1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ஸ௦ - ஶ்ரீ மஹாகணபதயே குருதே நமஃ| ஶ்ரீஆநந்திநீமடாய நமஃ| தீப்த்யா யஸ்யேந்த்ரநீலோபலஶகலரஜோநீலயா நீலிதாபாஂ லக்ஷ்மீமுத்தப்தபாஸ்வத்கநகருசிமபி ஸ்பர்ஶரோமாஞ்சிதாங்கீம்| காலீத்யாஶங்கமாநஃ ஸ்புரததரபுடஶ்சக்ரபாணிஃ கிலாபூத்பர்தா லோகஸ்ய ஶஶ்வத்ஸ பவது பவதாஂ பூதயே பத்மநாபஃ|| ௧|| கோ மத்ஸரிணி லோகேऽஸ்மிந்வித்வாந்கிஞ்சிச்சிகீர்ஷதி| கிந்து கஶ்சித்பவேத்ஸாதுஸ்ததோऽயஂ மத்பரிஶ்ரமஃ|| ௨|| ஶ்ரீமந்மகாங்கதநயஷ்டீகாமஷ்டாங்கஹதயஸ்ய| ஶ்ரீமாநருணஃ கே ஸம்யக்த்ரஷ்டுஃ பதார்தபோதாய|| ௩|| இஹ ஹி ஶாஸ்த்ராரம்பே ஶாஸ்த்ரபரிஸமாப்தயே ஸர்வ ஏவ ஸபாபூஷணபூதா நிகிலஜநஜநிதப்ரமோதஸஂதோஹா ருசிரருசிரசிதவசநசஂதநசர்சிதப்ரபஂதாஃ ப்ரபஂதவிரசநப்ரவரா இஷ்டதேவதாநமஸ்காரஂ தந்த்ரகாரா விததுஃ| ததயமபி தந்த்ரகாரோऽபீஷ்டதேவதாநமஸ்காரபுரஃஸரஂ தந்த்ரமாரிரிப்ஸுரிதமாஹ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

ராகாதிரோகாந் ஸததாநுஷக்தாநஶேஷகாயப்ரஸதாநஶேஷாந்| ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிதாஞ்ஜகாந யோऽபூர்வவைத்யாய நமோஸ்து தஸ்மை|௧|

ஸ௦ - ராக ஆதிர்யேஷாஂ தே ராகாதயஃ| ஆதிஶப்தேந த்வேஷலோபாதிபரிக்ரஹஃ| ருஜந்தீதி ரோகாஃ| தேஹமநஸீ ஸந்தாபயந்தீத்யர்தஃ| நநு மநஃஸ்திதத்வாந்மந ஏவ தே ருஜந்தீதி வக்துஂ யுக்தம்| மைவம்| தேஹமநோலக்ஷணயோர்வஸ்துநோராதாராதேயபாவேந ஸ்திதத்வாத்த்வயோரபி ஸந்தாபோ யுக்தஃ| யதா ஆதேயேநாயோகோலகேந ஸந்தப்தேந ததாதாரஸ்ய கடாஹாதேஃ ஸந்தாபஃ| ஆதாரேண ச கடாஹாதிநா ஸந்தப்தேநாதேயஸ்ய கதாதேஃ ஸந்தாபஃ| ததேவஂ ராகாதயோ த்வயஂ ருஜந்தீதி ந்யாய்யமேதத்| ததா ஸததாநுஷக்தாஃ ஸர்வகாலஂ ப்ரஸதாஃ, ஸஹஜா இத்யர்தஃ| அஶேஷகாயப்ரஸதா அஶேஷஶ்சாஸௌ காயஶ்சாஶேஷகாயஃ| தத்ர ப்ரஸதா அநுகதாஃ| யத்வாऽஶேஷாஶ்ச தே காயாஶ்சாஶேஷகாயாஃ| ஸர்வாணி ஶரீராணி கஜதுரகோரகாதிஸம்பம்தீநி தாநி ப்ரகர்ஷேண ஸதா கதாஃ| ததா அஶேஷாஃ ந வித்யதே ஶேஷோ யேஷாஂ தேऽஶேஷாஃ ஸர்வே ஸமூலாஃ| ஸபீஜா இத்யர்தஃ| ததௌத்ஸுக்யமோஹாரதிதாஃ| ஔத்ஸுக்யஂ விஷயோத்கண்டா கதோऽபிலாஷஃ| மோஹஃ கார்யாகார்யாநபிஜ்ஞத்வம்| அரதிரநவஸ்திதிஃ| ஸ்தாநாஸநாதிஷு| ஔத்ஸுக்யஂ ச மோஹஶ்சாரதிஶ்ச தா தததி யே ராகாதயஸ்த ஏவம்| தாநேவஂவிதாந் யோ பகவாந் ஜகாந தஸ்மை ததாபூதாயாபூர்வவைத்யாய நமோऽஸ்து| தஂ பூஜயாமீத்யர்தஃ| அத ஏவாஸாவபூர்வ ஆஶ்சர்யபூதோ வைத்யஃ| அந்யோ ஹி யோ வைத்யஃ ஸ ஜ்வராதீநப்யசிரோத்திதாந் ரோகாநேதத்விஶேஷணைஉரபராமஷ்டாந்ந ததா ஹர்துஂ ஸமர்தஃ| கிமுத ராகாதீநஸாத்யலக்ஷணலக்ஷிதாந்| ததா சாஸாத்யலக்ஷணம்|(அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ. ௩௨)"அநுபக்ரம ஏவ ஸ்யாத் ஸ்திதோऽத்யந்தவிபர்யயே| ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிகத்" இதி| யத்வா ந வித்யதே பூர்வோ யஸ்மாதஸாவபூர்வஃ| பூர்வேப்யஃ ப்ரதம இத்யர்தஃ| அபூர்வஶ்சாஸௌ வைத்யோऽபூர்வவைத்ய இத்யர்தஃ| ஏவஂவிதஂ சாபிமதநமஸ்காரஶ்லோகஂ விரசயந் க்ரந்தகத்க்ரந்தஸ்ய ரோகோபஶாஂதிஃ ப்ரயோஜநமிதி ப்ரதிபாதயதி| ததா சாஹ சரகமுநிஃ (ஸூ. அ. ௧|௫௨)"தாதுஸாம்யக்ரியா சோக்தா தந்த்ரஸ்யாஸ்ய ப்ரயோஜநம்" இதி| ஏவஂ ச தாதுஸாம்யேந ப்ரயோஜநேந ப்ரயோஜநவதிதஂ தந்த்ரம்| ததா தத்பாடாத்ததர்தாவபோதாத்தத்வித்யநுஷ்டாநாச்ச ஆரோக்யாக்யஸ்யோபேயஸ்ய ததாபிமதஸ்யாயுஷஃ பரஸ்ய புருஷார்தஸ்ய மோக்ஷாக்யஸ்ய ச பரமார்தத இதமேவ தந்த்ரமுபாயஃ| அஸ்மாச்சோபாயோபேயலக்ஷணஸம்பதாத் ஸம்பந்தவதிதஂ தந்த்ரம்| ததா ஹேதுலிங்கௌஷத்யாக்யஸ்கந்தத்ரயமஸ்யாபிதேயஂ தேநாபிதேயேநாபிதேயவத்தந்த்ரம்| ஏவஂ ச க்ரந்தகதாத்ர ப்ரயோஜநஸந்பந்தாபிதேயா யுக்த்யைவோக்தாஃ| இந்த்ரவஜ்ரோபேந்த்ரவஜ்ராவிரசிதத்வாதுபஜாதிவத்தம்| யதா, "அநந்தராபாதிதலக்ஷ்மஶோபௌ பாதௌ பவேதாஂ விவிதைர்விகல்பைஃ| யாஸாமிமாவந்யயதிப்ரபஞ்சௌ ஸ்மதாஃ ஸ்மதிஜ்ஞைருபஜாதயஸ்தாஃ||" இதி| ஸர்வத்ரைவ சாத்ர தந்த்ரேऽநுஷ்டுபா ஸமாநீப்ரமாணீவிதாநாதிபேதபிந்நதயா விரசநம்| யத்புநரவஸராந்தரே வத்தாந்தரவிரசநமிஹ தத்ஸலக்ஷணஂ வ்யஞ்ஜயிஷ்யாமஃ|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

இதாநீமிஷ்டதேவதாஂ நமஸ்கத்ய ஶாஸ்த்ரகாரஸ்தந்த்ரமாரிரிப்ஸுரிதமாஹ அதாத ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| (கத்யஸூத்ரம்)||௧|| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரம்)|௨|

ஸ௦- அதேதி| அதஶப்தோऽஸ்மிந்மங்கலாதிகாராநந்தர்யேஷு த்ரஷ்டவ்யஃ| மங்கலாதீநாஂ ஹி ஶாஸ்த்ராணாஂ ததத்யேதணாஂ நிஷ்ப்ரதிபந்தா ப்ரவத்திரபிப்ரேதார்தஸாதநாய ஜாயதே| அதஶப்தஶ்சாயஂ மங்கலார்தஃ| ததா சோக்தம்-"ஓங்காரஶ்சாதஶப்தஶ்ச த்வாவேதௌ ப்ரஹ்மணஃ புரா| கண்டஂ பித்வா விநிர்யாதௌ தேநேமௌ மங்கலௌ ஸ்மதௌ||"இதி| அதோऽதிகாரே| ஆயுஷ்காமீயஂ ஶாஸ்த்ரமதிக்ரியதே யாவதத ஊர்த்வஂ ப்ரதந்யதே ஆதந்த்ரபரிஸமாப்தேஸ்தத்ஸர்வமாயுஷ்காமீயஂ வேதிதவ்யம்| அத ஆநந்தர்யே ச| நமஸ்காராதநந்தரமாயுஷ்காமஹிதஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| கதஂ புநரேகஸ்யைவ தந்த்ரகாரஸ்ய வ்யாக்யாஸ்யாம இதி பஹுவசநஂ யுஜ்யதே| ப்ரூமஃ| "அஸ்மதோ த்வயோஶ்ச" இத்யேகத்வேऽபி பஹுவசநவிதாநாதபிலஷந்தீதி| யுக்தமேவாத்ரைகஸ்மிந்நபி பஹுவசநம்| ஆயுஃ ஶரீரேந்த்ரியஸத்வாத்மஸஂயோகஃ| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௧|௪௧)-| "ஶரீரேந்த்ரியஸத்த்வாத்மஸஂயோகோ தாரி ஜீவிதம்| நித்யகஂ சாநுபத்தஂ ச பர்யாயைராயுருச்யதே||" இதி| ஏதீத்யாயுஃ| ஸந்ததஂ யாதீத்யர்தஃ| ஏவஂவிதஂ கத்வரஸ்வபாவமபி ஹிதாஹாரவிஹாரஸேவாதிபிரஹிதவர்ஜநேந ச கதமேதத் ஸ்திரீபவேதித்யேவஂ காமயந்தே யே தே ஆயுஷ்காமாஃ| தேப்யோ ஹித ஆயுஷ்காமீயஃ| ஸ புநராயுர்வேதாகமாதிப்ரகரணஸமுதாய ஆயுஷ்காமயமாநேநேத்யாதிகஃ| ஆயுஷ்காமீய இதி இஸுஸோஃ ஸாமர்த்யே இதி ஷாதேஶஃ| தஸ்மை ஹிதமிதி சஃ| ஆயுஷ்காமீயஶப்தோऽத்யாயவிஶேஷணார்தோ நீலோத்பலதலவத்| பஹுஷ்வத்யாயேஷு ஸத்ஸு கதமமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம ஆயுஷ்காமீயமிதி| அதிகதோऽத்யாயநாயேத்யத்யாயஸ்தஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ விவிதப்ரகாரேண விஶேஷேண வா கதயிஷ்யாமஃ| ஆயுஷ்காமைஃ பூர்வஂ தஷ்டத்வாதஸ்யாத்யாயஸ்யாயுஷ்காம இதி ஸஂஜ்ஞா| அர்தகதிமதிகத்யாத்யாய இதி நாம| ததா சோக்தம்| (ச. ஸூ. அ. ௩௦|௬௫)- "அதிகத்யேயமத்யாயநாமஸஂஜ்ஞா ப்ரதிஷ்டிதா" இதி| தத்ர பதஸமுதாயோ வாக்யஂ வாக்யஸமுதாயஃ ப்ரகரணஂ, ப்ரகரணஸமுதாயோ யஃ, ஸோऽத்யாயஃ, அத்யாயஸமுதாயஃ ஸ்தாநஂ, ஸ்தாநஸமுதாயஸ்தந்த்ரமிதி| விஶப்தோ நாநார்தஃ| ஆஙபிவிதௌ| உத்தராக்யஶ்சாயமலங்காரஃ| தஸ்ய ஹி லக்ஷணம்| (காவ்யாலங்காரே அ, ௭|௯௩)- "உத்தரவசநஶ்ரவணாதுந்நயநஂ யத்ர பூர்வவசநாநாஂ க்ரியதே ததுத்தரஂ ஸ்யாத்" இத்யாதி| ததோऽநேந வாக்யேந ஶிஷ்யவசநமீதஶமுந்நீயதே| ஸஂஸாரேऽஸ்மிந்நமீ ப்ராணிநோ நாநாரோகாநீகாபிபூதாஸ்த்ராதாரமலபமாநாஶ்சதுர்வர்காத் ப்ரஶ்யந்தே| தத்கோ நு பகவந்நத்ரோபாயஃ ஸ்யாதிதி கதப்ரஶ்நோ குருஃ ப்ரதிஜஜ்ஞே, அதாத ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| அத ஶிஷ்யவசநாநந்தரம்| அதோ ஹேதோர்யஸ்மாதயஂ ஶிஷ்யஃ ஶ்ருதகுலஶீலாதிஸஂபந்நோ தீமேதாகுணபூஷணபூதஶ்ச| வி விவிதைஃ ப்ரகாரைஃ ஆ ஶிஷ்யபோதோத்பத்தேஃ| ஆயுஷ்காமீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமோ வர்ணயிஷ்யாமஃ| நநு கீதஶஂ தத்விவிதப்ரகாரமாக்யாநம்| ப்ரூமஃ| பததஃ, ததர்ததஃ, ப்ரயோஜநதஃ, சோத்யதஃ, பரிஹாரதஃ, ஸம்பந்தாபிதேயதஶ்ச| பததோ யதா, ஆயுரிதீதஂ பதம்| ததர்ததோ யதா ஏதீத்யாயுஃ| ப்ரயோஜநதோ யதா, அத்ரைவ தர்மார்தஸுகஸாதநம்| சோத்யதோ யதா, நநு கதமேதத்கேவலஂ தர்மார்தஸுகஸாதநமிதி வக்துஂ பார்யதே| யதோऽஸ்யாயுஷஃ கர்மைவ கேவலஂ தர்மஸாதநமிதி வக்துஂ நோ பார்யதே| யதோऽஸ்யாயுஷஃ பரிபாலநார்தஂ விஶஸ்தாஃ காககத்ரபாஸாதயோ ராஜயக்ஷ்மசிகித்ஸிதே போஜ்யா இத்யுக்தம்| அபக்ஷ்யாஶ்சைதே| ஶ்ருதிஸ்மத்யோரபக்ஷ்யத்வேநோக்தத்வாத்| ஏவமபக்ஷ்யபக்ஷணாத்திஂஸயா ச பாபயோகஃ| தத்யோகாச்சாதர்மஸாதநஂ ந தர்மஸாதநமிதி| பரிஹாரதோ யதா, அத்ரைவஂ பரிஹாரோ யஜ்ஞாதிகாரிஶரீரநிமித்தஂ காகாதீநாஂ விஶஸநஂ பக்ஷணஂ விதீயமாநஂ நாதர்மாய| இதரதா க்ரீடார்தஂ க்ரியமாணமதர்மாயைவ| ததா ச காகாதயோऽபி தத்ஸாதநோபயோகாத்தர்மேண தத்பலேந ஸம்பத்யந்தே யஜ்ஞியா இவ பஶவஃ| ததேவமாயுஷோ தர்மஸாதநத்வஂ ஸ்திதம்| ஸம்பந்தாபிதேயௌ தூக்தாவேவ| நநு ஸந்த்யேவாந்யாந்யபி மஹர்ஷிப்ரணீதாந்யாயுர்வேததந்த்ராணி, கிமநேந தந்த்ரேண கதேநேதி| அத்ர ப்ரூமஃ| அபரதந்த்ராணாஂ ஸாவத்யத்வாதிதமுச்யதே| அந்யாநி ஹி தந்த்ராணி ஸதோஷாணி| ததா ஹி| யதேதத்தாவத்பகவதா சரகமுநிநா ப்ரணீதஂ தந்த்ரஂ ரத்நாகர இவ கந்பீர்யாதிஶயயோகாத்துர்போதம்| தஸ்யாபி ஸதோஷதாஂ ப்ரகடயந்தி வாசாடாஃ| ததா ஹ்யாதௌ தத்ஸூத்ரம்| அதாதோ தீர்கஞ்ஜீவிதீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாம இதி| அத்ர தீர்கஞ்ஜீவிதீய இதி ஶாஸ்த்ராதாவயுக்தம்| யதோ (ச. ஸூ. அ. ௧ ஶ்லோ. ௩) தீர்கஂ ஜீவிதமந்விச்சந்நித்யஸ்யாநுகரணஂ தீர்கஞ்ஜீவிதமிதி| ஸோऽஸ்மிந்நத்யாயேऽஸ்தீதி சஃ| தஸ்யாத்யாயாநுவாகயோர்லுகி ஸதி தீர்கஞ்ஜீவிதமிதி ப்ராப்நோதி| ததிதமவிதிதபரமார்தஶப்தஸ்வரூபாணாஂ வசநம்| ததாஹி| அத்யாயாநுவாகயோரித்யாதௌ ஸூத்ரே விகல்பேந சாயஂ லுகிஷ்யத இதி ஜகாத ஜயாதித்யஃ| தேந லுகஃ பாக்ஷிகத்வாதத்ர லுக் ந பவதீத்யேவஂ யுக்தமுக்தமிதம்| தீர்கஶப்தேந குணோऽபிதீயதே ஜீவிதஶப்தேநாபி குண ஏவ| தஸ்மாத்த்வயோரபி குணத்வாதாதாராதேயபாவோ ந யுக்தஃ, யதோ குணாஶ்ரயோ நோக்த இதி| ததா ச வைஶேஷிகாஃ| நிர்குணா குணா இதி| அத காலஶப்தஂ லுப்தஸ்வரூபஂ நிர்திஶ்ய தீர்கஜீவிதீயஶப்தோ நிர்திஶ்யதே ததா யுக்தமேவைதத்| ததா இந்த்ரியோபக்ரமணீயேऽத்யாயே சப்ரத்யயோத்பத்திஃ கதமேவஂ விதீயதாஂ யதோऽஸ்மிந்நத்யாய இந்த்ரியோபக்ரமணஶப்தோ நாஸ்த்யேவ| ஏவமபாமார்கதண்டுலீயேऽபாமார்கதண்டுலஶப்தஸ்யாபாவாச்ச ப்ரத்யயோத்பத்திர்துர்லபா| ததா திவ்யாம்பஸோ காங்கஸமுத்ரபேதஃ பரீக்ஷா ச நோக்தா| ப்ரத்யுத தத்ர பட்யதே| (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௧௯௧)- "ஜலமேகவிதஂ ஸர்வஂ பதத்யைந்த்ரஂ நபஸ்தலாத்| தத்பதத்பதிதஂ சைவ தேஶகாலாவபேக்ஷதே" இதி| ததா நாலிகேரோதகஸ்ய குணா நோக்தாஃ| ததா, அபக்வக்வதிதக்ஷீரஸ்ய ஸ்வரூபவிஶேஷோ நோக்தஃ| ததா கஷாயே கியதௌஷதஂ கிமவஶேஷஂ க்வதநீயமித்யாதி ச நோக்தம்| மிஶ்ரகே ஸ்நேஹ ஏவமப்யதாதஸௌ| "த்ரிவத்தாஂ த்ரிபலாஂ தந்தீஂ தஶமூலஂ பலோந்மிதம்| சதுர்குணஂ ஜலஂ தத்த்வா" இத்யாதி| ததேஷாமௌஷதாநாஂ கியந்மாநமபி ஸலிலேநைதாவதா கீதஶஂ கிமுத க்வாதநிர்யாஸாவிதி| ததா க்வதிதஶீததோயமபி கியதா பாகேந பத்யஂ பவதீதி நோக்தம்| முத்கோ க்ராஹீதி ச நோக்தம்| ததா ச தத்பாடஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௨)-"கஷாயமதுரோ ரூக்ஷஃ ஶீதஃ பாகே கடுர்லகுஃ| விஶதஃ ஶ்லேஷ்மபித்தக்நோ முத்காஃ ஸூப்யோத்தமோ மதஃ||" இதி| ததா வாஸ்துகாதீநாஂ லகுத்வஂ நோக்தம்| ததாச தத்பாடஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௮௫)- "பாடாஸுஷாஸடீஶாகஂ வாஸ்துகஂ ஸுநிஷண்ணகம்| வித்யாத்க்ராஹி த்ரிதோஷக்நஂ பிந்நவர்சஸ்து வாஸ்துகம்||" இதி| ததேக்ஷுவர்கே, (ச. ஸூ. அ. ௨௭|௨௩௪)- " ஶைத்யாத்மஸாதாந்மாதுர்யாத்பௌண்ட்ரகாத்வாஂஶிகோ வரஃ" இத்யஸாவப்யதாத்| பௌண்ட்ரகஶ்ச வாஂஶிகாத்வர இதி ஸுப்ரஸித்தமேதத்| அத்ர மதிவைபவாத்பட்டாரகஹரிஶ்சந்த்ரௌ வ்யாக்யாவிஶேஷமவோசதாம்| யதா பௌண்ட்ரகாத்வாஂஶிகோऽவர இதி| ஏவஂ சைததுபபந்நமேவ| ததேவமாத்ரேயஸ்யாபி தந்த்ரே யதோ பஹவோ தோஷா உத்பாவ்யந்தே, ததஃ கா கணநா தந்த்ராந்தராணாம்| ததா வேதோத்பத்திரிதி ஸஂஜ்ஞா தந்த்ரேऽஸ்மிந்ஸதோஷத்வாந்ந கதா| ததா ஹி| ஆயுஷோ வேத ஆயுர்வேதஃ, தஸ்யோத்பத்திராயுர்வேதோத்பத்திரிதி பவிதவ்யம்| அத்ர கேசிதாஹுஃ| ஆயுஃஶப்தலோபஂ கத்வேஹ நிர்தேஶஃ கதஃ| ஏவமபி ஸதி லோபஸ்தாவதமங்கலஃ| ஸோऽப்யாயுஷஃ ஸ ச ஶாஸ்த்ராதௌ| இத்யந்யாய்யைவைஷா ஸஂஜ்ஞா| கிஂச வேதோத்பத்திரித்யேததபி தாவத்வக்துஂ ந யுஜ்யதே, நித்யத்வாதஸ்ய வேதஸ்ய| நித்யோ ஹ்யயமாயுர்வேதஃ| ஆயுஃஸந்தாநாதிநித்யத்வாத்| ததா ஹ்யாயுஃஸஂதாநஃ| ஸர்வப்ராணிஸஂவேத்யஶரீராபரஶரீரகோ மநஃப்ரபந்தநித்யதயா நித்யஃ| அஸ்ய நித்யத்வாதாயுர்வேதோऽபி நித்யஃ| நித்யத்வாச்சாஸ்யோத்பத்திமத்த்வஂ வக்துமயுக்தம்| நந்வவபோதோபதேஶாப்யாமுத்பத்திரஸ்யோபலப்யதே| யதஃ ப்ராகுபதேஶாந்நாஸாவுபலப்யதே| அத உபதேஶாநந்தரமுபதேஶத்வாரேணோபலப்யதே| தஸ்மாதவபோதோபதேஶாவஸ்யோத்பத்திகாரணத்வேந கல்பயித்வோத்பத்திமத்த்வமஸ்யோச்யத இதி கைஶ்சிதூசே| நைதத்யுக்தம்| யதஃ ஸதோ போதோபதேஶௌ ஸ்தோ நாஸதஃ| ததா சாசஷ்டே லோகஃ| அமுநா குருணா சாத்ராயோபதிஷ்டஂ ஶாஸ்த்ரமிதமிதி| ஸத ஏவோபதேஶாவபோதௌ ஸ்தஃ| தஸ்மாந்நாவபோதோபதேஶாவஸ்யோத்பத்திகாரணமித்யதோऽபி ஹேதோர்வேதோத்பத்திஸஂஜ்ஞேத்யயுக்தா| இதி ஸஂஜ்ஞாநாஂ ஸாவத்யத்வஂ நிரூப்ய நிரவத்யாயுஷ்காமீயஸஂஜ்ஞா ஹி தந்த்ரே கதா| யயோச்சாரிதமாத்ரயைவாऽஶேஷஸ்தந்த்ரார்தஃ ப்ரகாஶ்யதே| ப்ரதிஸ்தாநஂ ச யோऽத்யாயஃ ப்ரதமஸ்தத்ஸஂஜ்ஞயா ஸ்தாநார்தஃ| அந்யே ச யேऽத்யாயாஸ்தந்த்ரேऽஸ்மிஂஸ்தத்ஸஂஜ்ஞாபிர்யதாஸ்வதந்த்ரமர்தஜாதஂ ப்ரகாஶயந்த இதி| இதமிதாநீஂ பச்யதே தந்த்ரகாரஃ| யதஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே கிஂசிதுச்யதே ஸ்ம பவத்பிஸ்தத்ஸ்வபுத்திபரிகல்பிதமுத நேத்யாஹ| ஸ௦ - இதிஶப்த ஏவமர்தே| யதா இதி ஹ ஸ்ம, தாநாஹ| ஹஶப்தோऽநுகம்பாயாம்| ப்ரூதாதோஃ ஸ்ம உபபதே பூதாநத்யதநபரோக்ஷே 'லட் ஸ்மே' இதி லட ஆஹாதேஶஃ| அத்ரேரபத்யமாத்ரேயஃ| 'இதஶ்சாநிஞஃ' இதி டக்| ஆத்ரேய ஆதிர்யேஷாஂ தந்வந்தரிப்ரபதீநாஂ த ஏவம்| மஹாந்தஶ்ச தே ஷயஶ்ச மஹர்ஷயஃ| மஹத்வஂ தஜ்ஜ்ஞாநாதிஶயயோகாத்| தேநாயமர்தோऽநேந காரணேநாநுகம்பயா, ந து பலாகாங்க்ஷயா, பகவந்த ஆத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயோऽப்ருவந்| நாஸ்மாபிஃ ஸ்வமதிபரிகல்பிதஂ கிஞ்சிதப்யத்ரோக்தம்| கேவலஂ தூதஸந்தேஶவசநந்யாயேந யுகாநுரூபஃ க்ரமமாத்ரோऽந்யதா கத இத்யர்தஃ| ததா சாஸ்யைவஸங்க்ரஹே- (ஸூ. அ. ௧) "ந மாத்ராமாத்ரமப்யத்ர கிஞ்சிதாகமவர்ஜிதம்| தேऽர்தாஃ ஸ க்ரந்தஸந்தர்பஃ ஸஂக்ஷேபாய க்ரமோऽந்யதா" இதி| ததேவமாகமப்ராமாண்யமஸ்ய தந்த்ரஸ்யேத்யுக்தஂ பவதி|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

ஆயுஃகாமாயமாநேந தர்மார்தஸுகஸாதநம்| ஆயுர்வேதோபதேஶேஷு விதேயஃ பரமாதரஃ||௨||

ஸ௦- ஆயுர்வேதயதி ஜ்ஞாபயதி ப்ரகதிஜ்ஞாநரஸாயநதூதாரிஷ்டாத்யுபதேஶாதித்யாயுர்வேதஃ| தஸ்யோபதேஶா ஆயுர்வேதோபதேஶாஃ| உபதிஶ்யந்த ஆயுர்வேதார்தா உபபத்திபிரித்யுபதேஶா ஆயுர்வேததந்த்ராணி| தேஷு பரமாதரஃ பாடாவபோதாநுஷ்டாநரூப உத்கஷ்டோ யத்நஃ கார்யஃ| ஆயுர்வேதோபதேஶேஷ்விதி பஹுவசநநிர்தேஶாதயமர்தோ போத்யதே| பஹுஷ்வாயுர்வேததந்த்ரேஷு யத்நஃ கார்யஃ| அநேகாயுர்வேதாவலோகநாத்தி சிகித்ஸாயாஂ வைத்யஸ்ய ந மநாகபி ஸந்தேஹோ ஜாயதே| கிஂ குர்வதா புருஷேண-ஆயுஃ காமயமாநேந ஜீவிதமபிலஷதா| கிம்பூதமாயுஃ, தர்மார்தஸுகஸாதநம்| த்ரியதே லோகோऽநேநேதி தர்மஃ| அர்த்யதே யாச்யத இத்யர்தஃ| ஸுகஂ த்விவிதம், தாதாத்த்விகமாத்யந்திகஂ ச| தாதாத்விகஂ கியத்காலாந்தராஸ்தாயித்வாத்ஸுகாவபாஸஂ, ந பரமார்ததஃ ஸுகம்| ததா சோக்தம்- (ச. ஸூ. அ. ௨௮/௩௭) 'தாதாத்வஸுகஸஂஜ்ஞேஷு பாவேஷ்வஜ்ஞோऽநுரஜ்யதே'| இதி| ததேதத்ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேண ஸுகஂ ந த்வத்யந்தமிதி ப்ரதர்ஶயிதுஂ ஸுகஸஂஜ்ஞேஷ்விதி முநிநோக்தம்| ஆத்யந்திகஂ ஸுகஂ மோக்ஷாக்யஂ, யத்ர ந துஃகாநாஂ ஶ்லேஷஃ| தேஷாஂ ஸாதநமுபாயோ தர்மார்தஸுகஸாதநம்|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

அதாஸ்யாயுர்வேதஸ்ய கௌரவோத்பாதநாயாகமஶுத்திஂ தர்ஶயதி ப்ரஹ்மா ஸ்மத்வாऽऽயுஷோ வேதஂ ப்ரஜாபதிமஜிக்ரஹத்| ஸோऽஶ்விநௌ தௌ ஸஹஸ்ராக்ஷஂ ஸோऽத்ரிபுத்ராதிகாந்முநீந்||௩|| தேऽக்நிவேஶாதிகாஂஸ்தே து பதக் தந்த்ராணி தேநிரே| |௪|

ஸ௦- ப்ரஹ்மேத்யாதி| ப்ரஹ்மா ஆயுஷோ வேதஂ ஸ்மத்வா ப்ரஜாபதிஂ தக்ஷமஜிக்ரஹத் அவாபோதயத்| ஸ்மத்வேத்யநேநைதத்கமயதி ப்ரஹ்மணஃ ஸ்மர்தத்வமேவாத்ர ந கர்தத்வம்| நித்யத்வாதாயுர்வேதஸ்ய| நித்யத்வஂ சாஸ்ய ப்ராக் ப்ரத்யபாதி| க்ரஹேர்ண்யந்தஸ்யாத்ர புத்த்யர்தத்வாத் ப்ரஜாபதிஶப்தஸ்ய கதிபுத்தீத்யாதிநா கர்மஸஂஜ்ஞா| ஸ ப்ரஜாபதிரஶ்விநாவஜிக்ரஹத்| தௌ ஸஹஸ்ராக்ஷமிந்த்ரமஜிக்ரஹதாமிதி வசநவிபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| ஸ ஶக்ரோऽத்ரிபுத்ராதிகாந் முநீந் போதயாமாஸ| அத்ரிபுத்ர ஆத்ரேய ஆதிர்யேஷாஂ தந்வந்தரிநிமிகாஶ்யபாதீநாஂ த ஏவம்| தே சாத்ரேயாதயோऽக்நிவேஶாதிகாநஜிக்ரஹந்| தே த்வக்நிவேஶாதயஃ ஷட் பதக் ப்ரத்யேகஂ தந்த்ராணி ஶாஸ்த்ராண்யக்நிவேஶபேடஜாதூகர்ணபராஶரஹாரீதக்ஷாரபாணிநாமாபிதேயாநி தந்த்ராணி தேநிரே விஸ்தாரிதவந்தஶ்சக்ருஃ| தந்த்ர்யந்தே தார்யந்த ஆயுர்வேதார்தா ஏபிரிதி தந்த்ராணி|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

நநு யதி தைஸ்தந்த்ராணி புநர்யுகாநுரூபஸந்தர்பைஃ ஸங்கஹீதாநி| தத்கிமிதாநீமநேந ஶாஸ்த்ரேண கதேநேத்யாஹ | தேப்யோऽதிவிப்ரகீர்ணேப்யஃ ப்ராயஃ ஸாரதரோச்சயஃ||௪|| க்ரியதேऽஷ்டாங்கஹதயஂ நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| |௫|

ஸ௦- தேப்ய இதி| தேப்யோ க்ரந்தேப்யோऽதிவிப்ரகீர்ணேப்யோ விக்ஷிப்தேப்ய உச்சாவசோக்தார்ததயைவேதஶ்சேதஶ்ச கதேப்யஃ| அத ஏவ கஶ்சிதேவார்தஃ கஸ்மாதேவ தந்த்ராந்தராஜ்ஜ்ஞாயதே| யதா ஶல்யசிகித்ஸா ஸுஶ்ருதப்ரணீதாத்தந்த்ராதேவாவகம்யதே ந ததாக்நிவேஶாதிகாத்| ஊர்த்வாங்கசிகித்ஸா ச ஜநகப்ரணீதாத்தந்த்ராத்யதாவகம்யதே ந ததா ஸுஶ்ருதப்ரணீதாத்| அதஃ ப்ராயோ பாஹுல்யேந ஸாரதரோச்சயஃ க்ரியதே| உச்சீயந்தே ஸங்கஹ்யந்தே விக்ஷிப்தாஃ பதார்தா அநேநேத்யுச்சயஃ| யதா வா யவாதீநாஂ பஹுக்ஷேத்ரஜாதாநாமேகஸ்மிந் ஸ்தாநே உச்சயோ ராஶீகத்ய ஸ்தாபநஂ விதீயதே ததேஹ ஸாரதராணாமுச்சயஃ| ஸாரதரக்ரஹணேநைதத்த்யோதயதி, ஸங்க்ரஹேணைவ ஸாராணாமுச்சயஃ கதஃ| அநேந ததா ஸாரதராணாஂ ப்ரதேஶாநாமுச்சயஃ க்ரியத இதி| கிஂ நாம அஷ்டாங்கஹதயம்| ஏதச்ச ஸாந்வயார்தமஸ்ய நாம| யதா ஶரீரஸ்ய ஸர்வாவயவேப்யஃ ப்ரதாநதேஶோ ஹி ஹதயம், ததேதமஷ்டாங்காயுர்வேதஸ்ய ப்ரதாநபூதத்வாத் ஹதயமிவ ஹதயம்| ததா ச தந்த்ராந்தே வக்ஷ்யதி (உ. அ. ௪௦|௮௮)- ஹதயமிவ ஹதயமேததித்யாதி| அஷ்டௌ ச தாந்யங்காந்யஷ்டாங்காநி, தேஷாஂ ப்ரத்யேகஂ ஹதயஂ, ஸாரதரஸங்க்ரஹணாத்| கீதஶமஷ்டாங்கஹதயம்| நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| ஸஂக்ஷேபஶ்ச விஸ்தரஶ்ச ஸஂக்ஷேபவிஸ்தரௌ, அதிஶயேந ஸஂக்ஷேபவிஸ்தரௌ யத்ர ந, தந்நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| அதிஶப்தஸ்யாத்ர ப்ரத்யேகஂ ஸம்பந்தஃ| அதிஸஂக்ஷேபஂ கிஞ்சித்தந்த்ரஂ யதா ஸித்தஸாராதி, கிஞ்சிச்சாதிவிஸ்தரஂ யதா ஸங்க்ரஹாதி| இதஂ து தந்த்ரஂ நாதிஸஂக்ஷேபவிஸ்தரம்| அதிஸஂக்ஷேபோக்தஂ ஸ்வல்பதியாஂ நோபகதயே| தேஷாஂ ஹி யதோக்தாகமமாத்ரஂ ஶ்ரேயஃ, ந து வாக்யார்தபர்யாலோசநாததிகஃ பராமர்ஶஃ| அதிவிஸ்தீர்ணஂ து பாடாவபோதாநுஷ்டாநைஸ்தேஷாஂ துஃஶக்யஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாதல்பமத்யோத்த்கஷ்டபுத்திஶிஷ்யஹிதார்தஂ தந்த்ரமேததுத்திஷ்டம்|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

காநி புநஸ்தாந்யஷ்டாங்காநீத்யாஹ | காயபாலக்ரஹோர்த்வாங்கஶல்யதஂஷ்ட்ராஜராவஷாந்||௫|| அஷ்டாவங்காநி தஸ்யாஹுஶ்சிகித்ஸா யேஷு ஸஂஶ்ரிதா| |௬|

ஸ௦- காயேதி| காயஶ்ச பாலஶ்ச க்ரஹஶ்சோர்த்வாங்கஂ ச ஶல்யஂ ச தஂஷ்ட்ரா ச ஜரா ச வஷஶ்சேதீதரேதரத்வந்த்வஃ| நநு ஸர்வஸ்யாஶ்சிகித்ஸாயாஃ காயாஶ்ரிதத்வாத் காயஶப்தோऽர்தாதாக்ஷிப்த ஏவ| தத்கிமர்தஂ காயஶப்த உபாதீயதே| ப்ரூமஃ| ப்ரகர்ஷார்தம்| யதா புருஷாய அபிரூபாய கந்யா தேயேத்யத்ராபிரூபக்ரஹணாதபிரூபதமாயேதி ப்ரதிபாத்யதே, ததேஹாபி ப்ரகஷ்டோ யஃ காயஃ ஸம்பூர்ணதாதுஃ ப்ரகஷ்டா ச யாவஸ்தா, ததா யுக்தஃ| தத்ஸங்க்ரஹார்தஃ காயஶப்த உபாத்தஃ| ததா 'சிஞ் சயநே' இத்யஸ்மாத்தாதோர்வ்யுத்பாதிதஃ காயஶப்தஃ| சீயதே ப்ரஶஸ்ததோஷதாதுமலைரிதி காயஃ| ததேவஂ ஸர்வஶரீரோபதாபகாநாமாமபக்வாஶயஸ்தநோத்பவாநாஂ ஜ்வரரக்தபித்தாதிஸாராதீநாஂ ரோகாணாஂ யத்ரோபஶமயோகோ நிகத்யதே, தத்காயசிகித்ஸாநாமாங்கம்| பலஸத்த்வஸம்பூர்ணதாதுத்வாத் யௌவநாவஸ்தகாயஸ்ய ப்ரதமநிர்தேஶஃ| பாலதேஹேऽஸம்பூர்ணபலதாதுத்வாதப்ரகஷ்டவயோவஸ்தாப்ரபாவாத் தச்சிகித்ஸாங்கஂ பதங்நிர்திஷ்டம்| ததா பாலௌபயிகபேஷஜஂ தாத்ரீதுக்தலக்ஷணஂ துக்தோத்பவவ்யாதிப்ரஶமாதிநிர்தேஶாச்ச| நந்வேவஂ வத்தஸ்ய ப்ரகஷ்டவயோவஸ்தாயா அபாவாத்தத்தேஹே காயசிகித்ஸேதி கதஂ வ்யபதேஶஃ ஸ்யாத்| அத்ர ப்ரூமஃ| பூதபூர்வகத்யா வத்ததேஹேந ஹி ப்ரகஷ்டவயோவஸ்தா பூர்வமநுபூதா| அதோ பூதபூர்வகத்யா தத்ர காயசிகித்ஸோபதேஶோ யுக்தஃ| ஏவஂ க்ரஹசிகித்ஸா நாம, யத்ர தேவாதிக்ரஹகஹீதாநாஂ ப்ராணிநாஂ ஶாந்திகர்ம விதீயதே| யத்ரோர்த்வஜத்ருகதாநாஂ ரோகாணாஂநேத்ரகர்ணக்ராணாதிஸஂஶ்ரிதாநாமாஶ்சோதநஶலாகாதிநோபஶமோ வர்ண்யதே ததூர்த்வாங்கசிகித்ஸாநாமாங்கம்| அத்ர ச ஜந்மநஃ ப்ரபதி விசாரோபதேஶாத்பாலசிகித்ஸைவ ப்ராக்வக்துஂ யுக்தா| கிந்து காயசிகித்ஸா ப்ராதாந்யாத்ப்ராகுபந்யஸ்தா| ததோऽநந்தரஂ பாலசிகித்ஸா| பாலஸ்ய ச க்ரஹஸம்பந்தாத் க்ரஹசிகித்ஸா| ததஃ ஶரீரஸ்ய மூலரக்ஷார்தமூர்த்வாங்கசிகித்ஸா ஶாலாக்யஂ நாம| ததஃ ஶஸ்த்ரஸாதநஸாமாந்யேந ஶல்யசிகித்ஸா| பீடாகரணஸமாநத்வாத் தஂஷ்ட்ராசிகித்ஸா| தஂஷ்ட்ரா விஷாத்மிகா| விஷேணாஶு ச மரணே ஸம்பாவ்யமாநே ரஸாயநோபயோகோ யுக்த இதி ரஸாயநசிகித்ஸா| அதவா விஷஸ்ய ரஸாயநஜேயத்வாத்ரஸாயநகதநப்ரஸ்தாவஃ| ததோऽநந்தரஂ வாஜீகரணஸ்ய பரணேந ப்ரஸ்தாவஃ| ததா சாதீதே க்ரந்தகத் (உ.அ.௪௦|௧)- "வாஜீகரணமந்விச்சேத்ஸததஂ விஷயீ புமாந் " இதி| ரஸாயநஸ்ய பஶ்சாதித்யர்தஃ| யத்ரால்பதுஷ்டரேதஸாஂ ததாப்யாயநப்ரஸாதோபஜநநரூபா சிகித்ஸா க்ரியதே தத்வாஜீகரணம்| ஏவமேதாநி காயாதீநி, தஸ்யாயுர்வேதஸ்ய, அஷ்டாவங்காந்யாஹுர்வதந்தி| ப்ரஹ்மாऽऽத்ரேயாதய இதி ஶேஷஃ| யேஷு காயாதிஷு சிகித்ஸா ஸஂஶ்ரிதா வ்யவஸ்திதா| (ச.ஸூ.அ.௯|௫)- " சதுர்ணாஂ பிஷகாதீநாஂ ஶஸ்தாநாஂ தாதுவைகதே| ப்ரவத்திர்தாதுஸாம்யார்தா சிகித்ஸேத்யபிதீயதே|" இதி முநிப்ரோக்தலக்ஷணஂ நேஹ தந்த்ரகத்வ்யதத்த| சிகித்ஸாஶப்தாதேவாஸ்யார்தஸ்ய லப்தத்வாத்| ததா ச நிர்தேஷ்டுமாஹ| நிந்தாக்ஷமாவ்யாதிப்ரதீகாரவிசாரணாஸு ஸா நிஷ்பத்யத இதி| கிதேர்தாதோர்வ்யாதிப்ரதீகார ஏவாஸ்ய வ்யுத்பாதிதத்வாத்|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

காயஸ்ய தோஷதாதுமலஸமுதாயத்வாத்தாநேவ தோஷாதீந் நிர்திதிக்ஷுராஹ | வாயுஃ பித்தஂ கபஶ்சேதி த்ரயோ தோஷாஃ ஸமாஸதஃ||௬||

ஸ௦- வாயுரிதி| ச ஸமுச்சயே| கபோ தோஷமத்யே ஸமுச்சீயதே| இத்யநேந ப்ரகாரேண, ஸமாஸதஃ ஸஂக்ஷேபாத், த்ரயோ தோஷாஃ| நநு ப்ரஸ்துதத்வாதிஹ தாதுஸஂஜ்ஞயா வாதாதயோ நிர்தேஷ்டுஂ ந்யாய்யாஃ, ந தோஷஸஂஜ்ஞயா| அஸ்த்யேவைதத்| கிந்து ரஸாதிதூஷணபூர்வகமேஷாஂ விகாரகரணே ஸாமர்த்யமிதி ப்ரதர்ஶநார்தஂ தோஷஸஂஜ்ஞயா தே நிர்திஷ்டாஃ , ந தாதுஸஂஜ்ஞயா| ந ஹ்யேதே தாதுரூபா ஜாது விருத்தத்வஂ குர்வதே தேஹதாரணவர்தகத்வாத்| ஏதே முநிநாபி சரகேண பூர்வஂ தோஷஸஂஜ்ஞயைவ நிர்திஷ்டாஃ| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (ஸூ.அ.௧/௫௬)- "வாயுஃ பித்தஂ கபஶ்சோக்தஃ ஶாரீரோ தோஷஸங்க்ரஹஃ " இதி| 'வாதபித்தகபா தோஷாஸ்த்ரய ஏவ ஸமாஸதஃ ' இத்யேவஂ நிர்தேஶே கர்தவ்யே யதேஷாஂ பதக்விபக்த்யா நிர்தேஶஃ கதஃ , ஸ ப்ரதாநத்வக்யாபநார்தஃ| பஹுவசநாதேவ த்ரித்வே லப்தே த்ரிக்ரஹணஂ நியமார்தம்| த்ரய ஏவ தோஷாஃ , ந சதுர்தோऽஸ்தீதி| தந்த்ராந்தரீயா ஹி சதுர்தஂ தோஷமீஹந்தே| தேஷாஂ ஹ்யயமபிப்ராயஃ| யதா தோஷாணாஂ ஸ்தாநலக்ஷணகார்யவிகாரசிகித்ஸாத்யுபதேஶஸ்ததா ரக்தஸ்யாபி| தத்ர ஸ்தாநஂ , ஸர்வதேஹவ்யாபித்வேऽபி ப்லீஹயகதீ| லக்ஷணஂ ச, பத்மேந்த்ரகோபஹேமாதீத்யாதி| கார்யஂ, தேஹஸ்யோத்பத்திஸ்திதீ| விகாரஃ, விஸர்பப்லீஹாதி| சிகித்ஸா, ஸிராவ்யதாதிகஂ கர்மேதி| ததேததஸாரம்| வாதாதயோ ஹ்யஸ்ய தூஷ்யஸ்ய ஸதஃ கதஂ தோஷத்வஂ கர்துஂ பாரயந்தி| யதஃ ப்ராதாந்யாதந்வர்தநாமத்வாச்ச வாதாதீநாமேவ தோஷத்வஂ, ந ரஸாதீநாம்| வாதாதயோ ஹி ஸ்வாதந்த்ர்யாத்ப்ரதாநாஃ| தூஷயந்தீதி தோஷா இதி தேஷாமேவ சாநுகதார்தா ஸஂஜ்ஞா ப்ரவத்தா| ரஸாத்யாஸ்து பாரதந்த்ர்யாதப்ரதாநாஃ| தே ச வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| தஸ்மாத்ரக்தஸ்ய தூஷ்யத்வம், ந தோஷத்வம்| யத்யேவஂ வாதாதீநாமந்யோந்யதூஷணாத் தூஷ்யத்வஂ ஸ்யாத்| பித்தேந ஹி ஶ்லேஷ்மா தூஷ்யத இதி தஶ்யதே| யதா பாண்டுரோகநிதாநே (நி.அ.௧௩) பித்தப்ரதாநா இத்யாரப்ய யாவத் ஶ்லேஷ்மத்வக்ரக்தமாஂஸாநி ப்ரதூஷ்யேத்யாதி| ததத்ர ஶ்லேஷ்மா பித்தேந தூஷ்யதே| ததா ஶ்லேஷ்மவத்ரக்தஸ்யாபி தோஷத்வப்ரஸங்க இதி யோ மந்யேத, தஂ ப்ரதி ப்ரூமஃ| விஷம உபந்யாஸஃ| வாதாதயோ ஹி ஸர்வதைவ ரஸாதீந் தூஷயந்தி, ந து ரஸாதயஃ கதாசிதபி வாதாதீந் தூஷ்யந்தி| வாதாதீநாஂ து மத்யாத்யதி கஶ்சித்தூஷ்யதே, ஸ தேஷாமந்யதமேந| ததா ச ப்ரகதிலக்ஷணே வாதப்ரகதேஃ பித்தப்ரகதேஃ, ஶ்லேஷ்மப்ரகதேஶ்ச யதா லக்ஷணஂ தஶ்யதே, நைவஂ ரக்தப்ரகதேஃ| ததா ச தந்த்ரகாரேண ஜ்வராதயோ வாதாதிவிஶேஷணவிஶிஷ்டா ஏவோக்தாஃ| யதா வாதஜ்வரோऽயஂ பித்தஜ்வரோऽயஂ ஶ்லேஷ்மஜ்வரோऽயம், ந து ரக்தஜ்வரோऽயமிதி நிர்திஷ்டஃ| யேऽபி ரக்தஜா விகாரா விஸர்பாதயஸ்தேஷ்வபி கததக்தந்யாயேந வ்யபதேஶோ போத்யஃ| யதா கதஸ்யாந்தர்ஹிதேநாக்நிநா தக்தோ கததக்த இத்யுச்யதே, தத்வத்ரக்தஸ்தைர்வாதாதிபிர்தோஷைர்ஜாதோ ரக்தஜோऽயமித்யுச்யதே| யத்ர க்வசித்ரக்தஸ்ய தோஷஸஂஜ்ஞா குஷ்டசிகித்ஸிதாதௌ தஶ்யதே, ஸா ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேணைவ, நாஸாவநுகதார்தா| தஸ்ய தூஷ்யத்வேநைவ ப்ரவத்தேஃ| ததா சைவஂ புரீஷாதீநாமபி ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேண வ்யவஹாரோ தஶ்யதே| யதா (ஹ.சி.அ.௧௮|௩௮)- "ந கதஂ பஹுதோஷாய தேயஂ யந்ந விரேசநம்| தேந தோஷோ ஹ்யுபஸ்தப்தஃ" இத்யாதி| அத்ர புரீஷஸ்ய தோஷத்வமுக்தம்| ததோதரசிகித்ஸிதே சரகஸ்ய, ஜ்வரசிகித்ஸிதே வா அஸ்ய, (ஹ.சி.அ.௧|௧௦)- "தோஷேண பஸ்மநேவாக்நௌ சந்நேऽந்நஂ ந விபச்யதே| தஸ்மாதாதோஷபசநாஜ்ஜ்வரிதாநுபவாஸயேத்||" இதி| அத்ர ஆமஸ்யாபி தோஷத்வமுக்தம்| ததேவஂ வாதாதயஸ்த்ரய ஏவ தோஷாஃ, ந ரக்தமிதி ஸ்திதமேதத் ஸமாஸதஃ| விஸ்தரதஸ்து ஸஂஸர்கஸந்நிபாதக்ஷயஸமதாபேதபிந்நாஸ்தாரதம்யபரிகல்பநயா ச கல்ப்யமாநா ஆநந்த்யஂ யாந்தி|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

விகதாவிகதா தேஹஂ க்நந்தி தே வர்தயந்தி ச| |௭|

ஸ௦-விகதாஃ ஸ்வபாவப்ரச்யுதாஃ, தேஹஂ க்நந்தி| தேஹபதமத்ர ஜீவிதோபலக்ஷணார்தம்| ஜீவிதேந விநா குர்வந்தீத்யர்தஃ| அவிகதாஃ புநர்தேஹஂ வர்தயந்தி யாபயந்தி| விகதாநாஂ தோஷாணாஂ ப்ராகுபந்யாஸஃ, தேஷாஂ ப்ரகத்யவஸ்தாநே நித்யஂ பிஷஜா யத்நவதா பாவ்யமிதி ஸூசநார்தம்| அந்யதா மஹாந்ப்ரத்யவாயஃ ஸ்யாத்|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

இதாநீமேஷாஂ வ்யாபிநாமபி விஶிஷ்டஸ்தாநஂ விவக்ஷுராஹ | தே வ்யாபிநோऽபி ஹந்நாப்யோரதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ||௭||

ஸ௦- அதஶ்ச மத்யஶ்சோர்த்வஂ சாதோமத்யோர்த்வாநி, தாநி ஸஂஶ்ரய ஆஶ்ரயோ யேஷாஂ தேऽதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ| ஹச்ச நாபிஶ்ச ஹந்நாபீ, தயோர்ஹந்நாப்யோஃ| தே வாதாதயோ யாபிநோऽபி ஸர்வஶரீரசரா அபி ஹந்நாப்யோரதோமத்யோர்த்வஸஂஶ்ரயாஃ| விஶேஷேணேதி வாக்யஶேஷஃ| நநு கிமிதஂ வாக்யஶேஷத்வஂ நாம| உச்யதே| யஸ்மிந் கலு பதேऽநுச்சார்யமாணேऽர்தகதிஂ பஶ்யந்த்யாசார்யாஃ, தச்சேஷமிதி| உச்சாரணகாலே தேந விநாऽபிதேயஸித்தேஃ| வ்யாக்யாகாலே து மந்தபுத்திவ்யுத்பத்தயே வ்யாசக்ஷதே| தத்ர நாபேரதோ வாயோஃ ஸ்தாநம்| ஹந்நாப்யோர்மத்யே பித்தஸ்ய| ஹதயாதூர்த்வஂ கபஸ்ய| நநு ஹந்நாப்யோரிதி கதஂ நிர்தேஶோ யாவதா ப்ராண்யங்கத்வாதேகவத்பாவே ஸநபுஂஸகமிதி நபுஂஸகத்வே ஹந்நாபி இதி ப்ராப்நோதி| அத்ர ப்ரூமஃ| ப்ராண்யங்காநாஂ ஸமாஹார ஏவ த்வந்த்வ இத்யஸ்ய ப்ராயிகத்வாந்நைகவத்பாவஃ| ததபாவாச்ச ததாஶ்ரயஂ நபுஂஸகத்வஂ ந பவதி| ததா சோக்தம்| ஸர்வோऽபி த்வந்த்வோ விபாஷைகவத்பவதீதி| தஶ்யதே சாந்யத்ராபி| ததா ச ருத்ரபட்டஃ (ருத்ரடஃ காவ்யாலங்காரே அ.௭/௮௧)- - "கௌடில்யஂ கசநிசயே கரசரணாதரதலேஷு ராகஸ்தே" இத்யாதி| ததா, அஸ்யைவ க்ரந்தகதஃ (நி.அ.௭/௧௯) "ஶிரஃபஷ்டோரஸாஂ ஶூலஂ" இதி| ததா, (நி.அ.௧௬|௬) "ஜாநுஜங்கோருகட்யஂஸஹஸ்தபாதாங்கஸந்திஷு" இதி| ததா, "வாயுஃ ஸந்த்யஸ்திமஜ்ஜஸு" இத்யாதி| தஸ்மாத்தந்நாப்யோரிதி ப்ரயோகோ ந்யாய்ய ஏவ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

அதைஷாஂ ஸகலகாலவ்யாபிநாமபி நியதகாலத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ வயோஹோராத்ரிபுக்தாநாஂ தேऽந்தமத்யாதிகாஃ க்ரமாத்| |௮|

ஸ௦-வயஶ்ச அஹஶ்ச ராத்ரிஶ்ச புக்தஂ ச வயோஹோராத்ரிபுக்தாநி தேஷாஂ, க்ரமாத்யதாஸஂக்யஂ, தே வாதாதயஃ, அந்தமத்யாதிகா பவந்தி| அந்தஶ்ச மத்யஶ்சாதிஶ்சாந்தமத்யாதயஸ்தேஷு கச்சந்தீத்யந்தமத்யாதிகாஃ| அந்யத்ராபி தஶ்யத இதி டஃ| தேநாயமர்தஃ, வயஸஃ மநுஷ்யாயுஷஃ, அந்தஃ பஶ்சிமோ பாகஃ, வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யோ பாகஃ பித்தஸ்ய| ஆத்யோ பாகஃ கபஸ்ய| ஏவமஹ்நோ ராத்ரேஶ்ச யோஜ்யம்| புக்தமாஹாரஃ, தஸ்யாந்தே ஜடராக்நிஸஂயோகவஶாத்ரஸாநாஂ ஜீர்ணப்ராயாவஸ்தா, வாயோஃ கோபகாலஃ| மத்யோ விதாஹாவஸ்தா, பித்தஸ்ய| ஆத்யாவஸ்தா து யஸ்யாஂ மதுரீபாவ ஆஹாரஸ்ய, தத்ர கபஸ்ய கோபகாலஃ| யத்யபி சாஹாரஸ்ய ஜடராக்நிஸஂயோகவஶாத்பஹ்வ்யோऽபி ஸூக்ஷ்மா அவஸ்தாஃ ஸம்பாவ்யந்தே, ததாப்யேதாஸாமேவ ஸுதராமுபயோகித்வாதிஹ நிர்தேஶஃ| ததா ஏதா ஏவ திஸ்ரோऽவஸ்தாஃ ஸ்வகர்ம தர்ஶயந்தி| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶா.அ.௩/௫௭)- - "ஆதௌ ஷட்ரஸமப்யந்நஂ மதுரீபூதமீரயேத்| பேநீபூதஂ கபஂ, யாதஂ விதாஹாதம்லதாஂ ததஃ| பித்தமாமாஶயாத்குர்யாச்ச்யவமாநஂ, ச்யுதஂ புநஃ| அக்நிநா ஶோஷிதஂ பக்வஂ பிண்டிதஂ கடு மாருதம்" இதி|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

அதுநாऽக்நிஸ்வரூபஂ ப்ரஸ்தௌதி | தைர்பவேத்விஷமஸ்தீக்ஷ்ணோ மந்தஶ்சாக்நிஃ ஸமைஃ ஸமஃ||௮||

ஸ௦- தைஶ்ச வாதாதிபிஃ புஂஸோ யதாக்ரமேணாக்நிர்விஷமஸ்தீக்ஷ்ணோ மந்தஶ்ச பவேத்| வாதாதயஶ்ச ஸமுதிதா ஏவ ஶரீரஜநநே ஸமர்தாஃ, இத்யவஶ்யஂ ஸர்வைரேவ பவிதவ்யம்| இஹ து ய ஏகஸ்ய வ்யபதேஶஸ்தத்ரோத்கர்ஷோ த்ரஷ்டவ்யஃ| வாதோத்கர்ஷேண விஷமஃ, பித்தோத்கர்ஷேண தீக்ஷ்ணஃ, கபோத்கர்ஷேண மந்த இதி| ஸமைர்ஹாந்யுத்கர்ஷவர்ஜிதைஃ ஸமஃ| லக்ஷணமேஷாமங்கவிபாகே ஶாரீரே வக்ஷ்யதி (ஶா. அ. ௩/௭௪)- யஃ பசேத்ஸம்யகேவாந்நமித்யாரப்ய யாவச்சிராத்பசேதிதி| யத்ர து த்வயோர்தோஷயோருத்கர்ஷத்வஂ, தத்ர ஸத்வைத்யேந ஸ்வதியா கல்ப்யம்| யதா, வாதபித்தயோருத்கர்ஷே வாயோர்யோகவாஹித்வாத்தீக்ஷ்ணஃ| ஏவஂ வாதகபயோருத்கர்ஷே மந்தஃ| கபபித்தயோஸ்தூத்கர்ஷே ஆஹாரவிஶேஷவஶாத்கதாசித்தீக்ஷ்ணஃ கதாசிந்மந்த இதி|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

அக்நிசாதுர்வித்யமுக்த்வா ததாஶ்ரயஸ்ய கோஷ்டஸ்ய சாதுர்வித்யஂ விவக்ஷுராஹ கோஷ்டஃ க்ரூரோ மதுர்மத்யோ மத்யஃ ஸ்யாத்தைஃ ஸமைரபி| |௯|

ஸ௦-தைர்வாதாதிபிஃ, யதாக்ரமஂ க்ரூரமதுமத்யலக்ஷணஃ கோஷ்டோ பவதி| வாதோத்கர்ஷேண க்ரூரஃ| பித்தோத்கர்ஷேண மதுஃ| கபோத்கர்ஷேண மத்யஃ| ஸமைஃ புநரேதைர்ஹாந்யுத்கர்ஷவர்ஜிதைர்மத்ய ஏவ கோஷ்டஃ| க்ரூராதீநாஂ து லக்ஷணஂ வமநவிரேசநவிதௌ (ஸூ.அ.௧௮/௩௪) வக்ஷ்யதி| நநு ஸமைர்வாதாதிபிஃ கதஂ மத்யகோஷ்டதா ஸ்யாதிதி| ப்ரூமஃ| ஸமாநாஂ வாதாதீநாஂ மத்யே த்வயோர்வாதபித்தயோஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ க்ரூரகோஷ்டத்வமதுகோஷ்டத்வலக்ஷணாக்யஂ ச விருத்தஂ கர்ம யுகபத்கர்துஂ ந கடதே| ததீயஸ்து ஸம ஏவ கபஃ| ஸோऽநயோர்மத்யே மத்யமாஂ வத்திமாஶ்ரித்ய ஸ்திதோ நைகேநாபி ஸஹ விருத்யதே| அத ஏவ தத்கார்யஂ மத்யகோஷ்டதாலக்ஷணஂ தே வாதபித்தே நிஷேத்துஂ நைவ கடேதே| ஏவஂ ச தேநாவஶ்யமாத்மீயஂ மத்யகோஷ்டதாலக்ஷணஂ கர்ம கர்தவ்யம், யதோ வாதகர்மணஃ க்ரூரகோஷ்டதாலக்ஷணஸ்ய பித்தகர்மணோ மதுகோஷ்டதாலக்ஷணஸ்ய ச விருத்தத்வாத்| அதோ மத்யகோஷ்டதைவ ஸமைர்வாதாதிபிர்ந்யாய்யா| இத்யாஂஸ்து விஶேஷஃ| பூர்வோ யோ மத்யகோஷ்டஃ ஸோऽவஶ்யஂ ப்ரமாணாதிகேந கபேந ஜந்யதே| மத்யஃ ஸ்யாத்தைஃ ஸமைரபீதி ஸமக்ரஹணலிங்காத்| இதரஸ்து மத்யகோஷ்டஃ ஸமதோஷமத்யஸ்திதேந ஸமேநைவ ஸ்வப்ரமாணஸ்திதேந ஶ்லேஷ்மணா பவதீத்யநயா ரீத்யா ஹேதுபேதாதந்யத்வம்| ததா மத்யகோஷ்டயோர்லக்ஷணபேதோऽபி தஶ்யதே| யதா (ச.ஸி.அ.௧/௮)- "ஶ்லேஷ்மாதிகஶ்சர்தயதே ஹ்யதுஃகஂ விரிச்யதே மந்தகபஸ்து ஸம்யக்" இதி| ததயமத்ரார்தஃ| ஶ்லேஷ்மாதிகே மத்யகோஷ்டே ந ஸம்யக் விரேசித்வஂ, ஸமகபே து மத்யகோஷ்டே ஸுவிரேசித்வமிதி|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

இதாநீஂ ப்ரகதிஸ்வரூபஂ ப்ரஸ்தௌதி ஶுக்ரார்தவஸ்தைர்ஜந்மாதௌ விஷேணேவ விஷக்ரிமேஃ||௯|| தைஶ்ச திஸ்ரஃ ப்ரகதயோ ஹீநமத்யோத்தமாஃ பதக்| ஸமதாதுஃ ஸமஸ்தாஸு ஶ்ரேஷ்டா நிந்த்யா த்விதோஷஜாஃ||௧௦||

ஸ௦-தைஶ்ச வாதாதிபிஸ்திஸ்ரஃ ப்ரகதயஃ பதக்பவேயுர்ஹீநமத்யோத்தமாஃ| ப்ரகதிஃ ஶரீரஸ்வரூபம்| ஶுக்ரார்தவஸ்தைரிதி, ஶுக்ரஂ பிதுர்த்வித்ரிபிந்துகாவஸ்தஂ ரேதஃ| தௌ பவமார்தவம், மாதுர்த்வித்ரிபிந்துகாவஸ்தஂ ஶோணிதம்| ஶுக்ரஂ சார்தவஂ ச ஶுக்ரார்தவே, தத்ர திஷ்டந்தீதி ஶுக்ரார்தவஸ்தாஃ, தைஸ்ததாவிதைர்ஜந்மாதௌ கர்பாதாநகாலே ஜந்மப்ராரம்பே கர்பாதாவித்யர்தஃ| நநு ச யதா வாதாதயோऽதிகாஃ ஶுக்ரார்தவே திஷ்டந்தி, ததா குதஃ ஶரீரஸ்ய நிஷ்பத்திர்பவதீதி| யதஶ்ச யோ தோஷாணாமதிகோ பாவஃ ஸைவ விகதிஃ| தத்கதஂ தோஷா ஆதிக்யஂ ப்ராப்தாஃ ப்ரகதேஃ காரணதாமுத்ஸஹந்தே, விகதத்வாத்| ந ஹி விகதிஃ கதாசித்ப்ரகதேஃ காரணமிதி வக்துஂ யுஜ்யதே| காரணஸதஶேந ச கார்யேண பவிதவ்யமித்யாஶஂக்ய ஸபரிஹாரஂ தஷ்டாந்தமாஹ| விஷேணேவ விஷக்ரிமேரிதி| யதா விஷேண ஜீவிதநாஶஹேதுநாஸ்ய விஷக்ரிமேர்ஜந்ம ப்ரகதேஃ ஸம்பவோ தஶ்யதே| ததா ஏதைர்தூஷணஸ்வபாவைரபி ப்ரமாணாதிகைர்தோஷைஃ ஶுக்ரார்தவஸ்தைரேவ ஜந்மாதௌ ஶரீரஸ்ய நிஷ்பத்திர்பவதீதி| வாதோத்கர்ஷேண ஹீநா| பித்தோத்கர்ஷேண மத்யமா| கபோத்கர்ஷேணோத்தமா| ஸர்வாஸு ப்ரகதிஷு மத்யே யா ஸமதாதுஃ ப்ரகதிஃ, ஸா ஸமா ஶ்ரேஷ்டோத்தமா சதுர்தீ| ஸமா தாதவோ யஸ்யாஃ| தாதுஶப்தோऽத்ர தோஷபர்யாயஃ, "தாரணாத்தாதவஃ" இதி (ஸஂ.ஸூ.அ.௨௦) வசநாத்| யா வாதபித்தஜா வாதஶ்லேஷ்மஜா பித்தஶ்லேஷ்மஜா இதி மிஶ்ரதோஷஜாஸ்திஸ்ரஃ ப்ரகதயஸ்தா நிந்த்யா கர்ஹணீயாஃ, அநாரோக்யாஸ்பதத்வாத்|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

தத்ர ரூக்ஷோ லகுஃ ஶீதஃ கரஃ ஸூக்ஷ்மஶ்சலோऽநிலஃ| பித்தஂ ஸஸ்நேஹதீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ லகு விஸ்ரஂ ஸரஂ த்ரவம்||௧௧|| ஸ்நிக்தஃ ஶீதோ குருர்மந்தஃ ஶ்லக்ஷ்ணோ மத்ஸ்நஃ ஸ்திரஃ கபஃ|௧௨|

ஸ௦-தத்ரேதி நிர்தாரணே| தத்ர தேஷு தோஷேஷு மத்யே, அநிலோ வாயுஃ, ரூக்ஷோ, லகுஃ, ஶீதஃ, கரோऽமதுஃ, ஸூக்ஷ்மஃ ஸ்ரோதஃப்ரசாரித்வாத், சலோ கமநஶீலோ நைகத்ர திஷ்டதீதி| நந்வநுஷ்ணாஶீதோ வாயுஃ காணாதைஃ படிதஃ| இஹாபி யோகவாஹ்யநுஜ்ஞாநாதநுஷ்ணாஶீத ஏவேஷ்யத இதி| ததா சோக்தம் (ச.சி.அ.௩/௩௮)- "யோகவாஹீ பரஂ வாயுஃ ஸஂயோகாதுபயார்தகத்| தாஹகத்தேஜஸா யுக்தஃ ஶீதகத்ஸோமஸஂஶ்ரயா" இதி| ததா (ஹஂஇ.அ.௨/௪௮)- "பவநே யோகவாஹித்வாச்சீதஂ ஶ்லேஷ்மயுதே பவேத்| தாஹஃ பித்தயுதே" இதி| உச்யதே| ஸத்யமேததநுஷ்ணாஶீத ஏவ வாயுஃ| தஸ்ய யோகவாஹித்வேऽபி தாவந்மாத்ராத்தாஹோதயாச்சைத்யஂ ஸ்வாபாவிகஂ ந விநஶ்யதி| ஶீதகுணவ்யாவர்ணநே சேதஂ ப்ரயோஜநமுஷ்ணேநாயமுபஶாம்யதீதி ப்ரதிபத்த்யர்தம்| ஸ௦-ஸஸ்நேஹமீஷத்ஸ்நிக்தம்| ஸஶப்த ஈஷதர்தே| யதா (ச.ஸூ.அ.௨௭/௨௩௭)- "ஸதிக்தா யா ஸஶர்கரா"| ஏவமீஷத்ஸ்நேஹோ யஸ்ய தத்ஸஸ்நேஹம்| தீக்ஷ்ணஂ ஶீக்ரகாரி மந்தவிபரீதஂ ஸூசீவ பிநத்தி| உஷ்ணம்| லகு| விஸ்ரஂ துர்கந்தி மத்ஸ்யாமகந்தி| ஸரஂ வ்யாப்திஶீலஂ ஸரணஶீலமூர்த்வாதஃ ப்ரவர்ததே ந ஸ்திரமாஸ்தே, ஶகத்விஸ்ரஂஸி வா| த்ரவஂ ச| ஸ௦-ஸ்நிக்தகுணயோகாத்ஸ்நிக்தஃ| ஶீதோऽநுஷ்ணஃ| குருர்லகுர்ந பவதி| மந்தஶ்சிரகாரீ, தீக்ஷ்ணவிபரீதஃ| ஶ்லக்ஷ்ணோऽபருஷஃ| மத்ஸ்நோ மத்யமாநோऽங்குலிக்ராஹீ பிச்சிலகுணயுக்தஃ சகசகாயமாநஃ| ஸ்திரோऽவ்யாப்திஶீலஃ| ஏவஂ தத்குணயோகாத் குணகுணிநோரபேதோபசாராத்வாதாதயோ குணதோ நிர்திஷ்டாஃ|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

ஏஷாஂ ச மிஶ்ரீபூதாநாஂ தந்த்ரவ்யவஹாரார்தஂ ஸஂஜ்ஞாத்வயமாஹ | ஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதஶ்ச தத்த்வித்ரிக்ஷயகோபதஃ||௧௨||

ஸ௦-ஏததுக்தஂ பவதி| த்வயோஃ ஸ்வப்ரமாணாதிகயோஃ க்ஷீணயோர்வா ஸஂயோகஃ ஸஂஸர்கஃ| த்ரயாணாஂ தோஷாணாஂ வத்தாநாஂ க்ஷீணாநாஂ வா ஸஂயோகஃ ஸந்நிபாதஃ|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

தோஷாநுக்த்வா தாதவ உச்யந்தே ரஸாஸங்மாஂஸமேதோऽஸ்திமஜ்ஜஶுக்ராணி தாதவஃ| ஸப்த தூஷ்யாஃ|௧௩|

ஸ௦-ரஸாதயஃ ஸப்த தாதுஸஂஜ்ஞாஃ ஶரீரதாரணாத்தாதவஃ| தே ச தூஷ்யாஃ, வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| யஸ்மாத்வாதாதீநாஂ தூஷணஸ்வபாவத்வாத்யா தோஷஸஂஜ்ஞா, ஸாந்வர்தஸஂஜ்ஞா| தூஷயந்தீதி தோஷாஃ| அதோऽவஶ்யஂ தே தூஷ்யமபேக்ஷந்தே| கர்ம விநா கர்துஃ க்ரியாயா அஸம்பவாத்| கர்தாரஂ விநா கர்மணோ ந கர்மத்வம்| ஏவஂ தோஷைர்விநா ரஸாதீநாஂ தூஷ்யநாம ந கடதே| தைர்விநாऽபி வாதாதீநாஂ தோஷநாம| தஸ்மாத்பரஸ்பராபேக்ஷத்வாதநயோர்தூஷ்யதோஷயோர்தூஷ்யத்வேந தோஷத்வேந ச ஸஂஜ்ஞாலாபஃ|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

மலா மூத்ரஶகத்ஸ்வேதாதயோऽபி ச||௧௩||

ஸ௦- மூத்ரஶகதாதயோ மலா உச்யந்தே| அபிசேதிஶப்தாத் தூஷ்யாஶ்சேதி| ந கேவலஂ ரஸாதய ஏவ தூஷ்யாஃ, யாவந்மலாஸ்தேऽபி வாதாதிபிர்தூஷ்யந்த இதி தூஷ்யாஃ| ஏவஂ ச ரஸாதீநாஂ தூஷ்யஸஂஜ்ஞா தாதுஸஂஜ்ஞா ச| ததா விண்மூத்ராதீநாஂ மலஸஂஜ்ஞா தூஷ்யஸஂஜ்ஞா ச| இதி தோஷதாதுமலநிர்தேஶேந தேஹோ வ்யாக்யாதஃ| ததா சோத்தரக்ரந்தே (ஸூ.அ.௧௧/௧)- "தோஷதாதுமலா மூலஂ ஸதா தேஹஸ்ய" இதி| தஸ்ய ச தேஹஸ்ய யதா ஸந்ததஂ கேநசிதுபாயேந பரிபாலநஂ நிஷ்பத்யதே, தமுபாயஂ தர்ஶயிதுமாஹ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

வத்திஃ ஸமாநைஃ ஸர்வேஷாஂ விபரீதைர்விபர்யயஃ| |௧௪|

ஸ௦- ஸர்வேஷாஂ தோஷதாதுமலாதீநாஂ ஶரீராஶ்ரிதாநாஂ, ஸமாநைஸ்துல்யஸத்பாவைஃ, வத்திஃ ஸ்வப்ரமாணாதிக்யம்| விபரீதைர்விஶிஷ்டதயா வ்யவஸ்திதைஃ, விபர்யயஃ க்ஷயஃ| அயநஂ அயஃ கதிஃ, விபரீதா கதிர்விபர்யயோऽபசயஃ| ஸாமாந்யவிஶேஷைர்த்ரவ்யகுணகர்மபேதேந த்ரிப்ரகாரோऽதிகச்சதி| ததா சாஹுஃ- "ஸர்வேஷாஂ ஸர்வதா வத்திஸ்துல்யத்ரவ்யகுணக்ரியைஃ| பாவைர்பவதி பாவாநாஂ விபரீதைர்விபர்யயஃ"| த்ரவ்யதோ யதோக்தம் (ஸஂ.ஸூ.அ.௧௯)- "ரக்தமாப்யாய்யதே ரக்தேந, மாஂஸஂ மாஂஸேந, மேதோ மேதஸா, அஸ்தி தருணாஸ்த்நா, மஜ்ஜா மஜ்நா, ஶுக்ரஂ ஶுக்ரேண, ததா கர்பஶ்சாமகர்பேண"| தத்ர ரக்தேந ரக்தமித்யுபயமப்யௌதகம்| மாஂஸேந மாஂஸமிதி பார்திவம்| ததா, ஸலிலாத்மகஂ பயஸ்ததாத்மகமேவ ஶ்லேஷ்மாணமபிவர்தயதி| தத்வத்க்ஷீரஜாதஂ கதஂ ஶுக்ரம்| ததா ஜீவந்தீகாகோல்யாதயஃ ஸோமாத்மாநோ த்ரவ்யவிஶேஷாஃ ஸௌம்யதாத்வேககாரணாநி ஸ்நேஹபலபுஂஸ்த்வௌஜாஂஸி| மரீசபஞ்சகோலபல்லாதகாதயோ புத்திமேதாக்ந்யாதீந் ஸஂவர்தயந்தி| குணதஃ- சோசமோசகர்ஜூராணி பார்திவாநி த்ரவ்யதோ நிர்திஷ்டாந்யபி ஶ்லேஷ்மாணமுதகாத்மகமபிவர்தயந்தி, ஸ்நிக்தகுருஶீதாதிகுணஸாமாந்யாத்| கர்மாபி த்ரிவிதஂ காயவாங்மநோவ்யாபாராத்மகம்| தத்ர காயிகாநி- தாவநலங்கநப்லவநாதீநி சலத்வஸாமாந்யாத்வாயோர்வத்தயே| வாசிகாநி--பாஷ்யாத்யயநகேயாதீநி, மாநஸாநி-மநோவ்யாபாராஶ்சிந்தாகாமஶோகபயாநி, தாந்யபி மநஸஃ க்ஷோபணஹேதுத்வாத்வாயோர்வத்திகராணி| ததா ஸந்தாபகத்த்வஸாமாந்யாத்க்ரோதேர்ஷ்யாதி பித்தஸ்ய| ஸ்வப்நாலஸ்யஶய்யாஸுகாதீநி ஸ்தைர்யஸாமாந்யாத்கபஸ்யேதி| விபர்யயஸ்து க்ஷயாய| யதாஹ| த்ரவ்யதஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௧௪, ச.ஸூ.அ.௨௫)- "கவேதுகாந்நஂ கர்ஶநீயாநாம்"| தத்ர வாதாத்மிகயா கவேதுகயா பார்திவாநாஂ மாஂஸாதீநாஂ க்ரஶிமா க்ரியதே| ததா தைஜஸேந க்ஷாரேண ஶ்லேஷ்மணஃ| குணதோ யதா- ஆரநாலமௌதகஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ தத்விபரீதைர்லகுரூக்ஷோஷ்ணதீக்ஷ்ணவிஶதகுணைஃ க்ஷபயதி| கர்மதஃ- நித்ராலஸ்யஸௌமநஸ்யாநி ஸபரிஸ்பந்தஂ வாதமபரிஸ்பந்தஸ்வபாவதயாऽபசிந்வந்தி| ததா பரிஸ்பந்தரூபாஶ்சிந்தாவ்யவாயவ்யாயாமா மந்தபரிஸ்பந்தவைபரீத்யாத்கபமிதி|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

வர்ணிதமேவ வத்திஃ ஸமாநைஃ, க்ஷயோ விபரீதைரிதி| தௌ து வத்திக்ஷயௌ யதோ வாய்வாதீநாஂ பவதஃ, தத்ப்ரக்யாபநார்தமாஹ ரஸாஃ ஸ்வாத்வம்லலவணதிக்தோஷணகஷாயகாஃ||௧௪|| ஷட் த்ரவ்யமாஶ்ரிதாஸ்தே ச யதாபூர்வஂபலாவஹாஃ| |௧௫|

ஸ௦- ஸ்வாத்வாதயஃ ஷட்ரஸாஃ, ரஸநேந்த்ரியக்ராஹ்யத்வாத்ரஸாஃ| தே ச ரஸா த்ரவ்யஂ பஞ்சபூதாத்மகமாஶ்ரிதாஃ, யதாபூர்வஂ ச பலாவஹாஃ| யோ யஃ பூர்வோ யதாபூர்வஂ, பலாவஹா பலப்ராபகாஃ| பலமாவஹந்தி ப்ராபயந்தீதி யாவத்| தஸ்மாத்ஸர்வேப்யோ ரஸேப்யோ மதுரோ ரஸஃ ப்ரகர்ஷேண தேஹிநாஂ பலகரஃ| கஷாயஸ்து ஸர்வேப்யோ ஜகந்யபலாவஹஃ| தத்ர ஸ்வாதுர்மதுரோ கதகுடாதிஃ| அம்லோऽம்லிகாமாதுலுங்காதிஃ| லவணஃ ஸைந்தவாதிஃ| திக்தோ பூநிம்பாதிஃ| ஊஷணஃ கடுகோ மரீசாதிஃ| கஷாயோ ஹரீதக்யாதிஃ| ஸ்வாதுர்மதுரபர்யாயஃ| ஊஷணஃ கடுகபர்யாயஃ| யதா த்ர்யூஷணஂ த்ரிகடுகமுச்யதே| கஷாய ஏவ கஷாயகஃ, யதா கடுரேவ கடுகஃ| ஷடிதி ஷடேவ, ந ந்யூநா அதிகா வா| யத்யபி தே ரஸா குணாஃ ஸ்வாத்வாதிபேததஸ்ததா ஸஂஸர்கதஸ்ததாऽநுரஸதஸ்தாரதம்யபரிகல்பநாவஶதோऽபி பித்யமாநரூபா அபி ஷட்த்வஂ நாதிவர்தந்தே|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| தத்ராத்யா மாருதஂ க்நந்தி த்ரயஸ்திக்தாதயஃ கபம்||௧௫|| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தமந்யே து குர்வதே| |௧௬|

ஸ௦- தத்ர தேஷு ரஸேஷு மத்யே, ஆத்யாஸ்த்ரயஃ ஸ்வாத்வம்லலவணாஃ, மாருதஂ க்நந்தி ஶமயந்தி| அந்யே து திக்தோஷணகஷாயாஸ்தமேவ சாநிலஂ குர்வதே கோபயந்தி| திக்தாதயஸ்த்ரயஸ்திக்தோஷணகஷாயாஃ கபஂ க்நந்தி ப்ரஶமயந்தி| அந்யே து மதுராம்லலவணாஸ்தமேவ கபஂ குர்வதே| கஷாயதிக்தமதுராஃ பித்தஂ க்நந்தி| அந்யே த்வம்லலவணகடுகாஸ்ததேவ பித்தஂ குர்வதே| ஏதேநேதமுக்தஂ பவதி| மதுரோ வாதபித்தக்நஃ ஶ்லேஷ்மகரஃ| அம்லோ வாதஂ ஹந்தி, கபபித்தே து ஜநயதி| லவணோ மாருதஂ ஹந்தி, கபபித்தே து குருதே| திக்தஃ கபபித்தே நாஶயதி, வாதஂ து ஜநயதி| ஊஷணஃ கபஂ நாஶயதி, வாதபித்தே து ஜநயதி| கஷாயஃ கபபித்தே ஹந்தி, வாதஂ து கரோதீதி|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

ஏஷாஂ ச ரஸாநாமாஶ்ரயோ த்ரவ்யஂ, தச்ச த்ரிப்ரகாரமித்யாஹ ஶமநஂ கோபநஂ ஸ்வஸ்தஹிதஂ த்ரவ்யமிதி த்ரிதா||௧௬||

ஸ௦- இதி அநேந ப்ரகாரேண ஶமநாதிபேதேந, த்ரிதா த்ரிப்ரகாரஂ, த்ரவ்யம்| அந்யேந ப்ரகாரேண த்விதா அதவா அநேகதா| இதிஶப்தஃ ப்ரகாரார்தேऽபிஹிதஃ| யத் குபிதாந் வாதாதீந் தோஷாந் ஶமயதி, தச்சமநம்| யதா- தைலஂ கதஂ மாக்ஷிகம்| தத்ர தைலஂ ஸ்நேஹௌஷ்ண்யகௌரவயோகாத்வாதஂ தத்விபரீதகுணஂ ஶமயதி| ஸர்பிர்மாதுர்யஶைத்யமாந்த்யகுணயோகாத்தத்விபரீதகுணஂ பித்தம்| மது ச ரௌக்ஷ்யதைக்ஷ்ண்யகஷாயயோகாத்தத்விபரீதகுணஂ கபம்| யத்வாதாதீந் தோஷாந் ரஸாதீந்தாதூந் மூத்ராதீந்மலாஂஶ்ச கோபயதி, தத்கோபநம்| யதா- யவகபாடலபாஷமத்ஸ்யாமமூலகஸார்ஷபமந்தகததிகிலாடவிருத்தமத்ஸ்யபயஃ ப்ரபதி| தோஷாதீநாஂ மலபர்யந்தாநாஂ ஸ்வப்ரமாணஸ்திதாநாஂ ஸாம்யாநுவத்திஹேதுர்யத்த்ரவ்யஂ தத் ஸ்வஸ்தேப்யோ ஹிதம்| யச்ச ஸ்வாஸ்த்யாநுவத்திஂ கரோதி, துசர்யாத்யாயே ஸேவ்யத்வேநோக்தம்| ததா மாத்ராஶிதீயாத்யாயே ரக்தஶாலிஷஷ்டிகயவகோதூமஜாங்கலமாஂஸஜீவந்தீஶாகதிவ்யோதகக்ஷீராதி| ததா யதூர்ஜஸ்கரஂ ரஸாயநவாஜீகரணஂ ஸர்வதா ஶீலநீயத்வேந நிர்திஷ்டம்|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

தஸ்ய வீர்யமாஹ உஷ்ணஶீதகுணோத்கர்ஷாத்தத்ர வீர்யஂ த்விதா ஸ்மதம்| |௧௭|

ஸ௦- தத்ர தஸ்மிந் த்ரவ்யே, வீர்யஂ த்விவிதம்| விஂஶதேர்குணாநாஂ மத்யாத்த்வாவுஷ்ணஶீதௌ, ததுத்கர்ஷாத்வீர்யமிதி ஸர்வாயுர்வேதப்ரஸித்தௌ, த்வாவேவ குணௌ ஶீதோஷ்ணௌ வீர்யகரணஹேதூ| வீர்யஂ ஶக்திஃ| உஷ்ணகுணோத்கர்ஷ உஷ்ணகுணாதிஶய ஏவ கஶ்சிதுஷ்ணவீர்யாக்யாஂ லபதே| ததா ஶீதகுணோத்கர்ஷஃ ஶீதகுணாதிஶய ஏவ ஶீதவீர்யாக்யாம்| யத்யபி நாநாத்மகமபி த்ரவ்யஂ, ததாப்யக்நீஷோமாத்மகத்வாஜ்ஜகதோ த்விதைவ வீர்யம்|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

த்ரவ்யவிபாகமாஹ | த்ரிதா விபாகோ த்ரவ்யஸ்ய ஸ்வாத்வம்லகடுகாத்மகஃ||௧௭||

ஸ௦- விபாகஸ்த்ரிவிதஃ, ஸர்வத்ரவ்யாணாஂ பரிணாமகாலபாவீ கார்யாநுமேயோ ஜாடராக்நிஸம்பந்தாத்ரஸஸ்ய ஸ்வரூபாந்தரப்ராதுர்பாவஃ| ஸ த்ரிதைவ, ரஸஷட்த்வேऽபி ந ஷோடா| தேந கிஞ்சித்ஸ்வாதுபாகஂ, கிஞ்சிதம்லவிபாகஂ, கிஞ்சித்கடுவிபாகஂ, த்ரவ்யம்| தத்ர மதுரலவணயோர்மதுரோ விபாகஃ| அம்லஸ்யாம்லஃ| திக்தகடுகஷாயாணாஂ கடுகஃ| ஸ ச கார்யாநுமேயஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸூ.அ.௯/௨௦)- 'ஜாடரேணாக்நிநா யோகாத்யதுதேதி ரஸாந்தரம்| ரஸாநாஂ பரிணாமாந்தே ஸ விபாக இதி ஸ்மதஃ' இதி| அத ஏவ ஸோபஸர்கஃ பாகஶப்த உபாத்தஃ| விஶிஷ்டஃ பாகோ விபாகஃ, ந பாகமாத்ரஸ்வரூபஃ| ததா ச பட்டாரகசரகமுநீ (ச.ஸூ.அ.௨௬/௬௮)-'ரஸோ நிபாதே த்ரவ்யாணாஂ விபாகஃ கர்மநிஷ்டயா| வீர்யஂ யாவததீவாஸாந்நிபாதாச்சோபலப்யதே' இதி| ஏவஂ கர்மநிஷ்டாநுமித ஏகரூபாவஸ்தோ ஜாடராக்நிஸஂயோகாத்யோ ரஸாநாஂ ரஸாந்தரோத்பவஃ, ஸ ஏவ விபாகஃ| ந து யோ ஜாடராக்நிஸஂயோகமாத்ராத்ரஸாநாமநேகாவஸ்தஃ, ப்ராங்மதுரோऽநந்தரஂ ஸ ஏவ பச்யமாநோऽம்லஸ்ததோ விபச்யமாநஃ ஸ ஏவ கடுர்விபாகஃ|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

த்ரவ்யஸ்ய குணாநாஹ குருமந்தஹிமஸ்நிக்தஶ்லக்ஷ்ணஸாந்த்ரமதுஸ்திராஃ| குணாஃ ஸஸூக்ஷ்மவிஶதா விஂஶதிஃ ஸவிபர்யயாஃ||௧௮||

ஸ௦- தத்ர த்ரவ்யே குர்வாதயோ தஶ குணாஃ ஸவிபர்யயா விஂஶதிர்வேஜ்ஞேயாஃ| ஏஷாஂ க்ரமாத்விபரீதா லகுதீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷகரத்ரவகடிநஸரஸ்தூலபிச்சிலாஃ| குருஸ்தத்விபர்யயோ லகுஃ| மந்தஸ்தத்விபர்யயஸ்தீக்ஷ்ணஃ| ஹிமஸ்தத்விபர்யய உஷ்ணஃ| ஸ்நிக்தஸ்தத்விபர்யயோ ரூக்ஷஃ| ஶ்லக்ஷ்ணஸ்தத்விபர்யயஃ கரஃ| ஸாந்த்ரஸ்தத்விபர்யயோ த்ரவஃ| மதுஸ்தத்விபர்யயஃ கடிநஃ| ஸ்திரஸ்தத்விபர்யயஃ ஸரஃ| ஸூக்ஷ்மஸ்தத்விபர்யயஃ ஸ்தூலஃ| விஶதஸ்தத்விபர்யயஃ பிச்சிலஃ|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

ரோககாரணமாஹ காலார்தகர்மணாஂ யோகோ ஹீநமித்யாதிமாத்ரகஃ| ஸம்யக்யோகஶ்ச விஜ்ஞேயோ ரோகாரோக்யைககாரணம்||௧௯||

ஸ௦- காலஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷலக்ஷணஸ்த்ரிவிதஃ| அர்தாஃ ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தா மஹாபூதகுணாஃ| ததா சாகமஃ (ச.ஶா.அ.௧/௨௯)- "அர்தாஃ ஶப்தாதயோ ஜ்ஞேயா கோசரா விஷயா குணாஃ" இதி| கர்ம க்ரியா, காயவாங்மநஶ்சேஷ்டா| காலஶ்சார்தஶ்ச கர்ம ச தாநி காலார்தகர்மாணி, தேஷாஂ யோகஃ ஸம்பந்தஃ, காலார்தகர்மணாஂ யோகஃ| கிம்பூதஃ, ஹீநமித்யாதிமாத்ரகஸ்ததா ஸம்யக்யோகஶ்சேதி| யே காலாதீநாஂ யோகா ஹீநமித்யாதிமாத்ரகாஃ, தே ரோகைககாரணம்| தேஷாமேவ யஃ ஸம்யக்யோகஃ, ஸ ஆரோக்யைககாரணஂ ப்ரதாநகாரணமிதி| ஏகஶப்தஃ ப்ரதாநவசநஃ| யதா- 'ஏகஃ பார்தோ தநுர்தரஃ' இதி| காலஸ்ய ஹீநயோகஃ ஸ்வரூபஹாநிஃ| மித்யாயோகஃ ஸ்வரூபாத்வைபரீத்யம்| அதியோகஃ ஸ்வரூபாதிஶயஃ| யதா- ஹீநஶீததா ஹீநோஷ்ணதா ஹீநவர்ஷதா ஹீநயோகே| ஶீதகாலாவஸரேऽத்யௌஷ்ண்யமுஷ்ணகாலாவஸரே ஶீதஂ வர்ஷாகாலேऽவஷ்டிர்மித்யாயோகே| அதிஶைத்யமத்யௌஷ்ண்யமதிவர்ஷணமதியோகே| ஏதத்யோகத்ரயஂ ரோககாரணம்| ஸம்யக்யோகோ யதாஸ்வரூபஸ்திதிராரோக்யகாரணம்| அர்தாநாஂ புநஃ ஸ்வேந ஸ்வேநார்தேநேந்த்ரியஸ்ய ஹீநஃ ஸஂயோகோ ஹீநயோகஃ| புருஷாநபிமதாதிநார்தஜாதேநேந்த்ரியஸ்ய யோகோ மித்யாயோகஃ| அத்யந்தஸஂயோகோऽதியோகஃ| ஏதே த்ரயோ ரோககாரணம்| யதாஸ்வஂ ஸம்யக்யோக ஆரோக்யகாரணம்| காயாதிகர்மணோ ஹீநப்ரவத்திர்ஹீநயோகஃ| வேகோதீரணாதிகஂ ஸாமிபுக்தபாஷணாதிகஂ ராகத்வேஷாதிகஂ ச யதாஸ்வமுத்தரத்ர (ஸூ.அ.௧௨/௪௦) வக்ஷ்யமாணஂ மித்யாயோகஃ| அதிப்ரவத்திரதியோகஃ| ஸர்வேஷாஂ ஸமா ப்ரவத்திஃ ஸமயோகஃ| தேந ஹீநாதயோ யோகாஸ்த்ரயோ ரோககாரணம்| ஸம்யக்யோகஸ்த்வாரோக்யகாரணம்|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

ரோகாரோக்யே கே உச்யேதே இத்யாஹ ரோகாஸ்து தோஷவைஷம்யஂ, தோஷஸாம்யமரோகதா| |௨௦|

ஸ௦- தோஷாணாஂ வாதாதீநாஂ, வைஷம்யஂ ஸ்வப்ரமாணாதேகஸ்ய த்வயோஸ்த்ரயாணாஂ வா வத்திஃ க்ஷயோ வா, ருஜாகரத்வாத்ரோக ஏவ| வைஷம்யஂ விஷமதா ஸ்வரூபாச்ச்யாவஃ| ததஃ கார்யகாரணயோரபேதேந படிதோ ரோக இதி| தோஷாணாஂ ஸாம்யஂ ஸ்வரூபாதப்ரச்யுதிஃ ஸமபாவோऽரோகதா ஆரோக்யஂ, ஸ்வாஸ்த்யமிதி யாவத்|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| நிஜாகந்துவிபாகேந தத்ர ரோகா த்விதா ஸ்மதாஃ||௨௦||

ஸ௦- தத்ர தயோ ரோகாரோக்யயோஃ, ரோகா த்விதா நிஜாகந்துபேதேந| நிஜா வாதாதிதோஷஜந்மாநஃ| ஆகந்தவோ பாஹ்யஹேதவஃ| ததா சாசார்யவசநம் (ஸஂ.ஸூ.அ.௨௨)- "நிஜாஸ்த்ரிதோஷோத்தாஃ| பாஹ்யஹேதுஜாஸ்த்வாகந்தவஃ"| அநயோரியாந்விஶேஷஃ| நிஜே ரோகே வாதாதயஃ பூர்வஂ வைஷம்யஂ கத்வா பஶ்சாத்வ்யதாமபிநிர்வர்தயந்தி| ஆகந்தவஃ புநஃ வ்யதாபூர்வமேவோத்பத்யந்தே, அநந்தரஂ தத்ர வாதாதயஃ குப்யந்தீதி| அநேநோபயஸ்ய நிஜாகந்துபேதபிந்நஸ்ய வ்யாதேஶ்சேதஃ ஸந்தாபகத்வஂ போத்தவ்யம்|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

யத ஏவஂ தேஹமநஸீ ரோகாதிஷ்டாநத்வேந ஸ்திதே, ந கேவலோ தேஹோ நாபி கேவலஂ மநஃ| தஸ்மாததோऽநந்தரமிதமாஹ- தேஷாஂ காயமநோபேதாததிஷ்டாநமபி த்விதா| |௨௧|

ஸ௦- தேஷாஂ நிஜாகந்துகாநாஂ விகாராணாஂ ரோகாணாஂ, காயமநோபேதேந த்விவிதமதிஷ்டாநஂ ஸ்தாநம்| ஜ்வராஸ்ரபித்தகாஸாதீநாஂ காயஃ| மதமூர்சாஸந்ந்யாஸக்ரஹபூதோந்மாதாபஸ்மாரராகத்வேஷாதீநாஂ மநஃ| அதிதிஷ்டந்த்யஸ்மிந்நித்யதிஷ்டாநம்| காயஃ ஶரீரம்| மநஶ்சேதஃ|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

நநு காயிகாநாஂ ரோகாணாமுத்பத்தௌ ஹேதவோ வாதாதயோ தோஷாஃ ப்ரகுபிதா உக்தாஃ| மாநஸாநாஂ ச ரோகாணாஂ கோ ஹேதுஃ, ததர்தமாஹ | ரஜஸ்தமஶ்ச மநஸோ த்வௌ ச தோஷாவுதாஹதௌ||௨௧||

ஸ௦- மநஶ்சேதஃ, தஸ்ய ரஜஸ்தமஸீ தோஷௌ, உபப்லவாவவித்யாஸம்பவௌ| அத்ர ச ப்ராதாந்யாதாதௌ ரஜோ நிக்ஷிப்தம்| சஶப்தஃ பவநாதீநாமப்யுபஸங்க்ரஹார்தஃ| யஸ்மாத்தேऽபி மநஃ ஸஂஶ்ரித்ய விகுர்வதே| ஸங்க்ரஹே ஹ்யுக்தம் (உ.அ.௯)- "ஷடுந்மாதா பவந்தி வாதபித்தகபஸந்நிபாதாऽऽதிவிஷநிமித்தாஃ" இத்யாதி| உதாஹதௌ இத்யுதாஹரணமாத்ரமுத்தேஶமாத்ரஂ வசநமாத்ரம்| அத்ராயுர்வேதஶாஸ்த்ரே, ரஜஸ்தமஸோர்ந ஸாகல்யேந வ்யாகரணமநிலாதீநாமிவ| தே கல்வத்ர ஸ்வபாவஸ்தாநாதிபிஃ ப்ரகாரைரஶேஷமுக்தாஃ, ந து ரஜஸ்தமஸீ|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

ரோகோபஹதஶரீரஜ்ஞாநோபாயமாஹ தர்ஶநஸ்பர்ஶநப்ரஶ்நைஃ பரீக்ஷேத ச ரோகிணம்| |௨௨|

ஸ௦- ரோகோऽஸ்யாஸ்தீதி ரோகீ வ்யாதிதஃ, தஂ தர்ஶநாதிபிஃ பரீக்ஷேத| தர்ஶநேந தஷ்ட்யா, காஸமேஹாத்யார்தேஷு பீதஶுக்லவர்ணஸஂஸ்தாநப்ரமாணோபசயச்சாயாவிண்மூத்ரச்சர்திதாதிகம்| ஸ்பர்ஶநேந ஹஸ்தகாயஸ்பர்ஶேந, ஜ்வரகுல்மவித்ரத்யாத்யார்தம், ததா ஶீதோஷ்ணஸ்தப்தஸ்பந்தஶ்லக்ஷ்ணகரஸ்பர்ஶாதிகஂ ச| ப்ரஶ்நேந பச்சயா, ஶூலாரோசகச்சர்திஹதர்தத்வஂ ஸுச்சந்ததுஶ்சந்தத்வஂ மதுக்ரூரகோஷ்டதாஂ ஸ்வப்நதர்ஶநமபிப்ராயஂ ஜந்மாமயப்ரவத்திநக்ஷத்ரத்விஷ்டேஷ்டஸுகதுஃகாநி ச, இத்யாதுரமுகாத்பரீக்ஷேத|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

ரோகவிஶேஷாதிகமோபாயமாஹ | ரோகஂ நிதாநப்ராக்ரூபலக்ஷணோபஶயாப்திபிஃ||௨௨||

ஸ௦- ரோகஂ நிதாநாதிபிஃ பஞ்சபிஃ பரீக்ஷேத| நிதாநஂ காரணஂ ஹேதுரித்யநர்தாந்தரம்| தச்சாஸந்நவிப்ரகஷ்டபேதேந த்விதா| ஆஸந்நமபி த்விவிதம், ஆஸந்நாத்யாஸந்நபேதேந| ஆஸந்நஂ ரூக்ஷலகுஶீதாதித்ரவ்யோபயோகஃ| அத்யாஸந்நஂ து யதஃ ஸமநந்தரமேவ ரோகோத்பத்திஃ| யதா வாதாதயோ தோஷாஃ க்ருத்தாஃ| விப்ரகஷ்டஂ யத் ஆதிகாலே ருத்ரகோபாதி ஜ்வராதீநாம்| ததா ஹவிஃப்ராஶாதி மேஹகுஷ்டாதீநாம்| தேநைவஂவிதமர்தஜாதமேவஂவிதஸ்ய ரோகஸ்ய ஹேதுத்வேநோபதிஷ்டம், ஏவஂவிதஶ்சோத்பந்நோऽதோ நிதாநாஜ்ஞ்ஜ்ஞாயதே ரோகஃ| ப்ராக்ரூபஂ பூர்வரூபஂ பவிஷ்யதோ வ்யாதேரப்ரகாஶிததோஷவிஶேஷாதிஷ்டிதஸ்ய லக்ஷணம், உத்புபூஷுர்ஜ்வராதிராமயோ வாதாதிதோஷவிஶேஷேணாலிங்கிதரூபாபாஸோ யேநாவபாஸ்யதே, யதாயதமல்பத்வாத்யதவ்யக்தமஸ்புடஂ லிங்கஂ தத்ப்ராக்ரூபம்| லக்ஷணஂ புநஸ்ததேவ ப்ராக்ரூபாத்விலக்ஷணம், யேந ஸகலதோஷவிஶேஷாலிங்கிதஃ ஸ்புடலிங்கோ வ்யாதிர்தஶ்யதே லக்ஷ்யதே| உபஶயஃ ஸுகாநுபந்த்யாஹாராத்யுபயோகஃ| ஏவஂவிதேநாஹாராதிகேந ஹி தஸ்ய பீடா நாபூத், ஏவஂவிதேந சாபூத், அத உபஶயாஜ்ஞ்ஜ்ஞாயதேऽயஂ ரோக இதி| ஸ வ்யாதிஸாத்ம்யஃ ஸ்வாஸ்த்யஹேதுஃ ஸுகாவஹஃ| ஆப்திர்நிர்வத்திஃ ஸம்ப்ராப்திராகதிர்ஜாதிரித்யநர்தாந்தரம்| ஏவஂ துஷ்டேநைவஂ ஸ்தாநஸ்திதேநைவமநுகதேநாநயா கல்பநயைவஂமார்கேண தோஷேணேதி பரிகல்பநம், அத ஆப்த்யா ஜ்ஞாயதேऽயஂ ரோக இதி|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

உபஶயாதிப்ரஸங்கே ச தேஶகாலாவப்யுபயுஜ்யேதே| அதஸ்தாவபி படதி பூமிதேஹப்ரபேதேந தேஶமாஹுரிஹ த்விதா| |௨௩|

ஸ௦- இஹாஸ்மிந்நாயுர்வேதஶாஸ்த்ரே, ஆசார்யா த்விதா த்விப்ரகாரஂ, தேஶமாஹுஃ கதயந்தி| பூமிபேதேந தேஹபேதேந ச|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

தேஹதேஶஃ ஶிரஃபாண்யாதிலக்ஷணஃ ப்ரஸித்தஃ| பூமிதேஶ உச்யதே ஜாங்கலஂ வாதபூயிஷ்டமநூபஂ து கபோல்பணம்||௨௩|| ஸாதாரணஂ ஸமமலஂ த்ரிதா பூதேஶமாதிஶேத்| |௨௪|

ஸ௦- பூதேஶஂ புநஸ்த்ரிதா த்ரிப்ரகாரம், ஆதிஶேத் வதேத்| தத்ர ஜாங்கலோ தேஶோऽல்போதகதருபர்வதத்வேந வக்ஷ்யமாணலக்ஷணஃ, வாதபூயிஷ்டோ வாதப்ரசுரஃ| தத்ர ஜாதா ஓஷதிககபுருஷமகாதயோ வாதப்ரதாநா பவந்தி| ப்ரசுரோதகவக்ஷோ யோ நிர்வாதோ துர்லபாதபஃ ஸோऽநூப இதி| ஸ ச கபப்ரதாநஃ| தஜ்ஜாஶ்சௌஷத்யாதயஃ ஸ்நிக்தா பவந்தி| ஸாதாரணஃ புநருபயலக்ஷணோ மத்யபதிதோ வ்யாமிஶ்ரரூபஃ| ஸ ச ஸமமலோ வாதாதிஸமதோஷஃ| அத்ர தோஷா ஏவ மலஶப்தேநோக்தாஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௨௦)| "தேஹஸ்ய மலிநீகரணாதாஹாரமலத்வாச்ச மலாஃ|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

பேஷஜஸ்ய ஸம்யக்யோகஹேதுஂ காலமாஹ க்ஷணாதிர்வ்யாத்யவஸ்தா ச காலோ பேஷஜயோககத்||௨௪||

ஸ௦- காலோ த்விவிதஃ, க்ஷணாதிலக்ஷணோ வ்யாத்யவஸ்தாலக்ஷணஶ்ச| பேஷஜஸ்யௌஷதஸ்ய, யோகஂ கரோதி| ததர்தஸம்பாதநஸாமர்த்யஂ கரோதீத்யர்தஃ| பேஷஜஸ்ய யோகோ பேஷஜயோகஃ, தஂ கரோதி| க்ஷணாதிஃ ப்ரஸித்தஃ| ஆதிக்ரஹணால்லவத்ருடிமுஹூர்தயாமாஹோராத்ரபக்ஷமாஸர்த்வயநஸஂவத்ஸராணாஂ பரிக்ரஹஃ| க்ஷணாதிகாலஸ்யோதாஹரணம்| யதா- "பூர்வாஹ்ணே வமநஂ தேயஂ மத்யாஹ்நே து விரேசநம்| மத்யாஹ்நே கிஞ்சிதாவத்தே பஸ்திஂ தத்யாத்விசக்ஷணஃ||" வ்யாத்யவஸ்தா ஸாமநிராமமதுமத்யதீக்ஷ்ணத்வாத்தத்தத்யோக்யௌஷதவிஸஷ்டிஃ| யதா (ச,சி.அ.௩/௧௪௦ , ஹ.சி.அ.௧/௨௧)- "லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ காலோ யவாக்வஸ்திக்தகோ ரஸஃ| மலாநாஂ பாசநாநி ஸ்யுர்யதாவஸ்தஂ க்ரமேண வா||" யதா (ச.சி.அ.௩௦/௨௮௭)- "ஜ்வரே பேயாஃ கஷாயாஶ்ச ஸர்பிஃ க்ஷீரஂ விரேசநம்| த்ர்யஹஂ வா ஷடஹஂ யுஂஜ்யாத்வீக்ஷ்ய தோஷபலாபலம்||" யதா (ஹ.சி.அ.௧/௪௪)- "மதுர்ஜ்வரோ லகுர்தேஹஶ்சலிதாஶ்ச மலா யதா| அசிரஜ்வரிதஸ்யாபி பேஷஜஂ யோஜயேத்ததா||" அஸ்யாமவஸ்தாயாஂ தத்தமௌஷதமாரோக்யாய பவதி|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

தச்சௌஷதஂ த்விப்ரகாரமாஹ ஶோதநஂ ஶமநஂ சேதி ஸமாஸாதௌஷதஂ த்விதா| |௨௫|

ஸ௦- ஸமாஸாத்ஸஂக்ஷேபதஃ, யத்கிஞ்சிஜ்ஜகத்யௌஷதஂ ஸம்பவதி, ததநேகப்ரகாரஂ ஸம்பவதபி த்வைரூப்யாநதிக்ரமாச்சோதநஶமநலக்ஷணாத் த்விதேத்யுக்தம்| ஏகஂ ஶோதநரூபமபரஂ ஶமநரூபமிதி| ஶோதநஂ யத் குபிதாந் தோஷாந் பஹிர்நிஃஸார்ய ரோகோபஶமநஂ கரோதி| ஶமநஂ யத்ஸ்வஸ்தாநஸ்திதாநாமேவ ஸாம்யஹேதுஃ|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ஔஷதமுக்தம்| தஸ்ய விஷயமாஹ | ஶரீரஜாநாஂ தோஷாணாஂ க்ரமேண பரமௌஷதம்||௨௫|| பஸ்திர்விரேகோ வமநஂ ததா தைலஂ கதஂ மது| |௨௬|

ஸ௦- ஶரீரஜாநாஂ வாதாதீநாஂ, க்ரமேண யதாஸஂக்யேந பரிபாட்யோத்தேஶநிர்தேஶேந, பரமௌஷதஂ ப்ரதாநௌஷதஂ, பஸ்த்யாதிவமநாந்தஂ ஶோதநரூபஂ, தைலாதிமத்வந்தஂ ஶமநரூபம்| தேந வாதஸ்ய பஸ்திர்குதப்ரணிதேயஸ்நேஹக்வாதாதி பரமௌஷதம்| பித்தஸ்ய விரேகோ முகபீதஂ குதமார்கேணாந்தஃஸ்திதஸ்ய தோஷஸ்ய நிஃஸாரணஂ பரமௌஷதம்| கபஸ்ய வமநஂ முகேந பீதஂ தேநைவ தோஷஸ்ய நிஃஸாரணஂ பரமௌஷதம்| இதி ஶோதநரூபேண தோஷாணாமௌஷதம்| தைலாதி து ஶமநஸ்வரூபேணௌஷதம்| ததேதி க்ரமேணைவ| வாதஸ்ய தைலஂ, பித்தஸ்ய கதஂ, கபஸ்ய மாக்ஷிகஂ பரமௌஷதம்| ப்ரதாநமௌஷதமிதி யாவத்|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

காயாதிதேஶமாஶ்ரித்ய ஸர்வத்ர ஸர்வமேவ ஶரீரஜாதாநாஂ தோஷாணாஂ க்ரமேண பரமௌஷதமுக்தம்| அத மாநஸயோர்தோஷயோஃ கிஂ தத்பரமௌஷதஂ ஸ்யாதிதி, ததர்தமாஹ | தீதைர்யாத்மாதிவிஜ்ஞாநஂ மநோதோஷௌஷதஂ பரம்||௨௬||

ஸ௦- மநோதோஷயோ ரஜஸ்தமஸோஃ, ரோகவிக்நகாரி தீதைர்யாதிகஂ, பரமௌஷதம்| தீஶ்ச தைர்யஂ சாத்மாதிவிஜ்ஞாநஂ ச தத்ததாவிதம்| தத்ர தீர்புத்திர்பாஹ்யாத்யாத்மிகாநாஂ பாவாநாஂ ஹிதாஹிதபரிச்சேதவிபாககாரிணீ| தைர்யஂ ததிஶ்சேதஸஃ ஸ்திரத்வமசாபலம், யேந ப்ரதிஷித்தேஷு ந ப்ரவர்ததே, ஹிதேஷு ச ந ஸீததி| ஆத்மவிஜ்ஞாநஂ யோகாப்யாஸஸமாதிநா பரமாத்மஸ்வரூபவிஜ்ஞாநம்| ஆதிக்ரஹணாஜ்ஜ்ஞாநவிஜ்ஞாநஸ்மதிதேஶகாலாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| மநோதோஷஸமுத்தகாமாதிஜரோகார்தஃ பரஶப்தோ விஶேஷணத்வேந நிர்திஷ்டஃ|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

ஏவஂ தாவதநேந ஸகலசிகித்ஸிதமுக்தம்| தச்ச பாதசதுஷ்டயயுக்தஂ கார்யகரஂ, ததர்தமாஹ பிஷக் த்ரவ்யாண்யுபஸ்தாதா ரோகீ பாதசதுஷ்டயம்| சிகித்ஸிதஸ்ய நிர்திஷ்டஂ, ப்ரத்யேகஂ தச்சதுர்குணம்||௨௭||

ஸ௦- சிகித்ஸிதஸ்ய ரோகோபஶமலக்ஷணஸ்ய, பாதசதுஷ்டயமங்கசதுஷ்டயமுக்தம்| ப்ரத்யேகஂ தச்சதுர்குணமேவஂ ஷோடஶகுணஂ சிகித்ஸிதஂ பேஷஜஂ பிஷஜோ பாஷந்தே| பிஷக்வைத்யஃ, தஸ்ய ப்ராதாந்யாதக்ரே நிர்தேஶஃ| ததா சாகமஃ (சரகே ஸூ.அ.௯/௧௦)- "யோக்தா ப்ரயோக்தா ஶாஸ்தா ச ப்ரதாநோ பிஷகத்ர து||" ததா ஸங்க்ரஹேऽபி (ஸூ.அ.௨)- "யத்வைத்யே விகுணே பாதா குணவந்தோऽப்யநர்தகாஃ| ஸ பாதஹீநாநப்யார்தாந் குணவாந் யச்ச யாபயேத்|| சிகித்ஸாயாஸ்தமேவாதஃ ப்ரதாநஂ காரணஂ விதுஃ|" த்ரவ்யாண்யௌஷதாநி| உபஸ்தாதா பரிசாரகஃ| ரோகீ ஆதுரஃ| ஏதத்பாதசதுஷ்டயஂ நிர்திஷ்டமாசார்யேண|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

உத்தேஶக்ரமேண தேஷாஂ குணாநாஹ தக்ஷஸ்தீர்தாத்தஶாஸ்த்ரார்தோ தஷ்டகர்மா ஶுசிர்பிஷக்| |௨௮|

ஸ௦- தக்ஷஃ- கர்மணி சதுரஃ| தீர்தாதுபாத்யாயாத்விதிதாகமாதாத்தோ கஹீதஃ ஶாஸ்த்ரார்தோ யேந ஸ தீர்தாத்தஶாஸ்த்ரார்தஃ, "அநேகமந்யபதார்தே" இதி ததீயார்தே பஹுவ்ரீஹிஃ, ஆகமப்ராப்தஶாஸ்த்ரஸ்வரூபஃ| பஹுஶோ தஷ்டஂ கர்ம யேந சிகித்ஸாலக்ஷணஂ ஸ தஷ்டகர்மா-அப்யஸ்தகர்மா ஶதஶஶ்சிகித்ஸிதரோகஃ| ஶுசிஃ- காயவாங்மநோவ்யாபாரைர்மலீமஸைரபராமஷ்டஃ, அலிப்ஸாவாந் அர்தோபஜீவிகாஹேதோர்ந கரோதி பரஂ தர்மோபார்ஜநேநேதி ஶுசிஃ|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| பஹுகல்பஂ பஹுகுணஂ ஸம்பந்நஂ யோக்யமௌஷதம்||௨௮||

ஸ௦- பஹவஃ கல்பாஃ யஸ்மிந் ஸம்பவந்தி ஸ்வரஸக்வாதசூர்ணாத்யாஸ்தத்பஹுகல்பஂ-வ்யாதீநாஂ நிவாரணக்ஷமஂ ந து லவணவதேககல்பம்| தத்தி ஸுகமுபயுஜ்யதே| நாநாஶக்தயோ ஹி ஸத்த்வாஃ| பஹவோ குணா யஸ்ய குருமந்தாதயஸ்தத்பஹுகுணம், அதவா யதநேகரோகவிநாஶநஸமர்தம்| ஸம்பந்நஂ-ஸம்பத்தியுக்தஂ, ந விபந்நம், ப்ரஶஸ்தபூமிதேஶஜாதாதிகுணயுக்தம்| ததா ச க்ரந்தஃ (ஹதயே க.அ.௧/௧)- "தந்வே ஸாதாரணே தேஶே ஸமே ஸந்மத்திகே ஶுசௌ| ஶ்மஶாநசைத்யாயதநஶ்வப்ரவல்மீகவர்ஜிதே|" இதி| அதவா பாகஸஂஸ்காராதியுக்தம்| யோக்யஂ-தாதுஂ யத்யத்ரார்ஹதி தச்ச தத்ர யோக்யம்| வ்யாதிதேஶகாலதோஷதூஷ்யதேஹவயோபலாதீந் ஜ்ஞாத்வா, யுஜ்யதே தீயத இதி தத்யோக்யஂ, ரோகஸ்ய ரோகிணஶ்ச|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

உபஸ்தாதாபி சதுர்விதஃ- அநுரக்தஃ ஶுசிர்தக்ஷோ புத்திமாந் பரிசாரகஃ| |௨௯|

ஸ௦- அநுரக்தோ-தடபக்த ஆதுரஸ்ய| ஶுசிஃ- காயவாங்மநோவ்யாபாரைர்துஷ்டைரபராமஷ்டஃ| தக்ஷஃ- ஸர்வசேஷ்டாஸு சதுரஃ| புத்திமாந்- விஶிஷ்டயா புத்த்யா யுக்தஃ, ப்ரவீண இதி யாவத்|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

ரோக்யபி சதுர்விதஃ | ஆட்யோ ரோகீ பிஷக்வஶ்யோ ஜ்ஞாபகஃ ஸத்த்வவாநபி||௨௯||

ஸ௦- ஆட்யோ-தநவாந்| பிஷக்வஶ்யோ-வைத்யாயத்தஃ, ததுக்தகாரீ| ஜ்ஞாபகோ-நிதாநாவஸ்தாதீநாமாவேதகஃ, வைத்யஂ ரோகாஹாரவிஹாராதீநாமந்வயவ்யதிரேகஂ போதயிதுஂ ஸமர்தஃ| ஸத்த்வவாந்-தைர்யயுதோ மோஹவர்ஜிதஃ, தைர்யேண ப்ராயஶ்சித்தவச்சிகித்ஸாஂ கரோதி| அபி ஸமுச்சயே|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

ஸுகஸாத்யாதிகஸ்ய வ்யாதிசதுஷ்டயஸ்ய லக்ஷணமுச்யதே (ஸாத்யோऽஸாத்ய இதி வ்யாதிர்த்விதா, தௌ து புநர்த்விதா| ஸுஸாத்யஃ கச்ச்ரஸாத்யஶ்ச, யாப்யோ யஶ்சாநுபக்ரமஃ||௧|| ) ஸர்வௌஷதக்ஷமே தேஹே யூநஃ புஂஸோ ஜிதாத்மநஃ| அமர்மகோऽல்பஹேத்வக்ரரூபரூபோऽநுபத்ரவஃ||௩௦|| அதுல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதிஃ பாதஸம்பதி| க்ரஹேஷ்வநுகுணேऽஷ்வேகதோஷமார்கோ நவஃ ஸுகஃ||௩௧||

ஸ௦- ஸர்வௌஷதக்ஷமே தேஹ உத்பந்நோ வ்யாதிஃ ஸுகஸாத்யஃ ஸுகோபாயஃ, ததா காலேநால்பேந ஸாத்யதே| ஸர்வாண்யௌஷதாநி யஃ க்ஷமதே ஸஹதே தீக்ஷ்ண்மத்யமதுரூபாணி நாநாதேஶஜாநி ஶமநாநி ததா ஶோதநரூபாணி ததா விஷக்ஷாராதீநி| யூநஃ- வயஸ்யஸ்ய, தருணஸ்யேத்யர்தஃ| புஂஸோ- ந ஸ்த்ரியாஃ| புஂக்ரஹணஂ ஸ்த்ரீநிவத்த்யர்தம்| யதஸ்தஸ்யாஃ ஸர்வதா பீருத்வமபுத்திமத்த்வஂ ச, அதோ யதோக்தாநுரூபகுணாபாவஃ| ஸா து யஸ்மாத்தீக்ஷ்ணோஷ்ணௌஷதாநி ந ஸஹதே, ஸௌகுமார்யாதியோகாத்| ஜிதாத்மநோऽலோலுபஸ்ய, ஜித ஆத்மா யேந, விஷயாபிலாஷஂ பரிஹரதஃ| அமர்மகோ- ந மர்மஸ்தஃ, மர்மாணி- ஶிரோஹதயபஸ்திப்ரபதீநி, தேஷு கச்சதீதி மர்மகஃ, ந மர்மகோऽமர்மகஃ, ஹத்கண்டாதிபீடாகரணாஸமர்தஃ| அல்பஹேத்வக்ரரூபரூப இதி| ஹேதுஶ்சாக்ரரூபஂ ச ரூபஂ ச தாநி ஹேத்வக்ரரூபரூபாணி, அல்பாநி ஹேத்வக்ரரூபரூபாணி யஸ்ய ஸ ததாவிதஃ| ஹேதுர்நிதாநம், அக்ரரூபஂ- பூர்வரூபம், ரூபஂ- லக்ஷணம், ஏதாந்யல்பாநி யஸ்ய| அநுபத்ரவ இதி| ந வித்யதே உபத்ரவோ யஸ்ய, உத்பந்நஸ்ய வ்யாதேரநந்தரஂ ஜாயதே யோऽந்யோ வ்யாதிஃ, ந தல்லக்ஷணபூதோऽப்ரதாநஃ, ந யதாஸ்வலக்ஷணஃ, ததுபக்ரமநிரோதகஃ, ஸ உபத்ரவஃ| ததா சாகமஃ- "வ்யாதேருபரி யோ வ்யாதிர்பவத்யுத்தரகாலஜஃ| உபக்ரமவிகாதீ ச ஸ ஹ்யுபத்ரவ உச்யதே||" இதி| அதுல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதிரிதி| தூஷ்யஶ்ச தேஶஶ்ச துஶ்ச ப்ரகதிஶ்ச தா தூஷ்யதேஶர்துப்ரகதயஃ, அதுல்யா தூஷ்யதேஶர்துப்ரகதயோ யஸ்ய| அதுல்யாஃ- ந ஸதஶாஃ| யதா- தூஷ்யே மேதோமஜ்ஜாதௌ, அநூபதேஶே, ஶீதர்தௌ, ஆதுரோ வாதப்ரகதிஃ, தஸ்ய குபிதஂ பித்தஂ ஸுகஸாத்யமிதி| அதுல்யதூஷ்யோ யதா- ஶ்லேஷ்மணா ஶீதேந ரக்தமுஷ்ணஂ தூஷிதம்| அதுல்யதேஶோ வ்யாதிர்யதா- அநூபதேஶே பித்தஸம்பூதஃ| அதுல்யர்துர்யதா- ஶரதி கபோத்பவஃ| அதுல்யப்ரகதிர்யதா- பித்தப்ரகதேஃ ஶ்லேஷ்மோத்பவோ வ்யாதிஃ| நந்வதுல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதித்வாதஸௌ கச்ச்ரஸாத்யோ யாப்யோ வா ப்ராப்தஃ, ந ஸுகஸாத்யஃ, அநேகஸுகோபக்ரமஸாத்யத்வாத்| யதோ தூஷ்யாதீநாமதுல்யத்வாத்பரஸ்பரமந்ய ஏவோபக்ரமஃ| ஏகஸுகோபக்ரமஃ ஸுகஸாத்யோ வ்யாதிஃ| அத ஏவ ஸாத்யயாப்யபரித்யாஜ்யா மேஹாஃ ஶ்லேஷ்மபித்தவாதோத்தாஃ (ஹஂஇ.அ.௧௦/௬)- "ஸமாஸமக்ரியதயா மஹாத்யயதயாபி ச" இத்யேவஂ நிர்திஶதி| அத்ரோச்யதே| ததாப்ரபாவத்வாத்ப்ரமேஹாக்யஸ்ய வ்யாதேஃ, யதுத ஶ்லேஷ்மப்ரமேஹஃ ஸமக்ரியத்வாத்ஸாத்யஃ, பித்தப்ரமேஹோ விஷமக்ரியத்வாத்யாப்யஃ, மஹாத்யயத்வாச்ச வாதப்ரமேஹஃ ப்ரத்யாக்யேயஃ| கிஞ்ச துல்யதூஷ்யதேஶர்துப்ரகதித்வாந்மஹாரம்போ நிஷ்ப்ரத்யநீகோ வ்யாதிர்ஜாயதே, அதோऽஸௌ ந ஸுகஸாத்யஃ| குத்ரசித்வ்யாதௌ துல்யதூஷ்யாதிரபி ஸுகஸாத்யத்வேந ஜ்யாயாந்| ததா ச க்ரந்தஃ- "ஜ்வரே துல்யர்துதோஷத்வஂ ப்ரமேஹே துல்யதூஷ்யதா| ரக்தகுல்மே புராணத்வஂ ஸுகஸாத்யத்வஹேதவஃ||" பாதஸம்பதீதி| பிஷகாதீநாஂ சதுர்ணாஂ பாதாநாஂ ஸம்பத்ஸமத்திஃ, தஸ்யாஂ ஸத்யாஂ, அங்கசதுஷ்டயே பரிபூர்ணே ஸதி| க்ரஹேஷ்வநுகுணேஷ்விதி| க்ரஹாஃ- ஸூர்யாதயஃ, தேஷ்வநுகுணேஷ்வநுகூலராஶிஸ்திதேஷு ஶோபநஸ்தாநகதேஷு ஸத்ஸு| ஏகதோஷமார்க இதி| தோஷஶ்ச மார்கஶ்ச தோஷமார்கம், ஏகஂ தோஷமார்கஂ யஸ்ய ஸ ததோக்தஃ| தோஷோ- வாதாதிஃ| மார்கஸ்த்ரிவிதஃ ஶாகாதிர்வக்ஷ்யமாணோ பாஹ்யாப்யந்தரமத்யபேதேந| தேநைகேந வாதாதீநாமந்யதமேந தோஷேண யோ ஜாதோ ந த்வாப்யாஂ த்ரிபிர்வா, ததைகேநாபி மார்கேண பாஹ்யேந மத்யேநாப்யந்தரேண வா ஜாதஃ| நவோ- ந ஜரடஃ, அசிரோத்பந்ந இத்யர்தஃ| யஸ்மாத்வத்ஸராதீதா வ்யாதயோऽஸாத்யாஃ| ஸ ததாவிதோ வ்யாதிஃ ஸுகஃ- ஸுகேந ஸாத்யதே| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨, சஂஇ.அ.௮)- "ஸுகஸாத்யஃ ஸுகோபாயஃ காலேநால்பேந ஸாத்யதே" இதி|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

கச்ச்ரஸாத்யஂ வ்யாதிமாஹ ஶஸ்த்ராதிஸாதநஃ கச்ச்ரஃ ஸங்கரே ச ததோ கதஃ| |௩௨|

ஸ௦- யோ கதோ ரோகஃ, ஶஸ்த்ராதிஸாதநஃ ஶஸ்த்ராதிபிஃ ஸாத்யதே, ஸ கச்ச்ரஸாத்யஃ கச்ச்ரப்ரதீகாரோ மஹத்பிருபாயைஃ ஸாத்யதே ததா சிரேண| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "கச்ச்ரைருபாயைஃ கச்ச்ரஸ்து மஹத்பிஶ்ச சிரேண ச||" ஆதிக்ரஹணேந க்ஷாராக்நிகர்மவிஷலேபாதயோ கஹ்யந்தே| ததா, ஸங்கரே ச- ததஃ பூர்வோக்தாத்ஸாத்யலிங்காத்ஸங்கீர்ணத்வே ஸதி- யோ கத உப்தந்நஃ, ஸோऽபி கச்ச்ரஸாத்யஃ| சஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ததஸ்தஸ்மாதுக்தஸாத்யலக்ஷணாத்யஃ ஸங்கரே த்வித்ரிவிபர்யயே ஸதி ஸ்திதஃ| ததா ச- யுவா ஆதுரஃ கிந்து ந விஜிதாத்மா| விஜிதாத்மா வா கிந்து ரோகோ மர்மஸ்தாநகஃ| ஸர்வௌஷதக்ஷமே தேஹே ஜாதஃ கிந்து வத்தஃ| கதாசித்யுவா ந ஸர்வௌஷதக்ஷமோ தேஹஃ| ஏவமநயா திஶா ஸர்வமப்யூஹ்யம்|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

யாப்யோऽத உச்யதே | ஶேஷத்வாதாயுஷோ யாப்யஃ பத்யாப்யாஸாத்விபர்யயே||௩௨||

ஸ௦- பாஹுல்யேந விபர்யயே ஸாத்யலக்ஷணவிபரீதத்வே ஸத்யாயுஷோ ஜீவிதஸ்ய ஶேஷத்வாதக்ஷீணத்வாந்மாரயிதுமஸமர்தஃ, பத்யைராஹாரவிஹாரைர்யாப்யோ யாபநீயஃ, நாஸௌ ப்ரத்யாக்யேயஃ| ஏதாவாநேவாஸ்ய ப்ரத்யாக்யேயாத்வ்யாதேர்விஶேஷோ யதாயுஃஶேஷத்வஂ, யாப்யஸ்ய வ்யாதேராயுஃஶேஷமாத்ரஂ வர்ஜயித்வா யதந்யத்தத்ஸர்வஂ ஸமாநஂ ப்ராயேணாஸ்ய ச ப்ரத்யாக்யேயஸ்ய வ்யாதேஃ| கஸ்ய விபர்யயே ஸதி ? ப்ரகதத்வாத்ஸுகஸாத்யஸ்ய| பத்யைராஹாரவிஹாரைரப்யஸநமப்யாஸஃ புநஃ புநஃ கரணம், தஸ்மாத்திதாஹாரவிஹாரஸேவநாத்யாப்யஃ| ஸ ச சிகித்ஸாயாமல்பஂ ஸுகஂ தத்த்வா புநஃ ஸோऽல்பேநைவ ஹேதுநா ப்ரதந்யதே| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "தத்த்வால்பஂ ஸுகமல்பேந ஹேதுநா ஸ ப்ரதந்யதே| யாதி நாஶேஷதாஂ ரோகஃ கர்மஜோ நியதாயுஷஃ| ப்ரபதந்நிவ விஷ்கம்பைர்தார்யதேऽத்ராதுரோ ஹிதைஃ"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

ப்ரத்யாக்யேய உச்யதே அநுபக்ரம ஏவ ஸ்யாத்ஸ்திதோऽத்யந்தவிபர்யயே| ஔத்ஸுக்யமோஹாரதிகத் தஷ்டரிஷ்டோऽக்ஷநாஶநஃ||௩௩||

ஸ௦- ந வித்யத உபக்ரமஃ ப்ரதீகாரோ யஸ்ய ஸோऽநுபக்ரமோऽசிகித்ஸ்யஃ, ப்ரத்யாக்யேய இதி யாவத்| கோऽஸாவநுபக்ரமஃ ? யோऽத்யந்தவிபர்யயே ஸ்திதஃ| யோ கதோऽர்தாத்யாப்யலக்ஷணாதவஶிஷ்டாயுஃ ஶேஷரூபாதத்யந்தவிபர்யயே ஸ்திதஃ, ஸர்வக்ரியாபதாதிக்ராந்தஃ, மஜ்ஜஶுக்ராதிகம்பீரதாதுகதஃ, மர்மஸந்திஸமாஶ்ரிதஃ, ஸோऽநுபக்ரம ஏவாசிகித்ஸ்யஃ, ஸாதயிதுமஶக்யத்வாத்| ததௌத்ஸுக்யாதிகதிதி| ஔத்ஸுக்யஂ ச மோஹஶ்சாரதிஶ்ச தாஃ கரோதீத்யௌத்ஸுக்யமோஹாரதிகத்| ஔத்ஸுக்யஂ விஷயோத்கண்டா, மோஹோ- வைசித்யஂ சித்தநாஶோऽஜ்ஞாநம், அரதிரஸுகஂ ந குத்ரசிதவஸ்திதிஃ ஸ்தாநாஸநாதிஷ்வநிர்வதிஶ்சேதஸஃ, ஏதாவதோ யஃ கரோதி ஸோऽநுபக்ரமஃ| ததா தஷ்டரிஷ்ட இதி| தஷ்டஂ ரிஷ்டஂ மரணக்யாபகஂ சிஹ்நஂ யஸ்மிந் ஸ தஷ்டரிஷ்டஃ, தஷ்டமரணக்யாபகலக்ஷணோऽநுபக்ரம ஏவ| ததாऽக்ஷநாஶந இதி| அக்ஷாணீந்த்ரியாண்யுச்யந்தே| சக்ஷுராதீந்யபி நாஶயதி ஸோऽக்ஷநாஶநஃ, இந்த்ரியோபரோதீ ரோகோऽநுபக்ரமோ யஃ ஶீக்ரமிந்த்ரியவிகாதகத்| ஏவஂ புரா பரீக்ஷ்ய வ்யாதிசிகித்ஸாமாரபேத| அந்யதாऽவஶ்யஂ ஸ்வார்தாதிஹாநிமவாப்நுயாத்வைத்யஃ| ததா ச க்ரந்தஃ (ஸஂ.ஸூ.அ.௨)- "வ்யாதிஂ புரா பரீக்ஷ்யைவமாரபேத ததஃ க்ரியாம்| ஸ்வார்தவித்யாயஶோஹாநிமந்யதா த்ருவமாப்நுயாத்" இதி|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

ஸாத்யலக்ஷணயுக்தோऽப்யாதுரோ நோபக்ரமணீய இதி தர்ஶயதி த்யஜேதார்தஂ பிஷக்பூபைர்த்விஷ்டஂ தேஷாஂ த்விஷஂ த்விஷம்| ஹீநோபகரணஂ வ்யக்ரமவிதேயஂ கதாயுஷம்||௩௪|| சண்டஂ ஶோகாதுரஂ பீருஂ கதக்நஂ வைத்யமாநிநம்| |௩௫|

ஸ௦- ஏவஂவிதமார்தமாதுரமுபக்ரம்யமபி த்யஜேத்பரிஹரேத்| பிஷக்பூபைர்த்விஷ்டஂ- பிஷக்பிஸ்ததா பூபை ராஜபிர்த்விஷ்டம், வைத்யா ராஜாநஶ்ச யஂ த்விஷந்தி| ததா, தேஷாஂ த்விஷஂ-ஶத்ருஂ, பிஷக்பூபாந்யோ த்வேஷ்டி, தமபி த்யஜேத்| த்விஷ்டஂ-ஶத்ருஂ சாத்மநஃ| ஹீநோபகரணமிதி உபகரணவிகலஂ ஹீநசிகித்ஸாங்கம்| வ்யக்ரஂ- கார்யபஹுலமந்யகார்யாபேக்ஷிணஂ கார்யாந்தராஸக்தசேதஸம்| அவிதேயஂ- பிஷஜஃ, ததாஜ்ஞாஂ யோ ந கரோதி, தமபி த்யஜேத்| கதாயுஷஂ- பரிக்ஷீணஜீவிதம்| சண்டஂ- ஸஹஸாபகாரகரணபுத்திஂ க்ரூரகர்மாணம்| ஶோகாதுரஂ- ஸ்த்ர்யாதிவிரஹோத்தேந ஶோகேந ஶுசார்தம்| பீருஂ- ஸபயம்| கதக்நஂ- யஃ கதோபகாரோऽப்யபகாரஂ கரோதி| வைத்யமாநிநஂ- அவைத்யோऽபி யோ வைத்யமிவாத்மாநஂ மந்யதே ஸ்வமதேநைவௌஷதஂ கரோதி மூடஃ, தமபி த்யஜேத்|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

ஏவஂ ச ப்ரதமேऽத்யாயே ஸகலதந்த்ரார்ணவஸ்ய தாத்பர்யஂ வ்யாக்யாதம்| அநந்தரஂ ஸுகஸ்மரணார்தமத்யாயஸங்க்ரஹஂ விவக்ஷுரிதமாஹ | தந்த்ரஸ்யாஸ்ய பரஂ சாதோ வக்ஷ்யதேऽத்யாயஸங்க்ரஹஃ||௩௫|| ஆயுஷ்காமதிநர்த்வீஹாரோகாநுத்பாதநத்ரவாஃ| அந்நஜ்ஞாநாந்நஸஂரக்ஷாமாத்ராத்ரவ்யரஸாஶ்ரயாஃ||௩௬|| தோஷாதிஜ்ஞாநதத்பேததச்சிகித்ஸாத்யுபக்ரமாஃ| ஶுத்த்யாதிஸ்நேஹநஸ்வேதரேகாஸ்தாபநநாவநம்||௩௭|| தூமகண்டூஷதக்ஸேகதப்தியந்த்ரகஶஸ்த்ரகம்| ஶிராவிதிஃ ஶல்யவிதிஃ ஶஸ்த்ரக்ஷாராக்நிகர்மிகௌ||௩௮|| ஸூத்ரஸ்தாநமிமேऽத்யாயாஸ்த்ரிஂஶத்|௩௯|

ஸ௦- அஸ்ய- அஷ்டாங்கஹதயாக்யஸ்ய, தந்த்ரஸ்ய- தந்த்ர்யந்தே தார்யந்தேऽநேநாயுர்வேதார்தா இதி தந்த்ரம் தஸ்ய, அத்யாயஸங்க்ரஹஃ- அத்யாயாநாஂ ஸங்க்ரஹஃ ஸஂக்ஷேப ஏகத்ர ராஶீகரணம், அதஃ பரஂ- அஸ்மாதூர்த்வம், ஸுகஸ்மரணாய மயா வக்ஷ்யதே| ஸ௦-இமே பூர்வோக்தாஸ்த்ரிஂஶதத்யாயாஃ, ஸூத்ரஸ்தாநமுக்தம்| ஆயுஷ்காமஶ்ச திநர்த்வீஹே ச ரோகாநுத்பாதநஂ ச த்ரவஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| ஈஹா சர்யா சேஷ்டேத்யேகோऽர்தஃ| தேந ஆயுஷ்காமீயோ திநசர்யா துசர்யா ரோகாநுத்பாதநீயோ த்ரவத்ரவ்யவிஜ்ஞாநீயோऽந்நஸ்வரூபவிஜ்ஞாநீயோऽந்நஸஂரக்ஷா மாத்ராஶிதீயோ த்ரவ்யாதிவிஜ்ஞாநீயோ ரஸபேதீயோ தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயோ தோஷபேதீயோ தோஷோபக்ரமணீயோ த்விவிதோபக்ரமணீயஃ ஶோதநாதிகணஸங்க்ரஹஃ ஸ்நேஹவிதிஃ ஸ்வேதவிதிர்வமநவிரேசநவிதிர்பஸ்திவிதிர்நஸ்யவிதிர்தூமவிதிர்கண்டூஷாதிவிதி ராஶ்சோதநாஞ்ஜநவிதிஸ்தர்பணபுடபாகவிதிர்யந்த்ரவிதிஃ ஶஸ்த்ரவிதிஃ ஶிராவ்யதவிதிஃ ஶல்யாஹரணவிதிஃ ஶஸ்த்ரகர்மவிதிஃ க்ஷாராக்நிகர்மவிதிஃ| ஸூசநாத்ஸூத்ரம், ஸூச்யதேऽநேந ஸகலதந்த்ரார்த இதி ஸூத்ரஸ்தாநம், ஸகலஸ்ய தந்த்ரஸ்ய ஶிரஃஸ்தாநீயம்|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

அதுநா ஶாரீரமுச்யதே ஶாரீரமுச்யதே| கர்பாவக்ராந்திதத்வ்யாபதங்கமர்மவிபாகிகம்||௩௯|| விகதிர்தூதஜஂ ஷஷ்டம்|௪௦|

ஸ௦- ஶாரீரஂ ஶாரீரஸ்தாநமுச்யதே| கிஂஸ்தாநமத்யாயஸங்க்ரஹஃ| கே புநஸ்தே ? தாநாஹ| தத்ர கர்பாவக்ராந்திஶாரீரம்| தஸ்ய வ்யாபத் தத்வ்யாபத் , தஸ்யேதி கர்பபராமர்ஶஃ, கர்பவ்யாபச்சாரீரம்| அங்கவிபாகஂ ஶாரீரம்| மர்மவிபாகஂ ஶாரீரம்| விகதிவிஜ்ஞாநீயஂ ஶாரீரம்| தூதாதிவிஜ்ஞாநீயஂ ஶாரீரம்| ஏவமேதே ஷடத்யாயாஃ, ஶாரீரஸ்தாநம்|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

நிதாநமுச்யதே நிதாநஂ ஸார்வரோகிகம்| ஜ்வராஸக்ஶ்வாஸயக்ஷ்மாதிமதாத்யர்ஶோதிஸாரிணாம்||௪௦|| மூத்ராகாதப்ரமேஹாணாஂ வித்ரத்யாத்யுதரஸ்ய ச| பாண்டுகுஷ்டாநிலார்தாநாஂ வாதாஸ்ரஸ்ய ச ஷோடஶ||௪௧||

ஸ௦- ஸர்வரோகநிதாநம்| ஜ்வரநிதாநம்| ரக்தபித்தகாஸநிதாநம்| ஶ்வாஸஹிக்காநிதாநம்| ராஜயக்ஷ்மாதிநிதாநம்| மதாத்யயாதிநிதாநம்| அர்ஶோநிதாநம்| அதீஸாரக்ரஹணீதோஷநிதாநம்| மூத்ராகாதநிதாநம்| ப்ரமேஹநிதாநம்| வித்ரதிவத்திகுல்மநிதாநம்| உதரநிதாநம்| பாண்டுஶோபவிஸர்பநிதாநம்| குஷ்டஶ்வித்ரகமிநிதாநம்| வாதவ்யாதிநிதாநம்| வாதஶோணிதநிதாநம்| இத்யேவஂ ஷோடஶாத்யாயாஃ, நிதாநஸ்தாநம்|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

சிகித்ஸிதமுச்யதே சிகித்ஸிதஂ ஜ்வரே ரக்தே காஸே ஶ்வாஸே ச யக்ஷ்மணி| வமௌ மதாத்யயேऽர்ஶஃஸு, விஶி த்வௌ, த்வௌ ச மூத்ரிதே||௪௨|| வித்ரதௌ குல்மஜடரபாண்டுஶோபவிஸர்பிஷு| குஷ்டஶ்வித்ராநிலவ்யாதிவாதாஸ்ரேஷு சிகித்ஸிதம்||௪௩|| த்வாவிஂஶதிரிமேऽத்யாயாஃ|௪௪|

ஸ௦- சிகித்ஸிதஸ்தாநஂ த்வாவிஂஶதிரத்யாயாஃ| ஜ்வரசிகித்ஸிதம்| ரக்தபித்தசிகித்ஸிதம்| காஸசிகித்ஸிதம்| ஶ்வாஸஹிக்காசிகித்ஸிதம்| ராஜயக்ஷ்மசிகித்ஸிதம்| சர்திஹத்ரோகதஷ்ணாசிகித்ஸிதம்| மதாத்யயசிகித்ஸிதம்| அர்ஶஶ்சிகித்ஸிதம்| அதீஸாரசிகித்ஸிதம்| க்ரஹணீதோஷசிகித்ஸிதம்| மூத்ராகாதசிகித்ஸிதம்| ப்ரமேஹசிகித்ஸிதம்| வித்ரதிவத்திசிகித்ஸிதம்| குல்மசிகித்ஸிதம்| உதரசிகித்ஸிதம்| பாண்டுரோகசிகித்ஸிதம்| ஶ்வயதுசிகித்ஸிதம்| விஸர்பசிகித்ஸிதம்| குஷ்டசிகித்ஸிதம்| ஶ்வித்ரகமிசிகித்ஸிதம்| வாதவ்யாதிசிகித்ஸிதம்| வாதஶோணிதசிகித்ஸிதம்| இமே த்வாவிஂஶதிரத்யாயாஶ்சிகித்ஸிதஸ்தாநம்|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

கல்பஸித்திரதஃ பரம்| கல்போ வமேர்விரேகஸ்ய தத்ஸித்திர்பஸ்திகல்பநா||௪௪|| ஸித்திர்பஸ்த்யாபதாஂ ஷஷ்டோ த்ரவ்யகல்பஃ| |௪௫|

ஸ௦- அத ஊர்த்வஂ கல்பஸ்தாநம்| அத்ர கல்பே வமநகல்பஃ| விரேசநகல்பஃ| வமநவிரேசநவ்யாபத்ஸித்திஃ| பஸ்திகல்பஃ| பஸ்திவ்யாபத்ஸித்திஃ| ஷஷ்டோ பேஷஜகல்பஃ| இத்யேவஂ ஷடத்யாயாஃ, கல்பஸித்திஸ்தாநம்|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

அத உத்தரம்| பாலோபசாரே தத்வ்யாதௌ தத்க்ரஹே, த்வௌ ச பூதகே||௪௫|| ஜந்மாதேऽத ஸ்மதிப்ரஂஶே, த்வௌ த்வௌ வர்த்மஸு ஸந்திஷு| தக்தமோலிங்கநாஶேஷு த்ரயோ, த்வௌ த்வௌ ச ஸர்வகே||௪௬|| கர்ணநாஸாமுகஶிரோவ்ரணே, பங்கே பகந்தரே| க்ரந்த்யாதௌ க்ஷுத்ரரோகேஷு குஹ்யரோகே பதக்த்வயம்||௪௭|| விஷே புஜங்கே கீடேஷு மூஷகேஷு ரஸாயநே| சத்வாரிஂஶோऽநபத்யாநாமத்யாயோ பீஜபோஷணஃ||௪௮|| இத்யத்யாயஶதஂ விஂஶஂ ஷட்பிஃ ஸ்தாநைருதீரிதம்| ௪௮ ௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுவாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ஆயுஷ்காமீயோ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||

ஸ௦- அத உத்தரஂ, அதோऽஸ்மாத்கல்பஸித்திஸ்தாநாதூர்த்வமுத்தரதந்த்ரம்| பாலோபசரணீயஃ| பாலாமயப்ரதிஷேதஃ| பாலக்ரஹப்ரதிஷேதஃ| பூதவிஜ்ஞாநீயஃ| பூதப்ரதிஷேதஃ| உந்மாதப்ரதிஷேதஃ| அபஸ்மாரப்ரதிஷேதஃ| வர்த்மரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| வர்த்மரோகப்ரதிஷேதஃ| ஸந்திஸிதாஸிதரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| திமிரப்ரதிஷேதஃ| லிங்கநாஶப்ரதிஷேதஃ| ஸர்வாக்ஷிரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| ஸர்வாக்ஷிரோகப்ரதிஷேதஃ| கர்ணரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| கர்ணரோகப்ரதிஷேதஃ| நாஸாரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| நாஸாரோகப்ரதிஷேதஃ| முகரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| முகரோகப்ரதிஷேதஃ| ஶிரோரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| ஶிரோரோகப்ரதிஷேதஃ| வ்ரணவிஜ்ஞாநீயப்ரதிஷேதஃ| ஸத்யோவ்ரணப்ரதிஷேதஃ| பங்கப்ரதிஷேதஃ| பகந்தரப்ரதிஷேதஃ| க்ரந்த்யர்புதஶ்லீபதாதிவிஜ்ஞாநீயஃ| க்ரந்த்யர்புதாதிப்ரதிஷேதஃ| க்ஷுத்ரரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| க்ஷுத்ரரோகப்ரதிஷேதஃ| குஹ்யரோகவிஜ்ஞாநீயஃ| குஹ்யரோகப்ரதிஷேதஃ| விஷப்ரதிஷேதஃ| ஸர்வவிஷப்ரதிஷேதஃ| கீடலூதாதிவிஷப்ரதிஷேதஃ| மூஷிகாலர்கவிஷப்ரதிஷேதஃ| ரஸாயநாத்யாயஃ| வாஜீகரணாத்யாய இதி| ஏவமேதே சத்வாரிஂஶதத்யாயா உத்தரதந்த்ரம்| ததிதி பாலஸ்ய பராமர்ஶஃ| த்வௌ த்வாவிதி வர்த்மநி த்வௌ, ஸந்தௌ த்வௌ, யதாஸஂக்யேந| த்ரய இதி தக்தமோலிங்கநாஶேஷு ப்ரத்யேகமேகைகஃ| க்ரந்த்யாதிக்ஷுத்ரரோககுஹ்யரோகேஷு பதக்த்வயஂ ப்ரத்யேகஂ த்வௌ த்வௌ| அநபத்யாநாமப்ரஜாநாஂ புஂஸாஂ சத்வாரிஂஶோऽத்யாயோ பீஜபோஷணஃ ஶுக்ரவத்திஹேதுரிதி| இத்யேவமநேந ப்ரகாரேண, ஸவிஂஶமத்யாயஶதஂ ஷட்பிஃ ஸ்தாநைஃ ஸூத்ரஶாரீரநிதாநசிகித்ஸாகல்பஸித்த்யுத்தரதந்த்ரைருதீரிதமிதி பத்ரம்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாந ஆயுஷ்காமீயோऽத்யாயஃ ப்ரதமஃ|| ௧||