1. āyuṣkāmīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

స0 - శ్రీ మహాగణపతయే కురుతే నమః| శ్రీఆనందినీమఠాయ నమః| దీప్త్యా యస్యేంద్రనీలోపలశకలరజోనీలయా నీలితాభాం లక్ష్మీముత్తప్తభాస్వత్కనకరుచిమపి స్పర్శరోమాంచితాంగీం| కాలీత్యాశంకమానః స్ఫురదధరపుటశ్చక్రపాణిః కిలాభూద్భర్తా లోకస్య శశ్వత్స భవతు భవతాం భూతయే పద్మనాభః|| 1|| కో మత్సరిణి లోకేఽస్మిన్విద్వాంకించిచ్చికీర్షతి| కింతు కశ్చిద్భవేత్సాధుస్తతోఽయం మత్పరిశ్రమః|| 2|| శ్రీమన్మృగాంకతనయష్టీకామష్టాంగహృదయస్య| శ్రీమానరుణః కే సమ్యగ్ద్రష్టుః పదార్థబోధాయ|| 3|| ఇహ హి శాస్త్రారంభే శాస్త్రపరిసమాప్తయే సర్వ ఏవ సభాభూషణభూతా నిఖిలజనజనితప్రమోదసందోహా రుచిరరుచిరచితవచనచందనచర్చితప్రబంధాః ప్రబంధవిరచనప్రవరా ఇష్టదేవతానమస్కారం తంత్రకారా విదధుః| తదయమపి తంత్రకారోఽభీష్టదేవతానమస్కారపురఃసరం తంత్రమారిరిప్సురిదమాహ-

Adhikarana ma~ggalAcaraNam (1) · Śloka 1

రాగాదిరోగాన్ సతతానుషక్తానశేషకాయప్రసృతానశేషాన్| ఔత్సుక్యమోహారతిదాంజఘాన యోఽపూర్వవైద్యాయ నమోస్తు తస్మై|1|

స0 - రాగ ఆదిర్యేషాం తే రాగాదయః| ఆదిశబ్దేన ద్వేషలోభాదిపరిగ్రహః| రుజంతీతి రోగాః| దేహమనసీ సంతాపయంతీత్యర్థః| నను మనఃస్థితత్వాన్మన ఏవ తే రుజంతీతి వక్తుం యుక్తం| మైవం| దేహమనోలక్షణయోర్వస్తునోరాధారాధేయభావేన స్థితత్వాద్ద్వయోరపి సంతాపో యుక్తః| యథా ఆధేయేనాయోగోలకేన సంతప్తేన తదాధారస్య కటాహాదేః సంతాపః| ఆధారేణ చ కటాహాదినా సంతప్తేనాధేయస్య ఘృతాదేః సంతాపః| తదేవం రాగాదయో ద్వయం రుజంతీతి న్యాయ్యమేతత్| తథా సతతానుషక్తాః సర్వకాలం ప్రసృతాః, సహజా ఇత్యర్థః| అశేషకాయప్రసృతా అశేషశ్చాసౌ కాయశ్చాశేషకాయః| తత్ర ప్రసృతా అనుగతాః| యద్వాఽశేషాశ్చ తే కాయాశ్చాశేషకాయాః| సర్వాణి శరీరాణి గజతురగోరగాదిసంబంధీని తాని ప్రకర్షేణ సృతా గతాః| తథా అశేషాః న విద్యతే శేషో యేషాం తేఽశేషాః సర్వే సమూలాః| సబీజా ఇత్యర్థః| తథౌత్సుక్యమోహారతిదాః| ఔత్సుక్యం విషయోత్కంఠా గతోఽభిలాషః| మోహః కార్యాకార్యానభిజ్ఞత్వం| అరతిరనవస్థితిః| స్థానాసనాదిషు| ఔత్సుక్యం చ మోహశ్చారతిశ్చ తా దదతి యే రాగాదయస్త ఏవం| తానేవంవిధాన్ యో భగవాన్ జఘాన తస్మై తథాభూతాయాపూర్వవైద్యాయ నమోఽస్తు| తం పూజయామీత్యర్థః| అత ఏవాసావపూర్వ ఆశ్చర్యభూతో వైద్యః| అన్యో హి యో వైద్యః స జ్వరాదీనప్యచిరోత్థితాన్ రోగానేతద్విశేషణైఉరపరామృష్టాన్న తథా హర్తుం సమర్థః| కిముత రాగాదీనసాధ్యలక్షణలక్షితాన్| తథా చాసాధ్యలక్షణం|(అస్మిన్నేవాధ్యాయే శ్లో. 32)"అనుపక్రమ ఏవ స్యాత్ స్థితోఽత్యంతవిపర్యయే| ఔత్సుక్యమోహారతికృద్" ఇతి| యద్వా న విద్యతే పూర్వో యస్మాదసావపూర్వః| పూర్వేభ్యః ప్రథమ ఇత్యర్థః| అపూర్వశ్చాసౌ వైద్యోఽపూర్వవైద్య ఇత్యర్థః| ఏవంవిధం చాభిమతనమస్కారశ్లోకం విరచయన్ గ్రంథకృద్గ్రంథస్య రోగోపశాంతిః ప్రయోజనమితి ప్రతిపాదయతి| తథా చాహ చరకమునిః (సూ. అ. 1|52)"ధాతుసామ్యక్రియా చోక్తా తంత్రస్యాస్య ప్రయోజనం" ఇతి| ఏవం చ ధాతుసామ్యేన ప్రయోజనేన ప్రయోజనవదిదం తంత్రం| తథా తత్పాఠాత్తదర్థావబోధాత్తద్విధ్యనుష్ఠానాచ్చ ఆరోగ్యాఖ్యస్యోపేయస్య తథాభిమతస్యాయుషః పరస్య పురుషార్థస్య మోక్షాఖ్యస్య చ పరమార్థత ఇదమేవ తంత్రముపాయః| అస్మాచ్చోపాయోపేయలక్షణసంబధాత్ సంబంధవదిదం తంత్రం| తథా హేతులింగౌషధ్యాఖ్యస్కంధత్రయమస్యాభిధేయం తేనాభిధేయేనాభిధేయవత్తంత్రం| ఏవం చ గ్రంథకృతాత్ర ప్రయోజనసంబంధాభిధేయా యుక్త్యైవోక్తాః| ఇంద్రవజ్రోపేంద్రవజ్రావిరచితత్వాదుపజాతివృత్తం| యథా, "అనంతరాపాదితలక్ష్మశోభౌ పాదౌ భవేతాం వివిధైర్వికల్పైః| యాసామిమావన్యయతిప్రపంచౌ స్మృతాః స్మృతిజ్ఞైరుపజాతయస్తాః||" ఇతి| సర్వత్రైవ చాత్ర తంత్రేఽనుష్టుభా సమానీప్రమాణీవితానాదిభేదభిన్నతయా విరచనం| యత్పునరవసరాంతరే వృత్తాంతరవిరచనమిహ తత్సలక్షణం వ్యంజయిష్యామః|

Adhikarana AyuShkAmIyAdhyAyaH prathamaH (1-2) · Śloka 2

ఇదానీమిష్టదేవతాం నమస్కృత్య శాస్త్రకారస్తంత్రమారిరిప్సురిదమాహ అథాత ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| (గద్యసూత్రం)||1|| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రం)|2|

స0- అథేతి| అథశబ్దోఽస్మిన్మంగలాధికారానంతర్యేషు ద్రష్టవ్యః| మంగలాదీనాం హి శాస్త్రాణాం తదధ్యేతౄణాం నిష్ప్రతిబంధా ప్రవృత్తిరభిప్రేతార్థసాధనాయ జాయతే| అథశబ్దశ్చాయం మంగలార్థః| తథా చోక్తం-"ఓంకారశ్చాథశబ్దశ్చ ద్వావేతౌ బ్రహ్మణః పురా| కంఠం భిత్వా వినిర్యాతౌ తేనేమౌ మంగలౌ స్మృతౌ||"ఇతి| అతోఽధికారే| ఆయుష్కామీయం శాస్త్రమధిక్రియతే యావదత ఊర్ధ్వం ప్రతన్యతే ఆతంత్రపరిసమాప్తేస్తత్సర్వమాయుష్కామీయం వేదితవ్యం| అత ఆనంతర్యే చ| నమస్కారాదనంతరమాయుష్కామహితం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| కథం పునరేకస్యైవ తంత్రకారస్య వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి బహువచనం యుజ్యతే| బ్రూమః| "అస్మదో ద్వయోశ్చ" ఇత్యేకత్వేఽపి బహువచనవిధానాదభిలషంతీతి| యుక్తమేవాత్రైకస్మిన్నపి బహువచనం| ఆయుః శరీరేంద్రియసత్వాత్మసంయోగః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 1|41)-| "శరీరేంద్రియసత్త్వాత్మసంయోగో ధారి జీవితం| నిత్యగం చానుబద్ధం చ పర్యాయైరాయురుచ్యతే||" ఇతి| ఏతీత్యాయుః| సంతతం యాతీత్యర్థః| ఏవంవిధం గత్వరస్వభావమపి హితాహారవిహారసేవాదిభిరహితవర్జనేన చ కథమేతత్ స్థిరీభవేదిత్యేవం కామయంతే యే తే ఆయుష్కామాః| తేభ్యో హిత ఆయుష్కామీయః| స పునరాయుర్వేదాగమాదిప్రకరణసముదాయ ఆయుష్కామయమానేనేత్యాదికః| ఆయుష్కామీయ ఇతి ఇసుసోః సామర్థ్యే ఇతి షాదేశః| తస్మై హితమితి ఛః| ఆయుష్కామీయశబ్దోఽధ్యాయవిశేషణార్థో నీలోత్పలదలవత్| బహుష్వధ్యాయేషు సత్సు కతమమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఆయుష్కామీయమితి| అధికృతోఽధ్యాయనాయేత్యధ్యాయస్తం వ్యాఖ్యాస్యామః వివిధప్రకారేణ విశేషేణ వా కథయిష్యామః| ఆయుష్కామైః పూర్వం దృష్టత్వాదస్యాధ్యాయస్యాయుష్కామ ఇతి సంజ్ఞా| అర్థగతిమధికృత్యాధ్యాయ ఇతి నామ| తథా చోక్తం| (చ. సూ. అ. 30|65)- "అధికృత్యేయమధ్యాయనామసంజ్ఞా ప్రతిష్ఠితా" ఇతి| తత్ర పదసముదాయో వాక్యం వాక్యసముదాయః ప్రకరణం, ప్రకరణసముదాయో యః, సోఽధ్యాయః, అధ్యాయసముదాయః స్థానం, స్థానసముదాయస్తంత్రమితి| విశబ్దో నానార్థః| ఆఙభివిధౌ| ఉత్తరాఖ్యశ్చాయమలంకారః| తస్య హి లక్షణం| (కావ్యాలంకారే అ, 7|93)- "ఉత్తరవచనశ్రవణాదున్నయనం యత్ర పూర్వవచనానాం క్రియతే తదుత్తరం స్యాత్" ఇత్యాది| తతోఽనేన వాక్యేన శిష్యవచనమీదృశమున్నీయతే| సంసారేఽస్మిన్నమీ ప్రాణినో నానారోగానీకాభిభూతాస్త్రాతారమలభమానాశ్చతుర్వర్గాద్ భ్రశ్యంతే| తత్కో ను భగవన్నత్రోపాయః స్యాదితి కృతప్రశ్నో గురుః ప్రతిజజ్ఞే, అథాత ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| అథ శిష్యవచనానంతరం| అతో హేతోర్యస్మాదయం శిష్యః శ్రుతకులశీలాదిసంపన్నో ధీమేధాగుణభూషణభూతశ్చ| వి వివిధైః ప్రకారైః ఆ శిష్యబోధోత్పత్తేః| ఆయుష్కామీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామో వర్ణయిష్యామః| నను కీదృశం తద్వివిధప్రకారమాఖ్యానం| బ్రూమః| పదతః, తదర్థతః, ప్రయోజనతః, చోద్యతః, పరిహారతః, సంబంధాభిధేయతశ్చ| పదతో యథా, ఆయురితీదం పదం| తదర్థతో యథా ఏతీత్యాయుః| ప్రయోజనతో యథా, అత్రైవ ధర్మార్థసుఖసాధనం| చోద్యతో యథా, నను కథమేతత్కేవలం ధర్మార్థసుఖసాధనమితి వక్తుం పార్యతే| యతోఽస్యాయుషః కర్మైవ కేవలం ధర్మసాధనమితి వక్తుం నో పార్యతే| యతోఽస్యాయుషః పరిపాలనార్థం విశస్తాః కాకగృధ్రభాసాదయో రాజయక్ష్మచికిత్సితే భోజ్యా ఇత్యుక్తం| అభక్ష్యాశ్చైతే| శ్రుతిస్మృత్యోరభక్ష్యత్వేనోక్తత్వాత్| ఏవమభక్ష్యభక్షణాద్ధింసయా చ పాపయోగః| తద్యోగాచ్చాధర్మసాధనం న ధర్మసాధనమితి| పరిహారతో యథా, అత్రైవం పరిహారో యజ్ఞాధికారిశరీరనిమిత్తం కాకాదీనాం విశసనం భక్షణం విధీయమానం నాధర్మాయ| ఇతరథా క్రీడార్థం క్రియమాణమధర్మాయైవ| తథా చ కాకాదయోఽపి తత్సాధనోపయోగాద్ధర్మేణ తత్ఫలేన సంబధ్యంతే యజ్ఞియా ఇవ పశవః| తదేవమాయుషో ధర్మసాధనత్వం స్థితం| సంబంధాభిధేయౌ తూక్తావేవ| నను సంత్యేవాన్యాన్యపి మహర్షిప్రణీతాన్యాయుర్వేదతంత్రాణి, కిమనేన తంత్రేణ కృతేనేతి| అత్ర బ్రూమః| అపరతంత్రాణాం సావద్యత్వాదిదముచ్యతే| అన్యాని హి తంత్రాణి సదోషాణి| తథా హి| యదేతత్తావద్భగవతా చరకమునినా ప్రణీతం తంత్రం రత్నాకర ఇవ గంభీర్యాతిశయయోగాద్దుర్బోధం| తస్యాపి సదోషతాం ప్రకటయంతి వాచాటాః| తథా హ్యాదౌ తత్సూత్రం| అథాతో దీర్ఘంజీవితీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామ ఇతి| అత్ర దీర్ఘంజీవితీయ ఇతి శాస్త్రాదావయుక్తం| యతో (చ. సూ. అ. 1 శ్లో. 3) దీర్ఘం జీవితమన్విచ్ఛన్నిత్యస్యానుకరణం దీర్ఘంజీవితమితి| సోఽస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి ఛః| తస్యాధ్యాయానువాకయోర్లుకి సతి దీర్ఘంజీవితమితి ప్రాప్నోతి| తదిదమవిదితపరమార్థశబ్దస్వరూపాణాం వచనం| తథాహి| అధ్యాయానువాకయోరిత్యాదౌ సూత్రే వికల్పేన చాయం లుగిష్యత ఇతి జగాద జయాదిత్యః| తేన లుకః పాక్షికత్వాదత్ర లుక్ న భవతీత్యేవం యుక్తముక్తమిదం| దీర్ఘశబ్దేన గుణోఽభిధీయతే జీవితశబ్దేనాపి గుణ ఏవ| తస్మాద్ద్వయోరపి గుణత్వాదాధారాధేయభావో న యుక్తః, యతో గుణాశ్రయో నోక్త ఇతి| తథా చ వైశేషికాః| నిర్గుణా గుణా ఇతి| అథ కాలశబ్దం లుప్తస్వరూపం నిర్దిశ్య దీర్ఘజీవితీయశబ్దో నిర్దిశ్యతే తదా యుక్తమేవైతత్| తథా ఇంద్రియోపక్రమణీయేఽధ్యాయే ఛప్రత్యయోత్పత్తిః కథమేవం విధీయతాం యతోఽస్మిన్నధ్యాయ ఇంద్రియోపక్రమణశబ్దో నాస్త్యేవ| ఏవమపామార్గతండులీయేఽపామార్గతండులశబ్దస్యాభావాచ్చ ప్రత్యయోత్పత్తిర్దుర్లభా| తథా దివ్యాంభసో గాంగసముద్రభేదః పరీక్షా చ నోక్తా| ప్రత్యుత తత్ర పఠ్యతే| (చ. సూ. అ. 27|191)- "జలమేకవిధం సర్వం పతత్యైంద్రం నభస్తలాత్| తత్పతత్పతితం చైవ దేశకాలావపేక్షతే" ఇతి| తథా నాలికేరోదకస్య గుణా నోక్తాః| తథా, అపక్వక్వథితక్షీరస్య స్వరూపవిశేషో నోక్తః| తథా కషాయే కియదౌషధం కిమవశేషం క్వథనీయమిత్యాది చ నోక్తం| మిశ్రకే స్నేహ ఏవమభ్యధాదసౌ| "త్రివృత్తాం త్రిఫలాం దంతీం దశమూలం పలోన్మితం| చతుర్గుణం జలం దత్త్వా" ఇత్యాది| తదేషామౌషధానాం కియన్మానమపి సలిలేనైతావతా కీదృశం కిముత క్వాథనిర్యాసావితి| తథా క్వథితశీతతోయమపి కియతా పాకేన పథ్యం భవతీతి నోక్తం| ముద్గో గ్రాహీతి చ నోక్తం| తథా చ తత్పాఠః (చ. సూ. అ. 27|22)-"కషాయమధురో రూక్షః శీతః పాకే కటుర్లఘుః| విశదః శ్లేష్మపిత్తఘ్నో ముద్గాః సూప్యోత్తమో మతః||" ఇతి| తథా వాస్తుకాదీనాం లఘుత్వం నోక్తం| తథాచ తత్పాఠః (చ. సూ. అ. 27|85)- "పాఠాసుషాసఠీశాకం వాస్తుకం సునిషణ్ణకం| విద్యాద్గ్రాహి త్రిదోషఘ్నం భిన్నవర్చస్తు వాస్తుకం||" ఇతి| తథేక్షువర్గే, (చ. సూ. అ. 27|234)- " శైత్యాత్మసాదాన్మాధుర్యాత్పౌండ్రకాద్వాంశికో వరః" ఇత్యసావభ్యధాత్| పౌండ్రకశ్చ వాంశికాద్వర ఇతి సుప్రసిద్ధమేతత్| అత్ర మతివైభవాద్భట్టారకహరిశ్చంద్రౌ వ్యాఖ్యావిశేషమవోచతాం| యథా పౌండ్రకాద్వాంశికోఽవర ఇతి| ఏవం చైతదుపపన్నమేవ| తదేవమాత్రేయస్యాపి తంత్రే యతో బహవో దోషా ఉద్భావ్యంతే, తతః కా గణనా తంత్రాంతరాణాం| తథా వేదోత్పత్తిరితి సంజ్ఞా తంత్రేఽస్మిన్సదోషత్వాన్న కృతా| తథా హి| ఆయుషో వేద ఆయుర్వేదః, తస్యోత్పత్తిరాయుర్వేదోత్పత్తిరితి భవితవ్యం| అత్ర కేచిదాహుః| ఆయుఃశబ్దలోపం కృత్వేహ నిర్దేశః కృతః| ఏవమపి సతి లోపస్తావదమంగలః| సోఽప్యాయుషః స చ శాస్త్రాదౌ| ఇత్యన్యాయ్యైవైషా సంజ్ఞా| కించ వేదోత్పత్తిరిత్యేతదపి తావద్వక్తుం న యుజ్యతే, నిత్యత్వాదస్య వేదస్య| నిత్యో హ్యయమాయుర్వేదః| ఆయుఃసంతానాదినిత్యత్వాత్| తథా హ్యాయుఃసంతానః| సర్వప్రాణిసంవేద్యశరీరాపరశరీరగో మనఃప్రబంధనిత్యతయా నిత్యః| అస్య నిత్యత్వాదాయుర్వేదోఽపి నిత్యః| నిత్యత్వాచ్చాస్యోత్పత్తిమత్త్వం వక్తుమయుక్తం| నన్వవబోధోపదేశాభ్యాముత్పత్తిరస్యోపలభ్యతే| యతః ప్రాగుపదేశాన్నాసావుపలభ్యతే| అత ఉపదేశానంతరముపదేశద్వారేణోపలభ్యతే| తస్మాదవబోధోపదేశావస్యోత్పత్తికారణత్వేన కల్పయిత్వోత్పత్తిమత్త్వమస్యోచ్యత ఇతి కైశ్చిదూచే| నైతద్యుక్తం| యతః సతో బోధోపదేశౌ స్తో నాసతః| తథా చాచష్టే లోకః| అమునా గురుణా ఛాత్రాయోపదిష్టం శాస్త్రమిదమితి| సత ఏవోపదేశావబోధౌ స్తః| తస్మాన్నావబోధోపదేశావస్యోత్పత్తికారణమిత్యతోఽపి హేతోర్వేదోత్పత్తిసంజ్ఞేత్యయుక్తా| ఇతి సంజ్ఞానాం సావద్యత్వం నిరూప్య నిరవద్యాయుష్కామీయసంజ్ఞా హి తంత్రే కృతా| యయోచ్చారితమాత్రయైవాఽశేషస్తంత్రార్థః ప్రకాశ్యతే| ప్రతిస్థానం చ యోఽధ్యాయః ప్రథమస్తత్సంజ్ఞయా స్థానార్థః| అన్యే చ యేఽధ్యాయాస్తంత్రేఽస్మింస్తత్సంజ్ఞాభిర్యథాస్వతంత్రమర్థజాతం ప్రకాశయంత ఇతి| ఇదమిదానీం పృఛ్యతే తంత్రకారః| యదస్మింస్తంత్రే కించిదుచ్యతే స్మ భవద్భిస్తత్స్వబుద్ధిపరికల్పితముత నేత్యాహ| స0 - ఇతిశబ్ద ఏవమర్థే| యథా ఇతి హ స్మ, తానాహ| హశబ్దోఽనుకంపాయాం| బ్రూధాతోః స్మ ఉపపదే భూతానద్యతనపరోక్షే 'లట్ స్మే ఇతి లట ఆహాదేశః| అత్రేరపత్యమాత్రేయః| 'ఇతశ్చానిఞః' ఇతి ఢక్| ఆత్రేయ ఆదిర్యేషాం ధన్వంతరిప్రభృతీనాం త ఏవం| మహాంతశ్చ తే ఋషయశ్చ మహర్షయః| మహత్వం తజ్జ్ఞానాతిశయయోగాత్| తేనాయమర్థోఽనేన కారణేనానుకంపయా, న తు ఫలాకాంక్షయా, భగవంత ఆత్రేయాదయో మహర్షయోఽబ్రువన్| నాస్మాభిః స్వమతిపరికల్పితం కించిదప్యత్రోక్తం| కేవలం దూతసందేశవచనన్యాయేన యుగానురూపః క్రమమాత్రోఽన్యథా కృత ఇత్యర్థః| తథా చాస్యైవసంగ్రహే- (సూ. అ. 1) "న మాత్రామాత్రమప్యత్ర కించిదాగమవర్జితం| తేఽర్థాః స గ్రంథసందర్భః సంక్షేపాయ క్రమోఽన్యథా" ఇతి| తదేవమాగమప్రామాణ్యమస్య తంత్రస్యేత్యుక్తం భవతి|

Adhikarana AyurvedotpattiH (2) · Śloka 2

ఆయుఃకామాయమానేన ధర్మార్థసుఖసాధనం| ఆయుర్వేదోపదేశేషు విధేయః పరమాదరః||2||

స0- ఆయుర్వేదయతి జ్ఞాపయతి ప్రకృతిజ్ఞానరసాయనదూతారిష్టాద్యుపదేశాదిత్యాయుర్వేదః| తస్యోపదేశా ఆయుర్వేదోపదేశాః| ఉపదిశ్యంత ఆయుర్వేదార్థా ఉపపత్తిభిరిత్యుపదేశా ఆయుర్వేదతంత్రాణి| తేషు పరమాదరః పాఠావబోధానుష్ఠానరూప ఉత్కృష్టో యత్నః కార్యః| ఆయుర్వేదోపదేశేష్వితి బహువచననిర్దేశాదయమర్థో బోధ్యతే| బహుష్వాయుర్వేదతంత్రేషు యత్నః కార్యః| అనేకాయుర్వేదావలోకనాద్ధి చికిత్సాయాం వైద్యస్య న మనాగపి సందేహో జాయతే| కిం కుర్వతా పురుషేణ-ఆయుః కామయమానేన జీవితమభిలషతా| కింభూతమాయుః, ధర్మార్థసుఖసాధనం| ధ్రియతే లోకోఽనేనేతి ధర్మః| అర్థ్యతే యాచ్యత ఇత్యర్థః| సుఖం ద్వివిధం, తాదాత్త్వికమాత్యంతికం చ| తాదాత్వికం కియత్కాలాంతరాస్థాయిత్వాత్సుఖావభాసం, న పరమార్థతః సుఖం| తథా చోక్తం- (చ. సూ. అ. 28/37) 'తాదాత్వసుఖసంజ్ఞేషు భావేష్వజ్ఞోఽనురజ్యతే| ఇతి| తదేతత్సంజ్ఞామాత్రేణ సుఖం న త్వత్యంతమితి ప్రదర్శయితుం సుఖసంజ్ఞేష్వితి మునినోక్తం| ఆత్యంతికం సుఖం మోక్షాఖ్యం, యత్ర న దుఃఖానాం శ్లేషః| తేషాం సాధనముపాయో ధర్మార్థసుఖసాధనం|

Adhikarana AgamashuddhiH (3-4) · Śloka 4

అథాస్యాయుర్వేదస్య గౌరవోత్పాదనాయాగమశుద్ధిం దర్శయతి బ్రహ్మా స్మృత్వాఽఽయుషో వేదం ప్రజాపతిమజిగ్రహత్| సోఽశ్వినౌ తౌ సహస్రాక్షం సోఽత్రిపుత్రాదికాన్మునీన్||3|| తేఽగ్నివేశాదికాంస్తే తు పృథక్ తంత్రాణి తేనిరే| |4|

స0- బ్రహ్మేత్యాది| బ్రహ్మా ఆయుషో వేదం స్మృత్వా ప్రజాపతిం దక్షమజిగ్రహద్ అవాబోధయత్| స్మృత్వేత్యనేనైతద్గమయతి బ్రహ్మణః స్మర్తృత్వమేవాత్ర న కర్తృత్వం| నిత్యత్వాదాయుర్వేదస్య| నిత్యత్వం చాస్య ప్రాక్ ప్రత్యపాది| గ్రహేర్ణ్యంతస్యాత్ర బుద్ధ్యర్థత్వాత్ ప్రజాపతిశబ్దస్య గతిబుద్ధీత్యాదినా కర్మసంజ్ఞా| స ప్రజాపతిరశ్వినావజిగ్రహత్| తౌ సహస్రాక్షమింద్రమజిగ్రహతామితి వచనవిపరిణామేన సంబంధః| స శక్రోఽత్రిపుత్రాదికాన్ మునీన్ బోధయామాస| అత్రిపుత్ర ఆత్రేయ ఆదిర్యేషాం ధన్వంతరినిమికాశ్యపాదీనాం త ఏవం| తే చాత్రేయాదయోఽగ్నివేశాదికానజిగ్రహన్| తే త్వగ్నివేశాదయః షట్ పృథక్ ప్రత్యేకం తంత్రాణి శాస్త్రాణ్యగ్నివేశభేడజాతూకర్ణపరాశరహారీతక్షారపాణినామాభిధేయాని తంత్రాణి తేనిరే విస్తారితవంతశ్చక్రుః| తంత్ర్యంతే ధార్యంత ఆయుర్వేదార్థా ఏభిరితి తంత్రాణి|

Adhikarana aShTA~ggahRudayopayogaH (4-5) · Śloka 5

నను యది తైస్తంత్రాణి పునర్యుగానురూపసందర్భైః సంగృహీతాని| తత్కిమిదానీమనేన శాస్త్రేణ కృతేనేత్యాహ | తేభ్యోఽతివిప్రకీర్ణేభ్యః ప్రాయః సారతరోచ్చయః||4|| క్రియతేఽష్టాంగహృదయం నాతిసంక్షేపవిస్తరం| |5|

స0- తేభ్య ఇతి| తేభ్యో గ్రంథేభ్యోఽతివిప్రకీర్ణేభ్యో విక్షిప్తేభ్య ఉచ్చావచోక్తార్థతయైవేతశ్చేతశ్చ గతేభ్యః| అత ఏవ కశ్చిదేవార్థః కస్మాదేవ తంత్రాంతరాజ్జ్ఞాయతే| యథా శల్యచికిత్సా సుశ్రుతప్రణీతాత్తంత్రాదేవావగమ్యతే న తథాగ్నివేశాదికాత్| ఊర్ధ్వాంగచికిత్సా చ జనకప్రణీతాత్తంత్రాద్యథావగమ్యతే న తథా సుశ్రుతప్రణీతాత్| అతః ప్రాయో బాహుల్యేన సారతరోచ్చయః క్రియతే| ఉచ్చీయంతే సంగృహ్యంతే విక్షిప్తాః పదార్థా అనేనేత్యుచ్చయః| యథా వా యవాదీనాం బహుక్షేత్రజాతానామేకస్మిన్ స్థానే ఉచ్చయో రాశీకృత్య స్థాపనం విధీయతే తథేహ సారతరాణాముచ్చయః| సారతరగ్రహణేనైతద్ద్యోతయతి, సంగ్రహేణైవ సారాణాముచ్చయః కృతః| అనేన తథా సారతరాణాం ప్రదేశానాముచ్చయః క్రియత ఇతి| కిం నామ అష్టాంగహృదయం| ఏతచ్చ సాన్వయార్థమస్య నామ| యథా శరీరస్య సర్వావయవేభ్యః ప్రధానదేశో హి హృదయం, తథేదమష్టాంగాయుర్వేదస్య ప్రధానభూతత్వాద్ హృదయమివ హృదయం| తథా చ తంత్రాంతే వక్ష్యతి (ఉ. అ. 40|88)- హృదయమివ హృదయమేతదిత్యాది| అష్టౌ చ తాన్యంగాన్యష్టాంగాని, తేషాం ప్రత్యేకం హృదయం, సారతరసంగ్రహణాత్| కీదృశమష్టాంగహృదయం| నాతిసంక్షేపవిస్తరం| సంక్షేపశ్చ విస్తరశ్చ సంక్షేపవిస్తరౌ, అతిశయేన సంక్షేపవిస్తరౌ యత్ర న, తన్నాతిసంక్షేపవిస్తరం| అతిశబ్దస్యాత్ర ప్రత్యేకం సంబంధః| అతిసంక్షేపం కించిత్తంత్రం యథా సిద్ధసారాది, కించిచ్చాతివిస్తరం యథా సంగ్రహాది| ఇదం తు తంత్రం నాతిసంక్షేపవిస్తరం| అతిసంక్షేపోక్తం స్వల్పధియాం నోపకృతయే| తేషాం హి యథోక్తాగమమాత్రం శ్రేయః, న తు వాక్యార్థపర్యాలోచనాదధికః పరామర్శః| అతివిస్తీర్ణం తు పాఠావబోధానుష్ఠానైస్తేషాం దుఃశక్యం స్యాత్| తస్మాదల్పమధ్యోత్త్కృష్టబుద్ధిశిష్యహితార్థం తంత్రమేతదుద్దిష్టం|

Adhikarana aShTA~ggAni (5-6) · Śloka 6

కాని పునస్తాన్యష్టాంగానీత్యాహ | కాయబాలగ్రహోర్ధ్వాంగశల్యదంష్ట్రాజరావృషాన్||5|| అష్టావంగాని తస్యాహుశ్చికిత్సా యేషు సంశ్రితా| |6|

స0- కాయేతి| కాయశ్చ బాలశ్చ గ్రహశ్చోర్ధ్వాంగం చ శల్యం చ దంష్ట్రా చ జరా చ వృషశ్చేతీతరేతరద్వంద్వః| నను సర్వస్యాశ్చికిత్సాయాః కాయాశ్రితత్వాత్ కాయశబ్దోఽర్థాదాక్షిప్త ఏవ| తత్కిమర్థం కాయశబ్ద ఉపాదీయతే| బ్రూమః| ప్రకర్షార్థం| యథా పురుషాయ అభిరూపాయ కన్యా దేయేత్యత్రాభిరూపగ్రహణాదభిరూపతమాయేతి ప్రతిపాద్యతే, తథేహాపి ప్రకృష్టో యః కాయః సంపూర్ణధాతుః ప్రకృష్టా చ యావస్థా, తథా యుక్తః| తత్సంగ్రహార్థః కాయశబ్ద ఉపాత్తః| తథా 'చిఞ్ చయనే ఇత్యస్మాద్ధాతోర్వ్యుత్పాదితః కాయశబ్దః| చీయతే ప్రశస్తదోషధాతుమలైరితి కాయః| తదేవం సర్వశరీరోపతాపకానామామపక్వాశయస్థనోద్భవానాం జ్వరరక్తపిత్తాతిసారాదీనాం రోగాణాం యత్రోపశమయోగో నిగద్యతే, తత్కాయచికిత్సానామాంగం| బలసత్త్వసంపూర్ణధాతుత్వాద్ యౌవనావస్థకాయస్య ప్రథమనిర్దేశః| బాలదేహేఽసంపూర్ణబలధాతుత్వాదప్రకృష్టవయోవస్థాప్రభావాత్ తచ్చికిత్సాంగం పృథఙ్నిర్దిష్టం| తథా బాలౌపయికభేషజం ధాత్రీదుగ్ధలక్షణం దుగ్ధోద్భవవ్యాధిప్రశమాదినిర్దేశాచ్చ| నన్వేవం వృద్ధస్య ప్రకృష్టవయోవస్థాయా అభావాత్తద్దేహే కాయచికిత్సేతి కథం వ్యపదేశః స్యాత్| అత్ర బ్రూమః| భూతపూర్వగత్యా వృద్ధదేహేన హి ప్రకృష్టవయోవస్థా పూర్వమనుభూతా| అతో భూతపూర్వగత్యా తత్ర కాయచికిత్సోపదేశో యుక్తః| ఏవం గ్రహచికిత్సా నామ, యత్ర దేవాదిగ్రహగృహీతానాం ప్రాణినాం శాంతికర్మ విధీయతే| యత్రోర్ధ్వజత్రుగతానాం రోగాణాంనేత్రకర్ణఘ్రాణాదిసంశ్రితానామాశ్చోతనశలాకాదినోపశమో వర్ణ్యతే తదూర్ధ్వాంగచికిత్సానామాంగం| అత్ర చ జన్మనః ప్రభృతి విచారోపదేశాద్బాలచికిత్సైవ ప్రాగ్వక్తుం యుక్తా| కింతు కాయచికిత్సా ప్రాధాన్యాత్ప్రాగుపన్యస్తా| తతోఽనంతరం బాలచికిత్సా| బాలస్య చ గ్రహసంబంధాద్ గ్రహచికిత్సా| తతః శరీరస్య మూలరక్షార్థమూర్ధ్వాంగచికిత్సా శాలాక్యం నామ| తతః శస్త్రసాధనసామాన్యేన శల్యచికిత్సా| పీడాకరణసమానత్వాత్ దంష్ట్రాచికిత్సా| దంష్ట్రా విషాత్మికా| విషేణాశు చ మరణే సంభావ్యమానే రసాయనోపయోగో యుక్త ఇతి రసాయనచికిత్సా| అథవా విషస్య రసాయనజేయత్వాద్రసాయనకథనప్రస్తావః| తతోఽనంతరం వాజీకరణస్య భరణేన ప్రస్తావః| తథా చాధీతే గ్రంథకృత్ (ఉ.అ.40|1)- "వాజీకరణమన్విచ్ఛేత్సతతం విషయీ పుమాన్ " ఇతి| రసాయనస్య పశ్చాదిత్యర్థః| యత్రాల్పదుష్టరేతసాం తదాప్యాయనప్రసాదోపజననరూపా చికిత్సా క్రియతే తద్వాజీకరణం| ఏవమేతాని కాయాదీని, తస్యాయుర్వేదస్య, అష్టావంగాన్యాహుర్వదంతి| బ్రహ్మాఽఽత్రేయాదయ ఇతి శేషః| యేషు కాయాదిషు చికిత్సా సంశ్రితా వ్యవస్థితా| (చ.సూ.అ.9|5)- " చతుర్ణాం భిషగాదీనాం శస్తానాం ధాతువైకృతే| ప్రవృత్తిర్ధాతుసామ్యార్థా చికిత్సేత్యభిధీయతే|" ఇతి మునిప్రోక్తలక్షణం నేహ తంత్రకృద్వ్యధత్త| చికిత్సాశబ్దాదేవాస్యార్థస్య లబ్ధత్వాత్| తథా చ నిర్దేష్టుమాహ| నిందాక్షమావ్యాధిప్రతీకారవిచారణాసు సా నిష్పద్యత ఇతి| కితేర్ధాతోర్వ్యాధిప్రతీకార ఏవాస్య వ్యుత్పాదితత్వాత్|

Adhikarana doShAH (6) · Śloka 6

కాయస్య దోషధాతుమలసముదాయత్వాత్తానేవ దోషాదీన్ నిర్దిదిక్షురాహ | వాయుః పిత్తం కఫశ్చేతి త్రయో దోషాః సమాసతః||6||

స0- వాయురితి| చ సముచ్చయే| కఫో దోషమధ్యే సముచ్చీయతే| ఇత్యనేన ప్రకారేణ, సమాసతః సంక్షేపాత్, త్రయో దోషాః| నను ప్రస్తుతత్వాదిహ ధాతుసంజ్ఞయా వాతాదయో నిర్దేష్టుం న్యాయ్యాః, న దోషసంజ్ఞయా| అస్త్యేవైతత్| కింతు రసాదిదూషణపూర్వకమేషాం వికారకరణే సామర్థ్యమితి ప్రదర్శనార్థం దోషసంజ్ఞయా తే నిర్దిష్టాః , న ధాతుసంజ్ఞయా| న హ్యేతే ధాతురూపా జాతు విరుద్ధత్వం కుర్వతే దేహధారణవర్ధకత్వాత్| ఏతే మునినాపి చరకేణ పూర్వం దోషసంజ్ఞయైవ నిర్దిష్టాః| తథా చ తద్గ్రంథః (సూ.అ.1/56)- "వాయుః పిత్తం కఫశ్చోక్తః శారీరో దోషసంగ్రహః " ఇతి| 'వాతపిత్తకఫా దోషాస్త్రయ ఏవ సమాసతః ' ఇత్యేవం నిర్దేశే కర్తవ్యే యదేషాం పృథగ్విభక్త్యా నిర్దేశః కృతః , స ప్రధానత్వఖ్యాపనార్థః| బహువచనాదేవ త్రిత్వే లబ్ధే త్రిగ్రహణం నియమార్థం| త్రయ ఏవ దోషాః , న చతుర్థోఽస్తీతి| తంత్రాంతరీయా హి చతుర్థం దోషమీహంతే| తేషాం హ్యయమభిప్రాయః| యథా దోషాణాం స్థానలక్షణకార్యవికారచికిత్సాద్యుపదేశస్తథా రక్తస్యాపి| తత్ర స్థానం , సర్వదేహవ్యాపిత్వేఽపి ప్లీహయకృతీ| లక్షణం చ, పద్మేంద్రగోపహేమాదీత్యాది| కార్యం, దేహస్యోత్పత్తిస్థితీ| వికారః, విసర్పప్లీహాది| చికిత్సా, సిరావ్యధాదికం కర్మేతి| తదేతదసారం| వాతాదయో హ్యస్య దూష్యస్య సతః కథం దోషత్వం కర్తుం పారయంతి| యతః ప్రాధాన్యాదన్వర్థనామత్వాచ్చ వాతాదీనామేవ దోషత్వం, న రసాదీనాం| వాతాదయో హి స్వాతంత్ర్యాత్ప్రధానాః| దూషయంతీతి దోషా ఇతి తేషామేవ చానుగతార్థా సంజ్ఞా ప్రవృత్తా| రసాద్యాస్తు పారతంత్ర్యాదప్రధానాః| తే చ వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| తస్మాద్రక్తస్య దూష్యత్వం, న దోషత్వం| యద్యేవం వాతాదీనామన్యోన్యదూషణాద్ దూష్యత్వం స్యాత్| పిత్తేన హి శ్లేష్మా దూష్యత ఇతి దృశ్యతే| యథా పాండురోగనిదానే (ని.అ.13) పిత్తప్రధానా ఇత్యారభ్య యావత్ శ్లేష్మత్వగ్రక్తమాంసాని ప్రదూష్యేత్యాది| తదత్ర శ్లేష్మా పిత్తేన దూష్యతే| తథా శ్లేష్మవద్రక్తస్యాపి దోషత్వప్రసంగ ఇతి యో మన్యేత, తం ప్రతి బ్రూమః| విషమ ఉపన్యాసః| వాతాదయో హి సర్వదైవ రసాదీన్ దూషయంతి, న తు రసాదయః కదాచిదపి వాతాదీన్ దూష్యంతి| వాతాదీనాం తు మధ్యాద్యది కశ్చిద్దూష్యతే, స తేషామన్యతమేన| తథా చ ప్రకృతిలక్షణే వాతప్రకృతేః పిత్తప్రకృతేః, శ్లేష్మప్రకృతేశ్చ యథా లక్షణం దృశ్యతే, నైవం రక్తప్రకృతేః| తథా చ తంత్రకారేణ జ్వరాదయో వాతాదివిశేషణవిశిష్టా ఏవోక్తాః| యథా వాతజ్వరోఽయం పిత్తజ్వరోఽయం శ్లేష్మజ్వరోఽయం, న తు రక్తజ్వరోఽయమితి నిర్దిష్టః| యేఽపి రక్తజా వికారా విసర్పాదయస్తేష్వపి ఘృతదగ్ధన్యాయేన వ్యపదేశో బోధ్యః| యథా ఘృతస్యాంతర్హితేనాగ్నినా దగ్ధో ఘృతదగ్ధ ఇత్యుచ్యతే, తద్వద్రక్తస్థైర్వాతాదిభిర్దోషైర్జాతో రక్తజోఽయమిత్యుచ్యతే| యత్ర క్వచిద్రక్తస్య దోషసంజ్ఞా కుష్ఠచికిత్సితాదౌ దృశ్యతే, సా సంజ్ఞామాత్రేణైవ, నాసావనుగతార్థా| తస్య దూష్యత్వేనైవ ప్రవృత్తేః| తథా చైవం పురీషాదీనామపి సంజ్ఞామాత్రేణ వ్యవహారో దృశ్యతే| యథా (హృ.చి.అ.18|38)- "న ఘృతం బహుదోషాయ దేయం యన్న విరేచనం| తేన దోషో హ్యుపస్తబ్ధః" ఇత్యాది| అత్ర పురీషస్య దోషత్వముక్తం| తథోదరచికిత్సితే చరకస్య, జ్వరచికిత్సితే వా అస్య, (హృ.చి.అ.1|10)- "దోషేణ భస్మనేవాగ్నౌ ఛన్నేఽన్నం న విపచ్యతే| తస్మాదాదోషపచనాజ్జ్వరితానుపవాసయేత్||" ఇతి| అత్ర ఆమస్యాపి దోషత్వముక్తం| తదేవం వాతాదయస్త్రయ ఏవ దోషాః, న రక్తమితి స్థితమేతత్ సమాసతః| విస్తరతస్తు సంసర్గసన్నిపాతక్షయసమతాభేదభిన్నాస్తారతమ్యపరికల్పనయా చ కల్ప్యమానా ఆనంత్యం యాంతి|

Adhikarana doShAvasthAdvayam (7) · Śloka 7

వికృతావికృతా దేహం ఘ్నంతి తే వర్తయంతి చ| |7|

స0-వికృతాః స్వభావప్రచ్యుతాః, దేహం ఘ్నంతి| దేహపదమత్ర జీవితోపలక్షణార్థం| జీవితేన వినా కుర్వంతీత్యర్థః| అవికృతాః పునర్దేహం వర్తయంతి యాపయంతి| వికృతానాం దోషాణాం ప్రాగుపన్యాసః, తేషాం ప్రకృత్యవస్థానే నిత్యం భిషజా యత్నవతా భావ్యమితి సూచనార్థం| అన్యథా మహాంప్రత్యవాయః స్యాత్|

Adhikarana doShasthAnAni (7) · Śloka 7

ఇదానీమేషాం వ్యాపినామపి విశిష్టస్థానం వివక్షురాహ | తే వ్యాపినోఽపి హృన్నాభ్యోరధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః||7||

స0- అధశ్చ మధ్యశ్చోర్ధ్వం చాధోమధ్యోర్ధ్వాని, తాని సంశ్రయ ఆశ్రయో యేషాం తేఽధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః| హృచ్చ నాభిశ్చ హృన్నాభీ, తయోర్హృన్నాభ్యోః| తే వాతాదయో యాపినోఽపి సర్వశరీరచరా అపి హృన్నాభ్యోరధోమధ్యోర్ధ్వసంశ్రయాః| విశేషేణేతి వాక్యశేషః| నను కిమిదం వాక్యశేషత్వం నామ| ఉచ్యతే| యస్మిన్ ఖలు పదేఽనుచ్చార్యమాణేఽర్థగతిం పశ్యంత్యాచార్యాః, తచ్ఛేషమితి| ఉచ్చారణకాలే తేన వినాఽభిధేయసిద్ధేః| వ్యాఖ్యాకాలే తు మందబుద్ధివ్యుత్పత్తయే వ్యాచక్షతే| తత్ర నాభేరధో వాయోః స్థానం| హృన్నాభ్యోర్మధ్యే పిత్తస్య| హృదయాదూర్ధ్వం కఫస్య| నను హృన్నాభ్యోరితి కథం నిర్దేశో యావతా ప్రాణ్యంగత్వాదేకవద్భావే సనపుంసకమితి నపుంసకత్వే హృన్నాభి ఇతి ప్రాప్నోతి| అత్ర బ్రూమః| ప్రాణ్యంగానాం సమాహార ఏవ ద్వంద్వ ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాన్నైకవద్భావః| తదభావాచ్చ తదాశ్రయం నపుంసకత్వం న భవతి| తథా చోక్తం| సర్వోఽపి ద్వంద్వో విభాషైకవద్భవతీతి| దృశ్యతే చాన్యత్రాపి| తథా చ రుద్రభట్టః (రుద్రటః కావ్యాలంకారే అ.7/81)- - "కౌటిల్యం కచనిచయే కరచరణాధరదలేషు రాగస్తే" ఇత్యాది| తథా, అస్యైవ గ్రంథకృతః (ని.అ.7/19) "శిరఃపృష్ఠోరసాం శూలం" ఇతి| తథా, (ని.అ.16|6) "జానుజంఘోరుకట్యంసహస్తపాదాంగసంధిషు" ఇతి| తథా, "వాయుః సంధ్యస్థిమజ్జసు" ఇత్యాది| తస్మాద్ధృన్నాభ్యోరితి ప్రయోగో న్యాయ్య ఏవ|

Adhikarana doShakAlAH (8) · Śloka 8

అథైషాం సకలకాలవ్యాపినామపి నియతకాలత్వం దర్శయన్నాహ వయోహోరాత్రిభుక్తానాం తేఽంతమధ్యాదిగాః క్రమాత్| |8|

స0-వయశ్చ అహశ్చ రాత్రిశ్చ భుక్తం చ వయోహోరాత్రిభుక్తాని తేషాం, క్రమాద్యథాసంఖ్యం, తే వాతాదయః, అంతమధ్యాదిగా భవంతి| అంతశ్చ మధ్యశ్చాదిశ్చాంతమధ్యాదయస్తేషు గచ్ఛంతీత్యంతమధ్యాదిగాః| అన్యత్రాపి దృశ్యత ఇతి డః| తేనాయమర్థః, వయసః మనుష్యాయుషః, అంతః పశ్చిమో భాగః, వాయోః కోపకాలః| మధ్యో భాగః పిత్తస్య| ఆద్యో భాగః కఫస్య| ఏవమహ్నో రాత్రేశ్చ యోజ్యం| భుక్తమాహారః, తస్యాంతే జఠరాగ్నిసంయోగవశాద్రసానాం జీర్ణప్రాయావస్థా, వాయోః కోపకాలః| మధ్యో విదాహావస్థా, పిత్తస్య| ఆద్యావస్థా తు యస్యాం మధురీభావ ఆహారస్య, తత్ర కఫస్య కోపకాలః| యద్యపి చాహారస్య జఠరాగ్నిసంయోగవశాద్బహ్వ్యోఽపి సూక్ష్మా అవస్థాః సంభావ్యంతే, తథాప్యేతాసామేవ సుతరాముపయోగిత్వాదిహ నిర్దేశః| తథా ఏతా ఏవ తిస్రోఽవస్థాః స్వకర్మ దర్శయంతి| వక్ష్యతి హి (శా.అ.3/57)- - "ఆదౌ షడ్రసమప్యన్నం మధురీభూతమీరయేత్| ఫేనీభూతం కఫం, యాతం విదాహాదమ్లతాం తతః| పిత్తమామాశయాత్కుర్యాచ్చ్యవమానం, చ్యుతం పునః| అగ్నినా శోషితం పక్వం పిండితం కటు మారుతం" ఇతి|

Adhikarana agnisvarUpam (8) · Śloka 8

అధునాఽగ్నిస్వరూపం ప్రస్తౌతి | తైర్భవేద్విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చాగ్నిః సమైః సమః||8||

స0- తైశ్చ వాతాదిభిః పుంసో యథాక్రమేణాగ్నిర్విషమస్తీక్ష్ణో మందశ్చ భవేత్| వాతాదయశ్చ సముదితా ఏవ శరీరజననే సమర్థాః, ఇత్యవశ్యం సర్వైరేవ భవితవ్యం| ఇహ తు య ఏకస్య వ్యపదేశస్తత్రోత్కర్షో ద్రష్టవ్యః| వాతోత్కర్షేణ విషమః, పిత్తోత్కర్షేణ తీక్ష్ణః, కఫోత్కర్షేణ మంద ఇతి| సమైర్హాన్యుత్కర్షవర్జితైః సమః| లక్షణమేషామంగవిభాగే శారీరే వక్ష్యతి (శా. అ. 3/74)- యః పచేత్సమ్యగేవాన్నమిత్యారభ్య యావచ్చిరాత్పచేదితి| యత్ర తు ద్వయోర్దోషయోరుత్కర్షత్వం, తత్ర సద్వైద్యేన స్వధియా కల్ప్యం| యథా, వాతపిత్తయోరుత్కర్షే వాయోర్యోగవాహిత్వాత్తీక్ష్ణః| ఏవం వాతకఫయోరుత్కర్షే మందః| కఫపిత్తయోస్తూత్కర్షే ఆహారవిశేషవశాత్కదాచిత్తీక్ష్ణః కదాచిన్మంద ఇతి|

Adhikarana koShThacAturvidhyam (9) · Śloka 9

అగ్నిచాతుర్విధ్యముక్త్వా తదాశ్రయస్య కోష్ఠస్య చాతుర్విధ్యం వివక్షురాహ కోష్ఠః క్రూరో మృదుర్మధ్యో మధ్యః స్యాత్తైః సమైరపి| |9|

స0-తైర్వాతాదిభిః, యథాక్రమం క్రూరమృదుమధ్యలక్షణః కోష్ఠో భవతి| వాతోత్కర్షేణ క్రూరః| పిత్తోత్కర్షేణ మృదుః| కఫోత్కర్షేణ మధ్యః| సమైః పునరేతైర్హాన్యుత్కర్షవర్జితైర్మధ్య ఏవ కోష్ఠః| క్రూరాదీనాం తు లక్షణం వమనవిరేచనవిధౌ (సూ.అ.18/34) వక్ష్యతి| నను సమైర్వాతాదిభిః కథం మధ్యకోష్ఠతా స్యాదితి| బ్రూమః| సమానాం వాతాదీనాం మధ్యే ద్వయోర్వాతపిత్తయోః స్వం స్వం క్రూరకోష్ఠత్వమృదుకోష్ఠత్వలక్షణాఖ్యం చ విరుద్ధం కర్మ యుగపత్కర్తుం న ఘటతే| తృతీయస్తు సమ ఏవ కఫః| సోఽనయోర్మధ్యే మధ్యమాం వృత్తిమాశ్రిత్య స్థితో నైకేనాపి సహ విరుధ్యతే| అత ఏవ తత్కార్యం మధ్యకోష్ఠతాలక్షణం తే వాతపిత్తే నిషేద్ధుం నైవ ఘటేతే| ఏవం చ తేనావశ్యమాత్మీయం మధ్యకోష్ఠతాలక్షణం కర్మ కర్తవ్యం, యతో వాతకర్మణః క్రూరకోష్ఠతాలక్షణస్య పిత్తకర్మణో మృదుకోష్ఠతాలక్షణస్య చ విరుద్ధత్వాత్| అతో మధ్యకోష్ఠతైవ సమైర్వాతాదిభిర్న్యాయ్యా| ఇత్యాంస్తు విశేషః| పూర్వో యో మధ్యకోష్ఠః సోఽవశ్యం ప్రమాణాధికేన కఫేన జన్యతే| మధ్యః స్యాత్తైః సమైరపీతి సమగ్రహణలింగాత్| ఇతరస్తు మధ్యకోష్ఠః సమదోషమధ్యస్థితేన సమేనైవ స్వప్రమాణస్థితేన శ్లేష్మణా భవతీత్యనయా రీత్యా హేతుభేదాదన్యత్వం| తథా మధ్యకోష్ఠయోర్లక్షణభేదోఽపి దృశ్యతే| యథా (చ.సి.అ.1/8)- "శ్లేష్మాధికశ్ఛర్దయతే హ్యదుఃఖం విరిచ్యతే మందకఫస్తు సమ్యక్" ఇతి| తదయమత్రార్థః| శ్లేష్మాధికే మధ్యకోష్ఠే న సమ్యగ్ విరేచిత్వం, సమకఫే తు మధ్యకోష్ఠే సువిరేచిత్వమితి|

Adhikarana dehajanma prakRutisvarUpam (9-10) · Śloka 10

ఇదానీం ప్రకృతిస్వరూపం ప్రస్తౌతి శుక్రార్తవస్థైర్జన్మాదౌ విషేణేవ విషక్రిమేః||9|| తైశ్చ తిస్రః ప్రకృతయో హీనమధ్యోత్తమాః పృథక్| సమధాతుః సమస్తాసు శ్రేష్ఠా నింద్యా ద్విదోషజాః||10||

స0-తైశ్చ వాతాదిభిస్తిస్రః ప్రకృతయః పృథగ్భవేయుర్హీనమధ్యోత్తమాః| ప్రకృతిః శరీరస్వరూపం| శుక్రార్తవస్థైరితి, శుక్రం పితుర్ద్విత్రిబిందుకావస్థం రేతః| ఋతౌ భవమార్తవం, మాతుర్ద్విత్రిబిందుకావస్థం శోణితం| శుక్రం చార్తవం చ శుక్రార్తవే, తత్ర తిష్ఠంతీతి శుక్రార్తవస్థాః, తైస్తథావిధైర్జన్మాదౌ గర్భాధానకాలే జన్మప్రారంభే గర్భాదావిత్యర్థః| నను చ యదా వాతాదయోఽధికాః శుక్రార్తవే తిష్ఠంతి, తదా కుతః శరీరస్య నిష్పత్తిర్భవతీతి| యతశ్చ యో దోషాణామధికో భావః సైవ వికృతిః| తత్కథం దోషా ఆధిక్యం ప్రాప్తాః ప్రకృతేః కారణతాముత్సహంతే, వికృతత్వాత్| న హి వికృతిః కదాచిత్ప్రకృతేః కారణమితి వక్తుం యుజ్యతే| కారణసదృశేన చ కార్యేణ భవితవ్యమిత్యాశంక్య సపరిహారం దృష్టాంతమాహ| విషేణేవ విషక్రిమేరితి| యథా విషేణ జీవితనాశహేతునాస్య విషక్రిమేర్జన్మ ప్రకృతేః సంభవో దృశ్యతే| తథా ఏతైర్దూషణస్వభావైరపి ప్రమాణాధికైర్దోషైః శుక్రార్తవస్థైరేవ జన్మాదౌ శరీరస్య నిష్పత్తిర్భవతీతి| వాతోత్కర్షేణ హీనా| పిత్తోత్కర్షేణ మధ్యమా| కఫోత్కర్షేణోత్తమా| సర్వాసు ప్రకృతిషు మధ్యే యా సమధాతుః ప్రకృతిః, సా సమా శ్రేష్ఠోత్తమా చతుర్థీ| సమా ధాతవో యస్యాః| ధాతుశబ్దోఽత్ర దోషపర్యాయః, "ధారణాద్ధాతవః" ఇతి (సం.సూ.అ.20) వచనాత్| యా వాతపిత్తజా వాతశ్లేష్మజా పిత్తశ్లేష్మజా ఇతి మిశ్రదోషజాస్తిస్రః ప్రకృతయస్తా నింద్యా గర్హణీయాః, అనారోగ్యాస్పదత్వాత్|

Adhikarana tridoShaguNAH (11-12) · Śloka 12

తత్ర రూక్షో లఘుః శీతః ఖరః సూక్ష్మశ్చలోఽనిలః| పిత్తం సస్నేహతీక్ష్ణోష్ణం లఘు విస్రం సరం ద్రవం||11|| స్నిగ్ధః శీతో గురుర్మందః శ్లక్ష్ణో మృత్స్నః స్థిరః కఫః|12|

స0-తత్రేతి నిర్ధారణే| తత్ర తేషు దోషేషు మధ్యే, అనిలో వాయుః, రూక్షో, లఘుః, శీతః, ఖరోఽమృదుః, సూక్ష్మః స్రోతఃప్రచారిత్వాత్, చలో గమనశీలో నైకత్ర తిష్ఠతీతి| నన్వనుష్ణాశీతో వాయుః కాణాదైః పఠితః| ఇహాపి యోగవాహ్యనుజ్ఞానాదనుష్ణాశీత ఏవేష్యత ఇతి| తథా చోక్తం (చ.చి.అ.3/38)- "యోగవాహీ పరం వాయుః సంయోగాదుభయార్థకృత్| దాహకృత్తేజసా యుక్తః శీతకృత్సోమసంశ్రయా" ఇతి| తథా (హృ.ని.అ.2/48)- "పవనే యోగవాహిత్వాచ్ఛీతం శ్లేష్మయుతే భవేత్| దాహః పిత్తయుతే" ఇతి| ఉచ్యతే| సత్యమేతదనుష్ణాశీత ఏవ వాయుః| తస్య యోగవాహిత్వేఽపి తావన్మాత్రాద్దాహోదయాచ్ఛైత్యం స్వాభావికం న వినశ్యతి| శీతగుణవ్యావర్ణనే చేదం ప్రయోజనముష్ణేనాయముపశామ్యతీతి ప్రతిపత్త్యర్థం| స0-సస్నేహమీషత్స్నిగ్ధం| సశబ్ద ఈషదర్థే| యథా (చ.సూ.అ.27/237)- "సతిక్తా యా సశర్కరా"| ఏవమీషత్స్నేహో యస్య తత్సస్నేహం| తీక్ష్ణం శీఘ్రకారి మందవిపరీతం సూచీవ భినత్తి| ఉష్ణం| లఘు| విస్రం దుర్గంధి మత్స్యామగంధి| సరం వ్యాప్తిశీలం సరణశీలమూర్ధ్వాధః ప్రవర్తతే న స్థిరమాస్తే, శకృద్విస్రంసి వా| ద్రవం చ| స0-స్నిగ్ధగుణయోగాత్స్నిగ్ధః| శీతోఽనుష్ణః| గురుర్లఘుర్న భవతి| మందశ్చిరకారీ, తీక్ష్ణవిపరీతః| శ్లక్ష్ణోఽపరుషః| మృత్స్నో మృద్యమానోఽంగులిగ్రాహీ పిచ్ఛిలగుణయుక్తః చకచకాయమానః| స్థిరోఽవ్యాప్తిశీలః| ఏవం తద్గుణయోగాత్ గుణగుణినోరభేదోపచారాద్వాతాదయో గుణతో నిర్దిష్టాః|

Adhikarana saMsargaH sannipAtashca (12) · Śloka 12

ఏషాం చ మిశ్రీభూతానాం తంత్రవ్యవహారార్థం సంజ్ఞాద్వయమాహ | సంసర్గః సన్నిపాతశ్చ తద్ద్విత్రిక్షయకోపతః||12||

స0-ఏతదుక్తం భవతి| ద్వయోః స్వప్రమాణాధికయోః క్షీణయోర్వా సంయోగః సంసర్గః| త్రయాణాం దోషాణాం వృద్ధానాం క్షీణానాం వా సంయోగః సన్నిపాతః|

Adhikarana dhAtavaH (13) · Śloka 13

దోషానుక్త్వా ధాతవ ఉచ్యంతే రసాసృఙ్మాంసమేదోఽస్థిమజ్జశుక్రాణి ధాతవః| సప్త దూష్యాః|13|

స0-రసాదయః సప్త ధాతుసంజ్ఞాః శరీరధారణాద్ధాతవః| తే చ దూష్యాః, వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| యస్మాద్వాతాదీనాం దూషణస్వభావత్వాద్యా దోషసంజ్ఞా, సాన్వర్థసంజ్ఞా| దూషయంతీతి దోషాః| అతోఽవశ్యం తే దూష్యమపేక్షంతే| కర్మ వినా కర్తుః క్రియాయా అసంభవాత్| కర్తారం వినా కర్మణో న కర్మత్వం| ఏవం దోషైర్వినా రసాదీనాం దూష్యనామ న ఘటతే| తైర్వినాఽపి వాతాదీనాం దోషనామ| తస్మాత్పరస్పరాపేక్షత్వాదనయోర్దూష్యదోషయోర్దూష్యత్వేన దోషత్వేన చ సంజ్ఞాలాభః|

Adhikarana malAH (13) · Śloka 13

మలా మూత్రశకృత్స్వేదాదయోఽపి చ||13||

స0- మూత్రశకృదాదయో మలా ఉచ్యంతే| అపిచేతిశబ్దాద్ దూష్యాశ్చేతి| న కేవలం రసాదయ ఏవ దూష్యాః, యావన్మలాస్తేఽపి వాతాదిభిర్దూష్యంత ఇతి దూష్యాః| ఏవం చ రసాదీనాం దూష్యసంజ్ఞా ధాతుసంజ్ఞా చ| తథా విణ్మూత్రాదీనాం మలసంజ్ఞా దూష్యసంజ్ఞా చ| ఇతి దోషధాతుమలనిర్దేశేన దేహో వ్యాఖ్యాతః| తథా చోత్తరగ్రంథే (సూ.అ.11/1)- "దోషధాతుమలా మూలం సదా దేహస్య" ఇతి| తస్య చ దేహస్య యథా సంతతం కేనచిదుపాయేన పరిపాలనం నిష్పద్యతే, తముపాయం దర్శయితుమాహ-

Adhikarana sarveShAM vRuddikShayau (14) · Śloka 14

వృద్ధిః సమానైః సర్వేషాం విపరీతైర్విపర్యయః| |14|

స0- సర్వేషాం దోషధాతుమలాదీనాం శరీరాశ్రితానాం, సమానైస్తుల్యసద్భావైః, వృద్ధిః స్వప్రమాణాధిక్యం| విపరీతైర్విశిష్టతయా వ్యవస్థితైః, విపర్యయః క్షయః| అయనం అయః గతిః, విపరీతా గతిర్విపర్యయోఽపచయః| సామాన్యవిశేషైర్ద్రవ్యగుణకర్మభేదేన త్రిప్రకారోఽధిగచ్ఛతి| తథా చాహుః- "సర్వేషాం సర్వదా వృద్ధిస్తుల్యద్రవ్యగుణక్రియైః| భావైర్భవతి భావానాం విపరీతైర్విపర్యయః"| ద్రవ్యతో యథోక్తం (సం.సూ.అ.19)- "రక్తమాప్యాయ్యతే రక్తేన, మాంసం మాంసేన, మేదో మేదసా, అస్థి తరుణాస్థ్నా, మజ్జా మజ్ఞా, శుక్రం శుక్రేణ, తథా గర్భశ్చామగర్భేణ"| తత్ర రక్తేన రక్తమిత్యుభయమప్యౌదకం| మాంసేన మాంసమితి పార్థివం| తథా, సలిలాత్మకం పయస్తదాత్మకమేవ శ్లేష్మాణమభివర్ధయతి| తద్వత్క్షీరజాతం ఘృతం శుక్రం| తథా జీవంతీకాకోల్యాదయః సోమాత్మానో ద్రవ్యవిశేషాః సౌమ్యధాత్వేకకారణాని స్నేహబలపుంస్త్వౌజాంసి| మరీచపంచకోలభల్లాతకాదయో బుద్ధిమేధాగ్న్యాదీన్ సంవర్ధయంతి| గుణతః- చోచమోచఖర్జూరాణి పార్థివాని ద్రవ్యతో నిర్దిష్టాన్యపి శ్లేష్మాణముదకాత్మకమభివర్ధయంతి, స్నిగ్ధగురుశీతాదిగుణసామాన్యాత్| కర్మాపి త్రివిధం కాయవాఙ్మనోవ్యాపారాత్మకం| తత్ర కాయికాని- ధావనలంఘనప్లవనాదీని చలత్వసామాన్యాద్వాయోర్వృద్ధయే| వాచికాని--భాష్యాధ్యయనగేయాదీని, మానసాని-మనోవ్యాపారాశ్చింతాకామశోకభయాని, తాన్యపి మనసః క్షోభణహేతుత్వాద్వాయోర్వృద్ధికరాణి| తథా సంతాపకృత్త్వసామాన్యాత్క్రోధేర్ష్యాది పిత్తస్య| స్వప్నాలస్యశయ్యాసుఖాదీని స్థైర్యసామాన్యాత్కఫస్యేతి| విపర్యయస్తు క్షయాయ| యథాహ| ద్రవ్యతః (సం.సూ.అ.14, చ.సూ.అ.25)- "గవేధుకాన్నం కర్శనీయానాం"| తత్ర వాతాత్మికయా గవేధుకయా పార్థివానాం మాంసాదీనాం క్రశిమా క్రియతే| తథా తైజసేన క్షారేణ శ్లేష్మణః| గుణతో యథా- ఆరనాలమౌదకం శ్లేష్మాణం తద్విపరీతైర్లఘురూక్షోష్ణతీక్ష్ణవిశదగుణైః క్షపయతి| కర్మతః- నిద్రాలస్యసౌమనస్యాని సపరిస్పందం వాతమపరిస్పందస్వభావతయాఽపచిన్వంతి| తథా పరిస్పందరూపాశ్చింతావ్యవాయవ్యాయామా మందపరిస్పందవైపరీత్యాత్కఫమితి|

Adhikarana rasAH (14-15) · Śloka 15

వర్ణితమేవ వృద్ధిః సమానైః, క్షయో విపరీతైరితి| తౌ తు వృద్ధిక్షయౌ యతో వాయ్వాదీనాం భవతః, తత్ప్రఖ్యాపనార్థమాహ రసాః స్వాద్వమ్లలవణతిక్తోషణకషాయకాః||14|| షడ్ ద్రవ్యమాశ్రితాస్తే చ యథాపూర్వంబలావహాః| |15|

స0- స్వాద్వాదయః షడ్రసాః, రసనేంద్రియగ్రాహ్యత్వాద్రసాః| తే చ రసా ద్రవ్యం పంచభూతాత్మకమాశ్రితాః, యథాపూర్వం చ బలావహాః| యో యః పూర్వో యథాపూర్వం, బలావహా బలప్రాపకాః| బలమావహంతి ప్రాపయంతీతి యావత్| తస్మాత్సర్వేభ్యో రసేభ్యో మధురో రసః ప్రకర్షేణ దేహినాం బలకరః| కషాయస్తు సర్వేభ్యో జఘన్యబలావహః| తత్ర స్వాదుర్మధురో ఘృతగుడాదిః| అమ్లోఽమ్లికామాతులుంగాదిః| లవణః సైంధవాదిః| తిక్తో భూనింబాదిః| ఊషణః కటుకో మరీచాదిః| కషాయో హరీతక్యాదిః| స్వాదుర్మధురపర్యాయః| ఊషణః కటుకపర్యాయః| యథా త్ర్యూషణం త్రికటుకముచ్యతే| కషాయ ఏవ కషాయకః, యథా కటురేవ కటుకః| షడితి షడేవ, న న్యూనా అధికా వా| యద్యపి తే రసా గుణాః స్వాద్వాదిభేదతస్తథా సంసర్గతస్తథాఽనురసతస్తారతమ్యపరికల్పనావశతోఽపి భిద్యమానరూపా అపి షట్త్వం నాతివర్తంతే|

Adhikarana rasAnAM guNAH (15-16) · Śloka 16

| తత్రాద్యా మారుతం ఘ్నంతి త్రయస్తిక్తాదయః కఫం||15|| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తమన్యే తు కుర్వతే| |16|

స0- తత్ర తేషు రసేషు మధ్యే, ఆద్యాస్త్రయః స్వాద్వమ్లలవణాః, మారుతం ఘ్నంతి శమయంతి| అన్యే తు తిక్తోషణకషాయాస్తమేవ చానిలం కుర్వతే కోపయంతి| తిక్తాదయస్త్రయస్తిక్తోషణకషాయాః కఫం ఘ్నంతి ప్రశమయంతి| అన్యే తు మధురామ్లలవణాస్తమేవ కఫం కుర్వతే| కషాయతిక్తమధురాః పిత్తం ఘ్నంతి| అన్యే త్వమ్లలవణకటుకాస్తదేవ పిత్తం కుర్వతే| ఏతేనేదముక్తం భవతి| మధురో వాతపిత్తఘ్నః శ్లేష్మకరః| అమ్లో వాతం హంతి, కఫపిత్తే తు జనయతి| లవణో మారుతం హంతి, కఫపిత్తే తు కురుతే| తిక్తః కఫపిత్తే నాశయతి, వాతం తు జనయతి| ఊషణః కఫం నాశయతి, వాతపిత్తే తు జనయతి| కషాయః కఫపిత్తే హంతి, వాతం తు కరోతీతి|

Adhikarana rasAshrayadravyasya triprakAratvam prabhAvabhedAH (16) · Śloka 16

ఏషాం చ రసానామాశ్రయో ద్రవ్యం, తచ్చ త్రిప్రకారమిత్యాహ శమనం కోపనం స్వస్థహితం ద్రవ్యమితి త్రిధా||16||

స0- ఇతి అనేన ప్రకారేణ శమనాదిభేదేన, త్రిధా త్రిప్రకారం, ద్రవ్యం| అన్యేన ప్రకారేణ ద్విధా అథవా అనేకధా| ఇతిశబ్దః ప్రకారార్థేఽభిహితః| యత్ కుపితాన్ వాతాదీన్ దోషాన్ శమయతి, తచ్ఛమనం| యథా- తైలం ఘృతం మాక్షికం| తత్ర తైలం స్నేహౌష్ణ్యగౌరవయోగాద్వాతం తద్విపరీతగుణం శమయతి| సర్పిర్మాధుర్యశైత్యమాంద్యగుణయోగాత్తద్విపరీతగుణం పిత్తం| మధు చ రౌక్ష్యతైక్ష్ణ్యకషాయయోగాత్తద్విపరీతగుణం కఫం| యద్వాతాదీన్ దోషాన్ రసాదీంధాతూన్ మూత్రాదీన్మలాంశ్చ కోపయతి, తత్కోపనం| యథా- యవకపాటలభాషమత్స్యామమూలకసార్షపమందకదధికిలాటవిరుద్ధమత్స్యపయః ప్రభృతి| దోషాదీనాం మలపర్యంతానాం స్వప్రమాణస్థితానాం సామ్యానువృత్తిహేతుర్యద్ద్రవ్యం తత్ స్వస్థేభ్యో హితం| యచ్చ స్వాస్థ్యానువృత్తిం కరోతి, ఋతుచర్యాధ్యాయే సేవ్యత్వేనోక్తం| తథా మాత్రాశితీయాధ్యాయే రక్తశాలిషష్టికయవగోధూమజాంగలమాంసజీవంతీశాకదివ్యోదకక్షీరాది| తథా యదూర్జస్కరం రసాయనవాజీకరణం సర్వదా శీలనీయత్వేన నిర్దిష్టం|

Adhikarana vIryadvaividhyam (17) · Śloka 17

తస్య వీర్యమాహ ఉష్ణశీతగుణోత్కర్షాత్తత్ర వీర్యం ద్విధా స్మృతం| |17|

స0- తత్ర తస్మిన్ ద్రవ్యే, వీర్యం ద్వివిధం| వింశతేర్గుణానాం మధ్యాద్ద్వావుష్ణశీతౌ, తదుత్కర్షాద్వీర్యమితి సర్వాయుర్వేదప్రసిద్ధౌ, ద్వావేవ గుణౌ శీతోష్ణౌ వీర్యకరణహేతూ| వీర్యం శక్తిః| ఉష్ణగుణోత్కర్ష ఉష్ణగుణాతిశయ ఏవ కశ్చిదుష్ణవీర్యాఖ్యాం లభతే| తథా శీతగుణోత్కర్షః శీతగుణాతిశయ ఏవ శీతవీర్యాఖ్యాం| యద్యపి నానాత్మకమపి ద్రవ్యం, తథాప్యగ్నీషోమాత్మకత్వాజ్జగతో ద్విధైవ వీర్యం|

Adhikarana vipAkatraividhyam (17) · Śloka 17

ద్రవ్యవిపాకమాహ | త్రిధా విపాకో ద్రవ్యస్య స్వాద్వమ్లకటుకాత్మకః||17||

స0- విపాకస్త్రివిధః, సర్వద్రవ్యాణాం పరిణామకాలభావీ కార్యానుమేయో జాఠరాగ్నిసంబంధాద్రసస్య స్వరూపాంతరప్రాదుర్భావః| స త్రిధైవ, రసషట్త్వేఽపి న షోఢా| తేన కించిత్స్వాదుపాకం, కించిదమ్లవిపాకం, కించిత్కటువిపాకం, ద్రవ్యం| తత్ర మధురలవణయోర్మధురో విపాకః| అమ్లస్యామ్లః| తిక్తకటుకషాయాణాం కటుకః| స చ కార్యానుమేయః| తథా చ వక్ష్యతి (సూ.అ.9/20)- 'జాఠరేణాగ్నినా యోగాద్యదుదేతి రసాంతరం| రసానాం పరిణామాంతే స విపాక ఇతి స్మృతః' ఇతి| అత ఏవ సోపసర్గః పాకశబ్ద ఉపాత్తః| విశిష్టః పాకో విపాకః, న పాకమాత్రస్వరూపః| తథా చ భట్టారకచరకమునీ (చ.సూ.అ.26/68)-'రసో నిపాతే ద్రవ్యాణాం విపాకః కర్మనిష్ఠయా| వీర్యం యావదధీవాసాన్నిపాతాచ్చోపలభ్యతే ఇతి| ఏవం కర్మనిష్ఠానుమిత ఏకరూపావస్థో జాఠరాగ్నిసంయోగాద్యో రసానాం రసాంతరోద్భవః, స ఏవ విపాకః| న తు యో జాఠరాగ్నిసంయోగమాత్రాద్రసానామనేకావస్థః, ప్రాఙ్మధురోఽనంతరం స ఏవ పచ్యమానోఽమ్లస్తతో విపచ్యమానః స ఏవ కటుర్విపాకః|

Adhikarana guNAH viMshatiH (18) · Śloka 18

ద్రవ్యస్య గుణానాహ గురుమందహిమస్నిగ్ధశ్లక్ష్ణసాంద్రమృదుస్థిరాః| గుణాః ససూక్ష్మవిశదా వింశతిః సవిపర్యయాః||18||

స0- తత్ర ద్రవ్యే గుర్వాదయో దశ గుణాః సవిపర్యయా వింశతిర్వేజ్ఞేయాః| ఏషాం క్రమాద్విపరీతా లఘుతీక్ష్ణోష్ణరూక్షఖరద్రవకఠినసరస్థూలపిచ్ఛిలాః| గురుస్తద్విపర్యయో లఘుః| మందస్తద్విపర్యయస్తీక్ష్ణః| హిమస్తద్విపర్యయ ఉష్ణః| స్నిగ్ధస్తద్విపర్యయో రూక్షః| శ్లక్ష్ణస్తద్విపర్యయః ఖరః| సాంద్రస్తద్విపర్యయో ద్రవః| మృదుస్తద్విపర్యయః కఠినః| స్థిరస్తద్విపర్యయః సరః| సూక్ష్మస్తద్విపర్యయః స్థూలః| విశదస్తద్విపర్యయః పిచ్ఛిలః|

Adhikarana rogArogyakAraNam (19) · Śloka 19

రోగకారణమాహ కాలార్థకర్మణాం యోగో హీనమిథ్యాతిమాత్రకః| సమ్యగ్యోగశ్చ విజ్ఞేయో రోగారోగ్యైకకారణం||19||

స0- కాలః శీతోష్ణవర్షలక్షణస్త్రివిధః| అర్థాః శబ్దస్పర్శరూపరసగంధా మహాభూతగుణాః| తథా చాగమః (చ.శా.అ.1/29)- "అర్థాః శబ్దాదయో జ్ఞేయా గోచరా విషయా గుణాః" ఇతి| కర్మ క్రియా, కాయవాఙ్మనశ్చేష్టా| కాలశ్చార్థశ్చ కర్మ చ తాని కాలార్థకర్మాణి, తేషాం యోగః సంబంధః, కాలార్థకర్మణాం యోగః| కింభూతః, హీనమిథ్యాతిమాత్రకస్తథా సమ్యగ్యోగశ్చేతి| యే కాలాదీనాం యోగా హీనమిథ్యాతిమాత్రకాః, తే రోగైకకారణం| తేషామేవ యః సమ్యగ్యోగః, స ఆరోగ్యైకకారణం ప్రధానకారణమితి| ఏకశబ్దః ప్రధానవచనః| యథా- 'ఏకః పార్థో ధనుర్ధరః' ఇతి| కాలస్య హీనయోగః స్వరూపహానిః| మిథ్యాయోగః స్వరూపాద్వైపరీత్యం| అతియోగః స్వరూపాతిశయః| యథా- హీనశీతతా హీనోష్ణతా హీనవర్షతా హీనయోగే| శీతకాలావసరేఽత్యౌష్ణ్యముష్ణకాలావసరే శీతం వర్షాకాలేఽవృష్టిర్మిథ్యాయోగే| అతిశైత్యమత్యౌష్ణ్యమతివర్షణమతియోగే| ఏతద్యోగత్రయం రోగకారణం| సమ్యగ్యోగో యథాస్వరూపస్థితిరారోగ్యకారణం| అర్థానాం పునః స్వేన స్వేనార్థేనేంద్రియస్య హీనః సంయోగో హీనయోగః| పురుషానభిమతాదినార్థజాతేనేంద్రియస్య యోగో మిథ్యాయోగః| అత్యంతసంయోగోఽతియోగః| ఏతే త్రయో రోగకారణం| యథాస్వం సమ్యగ్యోగ ఆరోగ్యకారణం| కాయాదికర్మణో హీనప్రవృత్తిర్హీనయోగః| వేగోదీరణాదికం సామిభుక్తభాషణాదికం రాగద్వేషాదికం చ యథాస్వముత్తరత్ర (సూ.అ.12/40) వక్ష్యమాణం మిథ్యాయోగః| అతిప్రవృత్తిరతియోగః| సర్వేషాం సమా ప్రవృత్తిః సమయోగః| తేన హీనాదయో యోగాస్త్రయో రోగకారణం| సమ్యగ్యోగస్త్వారోగ్యకారణం|

Adhikarana rogArogyayoH svarUpam (20) · Śloka 20

రోగారోగ్యే కే ఉచ్యేతే ఇత్యాహ రోగాస్తు దోషవైషమ్యం, దోషసామ్యమరోగతా| |20|

స0- దోషాణాం వాతాదీనాం, వైషమ్యం స్వప్రమాణాదేకస్య ద్వయోస్త్రయాణాం వా వృద్ధిః క్షయో వా, రుజాకరత్వాద్రోగ ఏవ| వైషమ్యం విషమతా స్వరూపాచ్చ్యావః| తతః కార్యకారణయోరభేదేన పఠితో రోగ ఇతి| దోషాణాం సామ్యం స్వరూపాదప్రచ్యుతిః సమభావోఽరోగతా ఆరోగ్యం, స్వాస్థ్యమితి యావత్|

Adhikarana rogadvaividhyam (20) · Śloka 20

| నిజాగంతువిభాగేన తత్ర రోగా ద్విధా స్మృతాః||20||

స0- తత్ర తయో రోగారోగ్యయోః, రోగా ద్విధా నిజాగంతుభేదేన| నిజా వాతాదిదోషజన్మానః| ఆగంతవో బాహ్యహేతవః| తథా చాచార్యవచనం (సం.సూ.అ.22)- "నిజాస్త్రిదోషోత్థాః| బాహ్యహేతుజాస్త్వాగంతవః"| అనయోరియాన్విశేషః| నిజే రోగే వాతాదయః పూర్వం వైషమ్యం గత్వా పశ్చాద్వ్యథామభినిర్వర్తయంతి| ఆగంతవః పునః వ్యథాపూర్వమేవోత్పద్యంతే, అనంతరం తత్ర వాతాదయః కుప్యంతీతి| అనేనోభయస్య నిజాగంతుభేదభిన్నస్య వ్యాధేశ్చేతః సంతాపకత్వం బోద్ధవ్యం|

Adhikarana rogAdhiShThAnadvaividhyam (21) · Śloka 21

యత ఏవం దేహమనసీ రోగాధిష్ఠానత్వేన స్థితే, న కేవలో దేహో నాపి కేవలం మనః| తస్మాదతోఽనంతరమిదమాహ- తేషాం కాయమనోభేదాదధిష్ఠానమపి ద్విధా| |21|

స0- తేషాం నిజాగంతుకానాం వికారాణాం రోగాణాం, కాయమనోభేదేన ద్వివిధమధిష్ఠానం స్థానం| జ్వరాస్రపిత్తకాసాదీనాం కాయః| మదమూర్ఛాసన్న్యాసగ్రహభూతోన్మాదాపస్మారరాగద్వేషాదీనాం మనః| అధితిష్ఠంత్యస్మిన్నిత్యధిష్ఠానం| కాయః శరీరం| మనశ్చేతః|

Adhikarana manaso dvau doShau (21) · Śloka 21

నను కాయికానాం రోగాణాముత్పత్తౌ హేతవో వాతాదయో దోషాః ప్రకుపితా ఉక్తాః| మానసానాం చ రోగాణాం కో హేతుః, తదర్థమాహ | రజస్తమశ్చ మనసో ద్వౌ చ దోషావుదాహృతౌ||21||

స0- మనశ్చేతః, తస్య రజస్తమసీ దోషౌ, ఉపప్లవావవిద్యాసంభవౌ| అత్ర చ ప్రాధాన్యాదాదౌ రజో నిక్షిప్తం| చశబ్దః పవనాదీనామప్యుపసంగ్రహార్థః| యస్మాత్తేఽపి మనః సంశ్రిత్య వికుర్వతే| సంగ్రహే హ్యుక్తం (ఉ.అ.9)- "షడున్మాదా భవంతి వాతపిత్తకఫసన్నిపాతాఽఽధివిషనిమిత్తాః" ఇత్యాది| ఉదాహృతౌ ఇత్యుదాహరణమాత్రముద్దేశమాత్రం వచనమాత్రం| అత్రాయుర్వేదశాస్త్రే, రజస్తమసోర్న సాకల్యేన వ్యాకరణమనిలాదీనామివ| తే ఖల్వత్ర స్వభావస్థానాదిభిః ప్రకారైరశేషముక్తాః, న తు రజస్తమసీ|

Adhikarana rogiparIkShaNam (22) · Śloka 22

రోగోపహతశరీరజ్ఞానోపాయమాహ దర్శనస్పర్శనప్రశ్నైః పరీక్షేత చ రోగిణం| |22|

స0- రోగోఽస్యాస్తీతి రోగీ వ్యాధితః, తం దర్శనాదిభిః పరీక్షేత| దర్శనేన దృష్ట్యా, కాసమేహాద్యార్తేషు పీతశుక్లవర్ణసంస్థానప్రమాణోపచయచ్ఛాయావిణ్మూత్రచ్ఛర్దితాదికం| స్పర్శనేన హస్తకాయస్పర్శేన, జ్వరగుల్మవిద్రధ్యాద్యార్తం, తథా శీతోష్ణస్తబ్ధస్పందశ్లక్ష్ణఖరస్పర్శాదికం చ| ప్రశ్నేన పృచ్ఛయా, శూలారోచకచ్ఛర్దిహృదర్దత్వం సుచ్ఛందదుశ్ఛందత్వం మృదుక్రూరకోష్ఠతాం స్వప్నదర్శనమభిప్రాయం జన్మామయప్రవృత్తినక్షత్రద్విష్టేష్టసుఖదుఃఖాని చ, ఇత్యాతురముఖాత్పరీక్షేత|

Adhikarana rogavisheShAdhigamopAyaH (22) · Śloka 22

రోగవిశేషాధిగమోపాయమాహ | రోగం నిదానప్రాగ్రూపలక్షణోపశయాప్తిభిః||22||

స0- రోగం నిదానాదిభిః పంచభిః పరీక్షేత| నిదానం కారణం హేతురిత్యనర్థాంతరం| తచ్చాసన్నవిప్రకృష్టభేదేన ద్విధా| ఆసన్నమపి ద్వివిధం, ఆసన్నాత్యాసన్నభేదేన| ఆసన్నం రూక్షలఘుశీతాదిద్రవ్యోపయోగః| అత్యాసన్నం తు యతః సమనంతరమేవ రోగోత్పత్తిః| యథా వాతాదయో దోషాః క్రుద్ధాః| విప్రకృష్టం యత్ ఆదికాలే రుద్రకోపాది జ్వరాదీనాం| తథా హవిఃప్రాశాది మేహకుష్ఠాదీనాం| తేనైవంవిధమర్థజాతమేవంవిధస్య రోగస్య హేతుత్వేనోపదిష్టం, ఏవంవిధశ్చోత్పన్నోఽతో నిదానాజంజ్ఞాయతే రోగః| ప్రాగ్రూపం పూర్వరూపం భవిష్యతో వ్యాధేరప్రకాశితదోషవిశేషాధిష్ఠితస్య లక్షణం, ఉద్బుభూషుర్జ్వరాదిరామయో వాతాదిదోషవిశేషేణాలింగితరూపాభాసో యేనావభాస్యతే, యథాయథమల్పత్వాద్యదవ్యక్తమస్ఫుటం లింగం తత్ప్రాగ్రూపం| లక్షణం పునస్తదేవ ప్రాగ్రూపాద్విలక్షణం, యేన సకలదోషవిశేషాలింగితః స్ఫుటలింగో వ్యాధిర్దృశ్యతే లక్ష్యతే| ఉపశయః సుఖానుబంధ్యాహారాద్యుపయోగః| ఏవంవిధేనాహారాదికేన హి తస్య పీడా నాభూత్, ఏవంవిధేన చాభూత్, అత ఉపశయాజంజ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి| స వ్యాధిసాత్మ్యః స్వాస్థ్యహేతుః సుఖావహః| ఆప్తిర్నిర్వృత్తిః సంప్రాప్తిరాగతిర్జాతిరిత్యనర్థాంతరం| ఏవం దుష్టేనైవం స్థానస్థితేనైవమనుగతేనానయా కల్పనయైవంమార్గేణ దోషేణేతి పరికల్పనం, అత ఆప్త్యా జ్ఞాయతేఽయం రోగ ఇతి|

Adhikarana deshadvaividhyam (23) · Śloka 23

ఉపశయాదిప్రసంగే చ దేశకాలావప్యుపయుజ్యేతే| అతస్తావపి పఠతి భూమిదేహప్రభేదేన దేశమాహురిహ ద్విధా| |23|

స0- ఇహాస్మిన్నాయుర్వేదశాస్త్రే, ఆచార్యా ద్విధా ద్విప్రకారం, దేశమాహుః కథయంతి| భూమిభేదేన దేహభేదేన చ|

Adhikarana BUdeshatraividhyam (23-24) · Śloka 24

దేహదేశః శిరఃపాణ్యాదిలక్షణః ప్రసిద్ధః| భూమిదేశ ఉచ్యతే జాంగలం వాతభూయిష్ఠమనూపం తు కఫోల్బణం||23|| సాధారణం సమమలం త్రిధా భూదేశమాదిశేత్| |24|

స0- భూదేశం పునస్త్రిధా త్రిప్రకారం, ఆదిశేత్ వదేత్| తత్ర జాంగలో దేశోఽల్పోదకతరుపర్వతత్వేన వక్ష్యమాణలక్షణః, వాతభూయిష్ఠో వాతప్రచురః| తత్ర జాతా ఓషధిఖగపురుషమృగాదయో వాతప్రధానా భవంతి| ప్రచురోదకవృక్షో యో నిర్వాతో దుర్లభాతపః సోఽనూప ఇతి| స చ కఫప్రధానః| తజ్జాశ్చౌషధ్యాదయః స్నిగ్ధా భవంతి| సాధారణః పునరుభయలక్షణో మధ్యపతితో వ్యామిశ్రరూపః| స చ సమమలో వాతాదిసమదోషః| అత్ర దోషా ఏవ మలశబ్దేనోక్తాః| వక్ష్యతి హి (సంగ్రహే సూ.అ.20)| "దేహస్య మలినీకరణాదాహారమలత్వాచ్చ మలాః|"

Adhikarana BeShajakAlaH (24) · Śloka 24

భేషజస్య సమ్యగ్యోగహేతుం కాలమాహ క్షణాదిర్వ్యాధ్యవస్థా చ కాలో భేషజయోగకృత్||24||

స0- కాలో ద్వివిధః, క్షణాదిలక్షణో వ్యాధ్యవస్థాలక్షణశ్చ| భేషజస్యౌషధస్య, యోగం కరోతి| తదర్థసంపాదనసామర్థ్యం కరోతీత్యర్థః| భేషజస్య యోగో భేషజయోగః, తం కరోతి| క్షణాదిః ప్రసిద్ధః| ఆదిగ్రహణాల్లవత్రుటిముహూర్తయామాహోరాత్రపక్షమాసర్త్వయనసంవత్సరాణాం పరిగ్రహః| క్షణాదికాలస్యోదాహరణం| యథా- "పూర్వాహ్ణే వమనం దేయం మధ్యాహ్నే తు విరేచనం| మధ్యాహ్నే కించిదావృత్తే బస్తిం దద్యాద్విచక్షణః||" వ్యాధ్యవస్థా సామనిరామమృదుమధ్యతీక్ష్ణత్వాత్తత్తద్యోగ్యౌషధవిసృష్టిః| యథా (చ,చి.అ.3/140 , హృ.చి.అ.1/21)- "లంఘనం స్వేదనం కాలో యవాగ్వస్తిక్తకో రసః| మలానాం పాచనాని స్యుర్యథావస్థం క్రమేణ వా||" యథా (చ.చి.అ.30/287)- "జ్వరే పేయాః కషాయాశ్చ సర్పిః క్షీరం విరేచనం| త్ర్యహం వా షడహం యుంజ్యాద్వీక్ష్య దోషబలాబలం||" యథా (హృ.చి.అ.1/44)- "మృదుర్జ్వరో లఘుర్దేహశ్చలితాశ్చ మలా యదా| అచిరజ్వరితస్యాపి భేషజం యోజయేత్తదా||" అస్యామవస్థాయాం దత్తమౌషధమారోగ్యాయ భవతి|

Adhikarana dviprakArakamauShadham (25) · Śloka 25

తచ్చౌషధం ద్విప్రకారమాహ శోధనం శమనం చేతి సమాసాదౌషధం ద్విధా| |25|

స0- సమాసాత్సంక్షేపతః, యత్కించిజ్జగత్యౌషధం సంభవతి, తదనేకప్రకారం సంభవదపి ద్వైరూప్యానతిక్రమాచ్ఛోధనశమనలక్షణాత్ ద్విధేత్యుక్తం| ఏకం శోధనరూపమపరం శమనరూపమితి| శోధనం యత్ కుపితాన్ దోషాన్ బహిర్నిఃసార్య రోగోపశమనం కరోతి| శమనం యత్స్వస్థానస్థితానామేవ సామ్యహేతుః|

Adhikarana auShadhaviShayaviBAgaH (25-26) · Śloka 26

ఔషధముక్తం| తస్య విషయమాహ | శరీరజానాం దోషాణాం క్రమేణ పరమౌషధం||25|| బస్తిర్విరేకో వమనం తథా తైలం ఘృతం మధు| |26|

స0- శరీరజానాం వాతాదీనాం, క్రమేణ యథాసంఖ్యేన పరిపాఠ్యోద్దేశనిర్దేశేన, పరమౌషధం ప్రధానౌషధం, బస్త్యాదివమనాంతం శోధనరూపం, తైలాదిమధ్వంతం శమనరూపం| తేన వాతస్య బస్తిర్గుదప్రణిధేయస్నేహక్వాథాది పరమౌషధం| పిత్తస్య విరేకో ముఖపీతం గుదమార్గేణాంతఃస్థితస్య దోషస్య నిఃసారణం పరమౌషధం| కఫస్య వమనం ముఖేన పీతం తేనైవ దోషస్య నిఃసారణం పరమౌషధం| ఇతి శోధనరూపేణ దోషాణామౌషధం| తైలాది తు శమనస్వరూపేణౌషధం| తథేతి క్రమేణైవ| వాతస్య తైలం, పిత్తస్య ఘృతం, కఫస్య మాక్షికం పరమౌషధం| ప్రధానమౌషధమితి యావత్|

Adhikarana manodoShauShadham (26) · Śloka 26

కాయాదిదేశమాశ్రిత్య సర్వత్ర సర్వమేవ శరీరజాతానాం దోషాణాం క్రమేణ పరమౌషధముక్తం| అథ మానసయోర్దోషయోః కిం తత్పరమౌషధం స్యాదితి, తదర్థమాహ | ధీధైర్యాత్మాదివిజ్ఞానం మనోదోషౌషధం పరం||26||

స0- మనోదోషయో రజస్తమసోః, రోగవిఘ్నకారి ధీధైర్యాదికం, పరమౌషధం| ధీశ్చ ధైర్యం చాత్మాదివిజ్ఞానం చ తత్తథావిధం| తత్ర ధీర్బుద్ధిర్బాహ్యాధ్యాత్మికానాం భావానాం హితాహితపరిచ్ఛేదవిభాగకారిణీ| ధైర్యం ధృతిశ్చేతసః స్థిరత్వమచాపలం, యేన ప్రతిషిద్ధేషు న ప్రవర్తతే, హితేషు చ న సీదతి| ఆత్మవిజ్ఞానం యోగాభ్యాససమాధినా పరమాత్మస్వరూపవిజ్ఞానం| ఆదిగ్రహణాజ్జ్ఞానవిజ్ఞానస్మృతిదేశకాలాదీనాం పరిగ్రహః| మనోదోషసముత్థకామాదిజరోగార్థః పరశబ్దో విశేషణత్వేన నిర్దిష్టః|

Adhikarana pAdacatuShTayasvarUpam (27) · Śloka 27

ఏవం తావదనేన సకలచికిత్సితముక్తం| తచ్చ పాదచతుష్టయయుక్తం కార్యకరం, తదర్థమాహ భిషక్ ద్రవ్యాణ్యుపస్థాతా రోగీ పాదచతుష్టయం| చికిత్సితస్య నిర్దిష్టం, ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణం||27||

స0- చికిత్సితస్య రోగోపశమలక్షణస్య, పాదచతుష్టయమంగచతుష్టయముక్తం| ప్రత్యేకం తచ్చతుర్గుణమేవం షోడశగుణం చికిత్సితం భేషజం భిషజో భాషంతే| భిషగ్వైద్యః, తస్య ప్రాధాన్యాదగ్రే నిర్దేశః| తథా చాగమః (చరకే సూ.అ.9/10)- "యోక్తా ప్రయోక్తా శాస్తా చ ప్రధానో భిషగత్ర తు||" తథా సంగ్రహేఽపి (సూ.అ.2)- "యద్వైద్యే విగుణే పాదా గుణవంతోఽప్యనర్థకాః| స పాదహీనానప్యార్తాన్ గుణవాన్ యచ్చ యాపయేత్|| చికిత్సాయాస్తమేవాతః ప్రధానం కారణం విదుః|" ద్రవ్యాణ్యౌషధాని| ఉపస్థాతా పరిచారకః| రోగీ ఆతురః| ఏతత్పాదచతుష్టయం నిర్దిష్టమాచార్యేణ|

Adhikarana BiShakcaturguNAH (28) · Śloka 28

ఉద్దేశక్రమేణ తేషాం గుణానాహ దక్షస్తీర్థాత్తశాస్త్రార్థో దృష్టకర్మా శుచిర్భిషక్| |28|

స0- దక్షః- కర్మణి చతురః| తీర్థాదుపాధ్యాయాద్విదితాగమాదాత్తో గృహీతః శాస్త్రార్థో యేన స తీర్థాత్తశాస్త్రార్థః, "అనేకమన్యపదార్థే" ఇతి తృతీయార్థే బహువ్రీహిః, ఆగమప్రాప్తశాస్త్రస్వరూపః| బహుశో దృష్టం కర్మ యేన చికిత్సాలక్షణం స దృష్టకర్మా-అభ్యస్తకర్మా శతశశ్చికిత్సితరోగః| శుచిః- కాయవాఙ్మనోవ్యాపారైర్మలీమసైరపరామృష్టః, అలిప్సావాన్ అర్థోపజీవికాహేతోర్న కరోతి పరం ధర్మోపార్జనేనేతి శుచిః|

Adhikarana auShadhacaturguNAH (28) · Śloka 28

| బహుకల్పం బహుగుణం సంపన్నం యోగ్యమౌషధం||28||

స0- బహవః కల్పాః యస్మిన్ సంభవంతి స్వరసక్వాథచూర్ణాద్యాస్తద్బహుకల్పం-వ్యాధీనాం నివారణక్షమం న తు లవణవదేకకల్పం| తద్ధి సుఖముపయుజ్యతే| నానాశక్తయో హి సత్త్వాః| బహవో గుణా యస్య గురుమందాదయస్తద్బహుగుణం, అథవా యదనేకరోగవినాశనసమర్థం| సంపన్నం-సంపత్తియుక్తం, న విపన్నం, ప్రశస్తభూమిదేశజాతాదిగుణయుక్తం| తథా చ గ్రంథః (హృదయే క.అ.1/1)- "ధన్వే సాధారణే దేశే సమే సన్మృత్తికే శుచౌ| శ్మశానచైత్యాయతనశ్వభ్రవల్మీకవర్జితే|" ఇతి| అథవా పాకసంస్కారాదియుక్తం| యోగ్యం-దాతుం యద్యత్రార్హతి తచ్చ తత్ర యోగ్యం| వ్యాధిదేశకాలదోషదూష్యదేహవయోబలాదీన్ జ్ఞాత్వా, యుజ్యతే దీయత ఇతి తద్యోగ్యం, రోగస్య రోగిణశ్చ|

Adhikarana upasthAtRucaturguNAH (29) · Śloka 29

ఉపస్థాతాపి చతుర్విధః- అనురక్తః శుచిర్దక్షో బుద్ధిమాన్ పరిచారకః| |29|

స0- అనురక్తో-దృఢభక్త ఆతురస్య| శుచిః- కాయవాఙ్మనోవ్యాపారైర్దుష్టైరపరామృష్టః| దక్షః- సర్వచేష్టాసు చతురః| బుద్ధిమాన్- విశిష్టయా బుద్ధ్యా యుక్తః, ప్రవీణ ఇతి యావత్|

Adhikarana rogicaturguNAH (29) · Śloka 29

రోగ్యపి చతుర్విధః | ఆఢ్యో రోగీ భిషగ్వశ్యో జ్ఞాపకః సత్త్వవానపి||29||

స0- ఆఢ్యో-ధనవాన్| భిషగ్వశ్యో-వైద్యాయత్తః, తదుక్తకారీ| జ్ఞాపకో-నిదానావస్థాదీనామావేదకః, వైద్యం రోగాహారవిహారాదీనామన్వయవ్యతిరేకం బోధయితుం సమర్థః| సత్త్వవాన్-ధైర్యయుతో మోహవర్జితః, ధైర్యేణ ప్రాయశ్చిత్తవచ్చికిత్సాం కరోతి| అపి సముచ్చయే|

Adhikarana sukhasAdhyavyAdhilakShaNam (19) · Śloka 31

సుఖసాధ్యాదికస్య వ్యాధిచతుష్టయస్య లక్షణముచ్యతే (సాధ్యోఽసాధ్య ఇతి వ్యాధిర్ద్విధా, తౌ తు పునర్ద్విధా| సుసాధ్యః కృచ్ఛ్రసాధ్యశ్చ, యాప్యో యశ్చానుపక్రమః||1|| ) సర్వౌషధక్షమే దేహే యూనః పుంసో జితాత్మనః| అమర్మగోఽల్పహేత్వగ్రరూపరూపోఽనుపద్రవః||30|| అతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిః పాదసంపది| గ్రహేష్వనుగుణేఽష్వేకదోషమార్గో నవః సుఖః||31||

స0- సర్వౌషధక్షమే దేహ ఉత్పన్నో వ్యాధిః సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః, తథా కాలేనాల్పేన సాధ్యతే| సర్వాణ్యౌషధాని యః క్షమతే సహతే తీక్ష్ణ్మధ్యమృదురూపాణి నానాదేశజాని శమనాని తథా శోధనరూపాణి తథా విషక్షారాదీని| యూనః- వయస్యస్య, తరుణస్యేత్యర్థః| పుంసో- న స్త్రియాః| పుంగ్రహణం స్త్రీనివృత్త్యర్థం| యతస్తస్యాః సర్వదా భీరుత్వమబుద్ధిమత్త్వం చ, అతో యథోక్తానురూపగుణాభావః| సా తు యస్మాత్తీక్ష్ణోష్ణౌషధాని న సహతే, సౌకుమార్యాదియోగాత్| జితాత్మనోఽలోలుపస్య, జిత ఆత్మా యేన, విషయాభిలాషం పరిహరతః| అమర్మగో- న మర్మస్థః, మర్మాణి- శిరోహృదయబస్తిప్రభృతీని, తేషు గచ్ఛతీతి మర్మగః, న మర్మగోఽమర్మగః, హృత్కంఠాదిపీడాకరణాసమర్థః| అల్పహేత్వగ్రరూపరూప ఇతి| హేతుశ్చాగ్రరూపం చ రూపం చ తాని హేత్వగ్రరూపరూపాణి, అల్పాని హేత్వగ్రరూపరూపాణి యస్య స తథావిధః| హేతుర్నిదానం, అగ్రరూపం- పూర్వరూపం, రూపం- లక్షణం, ఏతాన్యల్పాని యస్య| అనుపద్రవ ఇతి| న విద్యతే ఉపద్రవో యస్య, ఉత్పన్నస్య వ్యాధేరనంతరం జాయతే యోఽన్యో వ్యాధిః, న తల్లక్షణభూతోఽప్రధానః, న యథాస్వలక్షణః, తదుపక్రమనిరోధకః, స ఉపద్రవః| తథా చాగమః- "వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమవిఘాతీ చ స హ్యుపద్రవ ఉచ్యతే||" ఇతి| అతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిరితి| దూష్యశ్చ దేశశ్చ ఋతుశ్చ ప్రకృతిశ్చ తా దూష్యదేశర్తుప్రకృతయః, అతుల్యా దూష్యదేశర్తుప్రకృతయో యస్య| అతుల్యాః- న సదృశాః| యథా- దూష్యే మేదోమజ్జాదౌ, అనూపదేశే, శీతర్తౌ, ఆతురో వాతప్రకృతిః, తస్య కుపితం పిత్తం సుఖసాధ్యమితి| అతుల్యదూష్యో యథా- శ్లేష్మణా శీతేన రక్తముష్ణం దూషితం| అతుల్యదేశో వ్యాధిర్యథా- అనూపదేశే పిత్తసంభూతః| అతుల్యర్తుర్యథా- శరది కఫోద్భవః| అతుల్యప్రకృతిర్యథా- పిత్తప్రకృతేః శ్లేష్మోద్భవో వ్యాధిః| నన్వతుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిత్వాదసౌ కృచ్ఛ్రసాధ్యో యాప్యో వా ప్రాప్తః, న సుఖసాధ్యః, అనేకసుఖోపక్రమసాధ్యత్వాత్| యతో దూష్యాదీనామతుల్యత్వాత్పరస్పరమన్య ఏవోపక్రమః| ఏకసుఖోపక్రమః సుఖసాధ్యో వ్యాధిః| అత ఏవ సాధ్యయాప్యపరిత్యాజ్యా మేహాః శ్లేష్మపిత్తవాతోత్థాః (హృ.ని.అ.10/6)- "సమాసమక్రియతయా మహాత్యయతయాపి చ" ఇత్యేవం నిర్దిశతి| అత్రోచ్యతే| తథాప్రభావత్వాత్ప్రమేహాఖ్యస్య వ్యాధేః, యదుత శ్లేష్మప్రమేహః సమక్రియత్వాత్సాధ్యః, పిత్తప్రమేహో విషమక్రియత్వాద్యాప్యః, మహాత్యయత్వాచ్చ వాతప్రమేహః ప్రత్యాఖ్యేయః| కించ తుల్యదూష్యదేశర్తుప్రకృతిత్వాన్మహారంభో నిష్ప్రత్యనీకో వ్యాధిర్జాయతే, అతోఽసౌ న సుఖసాధ్యః| కుత్రచిద్వ్యాధౌ తుల్యదూష్యాదిరపి సుఖసాధ్యత్వేన జ్యాయాన్| తథా చ గ్రంథః- "జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యత్వహేతవః||" పాదసంపదీతి| భిషగాదీనాం చతుర్ణాం పాదానాం సంపత్సమృద్ధిః, తస్యాం సత్యాం, అంగచతుష్టయే పరిపూర్ణే సతి| గ్రహేష్వనుగుణేష్వితి| గ్రహాః- సూర్యాదయః, తేష్వనుగుణేష్వనుకూలరాశిస్థితేషు శోభనస్థానగతేషు సత్సు| ఏకదోషమార్గ ఇతి| దోషశ్చ మార్గశ్చ దోషమార్గం, ఏకం దోషమార్గం యస్య స తథోక్తః| దోషో- వాతాదిః| మార్గస్త్రివిధః శాఖాదిర్వక్ష్యమాణో బాహ్యాభ్యంతరమధ్యభేదేన| తేనైకేన వాతాదీనామన్యతమేన దోషేణ యో జాతో న ద్వాభ్యాం త్రిభిర్వా, తథైకేనాపి మార్గేణ బాహ్యేన మధ్యేనాభ్యంతరేణ వా జాతః| నవో- న జరఠః, అచిరోత్పన్న ఇత్యర్థః| యస్మాద్వత్సరాతీతా వ్యాధయోఽసాధ్యాః| స తథావిధో వ్యాధిః సుఖః- సుఖేన సాధ్యతే| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2, చ.ని.అ.8)- "సుఖసాధ్యః సుఖోపాయః కాలేనాల్పేన సాధ్యతే" ఇతి|

Adhikarana kRucCrasAdhyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

కృచ్ఛ్రసాధ్యం వ్యాధిమాహ శస్త్రాదిసాధనః కృచ్ఛ్రః సంకరే చ తతో గదః| |32|

స0- యో గదో రోగః, శస్త్రాదిసాధనః శస్త్రాదిభిః సాధ్యతే, స కృచ్ఛ్రసాధ్యః కృచ్ఛ్రప్రతీకారో మహద్భిరుపాయైః సాధ్యతే తథా చిరేణ| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "కృచ్ఛ్రైరుపాయైః కృచ్ఛ్రస్తు మహద్భిశ్చ చిరేణ చ||" ఆదిగ్రహణేన క్షారాగ్నికర్మవిషలేపాదయో గృహ్యంతే| తథా, సంకరే చ- తతః పూర్వోక్తాత్సాధ్యలింగాత్సంకీర్ణత్వే సతి- యో గద ఉప్తన్నః, సోఽపి కృచ్ఛ్రసాధ్యః| చశబ్దః సముచ్చయే| తతస్తస్మాదుక్తసాధ్యలక్షణాద్యః సంకరే ద్విత్రివిపర్యయే సతి స్థితః| తథా చ- యువా ఆతురః కింతు న విజితాత్మా| విజితాత్మా వా కింతు రోగో మర్మస్థానగః| సర్వౌషధక్షమే దేహే జాతః కింతు వృద్ధః| కదాచిద్యువా న సర్వౌషధక్షమో దేహః| ఏవమనయా దిశా సర్వమప్యూహ్యం|

Adhikarana yApyo vyAdhiH (32) · Śloka 32

యాప్యోఽత ఉచ్యతే | శేషత్వాదాయుషో యాప్యః పథ్యాభ్యాసాద్విపర్యయే||32||

స0- బాహుల్యేన విపర్యయే సాధ్యలక్షణవిపరీతత్వే సత్యాయుషో జీవితస్య శేషత్వాదక్షీణత్వాన్మారయితుమసమర్థః, పథ్యైరాహారవిహారైర్యాప్యో యాపనీయః, నాసౌ ప్రత్యాఖ్యేయః| ఏతావానేవాస్య ప్రత్యాఖ్యేయాద్వ్యాధేర్విశేషో యదాయుఃశేషత్వం, యాప్యస్య వ్యాధేరాయుఃశేషమాత్రం వర్జయిత్వా యదన్యత్తత్సర్వం సమానం ప్రాయేణాస్య చ ప్రత్యాఖ్యేయస్య వ్యాధేః| కస్య విపర్యయే సతి ? ప్రకృతత్వాత్సుఖసాధ్యస్య| పథ్యైరాహారవిహారైరభ్యసనమభ్యాసః పునః పునః కరణం, తస్మాద్ధితాహారవిహారసేవనాద్యాప్యః| స చ చికిత్సాయామల్పం సుఖం దత్త్వా పునః సోఽల్పేనైవ హేతునా ప్రతన్యతే| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "దత్త్వాల్పం సుఖమల్పేన హేతునా స ప్రతన్యతే| యాతి నాశేషతాం రోగః కర్మజో నియతాయుషః| ప్రపతన్నివ విష్కంభైర్ధార్యతేఽత్రాతురో హితైః"|

Adhikarana pratyAkhyeyo vyAdhiH (33) · Śloka 33

ప్రత్యాఖ్యేయ ఉచ్యతే అనుపక్రమ ఏవ స్యాత్స్థితోఽత్యంతవిపర్యయే| ఔత్సుక్యమోహారతికృద్ దృష్టరిష్టోఽక్షనాశనః||33||

స0- న విద్యత ఉపక్రమః ప్రతీకారో యస్య సోఽనుపక్రమోఽచికిత్స్యః, ప్రత్యాఖ్యేయ ఇతి యావత్| కోఽసావనుపక్రమః ? యోఽత్యంతవిపర్యయే స్థితః| యో గదోఽర్థాద్యాప్యలక్షణాదవశిష్టాయుః శేషరూపాదత్యంతవిపర్యయే స్థితః, సర్వక్రియాపథాతిక్రాంతః, మజ్జశుక్రాదిగంభీరధాతుగతః, మర్మసంధిసమాశ్రితః, సోఽనుపక్రమ ఏవాచికిత్స్యః, సాధయితుమశక్యత్వాత్| తథౌత్సుక్యాదికృదితి| ఔత్సుక్యం చ మోహశ్చారతిశ్చ తాః కరోతీత్యౌత్సుక్యమోహారతికృత్| ఔత్సుక్యం విషయోత్కంఠా, మోహో- వైచిత్యం చిత్తనాశోఽజ్ఞానం, అరతిరసుఖం న కుత్రచిదవస్థితిః స్థానాసనాదిష్వనిర్వృతిశ్చేతసః, ఏతావతో యః కరోతి సోఽనుపక్రమః| తథా దృష్టరిష్ట ఇతి| దృష్టం రిష్టం మరణఖ్యాపకం చిహ్నం యస్మిన్ స దృష్టరిష్టః, దృష్టమరణఖ్యాపకలక్షణోఽనుపక్రమ ఏవ| తథాఽక్షనాశన ఇతి| అక్షాణీంద్రియాణ్యుచ్యంతే| చక్షురాదీన్యపి నాశయతి సోఽక్షనాశనః, ఇంద్రియోపరోధీ రోగోఽనుపక్రమో యః శీఘ్రమింద్రియవిఘాతకృత్| ఏవం పురా పరీక్ష్య వ్యాధిచికిత్సామారభేత| అన్యథాఽవశ్యం స్వార్థాదిహానిమవాప్నుయాద్వైద్యః| తథా చ గ్రంథః (సం.సూ.అ.2)- "వ్యాధిం పురా పరీక్ష్యైవమారభేత తతః క్రియాం| స్వార్థవిద్యాయశోహానిమన్యథా ధ్రువమాప్నుయాత్" ఇతి|

Adhikarana anupakramaNIyAturasya lakShaNam (34-35) · Śloka 35

సాధ్యలక్షణయుక్తోఽప్యాతురో నోపక్రమణీయ ఇతి దర్శయతి త్యజేదార్తం భిషగ్భూపైర్ద్విష్టం తేషాం ద్విషం ద్విషం| హీనోపకరణం వ్యగ్రమవిధేయం గతాయుషం||34|| చండం శోకాతురం భీరుం కృతఘ్నం వైద్యమానినం| |35|

స0- ఏవంవిధమార్తమాతురముపక్రమ్యమపి త్యజేత్పరిహరేత్| భిషగ్భూపైర్ద్విష్టం- భిషగ్భిస్తథా భూపై రాజభిర్ద్విష్టం, వైద్యా రాజానశ్చ యం ద్విషంతి| తథా, తేషాం ద్విషం-శత్రుం, భిషగ్భూపాన్యో ద్వేష్టి, తమపి త్యజేత్| ద్విష్టం-శత్రుం చాత్మనః| హీనోపకరణమితి ఉపకరణవికలం హీనచికిత్సాంగం| వ్యగ్రం- కార్యబహులమన్యకార్యాపేక్షిణం కార్యాంతరాసక్తచేతసం| అవిధేయం- భిషజః, తదాజ్ఞాం యో న కరోతి, తమపి త్యజేత్| గతాయుషం- పరిక్షీణజీవితం| చండం- సహసాపకారకరణబుద్ధిం క్రూరకర్మాణం| శోకాతురం- స్త్ర్యాదివిరహోత్థేన శోకేన శుచార్తం| భీరుం- సభయం| కృతఘ్నం- యః కృతోపకారోఽప్యపకారం కరోతి| వైద్యమానినం- అవైద్యోఽపి యో వైద్యమివాత్మానం మన్యతే స్వమతేనైవౌషధం కరోతి మూఢః, తమపి త్యజేత్|

Adhikarana sUtrasthAnAntargatAdhyAyAH (35-39) · Śloka 39

ఏవం చ ప్రథమేఽధ్యాయే సకలతంత్రార్ణవస్య తాత్పర్యం వ్యాఖ్యాతం| అనంతరం సుఖస్మరణార్థమధ్యాయసంగ్రహం వివక్షురిదమాహ | తంత్రస్యాస్య పరం చాతో వక్ష్యతేఽధ్యాయసంగ్రహః||35|| ఆయుష్కామదినర్త్వీహారోగానుత్పాదనద్రవాః| అన్నజ్ఞానాన్నసంరక్షామాత్రాద్రవ్యరసాశ్రయాః||36|| దోషాదిజ్ఞానతద్భేదతచ్చికిత్సాద్యుపక్రమాః| శుద్ధ్యాదిస్నేహనస్వేదరేకాస్థాపననావనం||37|| ధూమగండూషదృక్సేకతృప్తియంత్రకశస్త్రకం| శిరావిధిః శల్యవిధిః శస్త్రక్షారాగ్నికర్మికౌ||38|| సూత్రస్థానమిమేఽధ్యాయాస్త్రింశత్|39|

స0- అస్య- అష్టాంగహృదయాఖ్యస్య, తంత్రస్య- తంత్ర్యంతే ధార్యంతేఽనేనాయుర్వేదార్థా ఇతి తంత్రం తస్య, అధ్యాయసంగ్రహః- అధ్యాయానాం సంగ్రహః సంక్షేప ఏకత్ర రాశీకరణం, అతః పరం- అస్మాదూర్ధ్వం, సుఖస్మరణాయ మయా వక్ష్యతే| స0-ఇమే పూర్వోక్తాస్త్రింశదధ్యాయాః, సూత్రస్థానముక్తం| ఆయుష్కామశ్చ దినర్త్వీహే చ రోగానుత్పాదనం చ ద్రవశ్చేతి ద్వంద్వః| ఈహా చర్యా చేష్టేత్యేకోఽర్థః| తేన ఆయుష్కామీయో దినచర్యా ఋతుచర్యా రోగానుత్పాదనీయో ద్రవద్రవ్యవిజ్ఞానీయోఽన్నస్వరూపవిజ్ఞానీయోఽన్నసంరక్షా మాత్రాశితీయో ద్రవ్యాదివిజ్ఞానీయో రసభేదీయో దోషాదివిజ్ఞానీయో దోషభేదీయో దోషోపక్రమణీయో ద్వివిధోపక్రమణీయః శోధనాదిగణసంగ్రహః స్నేహవిధిః స్వేదవిధిర్వమనవిరేచనవిధిర్బస్తివిధిర్నస్యవిధిర్ధూమవిధిర్గండూషాదివిధి రాశ్చోతనాంజనవిధిస్తర్పణపుటపాకవిధిర్యంత్రవిధిః శస్త్రవిధిః శిరావ్యధవిధిః శల్యాహరణవిధిః శస్త్రకర్మవిధిః క్షారాగ్నికర్మవిధిః| సూచనాత్సూత్రం, సూచ్యతేఽనేన సకలతంత్రార్థ ఇతి సూత్రస్థానం, సకలస్య తంత్రస్య శిరఃస్థానీయం|

Adhikarana shArIrasthAnAdhyAyAH (39-40) · Śloka 40

అధునా శారీరముచ్యతే శారీరముచ్యతే| గర్భావక్రాంతితద్వ్యాపదంగమర్మవిభాగికం||39|| వికృతిర్దూతజం షష్ఠం|40|

స0- శారీరం శారీరస్థానముచ్యతే| కింస్థానమధ్యాయసంగ్రహః| కే పునస్తే ? తానాహ| తత్ర గర్భావక్రాంతిశారీరం| తస్య వ్యాపత్ తద్వ్యాపత్ , తస్యేతి గర్భపరామర్శః, గర్భవ్యాపచ్ఛారీరం| అంగవిభాగం శారీరం| మర్మవిభాగం శారీరం| వికృతివిజ్ఞానీయం శారీరం| దూతాదివిజ్ఞానీయం శారీరం| ఏవమేతే షడధ్యాయాః, శారీరస్థానం|

Adhikarana nidAnasthAnAdhyAyAH (40-41) · Śloka 41

నిదానముచ్యతే నిదానం సార్వరోగికం| జ్వరాసృక్శ్వాసయక్ష్మాదిమదాద్యర్శోతిసారిణాం||40|| మూత్రాఘాతప్రమేహాణాం విద్రధ్యాద్యుదరస్య చ| పాండుకుష్ఠానిలార్తానాం వాతాస్రస్య చ షోడశ||41||

స0- సర్వరోగనిదానం| జ్వరనిదానం| రక్తపిత్తకాసనిదానం| శ్వాసహిక్కానిదానం| రాజయక్ష్మాదినిదానం| మదాత్యయాదినిదానం| అర్శోనిదానం| అతీసారగ్రహణీదోషనిదానం| మూత్రాఘాతనిదానం| ప్రమేహనిదానం| విద్రధివృద్ధిగుల్మనిదానం| ఉదరనిదానం| పాండుశోఫవిసర్పనిదానం| కుష్ఠశ్విత్రకృమినిదానం| వాతవ్యాధినిదానం| వాతశోణితనిదానం| ఇత్యేవం షోడశాధ్యాయాః, నిదానస్థానం|

Adhikarana cikistitasthanAdhyAyAH (42-44) · Śloka 44

చికిత్సితముచ్యతే చికిత్సితం జ్వరే రక్తే కాసే శ్వాసే చ యక్ష్మణి| వమౌ మదాత్యయేఽర్శఃసు, విశి ద్వౌ, ద్వౌ చ మూత్రితే||42|| విద్రధౌ గుల్మజఠరపాండుశోఫవిసర్పిషు| కుష్ఠశ్విత్రానిలవ్యాధివాతాస్రేషు చికిత్సితం||43|| ద్వావింశతిరిమేఽధ్యాయాః|44|

స0- చికిత్సితస్థానం ద్వావింశతిరధ్యాయాః| జ్వరచికిత్సితం| రక్తపిత్తచికిత్సితం| కాసచికిత్సితం| శ్వాసహిక్కాచికిత్సితం| రాజయక్ష్మచికిత్సితం| ఛర్దిహృద్రోగతృష్ణాచికిత్సితం| మదాత్యయచికిత్సితం| అర్శశ్చికిత్సితం| అతీసారచికిత్సితం| గ్రహణీదోషచికిత్సితం| మూత్రాఘాతచికిత్సితం| ప్రమేహచికిత్సితం| విద్రధివృద్ధిచికిత్సితం| గుల్మచికిత్సితం| ఉదరచికిత్సితం| పాండురోగచికిత్సితం| శ్వయథుచికిత్సితం| విసర్పచికిత్సితం| కుష్ఠచికిత్సితం| శ్విత్రకృమిచికిత్సితం| వాతవ్యాధిచికిత్సితం| వాతశోణితచికిత్సితం| ఇమే ద్వావింశతిరధ్యాయాశ్చికిత్సితస్థానం|

Adhikarana kalpasiddhisthanAdhyAyAH (44-45) · Śloka 45

కల్పసిద్ధిరతః పరం| కల్పో వమేర్విరేకస్య తత్సిద్ధిర్బస్తికల్పనా||44|| సిద్ధిర్బస్త్యాపదాం షష్ఠో ద్రవ్యకల్పః| |45|

స0- అత ఊర్ధ్వం కల్పస్థానం| అత్ర కల్పే వమనకల్పః| విరేచనకల్పః| వమనవిరేచనవ్యాపత్సిద్ధిః| బస్తికల్పః| బస్తివ్యాపత్సిద్ధిః| షష్ఠో భేషజకల్పః| ఇత్యేవం షడధ్యాయాః, కల్పసిద్ధిస్థానం|

Adhikarana uttaratantrAdhyAyAH (1) · Śloka 1

అత ఉత్తరం| బాలోపచారే తద్వ్యాధౌ తద్గ్రహే, ద్వౌ చ భూతగే||45|| జన్మాదేఽథ స్మృతిభ్రంశే, ద్వౌ ద్వౌ వర్త్మసు సంధిషు| దృక్తమోలింగనాశేషు త్రయో, ద్వౌ ద్వౌ చ సర్వగే||46|| కర్ణనాసాముఖశిరోవ్రణే, భంగే భగందరే| గ్రంథ్యాదౌ క్షుద్రరోగేషు గుహ్యరోగే పృథగ్ద్వయం||47|| విషే భుజంగే కీటేషు మూషకేషు రసాయనే| చత్వారింశోఽనపత్యానామధ్యాయో బీజపోషణః||48|| ఇత్యధ్యాయశతం వింశం షడ్భిః స్థానైరుదీరితం| 48 1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనువాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే ఆయుష్కామీయో నామ ప్రథమోఽధ్యాయః||1||

స0- అత ఉత్తరం, అతోఽస్మాత్కల్పసిద్ధిస్థానాదూర్ధ్వముత్తరతంత్రం| బాలోపచరణీయః| బాలామయప్రతిషేధః| బాలగ్రహప్రతిషేధః| భూతవిజ్ఞానీయః| భూతప్రతిషేధః| ఉన్మాదప్రతిషేధః| అపస్మారప్రతిషేధః| వర్త్మరోగవిజ్ఞానీయః| వర్త్మరోగప్రతిషేధః| సంధిసితాసితరోగవిజ్ఞానీయః| తిమిరప్రతిషేధః| లింగనాశప్రతిషేధః| సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయః| సర్వాక్షిరోగప్రతిషేధః| కర్ణరోగవిజ్ఞానీయః| కర్ణరోగప్రతిషేధః| నాసారోగవిజ్ఞానీయః| నాసారోగప్రతిషేధః| ముఖరోగవిజ్ఞానీయః| ముఖరోగప్రతిషేధః| శిరోరోగవిజ్ఞానీయః| శిరోరోగప్రతిషేధః| వ్రణవిజ్ఞానీయప్రతిషేధః| సద్యోవ్రణప్రతిషేధః| భంగప్రతిషేధః| భగందరప్రతిషేధః| గ్రంథ్యర్బుదశ్లీపదాదివిజ్ఞానీయః| గ్రంథ్యర్బుదాదిప్రతిషేధః| క్షుద్రరోగవిజ్ఞానీయః| క్షుద్రరోగప్రతిషేధః| గుహ్యరోగవిజ్ఞానీయః| గుహ్యరోగప్రతిషేధః| విషప్రతిషేధః| సర్వవిషప్రతిషేధః| కీటలూతాదివిషప్రతిషేధః| మూషికాలర్కవిషప్రతిషేధః| రసాయనాధ్యాయః| వాజీకరణాధ్యాయ ఇతి| ఏవమేతే చత్వారింశదధ్యాయా ఉత్తరతంత్రం| తదితి బాలస్య పరామర్శః| ద్వౌ ద్వావితి వర్త్మని ద్వౌ, సంధౌ ద్వౌ, యథాసంఖ్యేన| త్రయ ఇతి దృక్తమోలింగనాశేషు ప్రత్యేకమేకైకః| గ్రంథ్యాదిక్షుద్రరోగగుహ్యరోగేషు పృథగ్ద్వయం ప్రత్యేకం ద్వౌ ద్వౌ| అనపత్యానామప్రజానాం పుంసాం చత్వారింశోఽధ్యాయో బీజపోషణః శుక్రవృద్ధిహేతురితి| ఇత్యేవమనేన ప్రకారేణ, సవింశమధ్యాయశతం షడ్భిః స్థానైః సూత్రశారీరనిదానచికిత్సాకల్పసిద్ధ్యుత్తరతంత్రైరుదీరితమితి భద్రం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థాన ఆయుష్కామీయోఽధ్యాయః ప్రథమః|| 1||