹ കോഷ്ഠഃ ക്രൂരോ മൃദുര്മധ്യോ മധ്യഃ സ്യാത്തൈഃ സമൈരപി| |൯|

സ൦-തൈര്വാതാദിഭിഃ, യഥാക്രമം ക്രൂരമൃദുമധ്യലക്ഷണഃ കോഷ്ഠോ ഭവതി| വാതോത്കര്ഷേണ ക്രൂരഃ| പിത്തോത്കര്ഷേണ മൃദുഃ| കഫോത്കര്ഷേണ മധ്യഃ| സമൈഃ പുനരേതൈര്ഹാന്യുത്കര്ഷവര്ജിതൈര്മധ്യ ഏവ കോഷ്ഠഃ| ക്രൂരാദീനാം തു ലക്ഷണം വമനവിരേചനവിധൌ (സൂ.അ.൧൮/൩൪) വക്ഷ്യതി| നനു സമൈര്വാതാദിഭിഃ കഥം മധ്യകോഷ്ഠതാ സ്യാദിതി| ബ്രൂമഃ| സമാനാം വാതാദീനാം മധ്യേ ദ്വയോര്വാതപിത്തയോഃ സ്വം സ്വം ക്രൂരകോഷ്ഠത്വമൃദുകോഷ്ഠത്വലക്ഷണാഖ്യം ച വിരുദ്ധം കര്മ യുഗപത്കര്തും ന ഘടതേ| തൃതീയസ്തു സമ ഏവ കഫഃ| സോऽനയോര്മധ്യേ മധ്യമാം വൃത്തിമാശ്രിത്യ സ്ഥിതോ നൈകേനാപി സഹ വിരുധ്യതേ| അത ഏവ തത്കാര്യം മധ്യകോഷ്ഠതാലക്ഷണം തേ വാതപിത്തേ നിഷേദ്ധും നൈവ ഘടേതേ| ഏവം ച തേനാവശ്യമാത്മീയം മധ്യകോഷ്ഠതാലക്ഷണം കര്മ കര്തവ്യമ്, യതോ വാതകര്മണഃ ക്രൂരകോഷ്ഠതാലക്ഷണസ്യ പിത്തകര്മണോ മൃദുകോഷ്ഠതാലക്ഷണസ്യ ച വിരുദ്ധത്വാത്| അതോ മധ്യകോഷ്ഠതൈവ സമൈര്വാതാദിഭിര്ന്യായ്യാ| ഇത്യാംസ്തു വിശേഷഃ| പൂര്വോ യോ മധ്യകോഷ്ഠഃ സോऽവശ്യം പ്രമാണാധികേന കഫേന ജന്യതേ| മധ്യഃ സ്യാത്തൈഃ സമൈരപീതി സമഗ്രഹണലിങ്ഗാത്| ഇതരസ്തു മധ്യകോഷ്ഠഃ സമദോഷമധ്യസ്ഥിതേന സമേനൈവ സ്വപ്രമാണസ്ഥിതേന ശ്ലേഷ്മണാ ഭവതീത്യനയാ രീത്യാ ഹേതുഭേദാദന്യത്വമ്| തഥാ മധ്യകോഷ്ഠയോര്ലക്ഷണഭേദോऽപി ദൃശ്യതേ| യഥാ (ച.സി.അ.൧/൮)- "ശ്ലേഷ്മാധികശ്ഛര്ദയതേ ഹ്യദുഃഖം വിരിച്യതേ മന്ദകഫസ്തു സമ്യക്" ഇതി| തദയമത്രാര്ഥഃ| ശ്ലേഷ്മാധികേ മധ്യകോഷ്ഠേ ന സമ്യഗ് വിരേചിത്വം, സമകഫേ തു മധ്യകോഷ്ഠേ സുവിരേചിത്വമിതി|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

ഇദാനീം പ്രകൃതിസ്വരൂപം പ്രസ്തൌതി ശുക്രാര്തവസ്ഥൈര്ജന്മാദൌ വിഷേണേവ വിഷക്രിമേഃ||൯|| തൈശ്ച തിസ്രഃ പ്രകൃതയോ ഹീനമധ്യോത്തമാഃ പൃഥക്| സമധാതുഃ സമസ്താസു ശ്രേഷ്ഠാ നിന്ദ്യാ ദ്വിദോഷജാഃ||൧൦||

സ൦-തൈശ്ച വാതാദിഭിസ്തിസ്രഃ പ്രകൃതയഃ പൃഥഗ്ഭവേയുര്ഹീനമധ്യോത്തമാഃ| പ്രകൃതിഃ ശരീരസ്വരൂപമ്| ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരിതി, ശുക്രം പിതുര്ദ്വിത്രിബിന്ദുകാവസ്ഥം രേതഃ| ഋതൌ ഭവമാര്തവമ്, മാതുര്ദ്വിത്രിബിന്ദുകാവസ്ഥം ശോണിതമ്| ശുക്രം ചാര്തവം ച ശുക്രാര്തവേ, തത്ര തിഷ്ഠന്തീതി ശുക്രാര്തവസ്ഥാഃ, തൈസ്തഥാവിധൈര്ജന്മാദൌ ഗര്ഭാധാനകാലേ ജന്മപ്രാരമ്ഭേ ഗര്ഭാദാവിത്യര്ഥഃ| നനു ച യദാ വാതാദയോऽധികാഃ ശുക്രാര്തവേ തിഷ്ഠന്തി, തദാ കുതഃ ശരീരസ്യ നിഷ്പത്തിര്ഭവതീതി| യതശ്ച യോ ദോഷാണാമധികോ ഭാവഃ സൈവ വികൃതിഃ| തത്കഥം ദോഷാ ആധിക്യം പ്രാപ്താഃ പ്രകൃതേഃ കാരണതാമുത്സഹന്തേ, വികൃതത്വാത്| ന ഹി വികൃതിഃ കദാചിത്പ്രകൃതേഃ കാരണമിതി വക്തും യുജ്യതേ| കാരണസദൃശേന ച കാര്യേണ ഭവിതവ്യമിത്യാശംക്യ സപരിഹാരം ദൃഷ്ടാന്തമാഹ| വിഷേണേവ വിഷക്രിമേരിതി| യഥാ വിഷേണ ജീവിതനാശഹേതുനാസ്യ വിഷക്രിമേര്ജന്മ പ്രകൃതേഃ സമ്ഭവോ ദൃശ്യതേ| തഥാ ഏതൈര്ദൂഷണസ്വഭാവൈരപി പ്രമാണാധികൈര്ദോഷൈഃ ശുക്രാര്തവസ്ഥൈരേവ ജന്മാദൌ ശരീരസ്യ നിഷ്പത്തിര്ഭവതീതി| വാതോത്കര്ഷേണ ഹീനാ| പിത്തോത്കര്ഷേണ മധ്യമാ| കഫോത്കര്ഷേണോത്തമാ| സര്വാസു പ്രകൃതിഷു മധ്യേ യാ സമധാതുഃ പ്രകൃതിഃ, സാ സമാ ശ്രേഷ്ഠോത്തമാ ചതുര്ഥീ| സമാ ധാതവോ യസ്യാഃ| ധാതുശബ്ദോऽത്ര ദോഷപര്യായഃ, "ധാരണാദ്ധാതവഃ" ഇതി (സം.സൂ.അ.൨൦) വചനാത്| യാ വാതപിത്തജാ വാതശ്ലേഷ്മജാ പിത്തശ്ലേഷ്മജാ ഇതി മിശ്രദോഷജാസ്തിസ്രഃ പ്രകൃതയസ്താ നിന്ദ്യാ ഗര്ഹണീയാഃ, അനാരോഗ്യാസ്പദത്വാത്|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

തത്ര രൂക്ഷോ ലഘുഃ ശീതഃ ഖരഃ സൂക്ഷ്മശ്ചലോऽനിലഃ| പിത്തം സസ്നേഹതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ലഘു വിസ്രം സരം ദ്രവമ്||൧൧|| സ്നിഗ്ധഃ ശീതോ ഗുരുര്മന്ദഃ ശ്ലക്ഷ്ണോ മൃത്സ്നഃ സ്ഥിരഃ കഫഃ|൧൨|

സ൦-തത്രേതി നിര്ധാരണേ| തത്ര തേഷു ദോഷേഷു മധ്യേ, അനിലോ വായുഃ, രൂക്ഷോ, ലഘുഃ, ശീതഃ, ഖരോऽമൃദുഃ, സൂക്ഷ്മഃ സ്രോതഃപ്രചാരിത്വാത്, ചലോ ഗമനശീലോ നൈകത്ര തിഷ്ഠതീതി| നന്വനുഷ്ണാശീതോ വായുഃ കാണാദൈഃ പഠിതഃ| ഇഹാപി യോഗവാഹ്യനുജ്ഞാനാദനുഷ്ണാശീത ഏവേഷ്യത ഇതി| തഥാ ചോക്തമ് (ച.ചി.അ.൩/൩൮)- "യോഗവാഹീ പരം വായുഃ സംയോഗാദുഭയാര്ഥകൃത്| ദാഹകൃത്തേജസാ യുക്തഃ ശീതകൃത്സോമസംശ്രയാ" ഇതി| തഥാ (ഹൃംഇ.അ.൨/൪൮)- "പവനേ യോഗവാഹിത്വാച്ഛീതം ശ്ലേഷ്മയുതേ ഭവേത്| ദാഹഃ പിത്തയുതേ" ഇതി| ഉച്യതേ| സത്യമേതദനുഷ്ണാശീത ഏവ വായുഃ| തസ്യ യോഗവാഹിത്വേऽപി താവന്മാത്രാദ്ദാഹോദയാച്ഛൈത്യം സ്വാഭാവികം ന വിനശ്യതി| ശീതഗുണവ്യാവര്ണനേ ചേദം പ്രയോജനമുഷ്ണേനായമുപശാമ്യതീതി പ്രതിപത്ത്യര്ഥമ്| സ൦-സസ്നേഹമീഷത്സ്നിഗ്ധമ്| സശബ്ദ ഈഷദര്ഥേ| യഥാ (ച.സൂ.അ.൨൭/൨൩൭)- "സതിക്താ യാ സശര്കരാ"| ഏവമീഷത്സ്നേഹോ യസ്യ തത്സസ്നേഹമ്| തീക്ഷ്ണം ശീഘ്രകാരി മന്ദവിപരീതം സൂചീവ ഭിനത്തി| ഉഷ്ണമ്| ലഘു| വിസ്രം ദുര്ഗന്ധി മത്സ്യാമഗന്ധി| സരം വ്യാപ്തിശീലം സരണശീലമൂര്ധ്വാധഃ പ്രവര്തതേ ന സ്ഥിരമാസ്തേ, ശകൃദ്വിസ്രംസി വാ| ദ്രവം ച| സ൦-സ്നിഗ്ധഗുണയോഗാത്സ്നിഗ്ധഃ| ശീതോऽനുഷ്ണഃ| ഗുരുര്ലഘുര്ന ഭവതി| മന്ദശ്ചിരകാരീ, തീക്ഷ്ണവിപരീതഃ| ശ്ലക്ഷ്ണോऽപരുഷഃ| മൃത്സ്നോ മൃദ്യമാനോऽങ്ഗുലിഗ്രാഹീ പിച്ഛിലഗുണയുക്തഃ ചകചകായമാനഃ| സ്ഥിരോऽവ്യാപ്തിശീലഃ| ഏവം തദ്ഗുണയോഗാത് ഗുണഗുണിനോരഭേദോപചാരാദ്വാതാദയോ ഗുണതോ നിര്ദിഷ്ടാഃ|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

ഏഷാം ച മിശ്രീഭൂതാനാം തന്ത്രവ്യവഹാരാര്ഥം സംജ്ഞാദ്വയമാഹ | സംസര്ഗഃ സന്നിപാതശ്ച തദ്ദ്വിത്രിക്ഷയകോപതഃ||൧൨||

സ൦-ഏതദുക്തം ഭവതി| ദ്വയോഃ സ്വപ്രമാണാധികയോഃ ക്ഷീണയോര്വാ സംയോഗഃ സംസര്ഗഃ| ത്രയാണാം ദോഷാണാം വൃദ്ധാനാം ക്ഷീണാനാം വാ സംയോഗഃ സന്നിപാതഃ|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

ദോഷാനുക്ത്വാ ധാതവ ഉച്യന്തേ രസാസൃങ്മാംസമേദോऽസ്ഥിമജ്ജശുക്രാണി ധാതവഃ| സപ്ത ദൂഷ്യാഃ|൧൩|

സ൦-രസാദയഃ സപ്ത ധാതുസംജ്ഞാഃ ശരീരധാരണാദ്ധാതവഃ| തേ ച ദൂഷ്യാഃ, വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| യസ്മാദ്വാതാദീനാം ദൂഷണസ്വഭാവത്വാദ്യാ ദോഷസംജ്ഞാ, സാന്വര്ഥസംജ്ഞാ| ദൂഷയന്തീതി ദോഷാഃ| അതോऽവശ്യം തേ ദൂഷ്യമപേക്ഷന്തേ| കര്മ വിനാ കര്തുഃ ക്രിയായാ അസമ്ഭവാത്| കര്താരം വിനാ കര്മണോ ന കര്മത്വമ്| ഏവം ദോഷൈര്വിനാ രസാദീനാം ദൂഷ്യനാമ ന ഘടതേ| തൈര്വിനാऽപി വാതാദീനാം ദോഷനാമ| തസ്മാത്പരസ്പരാപേക്ഷത്വാദനയോര്ദൂഷ്യദോഷയോര്ദൂഷ്യത്വേന ദോഷത്വേന ച സംജ്ഞാലാഭഃ|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

മലാ മൂത്രശകൃത്സ്വേദാദയോऽപി ച||൧൩||

സ൦- മൂത്രശകൃദാദയോ മലാ ഉച്യന്തേ| അപിചേതിശബ്ദാദ് ദൂഷ്യാശ്ചേതി| ന കേവലം രസാദയ ഏവ ദൂഷ്യാഃ, യാവന്മലാസ്തേऽപി വാതാദിഭിര്ദൂഷ്യന്ത ഇതി ദൂഷ്യാഃ| ഏവം ച രസാദീനാം ദൂഷ്യസംജ്ഞാ ധാതുസംജ്ഞാ ച| തഥാ വിണ്മൂത്രാദീനാം മലസംജ്ഞാ ദൂഷ്യസംജ്ഞാ ച| ഇതി ദോഷധാതുമലനിര്ദേശേന ദേഹോ വ്യാഖ്യാതഃ| തഥാ ചോത്തരഗ്രന്ഥേ (സൂ.അ.൧൧/൧)- "ദോഷധാതുമലാ മൂലം സദാ ദേഹസ്യ" ഇതി| തസ്യ ച ദേഹസ്യ യഥാ സന്തതം കേനചിദുപായേന പരിപാലനം നിഷ്പദ്യതേ, തമുപായം ദര്ശയിതുമാഹ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ സര്വേഷാം വിപരീതൈര്വിപര്യയഃ| |൧൪|

സ൦- സര്വേഷാം ദോഷധാതുമലാദീനാം ശരീരാശ്രിതാനാം, സമാനൈസ്തുല്യസദ്ഭാവൈഃ, വൃദ്ധിഃ സ്വപ്രമാണാധിക്യമ്| വിപരീതൈര്വിശിഷ്ടതയാ വ്യവസ്ഥിതൈഃ, വിപര്യയഃ ക്ഷയഃ| അയനം അയഃ ഗതിഃ, വിപരീതാ ഗതിര്വിപര്യയോऽപചയഃ| സാമാന്യവിശേഷൈര്ദ്രവ്യഗുണകര്മഭേദേന ത്രിപ്രകാരോऽധിഗച്ഛതി| തഥാ ചാഹുഃ- "സര്വേഷാം സര്വദാ വൃദ്ധിസ്തുല്യദ്രവ്യഗുണക്രിയൈഃ| ഭാവൈര്ഭവതി ഭാവാനാം വിപരീതൈര്വിപര്യയഃ"| ദ്രവ്യതോ യഥോക്തമ് (സം.സൂ.അ.൧൯)- "രക്തമാപ്യായ്യതേ രക്തേന, മാംസം മാംസേന, മേദോ മേദസാ, അസ്ഥി തരുണാസ്ഥ്നാ, മജ്ജാ മജ്നാ, ശുക്രം ശുക്രേണ, തഥാ ഗര്ഭശ്ചാമഗര്ഭേണ"| തത്ര രക്തേന രക്തമിത്യുഭയമപ്യൌദകമ്| മാംസേന മാംസമിതി പാര്ഥിവമ്| തഥാ, സലിലാത്മകം പയസ്തദാത്മകമേവ ശ്ലേഷ്മാണമഭിവര്ധയതി| തദ്വത്ക്ഷീരജാതം ഘൃതം ശുക്രമ്| തഥാ ജീവന്തീകാകോല്യാദയഃ സോമാത്മാനോ ദ്രവ്യവിശേഷാഃ സൌമ്യധാത്വേകകാരണാനി സ്നേഹബലപുംസ്ത്വൌജാംസി| മരീചപഞ്ചകോലഭല്ലാതകാദയോ ബുദ്ധിമേധാഗ്ന്യാദീന് സംവര്ധയന്തി| ഗുണതഃ- ചോചമോചഖര്ജൂരാണി പാര്ഥിവാനി ദ്രവ്യതോ നിര്ദിഷ്ടാന്യപി ശ്ലേഷ്മാണമുദകാത്മകമഭിവര്ധയന്തി, സ്നിഗ്ധഗുരുശീതാദിഗുണസാമാന്യാത്| കര്മാപി ത്രിവിധം കായവാങ്മനോവ്യാപാരാത്മകമ്| തത്ര കായികാനി- ധാവനലങ്ഘനപ്ലവനാദീനി ചലത്വസാമാന്യാദ്വായോര്വൃദ്ധയേ| വാചികാനി--ഭാഷ്യാധ്യയനഗേയാദീനി, മാനസാനി-മനോവ്യാപാരാശ്ചിന്താകാമശോകഭയാനി, താന്യപി മനസഃ ക്ഷോഭണഹേതുത്വാദ്വായോര്വൃദ്ധികരാണി| തഥാ സന്താപകൃത്ത്വസാമാന്യാത്ക്രോധേര്ഷ്യാദി പിത്തസ്യ| സ്വപ്നാലസ്യശയ്യാസുഖാദീനി സ്ഥൈര്യസാമാന്യാത്കഫസ്യേതി| വിപര്യയസ്തു ക്ഷയായ| യഥാഹ| ദ്രവ്യതഃ (സം.സൂ.അ.൧൪, ച.സൂ.അ.൨൫)- "ഗവേധുകാന്നം കര്ശനീയാനാമ്"| തത്ര വാതാത്മികയാ ഗവേധുകയാ പാര്ഥിവാനാം മാംസാദീനാം ക്രശിമാ ക്രിയതേ| തഥാ തൈജസേന ക്ഷാരേണ ശ്ലേഷ്മണഃ| ഗുണതോ യഥാ- ആരനാലമൌദകം ശ്ലേഷ്മാണം തദ്വിപരീതൈര്ലഘുരൂക്ഷോഷ്ണതീക്ഷ്ണവിശദഗുണൈഃ ക്ഷപയതി| കര്മതഃ- നിദ്രാലസ്യസൌമനസ്യാനി സപരിസ്പന്ദം വാതമപരിസ്പന്ദസ്വഭാവതയാऽപചിന്വന്തി| തഥാ പരിസ്പന്ദരൂപാശ്ചിന്താവ്യവായവ്യായാമാ മന്ദപരിസ്പന്ദവൈപരീത്യാത്കഫമിതി|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

വര്ണിതമേവ വൃദ്ധിഃ സമാനൈഃ, ക്ഷയോ വിപരീതൈരിതി| തൌ തു വൃദ്ധിക്ഷയൌ യതോ വായ്വാദീനാം ഭവതഃ, തത്പ്രഖ്യാപനാര്ഥമാഹ രസാഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണതിക്തോഷണകഷായകാഃ||൧൪|| ഷഡ് ദ്രവ്യമാശ്രിതാസ്തേ ച യഥാപൂര്വംബലാവഹാഃ| |൧൫|

സ൦- സ്വാദ്വാദയഃ ഷഡ്രസാഃ, രസനേന്ദ്രിയഗ്രാഹ്യത്വാദ്രസാഃ| തേ ച രസാ ദ്രവ്യം പഞ്ചഭൂതാത്മകമാശ്രിതാഃ, യഥാപൂര്വം ച ബലാവഹാഃ| യോ യഃ പൂര്വോ യഥാപൂര്വം, ബലാവഹാ ബലപ്രാപകാഃ| ബലമാവഹന്തി പ്രാപയന്തീതി യാവത്| തസ്മാത്സര്വേഭ്യോ രസേഭ്യോ മധുരോ രസഃ പ്രകര്ഷേണ ദേഹിനാം ബലകരഃ| കഷായസ്തു സര്വേഭ്യോ ജഘന്യബലാവഹഃ| തത്ര സ്വാദുര്മധുരോ ഘൃതഗുഡാദിഃ| അമ്ലോऽമ്ലികാമാതുലുങ്ഗാദിഃ| ലവണഃ സൈന്ധവാദിഃ| തിക്തോ ഭൂനിമ്ബാദിഃ| ഊഷണഃ കടുകോ മരീചാദിഃ| കഷായോ ഹരീതക്യാദിഃ| സ്വാദുര്മധുരപര്യായഃ| ഊഷണഃ കടുകപര്യായഃ| യഥാ ത്ര്യൂഷണം ത്രികടുകമുച്യതേ| കഷായ ഏവ കഷായകഃ, യഥാ കടുരേവ കടുകഃ| ഷഡിതി ഷഡേവ, ന ന്യൂനാ അധികാ വാ| യദ്യപി തേ രസാ ഗുണാഃ സ്വാദ്വാദിഭേദതസ്തഥാ സംസര്ഗതസ്തഥാऽനുരസതസ്താരതമ്യപരികല്പനാവശതോऽപി ഭിദ്യമാനരൂപാ അപി ഷട്ത്വം നാതിവര്തന്തേ|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| തത്രാദ്യാ മാരുതം ഘ്നന്തി ത്രയസ്തിക്താദയഃ കഫമ്||൧൫|| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തമന്യേ തു കുര്വതേ| |൧൬|

സ൦- തത്ര തേഷു രസേഷു മധ്യേ, ആദ്യാസ്ത്രയഃ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഃ, മാരുതം ഘ്നന്തി ശമയന്തി| അന്യേ തു തിക്തോഷണകഷായാസ്തമേവ ചാനിലം കുര്വതേ കോപയന്തി| തിക്താദയസ്ത്രയസ്തിക്തോഷണകഷായാഃ കഫം ഘ്നന്തി പ്രശമയന്തി| അന്യേ തു മധുരാമ്ലലവണാസ്തമേവ കഫം കുര്വതേ| കഷായതിക്തമധുരാഃ പിത്തം ഘ്നന്തി| അന്യേ ത്വമ്ലലവണകടുകാസ്തദേവ പിത്തം കുര്വതേ| ഏതേനേദമുക്തം ഭവതി| മധുരോ വാതപിത്തഘ്നഃ ശ്ലേഷ്മകരഃ| അമ്ലോ വാതം ഹന്തി, കഫപിത്തേ തു ജനയതി| ലവണോ മാരുതം ഹന്തി, കഫപിത്തേ തു കുരുതേ| തിക്തഃ കഫപിത്തേ നാശയതി, വാതം തു ജനയതി| ഊഷണഃ കഫം നാശയതി, വാതപിത്തേ തു ജനയതി| കഷായഃ കഫപിത്തേ ഹന്തി, വാതം തു കരോതീതി|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

ഏഷാം ച രസാനാമാശ്രയോ ദ്രവ്യം, തച്ച ത്രിപ്രകാരമിത്യാഹ ശമനം കോപനം സ്വസ്ഥഹിതം ദ്രവ്യമിതി ത്രിധാ||൧൬||

സ൦- ഇതി അനേന പ്രകാരേണ ശമനാദിഭേദേന, ത്രിധാ ത്രിപ്രകാരം, ദ്രവ്യമ്| അന്യേന പ്രകാരേണ ദ്വിധാ അഥവാ അനേകധാ| ഇതിശബ്ദഃ പ്രകാരാര്ഥേऽഭിഹിതഃ| യത് കുപിതാന് വാതാദീന് ദോഷാന് ശമയതി, തച്ഛമനമ്| യഥാ- തൈലം ഘൃതം മാക്ഷികമ്| തത്ര തൈലം സ്നേഹൌഷ്ണ്യഗൌരവയോഗാദ്വാതം തദ്വിപരീതഗുണം ശമയതി| സര്പിര്മാധുര്യശൈത്യമാന്ദ്യഗുണയോഗാത്തദ്വിപരീതഗുണം പിത്തമ്| മധു ച രൌക്ഷ്യതൈക്ഷ്ണ്യകഷായയോഗാത്തദ്വിപരീതഗുണം കഫമ്| യദ്വാതാദീന് ദോഷാന് രസാദീന്ധാതൂന് മൂത്രാദീന്മലാംശ്ച കോപയതി, തത്കോപനമ്| യഥാ- യവകപാടലഭാഷമത്സ്യാമമൂലകസാര്ഷപമന്ദകദധികിലാടവിരുദ്ധമത്സ്യപയഃ പ്രഭൃതി| ദോഷാദീനാം മലപര്യന്താനാം സ്വപ്രമാണസ്ഥിതാനാം സാമ്യാനുവൃത്തിഹേതുര്യദ്ദ്രവ്യം തത് സ്വസ്ഥേഭ്യോ ഹിതമ്| യച്ച സ്വാസ്ഥ്യാനുവൃത്തിം കരോതി, ഋതുചര്യാധ്യായേ സേവ്യത്വേനോക്തമ്| തഥാ മാത്രാശിതീയാധ്യായേ രക്തശാലിഷഷ്ടികയവഗോധൂമജാങ്ഗലമാംസജീവന്തീശാകദിവ്യോദകക്ഷീരാദി| തഥാ യദൂര്ജസ്കരം രസായനവാജീകരണം സര്വദാ ശീലനീയത്വേന നിര്ദിഷ്ടമ്|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

തസ്യ വീര്യമാഹ ഉഷ്ണശീതഗുണോത്കര്ഷാത്തത്ര വീര്യം ദ്വിധാ സ്മൃതമ്| |൧൭|

സ൦- തത്ര തസ്മിന് ദ്രവ്യേ, വീര്യം ദ്വിവിധമ്| വിംശതേര്ഗുണാനാം മധ്യാദ്ദ്വാവുഷ്ണശീതൌ, തദുത്കര്ഷാദ്വീര്യമിതി സര്വായുര്വേദപ്രസിദ്ധൌ, ദ്വാവേവ ഗുണൌ ശീതോഷ്ണൌ വീര്യകരണഹേതൂ| വീര്യം ശക്തിഃ| ഉഷ്ണഗുണോത്കര്ഷ ഉഷ്ണഗുണാതിശയ ഏവ കശ്ചിദുഷ്ണവീര്യാഖ്യാം ലഭതേ| തഥാ ശീതഗുണോത്കര്ഷഃ ശീതഗുണാതിശയ ഏവ ശീതവീര്യാഖ്യാമ്| യദ്യപി നാനാത്മകമപി ദ്രവ്യം, തഥാപ്യഗ്നീഷോമാത്മകത്വാജ്ജഗതോ ദ്വിധൈവ വീര്യമ്|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

ദ്രവ്യവിപാകമാഹ | ത്രിധാ വിപാകോ ദ്രവ്യസ്യ സ്വാദ്വമ്ലകടുകാത്മകഃ||൧൭||

സ൦- വിപാകസ്ത്രിവിധഃ, സര്വദ്രവ്യാണാം പരിണാമകാലഭാവീ കാര്യാനുമേയോ ജാഠരാഗ്നിസമ്ബന്ധാദ്രസസ്യ സ്വരൂപാന്തരപ്രാദുര്ഭാവഃ| സ ത്രിധൈവ, രസഷട്ത്വേऽപി ന ഷോഢാ| തേന കിഞ്ചിത്സ്വാദുപാകം, കിഞ്ചിദമ്ലവിപാകം, കിഞ്ചിത്കടുവിപാകം, ദ്രവ്യമ്| തത്ര മധുരലവണയോര്മധുരോ വിപാകഃ| അമ്ലസ്യാമ്ലഃ| തിക്തകടുകഷായാണാം കടുകഃ| സ ച കാര്യാനുമേയഃ| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സൂ.അ.൯/൨൦)- 'ജാഠരേണാഗ്നിനാ യോഗാദ്യദുദേതി രസാന്തരമ്| രസാനാം പരിണാമാന്തേ സ വിപാക ഇതി സ്മൃതഃ' ഇതി| അത ഏവ സോപസര്ഗഃ പാകശബ്ദ ഉപാത്തഃ| വിശിഷ്ടഃ പാകോ വിപാകഃ, ന പാകമാത്രസ്വരൂപഃ| തഥാ ച ഭട്ടാരകചരകമുനീ (ച.സൂ.അ.൨൬/൬൮)-'രസോ നിപാതേ ദ്രവ്യാണാം വിപാകഃ കര്മനിഷ്ഠയാ| വീര്യം യാവദധീവാസാന്നിപാതാച്ചോപലഭ്യതേ' ഇതി| ഏവം കര്മനിഷ്ഠാനുമിത ഏകരൂപാവസ്ഥോ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗാദ്യോ രസാനാം രസാന്തരോദ്ഭവഃ, സ ഏവ വിപാകഃ| ന തു യോ ജാഠരാഗ്നിസംയോഗമാത്രാദ്രസാനാമനേകാവസ്ഥഃ, പ്രാങ്മധുരോऽനന്തരം സ ഏവ പച്യമാനോऽമ്ലസ്തതോ വിപച്യമാനഃ സ ഏവ കടുര്വിപാകഃ|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

ദ്രവ്യസ്യ ഗുണാനാഹ ഗുരുമന്ദഹിമസ്നിഗ്ധശ്ലക്ഷ്ണസാന്ദ്രമൃദുസ്ഥിരാഃ| ഗുണാഃ സസൂക്ഷ്മവിശദാ വിംശതിഃ സവിപര്യയാഃ||൧൮||

സ൦- തത്ര ദ്രവ്യേ ഗുര്വാദയോ ദശ ഗുണാഃ സവിപര്യയാ വിംശതിര്വേജ്ഞേയാഃ| ഏഷാം ക്രമാദ്വിപരീതാ ലഘുതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷഖരദ്രവകഠിനസരസ്ഥൂലപിച്ഛിലാഃ| ഗുരുസ്തദ്വിപര്യയോ ലഘുഃ| മന്ദസ്തദ്വിപര്യയസ്തീക്ഷ്ണഃ| ഹിമസ്തദ്വിപര്യയ ഉഷ്ണഃ| സ്നിഗ്ധസ്തദ്വിപര്യയോ രൂക്ഷഃ| ശ്ലക്ഷ്ണസ്തദ്വിപര്യയഃ ഖരഃ| സാന്ദ്രസ്തദ്വിപര്യയോ ദ്രവഃ| മൃദുസ്തദ്വിപര്യയഃ കഠിനഃ| സ്ഥിരസ്തദ്വിപര്യയഃ സരഃ| സൂക്ഷ്മസ്തദ്വിപര്യയഃ സ്ഥൂലഃ| വിശദസ്തദ്വിപര്യയഃ പിച്ഛിലഃ|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

രോഗകാരണമാഹ കാലാര്ഥകര്മണാം യോഗോ ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകഃ| സമ്യഗ്യോഗശ്ച വിജ്ഞേയോ രോഗാരോഗ്യൈകകാരണമ്||൧൯||

സ൦- കാലഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷലക്ഷണസ്ത്രിവിധഃ| അര്ഥാഃ ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാ മഹാഭൂതഗുണാഃ| തഥാ ചാഗമഃ (ച.ശാ.അ.൧/൨൯)- "അര്ഥാഃ ശബ്ദാദയോ ജ്ഞേയാ ഗോചരാ വിഷയാ ഗുണാഃ" ഇതി| കര്മ ക്രിയാ, കായവാങ്മനശ്ചേഷ്ടാ| കാലശ്ചാര്ഥശ്ച കര്മ ച താനി കാലാര്ഥകര്മാണി, തേഷാം യോഗഃ സമ്ബന്ധഃ, കാലാര്ഥകര്മണാം യോഗഃ| കിമ്ഭൂതഃ, ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകസ്തഥാ സമ്യഗ്യോഗശ്ചേതി| യേ കാലാദീനാം യോഗാ ഹീനമിഥ്യാതിമാത്രകാഃ, തേ രോഗൈകകാരണമ്| തേഷാമേവ യഃ സമ്യഗ്യോഗഃ, സ ആരോഗ്യൈകകാരണം പ്രധാനകാരണമിതി| ഏകശബ്ദഃ പ്രധാനവചനഃ| യഥാ- 'ഏകഃ പാര്ഥോ ധനുര്ധരഃ' ഇതി| കാലസ്യ ഹീനയോഗഃ സ്വരൂപഹാനിഃ| മിഥ്യായോഗഃ സ്വരൂപാദ്വൈപരീത്യമ്| അതിയോഗഃ സ്വരൂപാതിശയഃ| യഥാ- ഹീനശീതതാ ഹീനോഷ്ണതാ ഹീനവര്ഷതാ ഹീനയോഗേ| ശീതകാലാവസരേऽത്യൌഷ്ണ്യമുഷ്ണകാലാവസരേ ശീതം വര്ഷാകാലേऽവൃഷ്ടിര്മിഥ്യായോഗേ| അതിശൈത്യമത്യൌഷ്ണ്യമതിവര്ഷണമതിയോഗേ| ഏതദ്യോഗത്രയം രോഗകാരണമ്| സമ്യഗ്യോഗോ യഥാസ്വരൂപസ്ഥിതിരാരോഗ്യകാരണമ്| അര്ഥാനാം പുനഃ സ്വേന സ്വേനാര്ഥേനേന്ദ്രിയസ്യ ഹീനഃ സംയോഗോ ഹീനയോഗഃ| പുരുഷാനഭിമതാദിനാര്ഥജാതേനേന്ദ്രിയസ്യ യോഗോ മിഥ്യായോഗഃ| അത്യന്തസംയോഗോऽതിയോഗഃ| ഏതേ ത്രയോ രോഗകാരണമ്| യഥാസ്വം സമ്യഗ്യോഗ ആരോഗ്യകാരണമ്| കായാദികര്മണോ ഹീനപ്രവൃത്തിര്ഹീനയോഗഃ| വേഗോദീരണാദികം സാമിഭുക്തഭാഷണാദികം രാഗദ്വേഷാദികം ച യഥാസ്വമുത്തരത്ര (സൂ.അ.൧൨/൪൦) വക്ഷ്യമാണം മിഥ്യായോഗഃ| അതിപ്രവൃത്തിരതിയോഗഃ| സര്വേഷാം സമാ പ്രവൃത്തിഃ സമയോഗഃ| തേന ഹീനാദയോ യോഗാസ്ത്രയോ രോഗകാരണമ്| സമ്യഗ്യോഗസ്ത്വാരോഗ്യകാരണമ്|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

രോഗാരോഗ്യേ കേ ഉച്യേതേ ഇത്യാഹ രോഗാസ്തു ദോഷവൈഷമ്യം, ദോഷസാമ്യമരോഗതാ| |൨൦|

സ൦- ദോഷാണാം വാതാദീനാം, വൈഷമ്യം സ്വപ്രമാണാദേകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രയാണാം വാ വൃദ്ധിഃ ക്ഷയോ വാ, രുജാകരത്വാദ്രോഗ ഏവ| വൈഷമ്യം വിഷമതാ സ്വരൂപാച്ച്യാവഃ| തതഃ കാര്യകാരണയോരഭേദേന പഠിതോ രോഗ ഇതി| ദോഷാണാം സാമ്യം സ്വരൂപാദപ്രച്യുതിഃ സമഭാവോऽരോഗതാ ആരോഗ്യം, സ്വാസ്ഥ്യമിതി യാവത്|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| നിജാഗന്തുവിഭാഗേന തത്ര രോഗാ ദ്വിധാ സ്മൃതാഃ||൨൦||

സ൦- തത്ര തയോ രോഗാരോഗ്യയോഃ, രോഗാ ദ്വിധാ നിജാഗന്തുഭേദേന| നിജാ വാതാദിദോഷജന്മാനഃ| ആഗന്തവോ ബാഹ്യഹേതവഃ| തഥാ ചാചാര്യവചനമ് (സം.സൂ.അ.൨൨)- "നിജാസ്ത്രിദോഷോത്ഥാഃ| ബാഹ്യഹേതുജാസ്ത്വാഗന്തവഃ"| അനയോരിയാന്വിശേഷഃ| നിജേ രോഗേ വാതാദയഃ പൂര്വം വൈഷമ്യം ഗത്വാ പശ്ചാദ്വ്യഥാമഭിനിര്വര്തയന്തി| ആഗന്തവഃ പുനഃ വ്യഥാപൂര്വമേവോത്പദ്യന്തേ, അനന്തരം തത്ര വാതാദയഃ കുപ്യന്തീതി| അനേനോഭയസ്യ നിജാഗന്തുഭേദഭിന്നസ്യ വ്യാധേശ്ചേതഃ സന്താപകത്വം ബോദ്ധവ്യമ്|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

യത ഏവം ദേഹമനസീ രോഗാധിഷ്ഠാനത്വേന സ്ഥിതേ, ന കേവലോ ദേഹോ നാപി കേവലം മനഃ| തസ്മാദതോऽനന്തരമിദമാഹ- തേഷാം കായമനോഭേദാദധിഷ്ഠാനമപി ദ്വിധാ| |൨൧|

സ൦- തേഷാം നിജാഗന്തുകാനാം വികാരാണാം രോഗാണാം, കായമനോഭേദേന ദ്വിവിധമധിഷ്ഠാനം സ്ഥാനമ്| ജ്വരാസ്രപിത്തകാസാദീനാം കായഃ| മദമൂര്ഛാസന്ന്യാസഗ്രഹഭൂതോന്മാദാപസ്മാരരാഗദ്വേഷാദീനാം മനഃ| അധിതിഷ്ഠന്ത്യസ്മിന്നിത്യധിഷ്ഠാനമ്| കായഃ ശരീരമ്| മനശ്ചേതഃ|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

നനു കായികാനാം രോഗാണാമുത്പത്തൌ ഹേതവോ വാതാദയോ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഉക്താഃ| മാനസാനാം ച രോഗാണാം കോ ഹേതുഃ, തദര്ഥമാഹ | രജസ്തമശ്ച മനസോ ദ്വൌ ച ദോഷാവുദാഹൃതൌ||൨൧||

സ൦- മനശ്ചേതഃ, തസ്യ രജസ്തമസീ ദോഷൌ, ഉപപ്ലവാവവിദ്യാസമ്ഭവൌ| അത്ര ച പ്രാധാന്യാദാദൌ രജോ നിക്ഷിപ്തമ്| ചശബ്ദഃ പവനാദീനാമപ്യുപസങ്ഗ്രഹാര്ഥഃ| യസ്മാത്തേऽപി മനഃ സംശ്രിത്യ വികുര്വതേ| സങ്ഗ്രഹേ ഹ്യുക്തമ് (ഉ.അ.൯)- "ഷഡുന്മാദാ ഭവന്തി വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാऽऽധിവിഷനിമിത്താഃ" ഇത്യാദി| ഉദാഹൃതൌ ഇത്യുദാഹരണമാത്രമുദ്ദേശമാത്രം വചനമാത്രമ്| അത്രായുര്വേദശാസ്ത്രേ, രജസ്തമസോര്ന സാകല്യേന വ്യാകരണമനിലാദീനാമിവ| തേ ഖല്വത്ര സ്വഭാവസ്ഥാനാദിഭിഃ പ്രകാരൈരശേഷമുക്താഃ, ന തു രജസ്തമസീ|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

രോഗോപഹതശരീരജ്ഞാനോപായമാഹ ദര്ശനസ്പര്ശനപ്രശ്നൈഃ പരീക്ഷേത ച രോഗിണമ്| |൨൨|

സ൦- രോഗോऽസ്യാസ്തീതി രോഗീ വ്യാധിതഃ, തം ദര്ശനാദിഭിഃ പരീക്ഷേത| ദര്ശനേന ദൃഷ്ട്യാ, കാസമേഹാദ്യാര്തേഷു പീതശുക്ലവര്ണസംസ്ഥാനപ്രമാണോപചയച്ഛായാവിണ്മൂത്രച്ഛര്ദിതാദികമ്| സ്പര്ശനേന ഹസ്തകായസ്പര്ശേന, ജ്വരഗുല്മവിദ്രധ്യാദ്യാര്തമ്, തഥാ ശീതോഷ്ണസ്തബ്ധസ്പന്ദശ്ലക്ഷ്ണഖരസ്പര്ശാദികം ച| പ്രശ്നേന പൃച്ഛയാ, ശൂലാരോചകച്ഛര്ദിഹൃദര്ദത്വം സുച്ഛന്ദദുശ്ഛന്ദത്വം മൃദുക്രൂരകോഷ്ഠതാം സ്വപ്നദര്ശനമഭിപ്രായം ജന്മാമയപ്രവൃത്തിനക്ഷത്രദ്വിഷ്ടേഷ്ടസുഖദുഃഖാനി ച, ഇത്യാതുരമുഖാത്പരീക്ഷേത|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

രോഗവിശേഷാധിഗമോപായമാഹ | രോഗം നിദാനപ്രാഗ്രൂപലക്ഷണോപശയാപ്തിഭിഃ||൨൨||

സ൦- രോഗം നിദാനാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ പരീക്ഷേത| നിദാനം കാരണം ഹേതുരിത്യനര്ഥാന്തരമ്| തച്ചാസന്നവിപ്രകൃഷ്ടഭേദേന ദ്വിധാ| ആസന്നമപി ദ്വിവിധമ്, ആസന്നാത്യാസന്നഭേദേന| ആസന്നം രൂക്ഷലഘുശീതാദിദ്രവ്യോപയോഗഃ| അത്യാസന്നം തു യതഃ സമനന്തരമേവ രോഗോത്പത്തിഃ| യഥാ വാതാദയോ ദോഷാഃ ക്രുദ്ധാഃ| വിപ്രകൃഷ്ടം യത് ആദികാലേ രുദ്രകോപാദി ജ്വരാദീനാമ്| തഥാ ഹവിഃപ്രാശാദി മേഹകുഷ്ഠാദീനാമ്| തേനൈവംവിധമര്ഥജാതമേവംവിധസ്യ രോഗസ്യ ഹേതുത്വേനോപദിഷ്ടമ്, ഏവംവിധശ്ചോത്പന്നോऽതോ നിദാനാജ്ഞ്ജ്ഞായതേ രോഗഃ| പ്രാഗ്രൂപം പൂര്വരൂപം ഭവിഷ്യതോ വ്യാധേരപ്രകാശിതദോഷവിശേഷാധിഷ്ഠിതസ്യ ലക്ഷണമ്, ഉദ്ബുഭൂഷുര്ജ്വരാദിരാമയോ വാതാദിദോഷവിശേഷേണാലിങ്ഗിതരൂപാഭാസോ യേനാവഭാസ്യതേ, യഥായഥമല്പത്വാദ്യദവ്യക്തമസ്ഫുടം ലിങ്ഗം തത്പ്രാഗ്രൂപമ്| ലക്ഷണം പുനസ്തദേവ പ്രാഗ്രൂപാദ്വിലക്ഷണമ്, യേന സകലദോഷവിശേഷാലിങ്ഗിതഃ സ്ഫുടലിങ്ഗോ വ്യാധിര്ദൃശ്യതേ ലക്ഷ്യതേ| ഉപശയഃ സുഖാനുബന്ധ്യാഹാരാദ്യുപയോഗഃ| ഏവംവിധേനാഹാരാദികേന ഹി തസ്യ പീഡാ നാഭൂത്, ഏവംവിധേന ചാഭൂത്, അത ഉപശയാജ്ഞ്ജ്ഞായതേऽയം രോഗ ഇതി| സ വ്യാധിസാത്മ്യഃ സ്വാസ്ഥ്യഹേതുഃ സുഖാവഹഃ| ആപ്തിര്നിര്വൃത്തിഃ സമ്പ്രാപ്തിരാഗതിര്ജാതിരിത്യനര്ഥാന്തരമ്| ഏവം ദുഷ്ടേനൈവം സ്ഥാനസ്ഥിതേനൈവമനുഗതേനാനയാ കല്പനയൈവംമാര്ഗേണ ദോഷേണേതി പരികല്പനമ്, അത ആപ്ത്യാ ജ്ഞായതേऽയം രോഗ ഇതി|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

ഉപശയാദിപ്രസങ്ഗേ ച ദേശകാലാവപ്യുപയുജ്യേതേ| അതസ്താവപി പഠതി ഭൂമിദേഹപ്രഭേദേന ദേശമാഹുരിഹ ദ്വിധാ| |൨൩|

സ൦- ഇഹാസ്മിന്നായുര്വേദശാസ്ത്രേ, ആചാര്യാ ദ്വിധാ ദ്വിപ്രകാരം, ദേശമാഹുഃ കഥയന്തി| ഭൂമിഭേദേന ദേഹഭേദേന ച|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

ദേഹദേശഃ ശിരഃപാണ്യാദിലക്ഷണഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഭൂമിദേശ ഉച്യതേ ജാങ്ഗലം വാതഭൂയിഷ്ഠമനൂപം തു കഫോല്ബണമ്||൨൩|| സാധാരണം സമമലം ത്രിധാ ഭൂദേശമാദിശേത്| |൨൪|

സ൦- ഭൂദേശം പുനസ്ത്രിധാ ത്രിപ്രകാരമ്, ആദിശേത് വദേത്| തത്ര ജാങ്ഗലോ ദേശോऽല്പോദകതരുപര്വതത്വേന വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ, വാതഭൂയിഷ്ഠോ വാതപ്രചുരഃ| തത്ര ജാതാ ഓഷധിഖഗപുരുഷമൃഗാദയോ വാതപ്രധാനാ ഭവന്തി| പ്രചുരോദകവൃക്ഷോ യോ നിര്വാതോ ദുര്ലഭാതപഃ സോऽനൂപ ഇതി| സ ച കഫപ്രധാനഃ| തജ്ജാശ്ചൌഷധ്യാദയഃ സ്നിഗ്ധാ ഭവന്തി| സാധാരണഃ പുനരുഭയലക്ഷണോ മധ്യപതിതോ വ്യാമിശ്രരൂപഃ| സ ച സമമലോ വാതാദിസമദോഷഃ| അത്ര ദോഷാ ഏവ മലശബ്ദേനോക്താഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൨൦)| "ദേഹസ്യ മലിനീകരണാദാഹാരമലത്വാച്ച മലാഃ|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

ഭേഷജസ്യ സമ്യഗ്യോഗഹേതും കാലമാഹ ക്ഷണാദിര്വ്യാധ്യവസ്ഥാ ച കാലോ ഭേഷജയോഗകൃത്||൨൪||

സ൦- കാലോ ദ്വിവിധഃ, ക്ഷണാദിലക്ഷണോ വ്യാധ്യവസ്ഥാലക്ഷണശ്ച| ഭേഷജസ്യൌഷധസ്യ, യോഗം കരോതി| തദര്ഥസമ്പാദനസാമര്ഥ്യം കരോതീത്യര്ഥഃ| ഭേഷജസ്യ യോഗോ ഭേഷജയോഗഃ, തം കരോതി| ക്ഷണാദിഃ പ്രസിദ്ധഃ| ആദിഗ്രഹണാല്ലവത്രുടിമുഹൂര്തയാമാഹോരാത്രപക്ഷമാസര്ത്വയനസംവത്സരാണാം പരിഗ്രഹഃ| ക്ഷണാദികാലസ്യോദാഹരണമ്| യഥാ- "പൂര്വാഹ്ണേ വമനം ദേയം മധ്യാഹ്നേ തു വിരേചനമ്| മധ്യാഹ്നേ കിഞ്ചിദാവൃത്തേ ബസ്തിം ദദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ||" വ്യാധ്യവസ്ഥാ സാമനിരാമമൃദുമധ്യതീക്ഷ്ണത്വാത്തത്തദ്യോഗ്യൌഷധവിസൃഷ്ടിഃ| യഥാ (ച,ചി.അ.൩/൧൪൦ , ഹൃ.ചി.അ.൧/൨൧)- "ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| മലാനാം പാചനാനി സ്യുര്യഥാവസ്ഥം ക്രമേണ വാ||" യഥാ (ച.ചി.അ.൩൦/൨൮൭)- "ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച സര്പിഃ ക്ഷീരം വിരേചനമ്| ത്ര്യഹം വാ ഷഡഹം യുംജ്യാദ്വീക്ഷ്യ ദോഷബലാബലമ്||" യഥാ (ഹൃ.ചി.അ.൧/൪൪)- "മൃദുര്ജ്വരോ ലഘുര്ദേഹശ്ചലിതാശ്ച മലാ യദാ| അചിരജ്വരിതസ്യാപി ഭേഷജം യോജയേത്തദാ||" അസ്യാമവസ്ഥായാം ദത്തമൌഷധമാരോഗ്യായ ഭവതി|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

തച്ചൌഷധം ദ്വിപ്രകാരമാഹ ശോധനം ശമനം ചേതി സമാസാദൌഷധം ദ്വിധാ| |൨൫|

സ൦- സമാസാത്സംക്ഷേപതഃ, യത്കിഞ്ചിജ്ജഗത്യൌഷധം സമ്ഭവതി, തദനേകപ്രകാരം സമ്ഭവദപി ദ്വൈരൂപ്യാനതിക്രമാച്ഛോധനശമനലക്ഷണാത് ദ്വിധേത്യുക്തമ്| ഏകം ശോധനരൂപമപരം ശമനരൂപമിതി| ശോധനം യത് കുപിതാന് ദോഷാന് ബഹിര്നിഃസാര്യ രോഗോപശമനം കരോതി| ശമനം യത്സ്വസ്ഥാനസ്ഥിതാനാമേവ സാമ്യഹേതുഃ|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ഔഷധമുക്തമ്| തസ്യ വിഷയമാഹ | ശരീരജാനാം ദോഷാണാം ക്രമേണ പരമൌഷധമ്||൨൫|| ബസ്തിര്വിരേകോ വമനം തഥാ തൈലം ഘൃതം മധു| |൨൬|

സ൦- ശരീരജാനാം വാതാദീനാം, ക്രമേണ യഥാസംഖ്യേന പരിപാഠ്യോദ്ദേശനിര്ദേശേന, പരമൌഷധം പ്രധാനൌഷധം, ബസ്ത്യാദിവമനാന്തം ശോധനരൂപം, തൈലാദിമധ്വന്തം ശമനരൂപമ്| തേന വാതസ്യ ബസ്തിര്ഗുദപ്രണിധേയസ്നേഹക്വാഥാദി പരമൌഷധമ്| പിത്തസ്യ വിരേകോ മുഖപീതം ഗുദമാര്ഗേണാന്തഃസ്ഥിതസ്യ ദോഷസ്യ നിഃസാരണം പരമൌഷധമ്| കഫസ്യ വമനം മുഖേന പീതം തേനൈവ ദോഷസ്യ നിഃസാരണം പരമൌഷധമ്| ഇതി ശോധനരൂപേണ ദോഷാണാമൌഷധമ്| തൈലാദി തു ശമനസ്വരൂപേണൌഷധമ്| തഥേതി ക്രമേണൈവ| വാതസ്യ തൈലം, പിത്തസ്യ ഘൃതം, കഫസ്യ മാക്ഷികം പരമൌഷധമ്| പ്രധാനമൌഷധമിതി യാവത്|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

കായാദിദേശമാശ്രിത്യ സര്വത്ര സര്വമേവ ശരീരജാതാനാം ദോഷാണാം ക്രമേണ പരമൌഷധമുക്തമ്| അഥ മാനസയോര്ദോഷയോഃ കിം തത്പരമൌഷധം സ്യാദിതി, തദര്ഥമാഹ | ധീധൈര്യാത്മാദിവിജ്ഞാനം മനോദോഷൌഷധം പരമ്||൨൬||

സ൦- മനോദോഷയോ രജസ്തമസോഃ, രോഗവിഘ്നകാരി ധീധൈര്യാദികം, പരമൌഷധമ്| ധീശ്ച ധൈര്യം ചാത്മാദിവിജ്ഞാനം ച തത്തഥാവിധമ്| തത്ര ധീര്ബുദ്ധിര്ബാഹ്യാധ്യാത്മികാനാം ഭാവാനാം ഹിതാഹിതപരിച്ഛേദവിഭാഗകാരിണീ| ധൈര്യം ധൃതിശ്ചേതസഃ സ്ഥിരത്വമചാപലമ്, യേന പ്രതിഷിദ്ധേഷു ന പ്രവര്തതേ, ഹിതേഷു ച ന സീദതി| ആത്മവിജ്ഞാനം യോഗാഭ്യാസസമാധിനാ പരമാത്മസ്വരൂപവിജ്ഞാനമ്| ആദിഗ്രഹണാജ്ജ്ഞാനവിജ്ഞാനസ്മൃതിദേശകാലാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| മനോദോഷസമുത്ഥകാമാദിജരോഗാര്ഥഃ പരശബ്ദോ വിശേഷണത്വേന നിര്ദിഷ്ടഃ|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

ഏവം താവദനേന സകലചികിത്സിതമുക്തമ്| തച്ച പാദചതുഷ്ടയയുക്തം കാര്യകരം, തദര്ഥമാഹ ഭിഷക് ദ്രവ്യാണ്യുപസ്ഥാതാ രോഗീ പാദചതുഷ്ടയമ്| ചികിത്സിതസ്യ നിര്ദിഷ്ടം, പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമ്||൨൭||

സ൦- ചികിത്സിതസ്യ രോഗോപശമലക്ഷണസ്യ, പാദചതുഷ്ടയമങ്ഗചതുഷ്ടയമുക്തമ്| പ്രത്യേകം തച്ചതുര്ഗുണമേവം ഷോഡശഗുണം ചികിത്സിതം ഭേഷജം ഭിഷജോ ഭാഷന്തേ| ഭിഷഗ്വൈദ്യഃ, തസ്യ പ്രാധാന്യാദഗ്രേ നിര്ദേശഃ| തഥാ ചാഗമഃ (ചരകേ സൂ.അ.൯/൧൦)- "യോക്താ പ്രയോക്താ ശാസ്താ ച പ്രധാനോ ഭിഷഗത്ര തു||" തഥാ സങ്ഗ്രഹേऽപി (സൂ.അ.൨)- "യദ്വൈദ്യേ വിഗുണേ പാദാ ഗുണവന്തോऽപ്യനര്ഥകാഃ| സ പാദഹീനാനപ്യാര്താന് ഗുണവാന് യച്ച യാപയേത്|| ചികിത്സായാസ്തമേവാതഃ പ്രധാനം കാരണം വിദുഃ|" ദ്രവ്യാണ്യൌഷധാനി| ഉപസ്ഥാതാ പരിചാരകഃ| രോഗീ ആതുരഃ| ഏതത്പാദചതുഷ്ടയം നിര്ദിഷ്ടമാചാര്യേണ|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

ഉദ്ദേശക്രമേണ തേഷാം ഗുണാനാഹ ദക്ഷസ്തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥോ ദൃഷ്ടകര്മാ ശുചിര്ഭിഷക്| |൨൮|

സ൦- ദക്ഷഃ- കര്മണി ചതുരഃ| തീര്ഥാദുപാധ്യായാദ്വിദിതാഗമാദാത്തോ ഗൃഹീതഃ ശാസ്ത്രാര്ഥോ യേന സ തീര്ഥാത്തശാസ്ത്രാര്ഥഃ, "അനേകമന്യപദാര്ഥേ" ഇതി തൃതീയാര്ഥേ ബഹുവ്രീഹിഃ, ആഗമപ്രാപ്തശാസ്ത്രസ്വരൂപഃ| ബഹുശോ ദൃഷ്ടം കര്മ യേന ചികിത്സാലക്ഷണം സ ദൃഷ്ടകര്മാ-അഭ്യസ്തകര്മാ ശതശശ്ചികിത്സിതരോഗഃ| ശുചിഃ- കായവാങ്മനോവ്യാപാരൈര്മലീമസൈരപരാമൃഷ്ടഃ, അലിപ്സാവാന് അര്ഥോപജീവികാഹേതോര്ന കരോതി പരം ധര്മോപാര്ജനേനേതി ശുചിഃ|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| ബഹുകല്പം ബഹുഗുണം സമ്പന്നം യോഗ്യമൌഷധമ്||൨൮||

സ൦- ബഹവഃ കല്പാഃ യസ്മിന് സമ്ഭവന്തി സ്വരസക്വാഥചൂര്ണാദ്യാസ്തദ്ബഹുകല്പം-വ്യാധീനാം നിവാരണക്ഷമം ന തു ലവണവദേകകല്പമ്| തദ്ധി സുഖമുപയുജ്യതേ| നാനാശക്തയോ ഹി സത്ത്വാഃ| ബഹവോ ഗുണാ യസ്യ ഗുരുമന്ദാദയസ്തദ്ബഹുഗുണമ്, അഥവാ യദനേകരോഗവിനാശനസമര്ഥമ്| സമ്പന്നം-സമ്പത്തിയുക്തം, ന വിപന്നമ്, പ്രശസ്തഭൂമിദേശജാതാദിഗുണയുക്തമ്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (ഹൃദയേ ക.അ.൧/൧)- "ധന്വേ സാധാരണേ ദേശേ സമേ സന്മൃത്തികേ ശുചൌ| ശ്മശാനചൈത്യായതനശ്വഭ്രവല്മീകവര്ജിതേ|" ഇതി| അഥവാ പാകസംസ്കാരാദിയുക്തമ്| യോഗ്യം-ദാതും യദ്യത്രാര്ഹതി തച്ച തത്ര യോഗ്യമ്| വ്യാധിദേശകാലദോഷദൂഷ്യദേഹവയോബലാദീന് ജ്ഞാത്വാ, യുജ്യതേ ദീയത ഇതി തദ്യോഗ്യം, രോഗസ്യ രോഗിണശ്ച|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

ഉപസ്ഥാതാപി ചതുര്വിധഃ- അനുരക്തഃ ശുചിര്ദക്ഷോ ബുദ്ധിമാന് പരിചാരകഃ| |൨൯|

സ൦- അനുരക്തോ-ദൃഢഭക്ത ആതുരസ്യ| ശുചിഃ- കായവാങ്മനോവ്യാപാരൈര്ദുഷ്ടൈരപരാമൃഷ്ടഃ| ദക്ഷഃ- സര്വചേഷ്ടാസു ചതുരഃ| ബുദ്ധിമാന്- വിശിഷ്ടയാ ബുദ്ധ്യാ യുക്തഃ, പ്രവീണ ഇതി യാവത്|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

രോഗ്യപി ചതുര്വിധഃ | ആഢ്യോ രോഗീ ഭിഷഗ്വശ്യോ ജ്ഞാപകഃ സത്ത്വവാനപി||൨൯||

സ൦- ആഢ്യോ-ധനവാന്| ഭിഷഗ്വശ്യോ-വൈദ്യായത്തഃ, തദുക്തകാരീ| ജ്ഞാപകോ-നിദാനാവസ്ഥാദീനാമാവേദകഃ, വൈദ്യം രോഗാഹാരവിഹാരാദീനാമന്വയവ്യതിരേകം ബോധയിതും സമര്ഥഃ| സത്ത്വവാന്-ധൈര്യയുതോ മോഹവര്ജിതഃ, ധൈര്യേണ പ്രായശ്ചിത്തവച്ചികിത്സാം കരോതി| അപി സമുച്ചയേ|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

സുഖസാധ്യാദികസ്യ വ്യാധിചതുഷ്ടയസ്യ ലക്ഷണമുച്യതേ (സാധ്യോऽസാധ്യ ഇതി വ്യാധിര്ദ്വിധാ, തൌ തു പുനര്ദ്വിധാ| സുസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യശ്ച, യാപ്യോ യശ്ചാനുപക്രമഃ||൧|| ) സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹേ യൂനഃ പുംസോ ജിതാത്മനഃ| അമര്മഗോऽല്പഹേത്വഗ്രരൂപരൂപോऽനുപദ്രവഃ||൩൦|| അതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിഃ പാദസമ്പദി| ഗ്രഹേഷ്വനുഗുണേऽഷ്വേകദോഷമാര്ഗോ നവഃ സുഖഃ||൩൧||

സ൦- സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹ ഉത്പന്നോ വ്യാധിഃ സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ, തഥാ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ| സര്വാണ്യൌഷധാനി യഃ ക്ഷമതേ സഹതേ തീക്ഷ്ണ്മധ്യമൃദുരൂപാണി നാനാദേശജാനി ശമനാനി തഥാ ശോധനരൂപാണി തഥാ വിഷക്ഷാരാദീനി| യൂനഃ- വയസ്യസ്യ, തരുണസ്യേത്യര്ഥഃ| പുംസോ- ന സ്ത്രിയാഃ| പുംഗ്രഹണം സ്ത്രീനിവൃത്ത്യര്ഥമ്| യതസ്തസ്യാഃ സര്വദാ ഭീരുത്വമബുദ്ധിമത്ത്വം ച, അതോ യഥോക്താനുരൂപഗുണാഭാവഃ| സാ തു യസ്മാത്തീക്ഷ്ണോഷ്ണൌഷധാനി ന സഹതേ, സൌകുമാര്യാദിയോഗാത്| ജിതാത്മനോऽലോലുപസ്യ, ജിത ആത്മാ യേന, വിഷയാഭിലാഷം പരിഹരതഃ| അമര്മഗോ- ന മര്മസ്ഥഃ, മര്മാണി- ശിരോഹൃദയബസ്തിപ്രഭൃതീനി, തേഷു ഗച്ഛതീതി മര്മഗഃ, ന മര്മഗോऽമര്മഗഃ, ഹൃത്കണ്ഠാദിപീഡാകരണാസമര്ഥഃ| അല്പഹേത്വഗ്രരൂപരൂപ ഇതി| ഹേതുശ്ചാഗ്രരൂപം ച രൂപം ച താനി ഹേത്വഗ്രരൂപരൂപാണി, അല്പാനി ഹേത്വഗ്രരൂപരൂപാണി യസ്യ സ തഥാവിധഃ| ഹേതുര്നിദാനമ്, അഗ്രരൂപം- പൂര്വരൂപമ്, രൂപം- ലക്ഷണമ്, ഏതാന്യല്പാനി യസ്യ| അനുപദ്രവ ഇതി| ന വിദ്യതേ ഉപദ്രവോ യസ്യ, ഉത്പന്നസ്യ വ്യാധേരനന്തരം ജായതേ യോऽന്യോ വ്യാധിഃ, ന തല്ലക്ഷണഭൂതോऽപ്രധാനഃ, ന യഥാസ്വലക്ഷണഃ, തദുപക്രമനിരോധകഃ, സ ഉപദ്രവഃ| തഥാ ചാഗമഃ- "വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമവിഘാതീ ച സ ഹ്യുപദ്രവ ഉച്യതേ||" ഇതി| അതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിരിതി| ദൂഷ്യശ്ച ദേശശ്ച ഋതുശ്ച പ്രകൃതിശ്ച താ ദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതയഃ, അതുല്യാ ദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതയോ യസ്യ| അതുല്യാഃ- ന സദൃശാഃ| യഥാ- ദൂഷ്യേ മേദോമജ്ജാദൌ, അനൂപദേശേ, ശീതര്തൌ, ആതുരോ വാതപ്രകൃതിഃ, തസ്യ കുപിതം പിത്തം സുഖസാധ്യമിതി| അതുല്യദൂഷ്യോ യഥാ- ശ്ലേഷ്മണാ ശീതേന രക്തമുഷ്ണം ദൂഷിതമ്| അതുല്യദേശോ വ്യാധിര്യഥാ- അനൂപദേശേ പിത്തസമ്ഭൂതഃ| അതുല്യര്തുര്യഥാ- ശരദി കഫോദ്ഭവഃ| അതുല്യപ്രകൃതിര്യഥാ- പിത്തപ്രകൃതേഃ ശ്ലേഷ്മോദ്ഭവോ വ്യാധിഃ| നന്വതുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിത്വാദസൌ കൃച്ഛ്രസാധ്യോ യാപ്യോ വാ പ്രാപ്തഃ, ന സുഖസാധ്യഃ, അനേകസുഖോപക്രമസാധ്യത്വാത്| യതോ ദൂഷ്യാദീനാമതുല്യത്വാത്പരസ്പരമന്യ ഏവോപക്രമഃ| ഏകസുഖോപക്രമഃ സുഖസാധ്യോ വ്യാധിഃ| അത ഏവ സാധ്യയാപ്യപരിത്യാജ്യാ മേഹാഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തവാതോത്ഥാഃ (ഹൃംഇ.അ.൧൦/൬)- "സമാസമക്രിയതയാ മഹാത്യയതയാപി ച" ഇത്യേവം നിര്ദിശതി| അത്രോച്യതേ| തഥാപ്രഭാവത്വാത്പ്രമേഹാഖ്യസ്യ വ്യാധേഃ, യദുത ശ്ലേഷ്മപ്രമേഹഃ സമക്രിയത്വാത്സാധ്യഃ, പിത്തപ്രമേഹോ വിഷമക്രിയത്വാദ്യാപ്യഃ, മഹാത്യയത്വാച്ച വാതപ്രമേഹഃ പ്രത്യാഖ്യേയഃ| കിഞ്ച തുല്യദൂഷ്യദേശര്തുപ്രകൃതിത്വാന്മഹാരമ്ഭോ നിഷ്പ്രത്യനീകോ വ്യാധിര്ജായതേ, അതോऽസൌ ന സുഖസാധ്യഃ| കുത്രചിദ്വ്യാധൌ തുല്യദൂഷ്യാദിരപി സുഖസാധ്യത്വേന ജ്യായാന്| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ- "ജ്വരേ തുല്യര്തുദോഷത്വം പ്രമേഹേ തുല്യദൂഷ്യതാ| രക്തഗുല്മേ പുരാണത്വം സുഖസാധ്യത്വഹേതവഃ||" പാദസമ്പദീതി| ഭിഷഗാദീനാം ചതുര്ണാം പാദാനാം സമ്പത്സമൃദ്ധിഃ, തസ്യാം സത്യാം, അങ്ഗചതുഷ്ടയേ പരിപൂര്ണേ സതി| ഗ്രഹേഷ്വനുഗുണേഷ്വിതി| ഗ്രഹാഃ- സൂര്യാദയഃ, തേഷ്വനുഗുണേഷ്വനുകൂലരാശിസ്ഥിതേഷു ശോഭനസ്ഥാനഗതേഷു സത്സു| ഏകദോഷമാര്ഗ ഇതി| ദോഷശ്ച മാര്ഗശ്ച ദോഷമാര്ഗമ്, ഏകം ദോഷമാര്ഗം യസ്യ സ തഥോക്തഃ| ദോഷോ- വാതാദിഃ| മാര്ഗസ്ത്രിവിധഃ ശാഖാദിര്വക്ഷ്യമാണോ ബാഹ്യാഭ്യന്തരമധ്യഭേദേന| തേനൈകേന വാതാദീനാമന്യതമേന ദോഷേണ യോ ജാതോ ന ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിര്വാ, തഥൈകേനാപി മാര്ഗേണ ബാഹ്യേന മധ്യേനാഭ്യന്തരേണ വാ ജാതഃ| നവോ- ന ജരഠഃ, അചിരോത്പന്ന ഇത്യര്ഥഃ| യസ്മാദ്വത്സരാതീതാ വ്യാധയോऽസാധ്യാഃ| സ തഥാവിധോ വ്യാധിഃ സുഖഃ- സുഖേന സാധ്യതേ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨, ചംഇ.അ.൮)- "സുഖസാധ്യഃ സുഖോപായഃ കാലേനാല്പേന സാധ്യതേ" ഇതി|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

കൃച്ഛ്രസാധ്യം വ്യാധിമാഹ ശസ്ത്രാദിസാധനഃ കൃച്ഛ്രഃ സങ്കരേ ച തതോ ഗദഃ| |൩൨|

സ൦- യോ ഗദോ രോഗഃ, ശസ്ത്രാദിസാധനഃ ശസ്ത്രാദിഭിഃ സാധ്യതേ, സ കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ കൃച്ഛ്രപ്രതീകാരോ മഹദ്ഭിരുപായൈഃ സാധ്യതേ തഥാ ചിരേണ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "കൃച്ഛ്രൈരുപായൈഃ കൃച്ഛ്രസ്തു മഹദ്ഭിശ്ച ചിരേണ ച||" ആദിഗ്രഹണേന ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിഷലേപാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| തഥാ, സങ്കരേ ച- തതഃ പൂര്വോക്താത്സാധ്യലിങ്ഗാത്സങ്കീര്ണത്വേ സതി- യോ ഗദ ഉപ്തന്നഃ, സോऽപി കൃച്ഛ്രസാധ്യഃ| ചശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| തതസ്തസ്മാദുക്തസാധ്യലക്ഷണാദ്യഃ സങ്കരേ ദ്വിത്രിവിപര്യയേ സതി സ്ഥിതഃ| തഥാ ച- യുവാ ആതുരഃ കിന്തു ന വിജിതാത്മാ| വിജിതാത്മാ വാ കിന്തു രോഗോ മര്മസ്ഥാനഗഃ| സര്വൌഷധക്ഷമേ ദേഹേ ജാതഃ കിന്തു വൃദ്ധഃ| കദാചിദ്യുവാ ന സര്വൌഷധക്ഷമോ ദേഹഃ| ഏവമനയാ ദിശാ സര്വമപ്യൂഹ്യമ്|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

യാപ്യോऽത ഉച്യതേ | ശേഷത്വാദായുഷോ യാപ്യഃ പഥ്യാഭ്യാസാദ്വിപര്യയേ||൩൨||

സ൦- ബാഹുല്യേന വിപര്യയേ സാധ്യലക്ഷണവിപരീതത്വേ സത്യായുഷോ ജീവിതസ്യ ശേഷത്വാദക്ഷീണത്വാന്മാരയിതുമസമര്ഥഃ, പഥ്യൈരാഹാരവിഹാരൈര്യാപ്യോ യാപനീയഃ, നാസൌ പ്രത്യാഖ്യേയഃ| ഏതാവാനേവാസ്യ പ്രത്യാഖ്യേയാദ്വ്യാധേര്വിശേഷോ യദായുഃശേഷത്വം, യാപ്യസ്യ വ്യാധേരായുഃശേഷമാത്രം വര്ജയിത്വാ യദന്യത്തത്സര്വം സമാനം പ്രായേണാസ്യ ച പ്രത്യാഖ്യേയസ്യ വ്യാധേഃ| കസ്യ വിപര്യയേ സതി ? പ്രകൃതത്വാത്സുഖസാധ്യസ്യ| പഥ്യൈരാഹാരവിഹാരൈരഭ്യസനമഭ്യാസഃ പുനഃ പുനഃ കരണമ്, തസ്മാദ്ധിതാഹാരവിഹാരസേവനാദ്യാപ്യഃ| സ ച ചികിത്സായാമല്പം സുഖം ദത്ത്വാ പുനഃ സോऽല്പേനൈവ ഹേതുനാ പ്രതന്യതേ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "ദത്ത്വാല്പം സുഖമല്പേന ഹേതുനാ സ പ്രതന്യതേ| യാതി നാശേഷതാം രോഗഃ കര്മജോ നിയതായുഷഃ| പ്രപതന്നിവ വിഷ്കമ്ഭൈര്ധാര്യതേऽത്രാതുരോ ഹിതൈഃ"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

പ്രത്യാഖ്യേയ ഉച്യതേ അനുപക്രമ ഏവ സ്യാത്സ്ഥിതോऽത്യന്തവിപര്യയേ| ഔത്സുക്യമോഹാരതികൃദ് ദൃഷ്ടരിഷ്ടോऽക്ഷനാശനഃ||൩൩||

സ൦- ന വിദ്യത ഉപക്രമഃ പ്രതീകാരോ യസ്യ സോऽനുപക്രമോऽചികിത്സ്യഃ, പ്രത്യാഖ്യേയ ഇതി യാവത്| കോऽസാവനുപക്രമഃ ? യോऽത്യന്തവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ| യോ ഗദോऽര്ഥാദ്യാപ്യലക്ഷണാദവശിഷ്ടായുഃ ശേഷരൂപാദത്യന്തവിപര്യയേ സ്ഥിതഃ, സര്വക്രിയാപഥാതിക്രാന്തഃ, മജ്ജശുക്രാദിഗമ്ഭീരധാതുഗതഃ, മര്മസന്ധിസമാശ്രിതഃ, സോऽനുപക്രമ ഏവാചികിത്സ്യഃ, സാധയിതുമശക്യത്വാത്| തഥൌത്സുക്യാദികൃദിതി| ഔത്സുക്യം ച മോഹശ്ചാരതിശ്ച താഃ കരോതീത്യൌത്സുക്യമോഹാരതികൃത്| ഔത്സുക്യം വിഷയോത്കണ്ഠാ, മോഹോ- വൈചിത്യം ചിത്തനാശോऽജ്ഞാനമ്, അരതിരസുഖം ന കുത്രചിദവസ്ഥിതിഃ സ്ഥാനാസനാദിഷ്വനിര്വൃതിശ്ചേതസഃ, ഏതാവതോ യഃ കരോതി സോऽനുപക്രമഃ| തഥാ ദൃഷ്ടരിഷ്ട ഇതി| ദൃഷ്ടം രിഷ്ടം മരണഖ്യാപകം ചിഹ്നം യസ്മിന് സ ദൃഷ്ടരിഷ്ടഃ, ദൃഷ്ടമരണഖ്യാപകലക്ഷണോऽനുപക്രമ ഏവ| തഥാऽക്ഷനാശന ഇതി| അക്ഷാണീന്ദ്രിയാണ്യുച്യന്തേ| ചക്ഷുരാദീന്യപി നാശയതി സോऽക്ഷനാശനഃ, ഇന്ദ്രിയോപരോധീ രോഗോऽനുപക്രമോ യഃ ശീഘ്രമിന്ദ്രിയവിഘാതകൃത്| ഏവം പുരാ പരീക്ഷ്യ വ്യാധിചികിത്സാമാരഭേത| അന്യഥാऽവശ്യം സ്വാര്ഥാദിഹാനിമവാപ്നുയാദ്വൈദ്യഃ| തഥാ ച ഗ്രന്ഥഃ (സം.സൂ.അ.൨)- "വ്യാധിം പുരാ പരീക്ഷ്യൈവമാരഭേത തതഃ ക്രിയാമ്| സ്വാര്ഥവിദ്യായശോഹാനിമന്യഥാ ധ്രുവമാപ്നുയാത്" ഇതി|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

സാധ്യലക്ഷണയുക്തോऽപ്യാതുരോ നോപക്രമണീയ ഇതി ദര്ശയതി ത്യജേദാര്തം ഭിഷഗ്ഭൂപൈര്ദ്വിഷ്ടം തേഷാം ദ്വിഷം ദ്വിഷമ്| ഹീനോപകരണം വ്യഗ്രമവിധേയം ഗതായുഷമ്||൩൪|| ചണ്ഡം ശോകാതുരം ഭീരും കൃതഘ്നം വൈദ്യമാനിനമ്| |൩൫|

സ൦- ഏവംവിധമാര്തമാതുരമുപക്രമ്യമപി ത്യജേത്പരിഹരേത്| ഭിഷഗ്ഭൂപൈര്ദ്വിഷ്ടം- ഭിഷഗ്ഭിസ്തഥാ ഭൂപൈ രാജഭിര്ദ്വിഷ്ടമ്, വൈദ്യാ രാജാനശ്ച യം ദ്വിഷന്തി| തഥാ, തേഷാം ദ്വിഷം-ശത്രും, ഭിഷഗ്ഭൂപാന്യോ ദ്വേഷ്ടി, തമപി ത്യജേത്| ദ്വിഷ്ടം-ശത്രും ചാത്മനഃ| ഹീനോപകരണമിതി ഉപകരണവികലം ഹീനചികിത്സാങ്ഗമ്| വ്യഗ്രം- കാര്യബഹുലമന്യകാര്യാപേക്ഷിണം കാര്യാന്തരാസക്തചേതസമ്| അവിധേയം- ഭിഷജഃ, തദാജ്ഞാം യോ ന കരോതി, തമപി ത്യജേത്| ഗതായുഷം- പരിക്ഷീണജീവിതമ്| ചണ്ഡം- സഹസാപകാരകരണബുദ്ധിം ക്രൂരകര്മാണമ്| ശോകാതുരം- സ്ത്ര്യാദിവിരഹോത്ഥേന ശോകേന ശുചാര്തമ്| ഭീരും- സഭയമ്| കൃതഘ്നം- യഃ കൃതോപകാരോऽപ്യപകാരം കരോതി| വൈദ്യമാനിനം- അവൈദ്യോऽപി യോ വൈദ്യമിവാത്മാനം മന്യതേ സ്വമതേനൈവൌഷധം കരോതി മൂഢഃ, തമപി ത്യജേത്|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

ഏവം ച പ്രഥമേऽധ്യായേ സകലതന്ത്രാര്ണവസ്യ താത്പര്യം വ്യാഖ്യാതമ്| അനന്തരം സുഖസ്മരണാര്ഥമധ്യായസങ്ഗ്രഹം വിവക്ഷുരിദമാഹ | തന്ത്രസ്യാസ്യ പരം ചാതോ വക്ഷ്യതേऽധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ||൩൫|| ആയുഷ്കാമദിനര്ത്വീഹാരോഗാനുത്പാദനദ്രവാഃ| അന്നജ്ഞാനാന്നസംരക്ഷാമാത്രാദ്രവ്യരസാശ്രയാഃ||൩൬|| ദോഷാദിജ്ഞാനതദ്ഭേദതച്ചികിത്സാദ്യുപക്രമാഃ| ശുദ്ധ്യാദിസ്നേഹനസ്വേദരേകാസ്ഥാപനനാവനമ്||൩൭|| ധൂമഗണ്ഡൂഷദൃക്സേകതൃപ്തിയന്ത്രകശസ്ത്രകമ്| ശിരാവിധിഃ ശല്യവിധിഃ ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മികൌ||൩൮|| സൂത്രസ്ഥാനമിമേऽധ്യായാസ്ത്രിംശത്|൩൯|

സ൦- അസ്യ- അഷ്ടാങ്ഗഹൃദയാഖ്യസ്യ, തന്ത്രസ്യ- തന്ത്ര്യന്തേ ധാര്യന്തേऽനേനായുര്വേദാര്ഥാ ഇതി തന്ത്രമ് തസ്യ, അധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ- അധ്യായാനാം സങ്ഗ്രഹഃ സംക്ഷേപ ഏകത്ര രാശീകരണമ്, അതഃ പരം- അസ്മാദൂര്ധ്വമ്, സുഖസ്മരണായ മയാ വക്ഷ്യതേ| സ൦-ഇമേ പൂര്വോക്താസ്ത്രിംശദധ്യായാഃ, സൂത്രസ്ഥാനമുക്തമ്| ആയുഷ്കാമശ്ച ദിനര്ത്വീഹേ ച രോഗാനുത്പാദനം ച ദ്രവശ്ചേതി ദ്വന്ദ്വഃ| ഈഹാ ചര്യാ ചേഷ്ടേത്യേകോऽര്ഥഃ| തേന ആയുഷ്കാമീയോ ദിനചര്യാ ഋതുചര്യാ രോഗാനുത്പാദനീയോ ദ്രവദ്രവ്യവിജ്ഞാനീയോऽന്നസ്വരൂപവിജ്ഞാനീയോऽന്നസംരക്ഷാ മാത്രാശിതീയോ ദ്രവ്യാദിവിജ്ഞാനീയോ രസഭേദീയോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോ ദോഷഭേദീയോ ദോഷോപക്രമണീയോ ദ്വിവിധോപക്രമണീയഃ ശോധനാദിഗണസങ്ഗ്രഹഃ സ്നേഹവിധിഃ സ്വേദവിധിര്വമനവിരേചനവിധിര്ബസ്തിവിധിര്നസ്യവിധിര്ധൂമവിധിര്ഗണ്ഡൂഷാദിവിധി രാശ്ചോതനാഞ്ജനവിധിസ്തര്പണപുടപാകവിധിര്യന്ത്രവിധിഃ ശസ്ത്രവിധിഃ ശിരാവ്യധവിധിഃ ശല്യാഹരണവിധിഃ ശസ്ത്രകര്മവിധിഃ ക്ഷാരാഗ്നികര്മവിധിഃ| സൂചനാത്സൂത്രമ്, സൂച്യതേऽനേന സകലതന്ത്രാര്ഥ ഇതി സൂത്രസ്ഥാനമ്, സകലസ്യ തന്ത്രസ്യ ശിരഃസ്ഥാനീയമ്|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

അധുനാ ശാരീരമുച്യതേ ശാരീരമുച്യതേ| ഗര്ഭാവക്രാന്തിതദ്വ്യാപദങ്ഗമര്മവിഭാഗികമ്||൩൯|| വികൃതിര്ദൂതജം ഷഷ്ഠമ്|൪൦|

സ൦- ശാരീരം ശാരീരസ്ഥാനമുച്യതേ| കിംസ്ഥാനമധ്യായസങ്ഗ്രഹഃ| കേ പുനസ്തേ ? താനാഹ| തത്ര ഗര്ഭാവക്രാന്തിശാരീരമ്| തസ്യ വ്യാപത് തദ്വ്യാപത് , തസ്യേതി ഗര്ഭപരാമര്ശഃ, ഗര്ഭവ്യാപച്ഛാരീരമ്| അങ്ഗവിഭാഗം ശാരീരമ്| മര്മവിഭാഗം ശാരീരമ്| വികൃതിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരമ്| ദൂതാദിവിജ്ഞാനീയം ശാരീരമ്| ഏവമേതേ ഷഡധ്യായാഃ, ശാരീരസ്ഥാനമ്|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

നിദാനമുച്യതേ നിദാനം സാര്വരോഗികമ്| ജ്വരാസൃക്ശ്വാസയക്ഷ്മാദിമദാദ്യര്ശോതിസാരിണാമ്||൪൦|| മൂത്രാഘാതപ്രമേഹാണാം വിദ്രധ്യാദ്യുദരസ്യ ച| പാണ്ഡുകുഷ്ഠാനിലാര്താനാം വാതാസ്രസ്യ ച ഷോഡശ||൪൧||

സ൦- സര്വരോഗനിദാനമ്| ജ്വരനിദാനമ്| രക്തപിത്തകാസനിദാനമ്| ശ്വാസഹിക്കാനിദാനമ്| രാജയക്ഷ്മാദിനിദാനമ്| മദാത്യയാദിനിദാനമ്| അര്ശോനിദാനമ്| അതീസാരഗ്രഹണീദോഷനിദാനമ്| മൂത്രാഘാതനിദാനമ്| പ്രമേഹനിദാനമ്| വിദ്രധിവൃദ്ധിഗുല്മനിദാനമ്| ഉദരനിദാനമ്| പാണ്ഡുശോഫവിസര്പനിദാനമ്| കുഷ്ഠശ്വിത്രകൃമിനിദാനമ്| വാതവ്യാധിനിദാനമ്| വാതശോണിതനിദാനമ്| ഇത്യേവം ഷോഡശാധ്യായാഃ, നിദാനസ്ഥാനമ്|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

ചികിത്സിതമുച്യതേ ചികിത്സിതം ജ്വരേ രക്തേ കാസേ ശ്വാസേ ച യക്ഷ്മണി| വമൌ മദാത്യയേऽര്ശഃസു, വിശി ദ്വൌ, ദ്വൌ ച മൂത്രിതേ||൪൨|| വിദ്രധൌ ഗുല്മജഠരപാണ്ഡുശോഫവിസര്പിഷു| കുഷ്ഠശ്വിത്രാനിലവ്യാധിവാതാസ്രേഷു ചികിത്സിതമ്||൪൩|| ദ്വാവിംശതിരിമേऽധ്യായാഃ|൪൪|

സ൦- ചികിത്സിതസ്ഥാനം ദ്വാവിംശതിരധ്യായാഃ| ജ്വരചികിത്സിതമ്| രക്തപിത്തചികിത്സിതമ്| കാസചികിത്സിതമ്| ശ്വാസഹിക്കാചികിത്സിതമ്| രാജയക്ഷ്മചികിത്സിതമ്| ഛര്ദിഹൃദ്രോഗതൃഷ്ണാചികിത്സിതമ്| മദാത്യയചികിത്സിതമ്| അര്ശശ്ചികിത്സിതമ്| അതീസാരചികിത്സിതമ്| ഗ്രഹണീദോഷചികിത്സിതമ്| മൂത്രാഘാതചികിത്സിതമ്| പ്രമേഹചികിത്സിതമ്| വിദ്രധിവൃദ്ധിചികിത്സിതമ്| ഗുല്മചികിത്സിതമ്| ഉദരചികിത്സിതമ്| പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതമ്| ശ്വയഥുചികിത്സിതമ്| വിസര്പചികിത്സിതമ്| കുഷ്ഠചികിത്സിതമ്| ശ്വിത്രകൃമിചികിത്സിതമ്| വാതവ്യാധിചികിത്സിതമ്| വാതശോണിതചികിത്സിതമ്| ഇമേ ദ്വാവിംശതിരധ്യായാശ്ചികിത്സിതസ്ഥാനമ്|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

കല്പസിദ്ധിരതഃ പരമ്| കല്പോ വമേര്വിരേകസ്യ തത്സിദ്ധിര്ബസ്തികല്പനാ||൪൪|| സിദ്ധിര്ബസ്ത്യാപദാം ഷഷ്ഠോ ദ്രവ്യകല്പഃ| |൪൫|

സ൦- അത ഊര്ധ്വം കല്പസ്ഥാനമ്| അത്ര കല്പേ വമനകല്പഃ| വിരേചനകല്പഃ| വമനവിരേചനവ്യാപത്സിദ്ധിഃ| ബസ്തികല്പഃ| ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധിഃ| ഷഷ്ഠോ ഭേഷജകല്പഃ| ഇത്യേവം ഷഡധ്യായാഃ, കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനമ്|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

അത ഉത്തരമ്| ബാലോപചാരേ തദ്വ്യാധൌ തദ്ഗ്രഹേ, ദ്വൌ ച ഭൂതഗേ||൪൫|| ജന്മാദേऽഥ സ്മൃതിഭ്രംശേ, ദ്വൌ ദ്വൌ വര്ത്മസു സന്ധിഷു| ദൃക്തമോലിങ്ഗനാശേഷു ത്രയോ, ദ്വൌ ദ്വൌ ച സര്വഗേ||൪൬|| കര്ണനാസാമുഖശിരോവ്രണേ, ഭങ്ഗേ ഭഗന്ദരേ| ഗ്രന്ഥ്യാദൌ ക്ഷുദ്രരോഗേഷു ഗുഹ്യരോഗേ പൃഥഗ്ദ്വയമ്||൪൭|| വിഷേ ഭുജങ്ഗേ കീടേഷു മൂഷകേഷു രസായനേ| ചത്വാരിംശോऽനപത്യാനാമധ്യായോ ബീജപോഷണഃ||൪൮|| ഇത്യധ്യായശതം വിംശം ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈരുദീരിതമ്| ൪൮ ൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുവാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ആയുഷ്കാമീയോ നാമ പ്രഥമോऽധ്യായഃ||൧||

സ൦- അത ഉത്തരം, അതോऽസ്മാത്കല്പസിദ്ധിസ്ഥാനാദൂര്ധ്വമുത്തരതന്ത്രമ്| ബാലോപചരണീയഃ| ബാലാമയപ്രതിഷേധഃ| ബാലഗ്രഹപ്രതിഷേധഃ| ഭൂതവിജ്ഞാനീയഃ| ഭൂതപ്രതിഷേധഃ| ഉന്മാദപ്രതിഷേധഃ| അപസ്മാരപ്രതിഷേധഃ| വര്ത്മരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| വര്ത്മരോഗപ്രതിഷേധഃ| സന്ധിസിതാസിതരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| തിമിരപ്രതിഷേധഃ| ലിങ്ഗനാശപ്രതിഷേധഃ| സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| സര്വാക്ഷിരോഗപ്രതിഷേധഃ| കര്ണരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| കര്ണരോഗപ്രതിഷേധഃ| നാസാരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| നാസാരോഗപ്രതിഷേധഃ| മുഖരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| മുഖരോഗപ്രതിഷേധഃ| ശിരോരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ശിരോരോഗപ്രതിഷേധഃ| വ്രണവിജ്ഞാനീയപ്രതിഷേധഃ| സദ്യോവ്രണപ്രതിഷേധഃ| ഭങ്ഗപ്രതിഷേധഃ| ഭഗന്ദരപ്രതിഷേധഃ| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദശ്ലീപദാദിവിജ്ഞാനീയഃ| ഗ്രന്ഥ്യര്ബുദാദിപ്രതിഷേധഃ| ക്ഷുദ്രരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ക്ഷുദ്രരോഗപ്രതിഷേധഃ| ഗുഹ്യരോഗവിജ്ഞാനീയഃ| ഗുഹ്യരോഗപ്രതിഷേധഃ| വിഷപ്രതിഷേധഃ| സര്വവിഷപ്രതിഷേധഃ| കീടലൂതാദിവിഷപ്രതിഷേധഃ| മൂഷികാലര്കവിഷപ്രതിഷേധഃ| രസായനാധ്യായഃ| വാജീകരണാധ്യായ ഇതി| ഏവമേതേ ചത്വാരിംശദധ്യായാ ഉത്തരതന്ത്രമ്| തദിതി ബാലസ്യ പരാമര്ശഃ| ദ്വൌ ദ്വാവിതി വര്ത്മനി ദ്വൌ, സന്ധൌ ദ്വൌ, യഥാസംഖ്യേന| ത്രയ ഇതി ദൃക്തമോലിങ്ഗനാശേഷു പ്രത്യേകമേകൈകഃ| ഗ്രന്ഥ്യാദിക്ഷുദ്രരോഗഗുഹ്യരോഗേഷു പൃഥഗ്ദ്വയം പ്രത്യേകം ദ്വൌ ദ്വൌ| അനപത്യാനാമപ്രജാനാം പുംസാം ചത്വാരിംശോऽധ്യായോ ബീജപോഷണഃ ശുക്രവൃദ്ധിഹേതുരിതി| ഇത്യേവമനേന പ്രകാരേണ, സവിംശമധ്യായശതം ഷഡ്ഭിഃ സ്ഥാനൈഃ സൂത്രശാരീരനിദാനചികിത്സാകല്പസിദ്ധ്യുത്തരതന്ത്രൈരുദീരിതമിതി ഭദ്രമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാന ആയുഷ്കാമീയോऽധ്യായഃ പ്രഥമഃ|| ൧||