19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

મલહરણાર્થં પૂર્વાધ્યાય ઉક્તઃ| બસ્તિનાઽપિ મલો નિર્હ્રિયત ઇતિ વમનવિરેચનવિધેરનન્તરં બસ્તિવિધેરુપદેશો યુક્ત ઇત્યાહ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

મલહરણાર્થં પૂર્વાધ્યાય ઉક્તઃ| બસ્તિનાઽપિ મલો નિર્હ્રિયત ઇતિ વમનવિરેચનવિધેરનન્તરં બસ્તિવિધેરુપદેશો યુક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતો બસ્તિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

સ૦-બસ્તિના દીયત ઇત્ બસ્તિઃ, તસ્ય વિધિઃ| શેષં પૂર્વવદ્વ્યાખ્યેયમ્|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ વાતે વા બસ્તિરિષ્યતે| ઉપક્રમાણાં સર્વેષાં સોઽગ્રણીસ્ત્રિવિધસ્તુ સઃ||૧|| નિરૂહોઽન્વાસનં બસ્તિરુત્તરઃ| |૨|

સ૦-વાત ઉલ્બણઃ-અધિકો, યેષાં દોષાણાં તેષુ બસ્તિરિષ્યતે| આચાર્યૈરિતિ શેષઃ| તત્ર વાતપિત્તે વાતશ્લેષ્મણ્યથવા કેવલે વાયૌ બસ્તિરિષ્યતે| ઉપક્રમાણાં-ચિકિત્સિતાનાં, સર્વેષાં સઃ-બસ્તિઃ, અગ્રણીઃ-પ્રધાનતમઃ| સ ચ ત્રિપ્રકારઃ| તદેવ ત્રૈવિધ્યમાહ-નિરૂહોઽન્વાસનં બસ્તિરુત્તર ઇતિ| ગુદાદુત્તરેણ માર્ગેણ મેઢ્રાદિના દીયત ઇત્યુત્તરબસ્તિઃ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

તેન સાધયેત્| ગુલ્માનાહખુડપ્લીહશુદ્ધાતીસારશૂલિનઃ||૨|| જીર્ણજ્વરપ્રતિશ્યાયશુક્રાનિલમલગ્રહાન્| વર્ધ્માશ્મરીરજોનાશાન્ દારુણાંશ્ચાનિલામયાન્||૩||

સ૦-તેનેત્યનેન નિરૂહઃ પરામૃશ્યતે| કથમિતિ ચેત્ ? બ્રૂમઃ| "અનાસ્થાપ્યાસ્તુ" ઇત્યધીતે| તત્ર કે નિરૂહ્યા ઇત્યાધિગતે સતિ, અનિરૂહ્યાઃ પુનરિમે ઇતિ વક્તું યુજ્યતે| અપિ ચ, "આસ્થાપ્યા એવ ચાન્વાસ્યાઃ" ઇતિ પઠતિ| કે આસ્થાપ્યા ઇતિ નાધિગમ્યેત યદીહ નિરૂહો ન પરામૃશ્યેત| તસ્માત્તેનેત્યનેન નિરૂહસ્ય ગ્રહણં ન્યાય્યમ્| તેન-નિરૂહેણ, ગુલ્માદીંસ્તથા જીર્ણજ્વરાદીન્ કૃચ્છ્રાન્ વાતરોગાશ્ચં સાધયેત્-ઉપક્રમેત્| ગુલ્માદીનાં શૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વેની કાર્યૌ| શુક્રાદીનાં ગ્રહેણ સમ્બન્ધઃ| શુક્રગ્રહો-રેતોવિબન્ધઃ| અનિલગ્રહો-વાયોરસઞ્ચારઃ| મલગ્રહો-મૂત્રવિશોર્વિબન્ધઃ| રજોનાશઃ-સ્ત્રિયાઃ પુષ્પવિનાશઃ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વતિસ્નિગ્ધઃ ક્ષતોરસ્કો ભૃશં કૃશઃ| આમાતિસારી વમિમાન્ સંશુદ્ધો દત્તનાવનઃ||૪|| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શોહિધ્માધ્માનાલ્પવહ્નયઃ| શૂનપાયુઃ કૃતહારો બદ્ધચ્છિદ્રોદકોદરી||૫|| કુષ્ઠી ચ મધુમેહી ચ માસાન્ સપ્ત ચ ગર્ભિણી| |૬|

સ૦-અતિસ્નિગ્ધાદયઃ સપ્તમમાસગર્ભિણ્યન્તા અનાસ્થાપ્યાઃ-અનિરૂહ્યાઃ| વમિમાન્-પ્રસક્તચ્છર્દિઃ| બદ્ધાદીનામુદરેણ સમ્બન્ધઃ| તત ઇનિર્મત્વર્થીયઃ| શુદ્ધાતિસારિણ આસ્થાપ્યા ઇત્યનેનૈવામાતિસારિણોઽનાસ્થાપ્યત્વે લબ્ધે પુનર્વચનં નિયમાર્થમ્, તેનામાતિસારિણો ન કથઞ્ચિદાસ્થાપ્યા ઇતિ| તત્રાતિસ્નિગ્ધસ્ય દોષાનુત્ક્લેશ્ય નિરૂહઃ શ્વયથુમુદરં ચ જનયેત્| ક્ષતોરસ્કકૃશયોઃ ક્ષોભવ્યાપન્નં શરીરમાશુ પીડયેત્| આમાતિસારિણો દોષસ્ય સમ્યગનિર્હરણાદ્દેહસ્ય ક્ષોભાદતિપીડાં કુર્યાત્| પ્રસક્તચ્છર્દિષો દોષોત્ક્લેશો નિરૂહમૂર્ધ્વં નયેત્| કૃતવમનવિરેકયોસ્તુ રિક્તં દેહં ક્ષતં ક્ષાર ઇવ દહેત્| કૃતનસ્યસ્ય વિવૃતોર્ધ્વસ્રોતસ્તયા વિભ્રંશં કુર્યાત્| શ્વાસાદીનામુત્ક્લિષ્ટદોષત્વાન્નિરૂહ ઊર્ધ્વં વ્રજેત્| અર્શઃપ્રભૃતીનાં ભૃશતરમાધ્માનં મૃત્યુર્ત્વા સ્યાત્| અલ્પાગ્ન્યાદીનાં સ્તમ્ભજાડ્યાદીનાવહેત્| ગર્ભિણ્યાઃ પૂર્વોક્તા એવ દોષાઃ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| આસ્થાપ્યા એવ ચાન્વાસ્યા વિશેષાદતિવહ્નયઃ||૬|| રૂક્ષાઃ કેવલવાતાર્તાઃ| |૭|

સ૦-ય એવાસ્થાપ્યાસ્ત એવાનુવાસ્યાઃ| આઙ્પૂર્વાત્તિષ્ઠતેર્ણિજન્તાદનુપૂર્વાચ્ચ વસતેરર્હાર્થે ણ્યત્| વિશેષેણાતિવહ્ન્યાદયોઽનુવાસ્યાઃ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

નાનુવાસ્યાસ્ત એવ ચ| યેઽનાસ્થાપ્યાસ્તથા પાણ્ડુકામલામેહપીનસાઃ||૭|| નિરન્નપ્લીહવિડ્ભેદિગુરુકોષ્ઠકફોદરાઃ| અભિષ્યન્દિભૃશસ્થૂલકૃમિકોષ્ઠાઢ્યમારુતાઃ||૮|| પીતે વિષે ગરેઽપચ્યાં શ્લીપદી ગલગણ્ડવાન્| |૯|

સ૦-ત એવ ચેતિ યેઽનાસ્થાપ્યાઃ-અનિરૂહ્યાઃ, તે ચાપિ નાનુવાસ્યાઃ| તથા, પાણ્ડ્વાદયો નાનુવાસનાર્હાઃ| એતેષાં હિ દોષાનુત્ક્લેશ્ય સ્નેહબસ્તિરુદરં જનયેત્| નિરન્નસ્યાનુવાસનાત્ સ્નેહવિપત્તિઃ| તથા ચોક્તં ખરનાદેન-"અભુક્તદત્તસ્ય તથા સ્નેહબસ્તિર્વિપદ્યતે|" ઇતિ| પ્લીહાદીનાં સ્તમ્ભજાડ્યાદીનાવહેત્| કૃમિકોષ્ઠસ્યાનુવાસનાદયઃ પૂર્વમનિર્હૃતૈઃ કૃમિભિરથવાઽતિબહુત્વાદ્દોષાપનિઃસરણેન હૃદયમતિકર્ષદ્ભિશ્ચ્છર્દિં કુર્યુઃ| આઢ્યમારુતસ્ય સમ્યગ્દોષાનિર્હરણાદામયવૃદ્ધિઃ| પીતે વિષે ગરે ચ નાનુવાસ્યા ઇતિ યોજ્યમ્| અપચી-ઉત્તરે (અ. ૨૯|૨૫) વક્ષ્યમાણા| શ્લીપદીતીનિઃ, ગલગણ્ડવાનિતિ મતુપ્| અપચ્યાદયો નાનુવાસ્યા ઇતિ| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૮) - "અભુક્તે રિક્તકોષ્ઠસ્ય પ્રયુક્તમનુવાસનમ્| સરદૂરગસૂક્ષ્મત્વૈઃ ક્ષિપ્રમૂર્ધ્વં પ્રપદ્યતે|| તેન વાયોર્જયો ન સ્યાદ્વાતધામન્યતિષ્ઠતા| કાયાગ્નેરાશુ નાશશ્ચ વિશેષાદનિર્વર્તિના|| સ્નેહઃ સદ્યોઽશિતાહારરુદ્ધે ત્વામાશયેઽનિલમ્| પક્વસ્થં હન્તિ પક્વસ્થશ્ચ્યવતે ચાન્નપાકતઃ|| નિરૂહશ્ચ સમીરશ્ચ તીક્ષ્ણવેગાવુભાવપિ| તાવન્નમૂર્ચ્છિતૌ તીક્ષ્ણાવધોઽન્નન સહાગતૌ|| ઊર્ધ્વં વા શકૃતા સાર્દ્ધં સંસ્થિતૌ કોષ્ઠ એવ વા| સમલાહારવિષ્ટબ્ધૌ હરેતામાશુ જીવિતમ્|| ભુક્તવાનનુવાસ્યોઽસ્માન્ન નિરૂહ્યોઽત્ર ભુક્તવાન્|" ઇતિ|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| નિરૂહાન્વાસનયોર્યન્ત્રસ્ય લક્ષણમાહ - ] - - - | તયોસ્તુ નેત્રં હેમાદિધાતુદાર્વસ્થિવેણુજમ્||૯|| ગોપુચ્છાકારમચ્છિદ્રં શ્લક્ષ્ણર્જુ ગુલિકામુખમ્| |૧૦|

સ૦-તયોઃ-નિરૂહાન્વાસનયોર્નેત્રં ભવતિ| નીયતે-પ્રાપ્યતે સ્નેહકલ્કાદ્યપાનમિતિ નેત્રમ્| નેત્રેતિ "દામ્નીશસ" ઇતિ ણેઃ ષ્ટ્રન્ઽઽપ્રત્યયઃ| કિમ્ભૂતં નેત્રમ્ ? હેમાદીતિ| આદિશબ્દઃ પ્રકારે| તેન રૂપ્યરીતિકાયઃકાંસ્યત્રપુસીસાદયો ગૃહ્યન્તે| હેમાદયશ્ચ તે ધાતવશ્ચેતિ કર્મધારયઃ| દારુ-શિંશિપાદિકાષ્ઠમ્, અસ્થિ-ગજાદેઃ, વેણુઃ-વંશઃ, એતેષાં દ્વન્દ્વઃ| એભ્યો જાતં તયોઃ-નિરૂહાન્વાસનયોઃ, નેત્રં ભવતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? ગોપુચ્છાકારમ્, ગોપુચ્છ ઇવાકારો યસ્ય તત્| તથા, અચ્છિદ્રં-નિર્વિવરમ્| તથા, શ્લક્ષ્ણં-કોમલમ્| તથા, ઋજુ-અવક્રમ્| ગુલિકાસદૃશમતીક્ષ્ણાગ્રં મુખં યસ્ય તદેવમ્|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

અથાસ્ય પ્રમાણમાહ - - - - | ઊનેઽબ્દે પઞ્ચ, પૂર્ણેઽસ્મિન્નાસપ્તભ્યોઽઙ્ગુલાનિ ષટ્||૧૦|| સપ્તમે સપ્ત, તાન્યષ્ટૌ દ્વાદશે, ષોડશે નવ| દ્વાદશૈવ પરં વિંશાદ્વીક્ષ્ય વર્ષાન્તરેષુ ચ||૧૧|| વયોબલશરીરાણિ પ્રમાણમભિવર્દ્ધયેત્| |૧૨|

સ૦-ષણ્માસે બાલેઽધિકે વા અપૂર્ણવર્ષે નેત્રસ્ય પઞ્ચાઙ્ગુલાનિ| આતુરાઙ્ગુલપ્રમાણમિતિ ગમ્યતે| દૈર્ઘ્યેણ ચેત્યેતદપ્યનુક્તં ગમ્યતે| વક્ષ્યતિ હિ (શ્લો. ૧૨) - "સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન સમં મૂલે સ્થૌલ્યેન" ઇતિ| આસપ્તભ્યઃ-સપ્તવર્ષાણિ મર્યાદીકૃત્ય, ષડઙ્ગુલાનિ પ્રમાણમ્| આઙત્ર મર્યાદાયામ્, નાભિવિધૌ| તેન ષડ્વર્ષે બાલે ષડઙ્ગુલાનિ નેત્રમ્| અન્યથા સપ્તવર્ષસ્યાપિ ષડેવેતિ પ્રાપ્નોતિ| વક્ષ્યતિ તુ-"સપ્તમે સપ્ત" ઇતિ| એવં ચ પૂર્વાપરં વ્યાહતં સ્યાત્| તસ્માન્મર્યાદાયામાઙિત્યેવેહિ| સપ્તમે વર્ષે સપ્તાઙ્ગુલાનિ| દ્વાદશે વત્સરે તાનિ-અઙ્ગુલાન્યષ્ટૌ નેત્રમ્| દ્વાદશાનાં પૂરણ ઇતિ " તસ્ય પૂરણે ડટ્" ઇતિ ડટ્| એવં ષોડશ ઇત્યત્ર| ષોડશે સંવત્સરે નવાઙ્ગુલાનિ નેત્રમ્| વિંશાદ્વત્સરાદૂર્ધ્વમેકવિંશપ્રભૃતિવર્ષેષુ દ્વાદશાઙ્ગુલાનિ નેત્રમ્| નાતોઽપ્યધિકાનીત્યેવશબ્દાર્થઃ| વિંશતિશબ્દાત્ પૂરણે ડટિ તિવિંશતોર્ડિતીતિ તિલોપાદ્વિંશશબ્દઃ| વર્ષાન્તરેષુ-અન્તરાલસ્થિતેષુ વર્ષેષુ નવમદશમાદિષુ, વીક્ષ્ય-પર્યાલોચ્ય, નેત્રસ્ય પ્રમાણમભિવર્દ્ધયેત્| ચશબ્દો ભિન્નક્રમઃ| ન કેવલં વર્ષાન્તરેષુ પ્રમાણમભિવર્દ્ધયેત્| યાવદ્વયોબલાદીનિ ચ નિરૂપ્ય પ્રમાણં વૃદ્ધિં નયેત્|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન સમં મૂલે સ્થૌલ્યેનાગ્રે કનિષ્ઠયા||૧૨||

સ૦-સ્થૌલ્યેન-પરિણાહેન, સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન તુલ્યં મૂલે નેત્રમ્| તથા, અગ્રં-પ્રાન્તઃ, તસ્મિન્ કનિષ્ઠયાઽઙ્ગુલ્યા સમં નેત્રં સ્યાત્| ખરનાદેઽપ્યુક્તમ્-"બસ્તિનેત્રમૃજુ શ્લક્ષ્ણં સુવૃત્તં ગુલિકામુખમ્| ભવેદ્ગોપુચ્છસંસ્થાનં સુપ્રવાહં ત્રિકર્ણિકમ્|| યા ત્રિભાગપ્રણયને મર્યાદા કર્ણિકા ભવેત્| દ્વે કર્ણિકે ચોપરિષ્ટાદ્બસ્ત્યાધારે યથાન્તરે|| સ્વાઙ્ગુષ્ઠકપરીણાહં મૂલં નેત્રસ્ય શસ્યતે| મધ્યં ત્વનામિકાતુલ્યમગ્નં તુલ્યકનિષ્ઠિકમ્|| સ્વેનાઙ્ગુલિપ્રમાણેન દૈર્ઘ્યં સ્યાદ્દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| કર્કન્ધુપ્રંવહં છિદ્રં શ્રેષ્ઠમન્યદ્યથાવયઃ|| વિંશદ્વાદશષડ્વર્ષે દ્વાદશાષ્ટષડઙ્ગુલમ્| કર્કન્ધુકસતીનાગ્રમુદ્ગછિદ્રવહં સ્મૃતમ્||" ઇત્યાદિ| મુનિરપ્યવોચત્ (ચ. સિ. અ. ૩|૬) - "ષડ્દ્વાદશાષ્ટાઙ્ગુલસમ્મિતાનિ ષડ્વિંશતિદ્વાદશવર્ષજાનામ્| સ્યુર્મુદ્ગકર્કન્ધુસતીનવાહિચ્છિદ્રાણિ વર્ત્યા પિહિતાનિ ચૈવ|| યથાવયોઽઙ્ગુષ્ઠકનિષ્ઠિકાભ્યાં મૂલાગ્રયોઃ સ્યુઃ પરિણાહવન્તિ|" ઇતિ|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

અધુના છિદ્રદ્વારેણ નેત્રસ્થૌલ્યપ્રમાણમધિકમપિ દર્શયન્નાહ - - - - પૂર્ણેઽબ્દેઽઙ્ગુલમાદાય તદર્દ્ધાર્દ્ધપ્રવર્દ્ધિતમ્| ત્ર્યઙ્ગુલં પરમં છિદ્રં મૂલેઽગ્રે વહતે તુ યત્||૧૩|| મુદ્ગં માષં કલાયં ચ ક્લિન્નં કર્કન્ધુકં ક્રમાત્| |૧૪|

સ૦-વર્ષે પૂર્ણે સત્યઙ્ગુલમાદાય સ્વાઙ્ગુલાત્પ્રભૃતિ ક્રમેણ ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રં મૂલે નેત્રસ્ય ભવતિ| કિમ્ભૂતં છિદ્રમ્ ? અર્દ્ધસ્યાર્દ્ધમર્દ્ધાર્દ્ધમ્| તસ્ય-અઙ્ગુલસ્યાર્દ્ધાર્દ્ધં તદર્દ્ધાર્દ્ધમ્, તેન પ્રવર્દ્ધિતમ્| તત્ર પ્રથમે વર્ષેઽઙ્ગુલમાત્રં છિદ્રમ્, યાવદ્વર્ષાણિ ષટ્| સપ્તમે વર્ષે સપાદમઙ્ગુલમ્, યાવદેકાદશ વર્ષાણિ| દ્વાદશે વર્ષે સાર્દ્ધમઙ્ગુલમ્, યાવત્ષોડશ વર્ષાણિ| ષોડશવર્ષસ્ય તુ પાદોનમઙ્ગુલદ્વયમ્| સપ્તદશે વર્ષેઽઙ્ગુલદ્વયમ્| અષ્ટાદશે વર્ષે સપાદમઙ્ગુલદ્વયમ્| એકોનવિંશતિવર્ષસ્ય સાર્દ્ધમઙ્ગુલદ્વયમ્| વિંશતિવર્ષસ્ય પાદોનમઙ્ગુલત્રયમ્| એકવિંશતિવર્ષસ્ય ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રમિતિ ક્રમો વેદ્યઃ| પરમમિત્યનેનૈતદ્ગમયતિ,-પરમં-ઉત્કર્ષમાશ્રિત્યેદં મૂલચ્છિદ્રમ્| મધ્યમં તુ મૂલચ્છિદ્રં "સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન" ઇત્યનેનોક્તમ્| ઊનવર્ષસ્ય ત્વર્દ્ધાઙ્ગુલં છિદ્રમેતદપેક્ષયા કલ્પ્યમ્| અગ્રે તુ છિદ્રં તદ્ભવતિ યન્મુદ્ગાદિ વહતિ| તત્ર વાર્ષિકસ્ય મુદ્ગવાહિ, યાવત્ષડ્વર્ષમ્| સપ્તવર્ષસ્ય માષવાહિ, યાવદેકાદશોઽબ્દઃ| દ્વાદશવર્ષસ્ય કલાયવાહિ, ષોડશવર્ષસ્ય ક્લિન્નકલાયવાહિ, એકવિંશતિવર્ષસ્ય કર્કન્ધુવાહિ, ઇતિ ક્રમાદ્વયઃપ્રમાણમ્| ઊનવર્ષસ્ય ચ ન મુદ્ગવાહિ કલ્પ્યમ્| અગ્રચ્છિદ્રપ્રમાણં ચૈતત્ "અગ્રે કનિષ્ઠયા" ઇત્યત્રાપિ સઙ્ગચ્છત એવ| દૈર્ઘ્યપ્રમાણં ચાત્ર પક્ષે પૂર્વમેવ યોજ્યમ્| "સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન સમં મૂલે સ્થૌલ્યેન" ઇત્યનેન (ઇત્યત્ર) છિદ્રપ્રમાણં સ્વમત્યા ભિષજા પ્રકલ્પ્યમ્| તથા, "ત્ર્યઙ્ગુલં પરમં છિદ્રં" ઇત્યત્ર ચ સ્થૌલ્યપ્રમાણં સ્વધિયૈવ નિરૂપ્યમ્| તન્ત્રકૃતા તુ ગ્રન્થગૌરવભયાદુક્તપ્રાયત્વાચ્ચેહ નોક્તમ્|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| મૂલાચ્છિદ્રપ્રમાણેન પ્રાન્તે ઘટિતકર્ણિકમ્||૧૪|| વર્ત્યાઽગ્રે પિહિતં, મૂલે યથાસ્વં હ્યઙ્ગુલાન્તરમ્| કર્ણિકાદ્વિતયં નેત્રે કુર્યાત્|૧૫|

સ૦-મૂલે યચ્છિદ્રમુક્તં તત્પ્રમાણેન પ્રાન્તે ઘટિતા-સમ્પાદિતા, કર્ણિકા-છત્રાકારા ગુદાધિકાન્તઃપ્રવેશરોધિની, યસ્મિંસ્તદેવમ્| તથા, વર્ત્યા-દશાદિકૃતયા, પ્રાન્તે (અગ્રે) પિહિતં-સ્થગિતમ્| યથાસ્વં-ઊનવર્ષાદિકસ્ય તદઙ્ગુલપ્રમાણેન, દ્વ્યઙ્ગુલાન્તરં કર્ણિકાયુગલં મૂલપ્રદેશે નેત્રે વિદધીત બસ્તિપુટયોજનાર્થમ્|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

અત એવાહ - - - - | તત્ર ચ યોજયેત્||૧૫|| અજાવિમહિષાદીનાં બસ્તિં સુમૃદિતં દૃઢમ્| કષાયરક્તં નિશ્છિદ્રગ્રન્થિગન્ધશિરં તનુમ્||૧૬|| ગ્રથિતં સાધુ સૂત્રેણ સુખસંસ્થાપ્યભેષજમ્| |૧૭|

સ૦-તસ્મિંશ્ચ કર્ણિકાદ્વિતયેઽજાદીનાં બસ્તિં યોજયેત્| આદિશબ્દેન ગોહરિણવરાહાણાં ગ્રહણમ્| અજાદીનામિત્યેવં નિર્દેશેઽપ્યવિમહિષગ્રહણે લબ્ધે સાક્ષાદેતયોર્ગ્રહણમન્યજેભ્યો બસ્તિભ્ય એતદ્બસ્તેર્યોગ્યતરત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| કિમ્ભૂતં બસ્તિમ્ ? સુમૃદિતં,-સસ્નેહં મુહુઃ સુષ્ઠુ મર્દિતમ્| તથા, દૃઢમ્| તથા કષાયેણ-હરીતક્યાદિના, રક્તમ્| તથા, છિદ્રં ચ ગ્રન્થિશ્ચ ગન્ધશ્ચ શિરશ્ચ, તાઃ નિર્ગતાઃ-ન સન્તિ, યસ્ય તન્નિશ્છિદ્રગ્રન્થિગન્ધશિરમ્| તથા, તનું-ન સ્થૂલમ્| તથા, સાધુ-સમ્યક્, સૂત્રેણ ગ્રથિતં-બદ્ધમ્| તથા, સુખેન-અકૃચ્છ્રેણ, સંસ્થાપનીયમૌષધં યત્ર તદેવમ્|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| બસ્ત્યભાવેઽઙ્કપાદં વાન્યસેદ્વાસોઽથવા ઘનમ્||૧૭||

સ૦-બસ્તેરભાવે સતિ, અઙ્કપાદં વા-ચરણાદ્યવયવવિશેષં વા, ન્યસેત્-નેત્રે યોજયેત્| અથવા, વસ્ત્રં ઘનં ન્યસેત્|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

નિરૂહમાત્રા પ્રથમે પ્રકુઞ્ચો વત્સરે પરમ્| પ્રકુઞ્ચવૃદ્ધિઃ પ્રત્યબ્દં યાવત્ષટ્પ્રસૃતાસ્તતઃ||૧૮|| પ્રસૃતં વર્દ્ધયેદૂર્ધ્વં દ્વાદશાષ્ટાદશસ્ય તુ| આસપ્તતેરિદં માનં, દશૈવ પ્રસૃતાઃ પરમ્||૧૯||

સ૦-નિરૂહસ્ય માત્રા પ્રથમે વર્ષે કષાયસ્નેહસહિતસ્ય પ્રકુઞ્ચઃ-પલપ્રમાણમ્| ષણ્માસાદૌ ત્વેતદનુસારેણાર્ધપલાદિ કલ્પ્યમ્| વર્ષાત્પરં પ્રકુઞ્હ્ચેન વૃદ્ધિઃ પ્રતિસંવત્સરં કાર્યા, યાવત્ ષટ્પ્રસૃતાઃ-દ્વાદશ પલાનિ| તત ઊર્ધ્વં પ્રસૃતં વર્દ્ધયેત્| પ્રત્યબ્દમિત્યનુવર્તતે| તતો દ્વાદશવર્ષસ્યૈવં દ્વાદશ પલાનિ| અનન્તરં ત્રયોદશવર્ષાદિષુ પ્રતિવર્ષં પલદ્વયં નિરૂહમાત્રાયા વર્દ્ધયિતવ્યં ક્રમેણૈવ યાવત્સપ્તદશવર્ષાણિ| અષ્ટાદશવર્ષસ્ય તુ દ્વાદશ પ્રસૃતાઃ-ચતુર્વિંશતિપલાનિ| ઇદં-એતત્, માનં-પ્રમાણં, સપ્તતિવર્ષાણિ યાવત્| પરં-સપ્તતેરૂર્ધ્વં, દશૈવ પ્રસૃતા માનમ્, નાધિકમ્|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

એવં સાંવત્સરીકાદારભ્ય યાવદ્વર્ષશતિકસ્તાવન્નિરૂહમાત્રામભિધાય, અનુવાસનમાત્રામધિકૃત્યાહ - - - - યથાયથં નિરૂહસ્ય પાદો માત્રાઽનુવાસને| |૨૦|

સ૦-યથાયથં-યથાસ્વં વાર્ષિકસ્યૈકવિંશતિવત્સરાદેર્વા, નિરૂહસ્ય પાદઃ-ચતુર્ભાગમાત્રઃ, અનુવાસને-અનુવાસનવિષયે, માત્રા| યસ્ય પલં નિરૂહસ્તસ્ય કર્ષપ્રમાણમનુવાસનમિત્યર્થઃ| એવં સર્વત્ર કલ્પ્યમ્|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| આસ્થાપ્યં સ્નેહિતં સ્વિન્નં શુદ્ધં લબ્ધબલં પુનઃ||૨૦|| અન્વાસનાર્હં વિજ્ઞાય પૂર્વમેવાનુવાસયેત્| શીતે વસન્તે ચ દિવા રાત્રૌ કેચિત્તતોઽન્યદા||૨૧|| અભ્યક્તસ્નાતમુચિતાત્પાદહીનં હિતં લઘુ| અસ્નિગ્ધરૂક્ષમશિતં સાનુપાનં દ્રવાદિ ચ||૨૨|| કૃતચઙ્ક્રમણં મુક્તવિણ્મૂત્રં શયને સુખે| નાત્યુચ્છ્રિતે ન ચોચ્છીર્ષે સંવિષ્ટં વામપાર્શ્વતઃ||૨૩|| સઙ્કોચ્ય દક્ષિણં સક્થિ પ્રસાર્ય ચ તતોઽપરમ્| |૨૪|

સ૦-આસ્થાપ્યં-નિરૂહણાર્હં, સ્નિગ્ધં, તથા સ્વિન્નં, તથા શુદ્ધં-ઊર્ધ્વાધઃ, તથા ભૂયોઽપિ લબ્ધબલં, તથાઽનુવાસનયોગ્યં, વિદિત્વા પૂર્વમેવ નિરૂહાદનુવાસયેત્| શીતે-હેમન્તશિશિરયોઃ ઋત્વોઃ, તથા વસન્તે, દિવાઽનુવાસયેત્| અન્યદા-શીતાદ્વસન્તાચ્ચાન્યસ્મિન્ ગ્રીષ્મપ્રાવૃટ્શરદાખ્યે ઋતૌ, રાત્રાવનુવાસયેત્| કેચિદિતિ ભિન્નક્રમઃ, તતોઽન્યદેત્યતોઽનન્તરં દ્રષ્ટવ્યમ્| ઇતિ કેચિત્ "આહુઃ" ઇતિ વાક્યશેષઃ| ધાન્વન્તરાસ્તુ સર્વથૈવ રાત્રાવનુવાસનં નેચ્છન્તિ| ધન્વન્તરિમતમેવોરરીકૃત્ય સઙ્ગ્રહેઽધિજગે (સૂ. અ. ૨૮)- "ન રાત્રૌ પ્રણયેદ્બસ્તિં દોષોત્ક્લેશો હિ રાત્રિજઃ| સ્નેહવીર્યયુતઃ કુર્યાદાધ્માનં ગૌરવં જ્વરમ્||" ઇતિ| તદેતદ્દેશાન્તરાદિવશાત્ પ્રમાણયિતવ્યમ્| કિમ્ભૂતં નરમ્ ? અભ્યક્તસ્નાતં,-પૂર્વમભ્યક્તઃ પશ્ચાત્સ્નાતઃ, તમ્| પૂર્વકાલેતિ સમાસઃ| ઉચિતાત્પાદહીનં-યેન યદ્ભોજનમભ્યસ્તં તસ્માચ્ચતુર્થભાગહીનમશિતમ્| તથા, હિતં-લઘુગુણયુક્તમ્| તથા, કિઞ્ચિત્ સ્નિગ્ધરૂક્ષમ્| તથા, સાનુપાનં દ્રવાદિ ચ| આદિશબ્દેન દ્રવોષ્ણમનભિષ્યન્દીત્યાદિવિશિષ્ટં ભુક્તવન્તમિતિ ગમયતિ| ઉક્તં ચ સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૨૮)- "અતિસ્નિગ્ધાશિનો હ્યુભયમાર્ગસંસર્ગાત્ સ્નેહો મદમૂર્ચ્છાગ્નિસાદહૃલ્લાસાદીન્ જનયતિ| રૂક્ષાશિનો વિષ્ટમ્ભં બલવર્ણહાનિં ચ| અલ્પમાત્રદ્રવાશિનો વિસૃષ્ટવિણ્મૂત્રસ્ય ચાનાવૃતો ન તદાવરણાદ્વ્યાપદમ્|" ઇતિ| કિમ્ભૂતમ્ ? કૃતચઙ્ક્રમણં-વિહિતગમનમાત્રમ્| તથા, વ્યક્તમૂત્રપુરીષમ્| તથા, શયને-શયનીયે, સુખાવહે સંવિષ્ટં-સ્થિતમ્| કિમ્ભૂતે ? નાત્યુચ્છ્રિતે,-નાત્યુન્નતે, ન ચોચ્છીર્ષે-ન ચોન્નતશિરોધરે| કથં સંવિષ્ટમ્ ? વામપાર્શ્વતઃ,-વામપાર્શ્વેન| સઙ્કોચ્ય દક્ષિણં સક્થિ વામસક્થ્ન ઉપરીતિ વૃદ્ધવૈદ્યાઃ| તતો-દક્ષિણસક્થ્નઃ, અપરં-વામં સક્થિ, પ્રસાર્ય| સઙ્ગ્રહે ચોક્તમ્ (સૂ. અ. ૨૮) - "શયને નાત્યુચ્છ્રિતે સ્વાસ્તૃત ઈષદુન્નતપાદદેશે વામપાર્શ્વેન પ્રાક્ઽઽશિરસં સંવેશયેત્|" ઇતિ|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| અથાસ્ય નેત્રં પ્રણયેત્સ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધમુખં ગુદે||૨૪|| ઉચ્છ્વાસ્ય બસ્તેર્વદને બદ્ધે હસ્તમકમ્પયન્| પૃષ્ઠવંશં પ્રતિ તતો નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્||૨૫|| નાતિવેગં ન વા મન્દં સકૃદેવ પ્રપીડયેત્| સાવશેષં ચ કુર્વીત વાયુઃ શેષે હિ તિષ્ઠતિ||૨૬||

સ૦-અસ્ય-એવંભૂતાવસ્થસ્યાતુરસ્ય, ગુદે સ્નિગ્ધે ઘૃતેન કૃતે નેત્રં [ સ્નિગ્ધપ્રાન્તં પ્રણયેત્| ] બસ્તેર્વદન ઉચ્છ્વાસ્ય-વાતં નિઃસાર્ય, બદ્ધે સતિ, નાતિશીઘ્રં, નાતિવિલમ્બિતં, નાતિવેગેન, ન ચ મન્દં કૃત્વા, તથા પૃષ્ઠવંશાભિમુખમેકવારમેવ નેત્રં પ્રપીડયેત્| કથં પ્રપીડયેત્ ? હસ્તમકમ્પયન્| અતિદ્રુતાદિપીડનદોષા બસ્તિવ્યાપત્સિદ્ધૌ (હૃ. ક. અ. ૫) વક્ષ્યમાણાઃ| સાવશેષં ચ સ્નેહં કુર્વીત| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-યસ્માત્ શેષે સ્નેહે વાયુસ્તિષ્ઠતિ|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

દત્તે તૂત્તાનદેહસ્ય પાણિના તાડયેત્સ્ફિજૌ| તત્પાર્ષ્ણિભ્યાં તથા શય્યાં પાદતશ્ચ ત્રિરુત્ક્ષિપેત્||૨૭|| તતઃ પ્રસારિતાઙ્હ્ગસ્ય સોપધાનસ્ય પાર્ષ્ણિકે| આહન્યાન્મુષ્ટિનાઽઙ્હ્ગં ચ સ્નેહેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્||૨૮|| વેદનાર્તમિતિ સ્નેહો ન હિ શીઘ્રં નિવર્તતે| યોજ્યઃ શીઘ્રં નિવૃત્તેઽન્યઃ સ્નેહોઽતિષ્ઠન્નકાર્યકૃત્||૨૯||

સ૦-દત્તે ચ બસ્તિસ્નેહે સતિ, ઉત્તાનગાત્રસ્ય તુ તસ્ય સ્ફિજૌ હસ્તેનાહન્યાત્| તથા-તેનૈવ પ્રકારેણ, તત્પાર્ષ્ણિભ્યાં સ્ફિજૌ તાડયેત્| શય્યાં-ખટ્વાં ચ, પાદતઃ-ચરણદેશાત્, ત્રીન્ વારાનુત્ક્ષિપેત્, ન તુ મૂર્ધતઃ| તતઃ-શય્યોત્ક્ષેપાદનન્તરં, પ્રસારિતશરીરસ્ય દત્તગણ્ડુકસ્ય પાર્ષ્ણિકે-પાર્ષ્ણી, મૃષ્ટ્યાઽઽહન્યાત્| અઙ્ગં-શરીરં ચ, સ્નેહેન-તૈલાદિના, અભ્યજ્ય મર્દયેત્| કિમેવં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ-અઙ્ગં વેદનાર્તં-પીડાતુરં, ઇતિ-હેતોર્યસ્માદાશુ સ્નેહો ન નિવર્તતે| શીઘ્રમપયાતે ચ સ્નેહે સત્યપરઃ સ્નેહો દેયઃ| કસ્માદેવં વિધીયતે ? ઇત્યાહ-સ્નેહઃ શરીરાભ્યન્તરેઽતિષ્ઠન્ નૈવ કાર્યકૃત્-ન સ્નેહને સમર્થ ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

દીપ્તાગ્નિં ત્વાગતસ્નેહં સાયાસ્ને ભોજયેલ્લઘુ| |૩૦|

સ૦-દીપ્તાગ્નિં તુ પુરુષં નિવૃત્તસ્નેહં સન્તં [ સાયાહ્ને ] લઘુ-માત્રયા સ્વભાવતશ્ચ, આશયેત્|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| નિવૃત્તિકાલઃ પરમસ્ત્રયો યામાસ્તતઃ પરમ્||૩૦|| અહોરાત્રમુપેક્ષેત, પરતઃ ફલવર્તિભિઃ| તીક્ષ્ણૈર્વા બસ્તિભિઃ કુર્યાદ્યત્નં સ્નેહનિવૃત્તયે||૩૧||

સ૦-સ્નેહસ્ય ત્રયઃ પ્રહરાઃ પરો નિવૃત્તિકાલઃ| તતઃ-પ્રહરત્રયાત્ પરતો, રાત્રિંદિવમુપેક્ષેત-ન તદાકૃષ્ટૌ યત્નં કુર્યાત્| પરતઃ-અહોરાત્રાત્, ફલવર્તિભિઃ-અર્શશ્ચિકિત્સિતોક્તાભિઃ, અથવા તીક્ષ્ણૈર્બસ્તિકલ્પોક્તૈર્બસ્તિભિઃ સ્નેહાગમનાર્થં યતેત|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્ન ચેજ્જાડ્યાદિદોષકૃત્| ઉપેક્ષેતૈવ હિ તતોઽધ્યુષિતશ્ચ નિશાં પિબેત્||૩૨|| પ્રાતર્નાગરધાન્યામ્ભઃ કોષ્ણં, કેવલમેવ વા| |૩૩|

સ૦-અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્ સ્નેહો યદિ જાડ્યાગ્નિસાદાદિદોષાન્ન વિધત્તે, તત ઉપેક્ષેતૈવ-ન તન્નિષ્કાસને યતેતેત્યર્થઃ| અધ્યુષિતો રાત્રિં યદિ સ્નેહસ્તતઃ પરિણતત્વાત્ રસાદિધાતુસમતાં ગતઃ પ્રાતઃ-પ્રભાતે, શુણ્ઠીધાન્યકામ્બુ કદુષ્ણં પિબેત્| કેવલમેવ વા-નગરધાન્યકરહિતં, કોષ્ણં જલં પિબેત્|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| અન્વાસયેત્તૃતીયેઽહ્નિ પઞ્ચમે વા પુનશ્ચ તમ્||૩૩|| યથા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાદતોઽત્યુલ્બણમારુતાન્| વ્યાયામનિત્યાન્ દીપ્તાગ્નીન્ રૂક્ષાંશ્ચ પ્રતિવાસરમ્||૩૪||

સ૦-તમાતુરં ભૂયસ્તૃતીયે દિવસે પઞ્ચમે વાઽનુવાસયેત્| અથવા યથા સ્નેહપાકો ભવેદિત્યગ્ન્યપેક્ષયા સપ્તરાત્રેઽધિકે ન્યૂને વા ત્રિરાત્રે વા યથાયોગમનુવાસયેત્| અતઃ-અસ્માદેવ હેતોઃ, અધિકપવનાન્ વ્યાયામશીલાન્ પટુતરદહનાન્ રૂક્ષાંશ્ચ પુરુષાન્ પ્રત્યહમનુવાસયેત્|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ઇતિ સ્નેહૈસ્ત્રિચતુરૈઃ સ્નિગ્ધે સ્રોતોવિશુદ્ધયે| નિરૂહં શોધનં યુઞ્જ્યાદસ્નિગ્ધે સ્નેહનં તનોઃ||૩૫||

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, સ્નેહૈસ્ત્રિભિશ્ચતુર્ભિર્વા સ્નિગ્ધે સતિ સ્રોતોવિશોધનાર્થં નિરૂહં શોધનં પ્રયોજયેત્| અસ્નિગ્ધે સતિ તનોઃ-શરીરસ્ય, સ્નેહનં પ્રયોજયેત્| ત્રયો વા ચત્વારો વા ત્રિચતુરાઃ| સઙ્ખ્યયાવ્યયેતિ સમાસઃ| ચતુરોઽચ્પ્રકરણે ત્ર્યુપાભ્યામુપસઙ્ખ્યાનમિત્યચ્ સમાસાન્તઃ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

પઞ્ચમેઽથ તૃતીયે વા દિવસે સાધકે શુભે| મધ્યાહ્ને કિઞ્ચિદાવૃત્તે પ્રયુક્તે બલિમઙ્ગલે||૩૬|| અભ્યક્તસ્વેદિતોત્સૃષ્ટમલં નાતિબુભુક્ષિતમ્| અવેક્ષ્ય પુરુષં દોષભેષજાદીનિ ચાદરાત્||૩૭|| બસ્તિં પ્રકલ્પયેદ્વૈદ્યસ્તદ્વિદ્યૈર્બહુભિઃ સહ| |૩૮|

સ૦-અથ-અનુવાસનાદનન્તરં, પઞ્ચમે તૃતીયે વા વાસરે મધ્યાહ્ને કિઞ્ચિત્-મનાક્, આવૃત્તે-અતિક્રાન્તે, તથા બલિમઙ્ગલે વિહિતે સતિ, પુરુષં કૃતાભ્યક્તસ્વેદિતં ત્યક્તમલં કિઞ્ચિદ્બુભુક્ષિતં તથા પ્રકૃત્યાદિભિર્જ્ઞાત્વા દોષાદીનિ વિદિત્વા| આદિશબ્દેન સાત્મ્યબલાદિપરિગ્રહઃ| ઇત્યેવં સર્વમવગમ્ય વૈદ્યો બસ્તિં પ્રકલ્પયેત્| નનુ, "દૂષ્યં દેશં" (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૬૭) ઇત્યાદિના સર્વમુક્તમેવૈતત્| તત્કિમનેન ? ઇતિ| બ્રૂમઃ| નિરૂહમપિ સાપાયં પશ્યતેતદાચાર્યેણ પુનરુક્તમ્| દૂષ્યદેશાદિમહતા યત્નેનાલોચનીયમિતિ પ્રતિપાદનાર્થમ્| "નિરૂહમાત્રા પ્રથમે" ઇત્યાદિ ચ સર્વમત્રાલોચ્યમ્| કથં પ્રકલ્પયેત્ ? ઇત્યાહ-તદ્વિદ્યૈઃ-વૈદ્યકશાશ્ત્રજ્ઞૈર્બહુભિઃ સહ-સાર્દ્ધમ્|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

અથ નિરૂહકલ્પનામાહ - - - - | ક્વાથયેદ્વિંશતિપલં દ્રવ્યસ્યાષ્ટૌ ફલાનિ ચ||૩૮|| તતઃ ક્વાથાચ્ચતુર્થાંશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્| પિત્તે સ્વસ્થે ચ ષષ્ઠાંશમષ્ટમાંશં કફેઽધિકે||૩૯|| સર્વત્ર ચાષ્ટમં ભાગં કલ્કાદ્ભવતિ વા યથા| નાસ્યચ્છસાન્દ્રતા બસ્તેઃ પલમાત્રં ગુડસ્ય ચ||૪૦|| મધુપટ્વાદિશેષં ચ યુક્ત્યા| |૪૧|

સ૦-દ્રવ્યસ્ય-બસ્તિકલ્પોક્તસ્ય, નિરૂહકલ્પનાર્થં વિંશતિપલાનિ, તથાઽષ્ટૌ ફલાનિ-મદનફલાનિ, સામાન્યપરિભાષયા ષોડશગુણં જલં દત્ત્વા ક્વાથયેત્| ચતુર્ભાગાવશેષશ્ચ ગ્રાહ્યઃ| તતઃ-તસ્માદેવંકૃતાત્, ક્વાથાચ્ચતુર્થાંશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્| દ્વાદશપ્રસૃતો હિ નિરૂહઃ| તત્ર સ્નેહં ષટ્પલિકં કલ્પયેદિત્યર્થઃ| પિત્તેઽધિકે સ્વસ્થે ચ પુરુષે ષષ્ઠાંશં સ્નેહં-ચતુષ્પલિકં, પ્રકલ્પયેદિતિ પ્રકૃતમ્| કફેઽધિકે અષ્ટમાંશં સ્નેહં-ત્રિપલિકં, પ્રકલ્પયેત્| નનુ, સ્વસ્થસ્ય દોષચાલનં પ્રતિષિદ્ધં તન્ત્રાન્તરીયૈઃ| તદ્ગ્રન્થો હિ-"યો હિ સઞ્ચાલયેત્સુપ્તં વને સિંહં કરાદિભિઃ| સ દોષાંશ્ચાલયેત્ સ્વસ્થાન્ પ્રચ્છર્દનવિરેચનૈઃ||" ઇતિ| તસ્માત્ સ્વસ્થવૃત્તે નિરૂહકલ્પના ન યુક્તેતિ| તદેતદસત્| યસ્માત્ પ્રાગભિહિતમ્ (હૃ. સૂ. અ. ૪|૩૫)- "શીતોદ્ભવં દોષચયં વસન્તે વિશોધયન્ ગ્રીષ્મજમભ્રકાલે| ઘનાત્યયે વાર્ષિકમાશુ સમ્યક્ પ્રાપ્નોતિ રોગાનૃતુજાન્ન જાતુ||" ઇતિ| તસ્માદાચાર્યવચનાજ્જ્ઞાયતે સ્વસ્થવૃત્તેઽપિ શુદ્ધિવિધાનં સમ્મતમિતિ તન્ત્રકૃતઃ| તન્ત્રાન્તરીયં મતં ત્વસદેવ, શિષ્ટવ્યવહારવિરુદ્ધત્વાત્| સર્વત્ર-વાતે પિત્તે કફે સ્વસ્થે ચ, કલ્કાત્-પેષ્યદ્રવ્યાત્, અષ્ટમં ભાગં-ત્રીણિ પલાનિ, કલ્પયેત્| ભવતિ વેત્યાદિ| યથા વા બસ્તિરત્યચ્છોઽતિસાન્દ્રો-અતિઘનો [ વા ] ન ભવતિ તથા કલ્કઃ કલ્પયિતવ્યઃ| પલમાત્રં ગુડસ્ય ચેતિ પલાન્નાધિકોન ઇતિ જ્ઞાપનાર્થં માત્રગ્રહણમ્| મધુપટ્વાદિશેષં ચ યુક્ત્યા પ્રકલ્પયેત્| તત્રેયં યુક્તિઃ,-માક્ષિકસ્ય પલચતુષ્ટયં સૈન્ધવસ્ય ચ કર્ષઃ, આદિગ્રહણાત્ ક્વચિદ્યવક્ષારસ્ય કર્ષઃ, તથા માંસરસસુરાસવસુક્તક્ષીરકાઞ્જિકાનાં ગ્રહણમ્|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

સર્વં તદેકતઃ| ઉષ્ણામ્બુકુમ્ભીબાષ્પેણ તપ્તં ખજસમાહતમ્||૪૧|| પ્રક્ષિપ્ય બસ્તૌ પ્રણયેત્પાયૌ નાત્યુષ્ણશીતલમ્| નાતિસ્નિગ્ધં ન વા રૂક્ષં નાતિતીક્ષ્ણં ન વા મૃદુ||૪૨|| નાત્યચ્છસાન્દ્રં નોનાતિમાત્રં નાપટુ નાતિ ચ| લવણં તદ્વદમ્લં ચ|૪૩|

સ૦-તત્-એતત્, સર્વમૌષધમેકતઃ-એકસ્મિન્ કૃત્વા, ભેષજપાકાતિક્રાન્તિપરિહારાર્થમુષ્ણામ્બુકુમ્ભીવાષ્પેણ તપ્તં, ખજેન-દધ્યાહનનકાષ્ઠેન, સમાહતં-આલોડિતં, તથા "બ્રહ્મદક્ષ" ઇત્યાદિના ચાભિમન્ત્રિતં, બસ્તૌ પ્રક્ષિપ્ય પાયૌ-ગુદે, પ્રણયેત્| નાત્યુષ્ણં, નાતિશીતલં, નાતિસ્નિગ્ધં, ન વા રૂક્ષં, નાતિતીક્ષ્ણં, ન વા મૃદુ, નાત્યચ્છં નાતિસાન્દ્રં-નાતિઘનં, નોનમાત્રં, ન ચાતિમાત્રં, નાપટુ-નાલવણં, નાતિલવણં, તદ્વદમ્લં ચેતિ નાનમ્લં, નાત્યમ્લમ્| અતિશબ્દપ્રયોગાદત્ર મધ્યમાવસ્થાનુગમઃ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

સામ્પ્રતમન્યમતમભિધત્તે - - - - પઠન્ત્યન્યે તુ તદ્વિદઃ||૪૩|| માત્રાં ત્રિપલિકાં કૃર્યાત્સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્| કર્ષાર્દ્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્||૪૪|| સર્વદ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્| |૪૫|

સ૦-તદ્વિદો-બસ્તિવિદઃ, એવં પઠન્તિ| યથા,-"માત્રાં ત્રિપલિકાં કુર્યાત્ " ઇત્યાદિ|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

સમ્પ્રતિ નિરૂહાવયવાનાં માક્ષિકાદીનાં સંયોજનવિધિમાહ - - - - | માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્||૪૫|| આવપેત નિરૂહાણામેષ સંયોજને વિધિઃ| |૪૬|

સ૦-માક્ષિકાદિ ક્રમાત્ આવપેત-મર્દયિત્વા મિશ્રયેત્| કુણ્ડકે માક્ષિકં પ્રથમં પ્રક્ષિપ્ય મર્દયેત્| તતસ્તત્રૈવ લવણં ક્ષિપ્ત્વા મેલયેત્| એવં સ્નેહં, તતોઽનુ કલ્કં, તતઃ ક્વાથં, ઇતિ-અનેન, ક્રમેણ મિશ્રયેદિત્યર્થઃ| એવં યોજિતાનિ દ્રવ્યાણિ સમરસતાં યાન્તિ| સમરસભાવેન ચ નિરૂહસ્ય સમ્યગ્યોગો ભવતિ| નિરૂહાણાં સંયોજને-મિશ્રણે, એષ વિધિઃ-એતદ્વિધાનમ્|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ઉત્તાનો દત્તમાત્રે તુ નિરૂહે તન્મના ભવેત્||૪૬|| કૃતોપધાનઃ સઞ્જાતવેગશ્ચોત્કટકઃ સૃજેત્| |૪૭|

સ૦-નિરૂહે દત્તમાત્રે સતિ ઉત્તાનઃ સન્ તન્મનાઃ-નિરૂહવેગે દત્તાવધાનઃ, તથા કૃતોપધાનઃ સન્ તિષ્ઠેત્| સમુદ્ભૂતવેગશ્ચોત્કટકઃ સન્ ત્યજેત્ 'વેગં' ઇતિ શેષઃ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| આગતૌ પરમઃ કાલો મુહૂર્તો મૃત્યવે પરમ્||૪૭|| તત્રાનુલોમિકં સ્નેહક્ષારમૂત્રામ્લકલ્પિતમ્| ત્વરિતં સ્નિગ્ધતીક્ષ્ણોષ્ણં બસ્તિમન્યં પ્રપીડયેત્||૪૮|| વિદદ્યાત્ફલવર્તિં વા સ્વેદનોત્રાસનાદિ ચ| |૪૯|

સ૦-આગતૌ-પ્રત્યાગમને, કાલઃ પરમો મુહૂર્તઃ| અપરઃ-તસ્માન્મુહૂર્તાદન્યો, વિસ્રબ્ધાગમનકાલો મૃત્યવે-મરણાય| તત્ર-તસ્મિન્ મુહૂર્તાત્પરમનાગમને નિરૂહસ્ય, ત્વરિતમપરં બસ્તિં-નિરૂહં, પ્રપીડયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતં નિરૂહમ્ ? આનુલોમિકં-અનુલોમકરમ્| સ્નેહઃ, તથા ક્ષારો-યવક્ષારાદિઃ, તથા મૂત્રં-ગોમૂત્રં, અમ્લં-કાઞ્જિકાદિ, તૈઃ કલ્પિતં-નિરૂપિતમ્| તથા, સ્નિગ્ધં તીક્ષ્ણમુષ્ણં ચ| સ્નેહયોગાદેવ સ્નિગ્ધત્વે સિદ્ધે સ્નિગ્ધગ્રહણં નિરૂહસ્ય સ્નિગ્ધેતરત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્| આનુલોમિકમિતિ "અધ્યાત્માદિત્વાત્" ઠઞ્| અથવા ફલવર્તિં વિદદ્યાત્| ફલેન-મદનફલેન યુક્તા વર્તિઃ| સા ચાર્શશ્ચિકિત્સિતે (હૃ. ચિ. અ. ૮|૧૩૭) વક્ષ્યમાણા| સ્વેદનોત્ત્રાસનાદિ ચ| સ્વેદનં-સ્વેદઃ| ઉત્ત્રાસનં-ખડ્ગહસ્તયોધદર્શનાદિના કુપિતનૃપચ્છદ્મખડ્ગવ્યગ્રાગ્રબાહુદર્શનાકુલકરણાદિ, કુર્યાત્|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| સ્વયમેવ નિવૃત્તે તુ દ્વિતીયો બસ્તિરિષ્યતે||૪૯|| તૃતીયોઽપિ ચતુર્થોઽપિ યાવદ્વા સુનિરૂઢતા| |૫૦|

સ૦-સ્વયમેવ-ફલવર્ત્યાદ્યાયાસં વિનાઽપિ, નિવૃત્તે નિરૂહે સતિ દ્વિતીયો બસ્તિઃ-નિરૂહઃ, ઇષ્યતે| યત્નવિશેષેણ તુ નિરૂહે નિવૃત્તે સતિ નાન્યં બસ્તિં પ્રપીડયેત્, ઇત્યુક્તં ભવતિ| તૃતીયોઽપીત્યપિઃ સમુચ્ચયે| એવં ચતુર્થોઽપીતિ| યાવદ્વેતિ| પઞ્ચમાદયોઽપિ બસ્તયો દેયાઃ, યાવત્ સમ્યઙ્નિરૂઢત્વં સ્યાત્|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

કાનિ પુનઃ સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગાનિ ? ઇત્યાહ - - - - | વિરિક્તવચ્ચ યોગાદીન્વિદ્યાત્|૫૦|

સ૦-નિરૂહે વિરિક્ત ઇવ યોગાદીન્ વિદ્યાત્| તત્ર ચોક્તમ્- (હૃ. સૂ. અ. ૧૮|૩૮) - "હૃત્કુક્ષ્યશુદ્ધિઃ" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "ભવન્ત્યતિવિરિક્તસ્ય તથાઽતિવમનામયાઃ|" ઇતિ|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| યોગે તુ ભોજયેત્||૫૦|| કોષ્ણેન વારિણા સ્નાતં તનુધન્વરસૌદનમ્| |૫૧|

સ૦-યોગે તુ-નિરૂહસ્ય સમ્યગ્યોગે સતિ, સુખોષ્ણજલસ્નાતં સન્તં ભોજયેત્| કિમ્ ? ધન્વરસૌદનમ્, ધન્વરસો-જાઙ્ગલરસશ્ચૌદનં ચ તદ્ધન્વરસૌદનમ્| કિમ્ભૂતમ્ ? તનુ-અઘનમ્| નનુ, "યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્" ઇતિ (શ્લો. ૫૬) વક્ષ્યતિ| તત્કથમિહેદમુપપદ્યતે ? બ્રૂમઃ| વાતવિકારશમનાર્થો હિ નિરૂહઃ પ્રાયેણેષ્યતે| તસ્મિંશ્ચ રસકૌદનમેવ પથ્યં શ્રેયઃ| અગ્રે ચ દોષાપેક્ષયા પથ્યં વિશેષેણોપદેક્ષ્યતે| અતો નાત્ર કિઞ્ચિદનુપપન્નમ્| નનુ, દોષનિર્હરણં વમનવિરેકાભ્યામિવાનેન ક્રિયતે| તત્ર ચ યથા પેયાદિક્રમો યુક્તઃ, તથેહાપિ યુક્તઃ સ્યાત્| નૈવમ્| વિરેકવમનાભ્યાં હિ વહ્નિસ્થાનમાચ્છાદ્યતે, તેનાગ્નિમાન્દ્યં ભવતિ| નિરૂહસ્તુ નાભેરુર્ધ્વમગચ્છન્નેવ દોષનિર્હરણં કરોતિ, તેન તત્ર નાગ્નિમાન્દ્યાપત્તિઃ| તસ્માન્નાત્ર પેયાદિક્રમઃ| અપિ ચ, વાતવિકારવિષયત્વાચ્ચાત્ર રસૌદનપ્રાયમેવ પથ્યં યુક્તમ્|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| વિકારા યે નિરૂઢસ્ય ભવન્તિ પ્રચલૈર્મલૈઃ||૫૧|| તે સુખોષ્ણામ્બુસિક્તસ્ય યાન્તિ ભુક્તવતઃ શમમ્| |૫૨|

સ૦-પ્રકર્ષેણ ચલૈર્દોષૈર્યે વિકારા ભવન્તિ, તે કોષ્ણસલિલૈઃ સ્નાતસ્ય કૃતભોજનસ્ય સતઃ શમં ગચ્છન્તિ| અત એવ તત્કાર્યમિતિ ભાવઃ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| અથ વાતાર્દિતં ભૂયઃ સદ્ય એવાનુવાસયેત્||૫૨||

સ૦-અથ-નિરૂહાદનન્તરં, વાતપીડિતં પુરુષં સદ્ય એવ-તસ્મિન્નેવ દિને, અનુવાસયેત્|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

સમ્યગ્ઘીનાતિયોગાશ્ચ તસ્ય સ્યુઃ સ્નેહપીતવત્| |૫૩|

સ૦-તસ્ય-અનુવાસનસ્ય, સ્નેહપીતસ્યેવ સમ્યગ્યોગાદયઃ સ્યુઃ| સ્નેહપીતસ્યેવ સ્નેહપીતવત્, ષષ્ઠ્યન્તાદ્વતિઃ| તત્ર (હૃ. સૂ. અ. ૧૬|૩૦)- "વાતાનુલોમ્યં" ઇત્યાદિ "ઘ્રાણવક્ત્રગુદસ્રવાઃ" ઇત્યન્તં સ્નેહપાનસ્ય સમ્યગ્યોગાતિયોગલક્ષણમ્|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

અન્યદપ્યનુવાસનસ્ય સમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ - - - - | કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિતો યશ્ચ સપુરીષો નિવર્તતે||૫૩|| સાનુલોમાનિલઃ સ્નેહસ્તત્સિદ્ધમનુવાસનમ્| |૫૪|

સ૦-ચશબ્દઃ પૂર્વોક્તં સમ્યગ્યોગલક્ષણં સમુચ્ચિનોતિ| કિઞ્ચિત્-અલ્પમાત્રં, કાલં કોષ્ઠાભ્યન્તરે સ્થિતઃ સન્ સવિટ્કઃ સાનુગુણપવનો નિવર્તતે-નિઃસરતિ, યઃ સ એવંભૂતશ્ચ સ્નેહઃ, તત્સિદ્ધં-અભિમતકારિ, અનુવાસનમ્| ઉક્તં વ્યસ્તં સમસ્તં ચેદં સિદ્ધાનુવાસનલક્ષણમ્|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| એકં ત્રીન્ વા બલાસે તુ સ્નેહબસ્તીન્ પ્રકલ્પયેત્||૫૪|| પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે, નવૈકાદશ વાઽનિલે| પુનસ્તતોઽપ્યયુગ્માંસ્તુ પુનરાસ્થાપનં તતઃ||૫૫||

સ૦-સ્નેહબસ્તીન્-અનુવાસનાનિ, એકં ત્રીન્ વા શ્લેષ્મવિકારે પ્રકલ્પયેત્| કાર્યે કારણોપચારાદેવમુક્તમ્| એવમગ્રેઽપિ ચિન્ત્યમ્| પિત્તે પઞ્ચ સ્નેહબસ્તીનથવા સપ્ત દદ્યાત્| નવ એકાદશ વા વાયૌ દદ્યાત્| તતઃ પુનરપ્યયુગ્માન્-વિષમાનેવ, સ્નેહબસ્તીન્ દદ્યાત્| તતઃ પુનરપ્યાસ્થાપનં દદ્યાત્| અયુગ્મવચનં ચેદં બાહુલ્યેનાયં વ્યવહારો યુક્ત ઇતિ પ્રતિપાદયિતુમ્| વાતોત્તરસ્ય તુ યુગ્મા અપિ દેયા એવ| તથા ચાધુનૈવાભ્યધાયિ (શ્લો. ૩૪) - "અતોઽત્યુલ્બણમારુતાન્| વ્યાયામનિત્યાન્ દીપ્તાગ્નીન્ રૂક્ષાંશ્ચ પ્રતિવાસરમ્||" ઇતિ|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

કફપિત્તાનિલેષ્વન્નં યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્| |૫૬|

સ૦-કૃતાસ્થાપનસ્ય ચ પથ્યં શ્લેષ્મપિત્તપવનેષુ યથાસઙ્ખ્યં યૂષાદિભિઃ સહાન્નમુપયોક્તવ્યમ્|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથત્રિવૃતાસૈન્ધવૈર્યુતઃ||૫૬|| બસ્તિરેકોઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વમ્લોષ્ણો રસાન્વિતઃ| |૫૭|

સ૦-બસ્તિઃ-નિરૂહઃ, [અનિલે-વાતવિષયે, વાતઘ્નૌષધાનિ-દશમૂલાદીનિ, તેષાં નિષ્ક્વાથઃ ત્રિવૃતાસૈન્ધવૈર્યુતઃ, તથા ] સ્નિગ્ધો મધુરામ્લોષ્ણરસયુક્તઃ પવને હિતઃ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથપદ્મકાદિસિતાયુતૌ||૫૭|| પિત્તે સ્વાદુહિમૌ સાજ્યક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૌ| |૫૮|

સ૦-પિત્તે મધુરશિશિરૌ સઘૃતદુગ્ધેક્ષુરસમધૂ દ્વૌ બસ્તી હિતૌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથવત્સકાદિયુતાસ્ત્રયઃ||૫૮|| રૂક્ષાઃ સક્ષૌદ્રગોમૂત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકાઃ કફે| |૫૯|

સ૦-તથા, આરગ્વધેન્દ્રયવેત્યાદિકષાયવત્સંકમૂર્વેત્યાદિકષાયાભ્યાં (હૃ. સૂ. અ. ૧૫, શ્લો. ૧૭ શ્લો. ૩૩) યુક્તા રૂક્ષા માક્ષિકગોમૂત્રાભ્યાં સહિતાસ્તીક્ષ્ણાદિગુણયુક્તાસ્ત્રયો બસ્તયઃ કફે હિતાઃ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| ત્રયસ્તે સન્નિપાતેઽપિ દોષાન્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્||૫૯||

સ૦-સન્નિપાતેઽપિ ત્રય એવ બસ્તયો હિતાઃ| યસ્માત્તે દોષાન્-ત્રીન્, ક્રમેણ પરાકુર્વન્તિ|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

ત્રિભ્યઃ પરં બસ્તિમતો નેચ્છન્ત્યન્યે ચિકિત્સકાઃ| ન હિ દોષશ્ચતુર્થોઽસ્તિ પુનર્દીયેત યં પ્રતિ||૬૦||

સ૦-અત એવ હેતોસ્ત્રિભ્યો બસ્તિભ્યઃ પરમપરે ભિષજો નિરૂહં નેચ્છન્તિ| યતસ્ત્રયો દોષાસ્ત્રિભિર્બસ્તિભિર્નિવર્તિતા ઇતિ| ચતુર્થો દોષો ન વિદ્યતે, યં લક્ષીકૃત્ય ભૂયશ્ચતુર્થઃ પુટકો દીયતે|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિકરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્| ત્રિધૈવ કલ્પયેદ્વસ્તિમિત્યન્યેઽપિ પ્રચક્ષતે||૬૧||

સ૦-અન્યેઽપિ વૈદ્યાસ્ત્રિધૈવ બસ્તિં કલ્પયેદિતિ જગદુઃ| એકં બસ્તિ દોષાણામુત્ક્લેશનમ્, અન્યં દ્વિતીયં બસ્તિ દોષાણાં શુદ્ધિકરમ્, અન્યં તૃતીયં બસ્તિ દોષાણાં શમનમ્| ક્રમાદિતિ અનયા યુક્ત્યા ત્રિવિધો બસ્તિરિતિ મન્યન્તે|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| તત્ર કિં ક્રિયતામ્ ? ઇત્યાહ - - - -] દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્પ્રમાણયેત્| |૬૨|

સ૦-તદત્ર દોષભેષજદેશસાત્મ્યાદિવશાત્ સર્વમપ્યેતત્ પ્રમાણીકાર્યમ્|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

અથ સર્વમતાનુગ્રાહિ સ્વમતમાહ - - - - | સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગં તુ નાસમ્ભાવ્ય નિવર્તયેત્||૬૨||

સ૦-સમ્યઙ્નિરૂઢલક્ષણમસમ્ભાવ્ય-અસમ્પાદ્ય, ન નિવર્તયેત્,-બસ્તિદાનં કારયેદેવ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ઇદાનીં કર્મકાલયોગાખ્યાન્ બસ્તિવિશેષાનાહ - - - - પ્રાક્સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ| સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ||૬૩||

સ૦-પ્રાક્-પૂર્વં, એકઃ સ્નેહબસ્તિઃ| અન્તે-અવસાને, પઞ્ચ સ્નેહાઃ| તથા, નિરૂહા દ્વાદશ સહાનુવાસનાઃ| ઇત્યેવં ત્રિંશદ્બસ્તયઃ "કર્મ" ઇતિ ગદિતાઃ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

કાલઃ પઞ્ચદશૈકોઽત્ર પ્રાક્ સ્નેહોઽન્તે ત્રયસ્તથા| ષટ્ પઞ્ચબસ્ત્યન્તરિતાઃ|૬૪|

સ૦-પઞ્ચદશ બસ્તયઃ "કાલઃ" ઉચ્યતે| કથમ્ ? ઇત્યાહ-એકઃ પૂર્વં સ્નેહઃ| તથા, અન્તે ત્રયઃ સ્નેહાઃ| તથા, ષટ્ સ્નેહાઃ પઞ્ચભિર્બસ્તિભિરન્તરિતા ઇતિ|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયોઽત્ર તુ||૬૪|| ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુભૌ| |૬૫|

સ૦-"યોગઃ" અષ્ટૌ બસ્તયઃ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-ત્રયો નિરૂહાઃ, ત્રીણિ ચાનુવાસનાનિ, તથાઽઽદ્યન્તયોર્દ્વૌ સ્નેહબસ્તી, ઇતિ|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિ શીલયેત્||૬૫|| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્| |૬૬|

સ૦-સ્નેહબસ્તિમથવા નિરૂહમેકમેવ કેવલમતિશયેન ન શીલયેત્| યતઃ સ્નેહાદતિસેવિતાત્ ઉત્ક્લેશાગ્નિમાન્દ્યે જાયેતે| નિરૂહાદતિસેવિતાત્ પવનાદ્ભયં જાયતે|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| તસ્માન્નિરૂઢઃ સ્નેહ્યઃ સ્યાન્નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ||૬૬||

સ૦-તસ્માત્કારણાત્ નિરૂઢો નરઃ સ્નેહનાર્હઃ સ્યાત્| અનુવાસિતશ્ચ પુરુષો નિરૂહણાર્હો ભવેત્|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષજિત્| |૬૭|

સ૦-એવં-પૂર્વોક્તયા, સ્નેહશોધનયુક્ત્યા બસ્તિકર્મ સેવિતં ત્રીન્ દોષાન્ જયતિ|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

અધુના માત્રાબસ્તિં લક્ષયતિ - - - - | હ્રસ્વયા સ્નેહપાનસ્ય માત્રયા યોજિતઃ સમઃ||૬૭|| માત્રાબસ્તિઃ સ્મૃતઃ સ્નેહઃ| |૬૮|

સ૦-હ્રસ્વયા-યામદ્વયજરણલક્ષણયા, સ્નેહપાનમાત્રયા સમઃ-તુલ્યો, યોજિતઃ સ્નેહો માત્રાબસ્તિસંજ્ઞઃ સ્મૃતઃ, સદ્વૈદ્યૈરિતિ શેષઃ| અન્યૈસ્ત્વન્યથા સ્નેહમાત્રોક્તા| યથા-"ષટ્પલા તુ ભવેજ્જ્યેષ્ઠા, ત્રિપલા મધ્યમા ભવેત્| કનીયસ્યધ્યર્દ્ધપલા ત્રિધામાત્રાઽનુવાસને||" ઇતિ|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

શીલનીયઃ સદા ચ સઃ| બાલવૃદ્ધાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકૈઃ||૬૮|| વાતભગ્નાબલાલ્પાગ્નિનૃપેશ્વરસુખાત્મભિઃ| દોષઘ્નો નિષ્પરીહારો બલ્યઃ સૃષ્ટમલઃ સુખઃ||૬૯||

સ૦-સ ચ-માત્રાબસ્તિઃ, બાલાદિભિઃ સતતમેવ શીલયિતવ્યઃ| સ ચ શીલિતો દોષાપહઃ, તથા નિષ્પરીહારઃ-અનિયન્ત્રણો, બલાય હિતો, નિર્ગતપુરીષાદિકઃ, સુખકારી ચ|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

બસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ| દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્બસ્તિમુત્તરમ્||૭૦||

સ૦-બસ્તિસ્થાને રોગેષુ નરાણામિત્યર્થાલ્લભ્યતે| "નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ" ઇત્યુક્તેઃ| દ્વે વા ત્રીણિ વા દ્વિત્રાણિ, દ્વિત્રાણિ ચ તાન્યાસ્થાપનાનિ ચ દ્વિત્રાસ્થાપનાનિ, તૈઃ શુદ્ધા દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધાઃ, તેભ્યો નરેભ્યઃ સ્ત્રીભ્યશ્ચોત્તરબસ્તિં દદ્યાત્| પુમાન્સ્ત્રિયેત્યેકશેષઃ| ગુદાદુત્તરેણ માર્ગેણ દીયત ઇત્યુત્તરબસ્તિઃ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

અથ નેત્રસ્ય પરિમાણમાહ - - - - આતુરાઙ્ગુલમાનેન તન્નેત્રં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| વૃત્તં ગોપુચ્છવન્મૂલમધ્યયોઃ કૃતકર્ણિકમ્||૭૧|| સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિસમ્ભવમ્| કુન્દાશ્વમારસુમનઃપુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢમ્||૭૨||

સ૦-તન્નેત્રં-ઉત્તરબસ્તિયન્ત્રકં, આતુરાઙ્ગુલપ્રમાણેન દ્વાદશાઙ્ગુલમ્, દૈર્ઘ્યેણેત્યર્થાદેવ પ્રતીયતે| પુરુષાણામેવૈતદિતિ વેદ્યમ્| સ્ત્રીણાં હિ વક્ષ્યતિ (શ્લો. ૭૯) - "નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં" ઇતિ| તચ્ચ વૃત્તં-વર્તુલમ્| તથા, ગોપુચ્છાકૃતિ| તથા, મૂલે મધ્યે ચોત્પાદિતકર્ણિકમ્| તથા, સિદ્ધાર્થકઃ પ્રવિશત્યસ્મિન્નિતિ સિદ્ધાર્થકપ્રવેશં, તાદૃશમગ્રં-પ્રાન્તો, યસ્ય-નેત્રસ્ય, તત્ સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રમ્| તથા, શ્લક્ષ્ણં-અતિકોમલમ્| તથા, હેમાદિજમ્| આદિશબ્દેન ધાત્વાદયઃ પ્રાગુક્તા (શ્લો. ૯ ટી.) ગૃહ્યન્તે| તથા, કુન્દકરવીરજાતીપુષ્પવૃન્તસદૃશં દૃઢં ચ| અશ્વમારઃ-કરવીરઃ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

તસ્ય બસ્તિર્મૃદુલઘુર્માત્રા શુક્તિર્વિકલ્પ્ય વા| |૭૩|

સ૦-તથા, તસ્ય-નેત્રસ્ય, બસ્તિર્મૃદુલઘુઃ, 'યોજ્યઃ' ઇતિ શેષઃ| માત્રા શુક્તિઃ-કર્ષદ્વયમ્, 'સ્નેહસ્ય' ઇતિ શેષઃ| વિકલ્પ્ય વા-વયોબલદેહસત્ત્વસાત્મ્યાદિવશાન્નિરૂપ્ય વા, માત્રા કાર્યેત્યર્થઃ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| અથ સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય સ્નેહબસ્તિવિધાનતઃ||૭૩|| ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જૌ શનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે||૭૪|| સૂક્ષ્માં શલાકાં પ્રણયેત્તયા શુદ્ધેઽનુસેવનિ| આમેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્કમ્પં ગુદવત્તતઃ||૭૫|| પીડિતેઽન્તર્ગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ| |૭૬|

સ૦-અથેતિ મઙ્ગલે| અસ્ય-રોગિણો નિરૂહવત્કૃતમઙ્ગલસ્ય| તથા, પૂર્વં સ્નાતઃ પશ્ચાદશિતઃ, તસ્ય| કથમશિતસ્ય ? સ્નેહબસ્તિવિધાનતઃ| તૃતીયાર્થે તસિઃ| સ્નેહબસ્તૌ યાદૃશ આહારો વિહિતસ્તેન કૃતભોજનસ્યેત્યર્થઃ| તથા, ઋજોઃ-સ્પષ્ટં સ્થિતસ્ય| તથા, સુખેનાસીનસ્ય| ક્વ ? પીઠે,-આસને| કિમ્ભૂતે ? જાનુતુલ્યે| તથા, મૃદૌ-અકઠિને ચ| તથા, શિશ્ને પ્રહૃષ્ટે-સ્તબ્ધે, તથા ઋજૌ,-સ્પષ્ટં કૃત્વા સ્થિતે સતિ, શનૈઃ-ન ત્વરયા, સૂક્ષ્માં શલાકાં પ્રણયેત્-પ્રવેશયેત્| સ્થૂલાયાં તત્ર ક્ષતકરણાત્| પ્રવેશયોગાત્ તયા-શલાકયા, શુદ્ધે મેઢ્રે સતિ, અનુસેવનિ-સેવનીમનુલક્ષીકૃત્ય, આમેઢ્રાન્તં નેત્રં પ્રણયેત્| ષડઙ્ગુલં પ્રાયેણ પ્રવેશયેદિત્યર્થઃ| કથમ્ ? ગુદવન્નિષ્કમ્પમ્| તતો-નિષ્કમ્પસ્થાપનાદનન્તરં, પીડિતે પુટકે, સ્નેહે ચાન્તઃપ્રવિષ્ટે સતિ, અનુવાસનક્રમો હિતઃ-પાણિના તાડયેત્ સ્ફિજૌ| તત્પાર્ષ્ણિભ્યાં" ઇત્યાદિકઃ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| બસ્તીનનેન વિધિના દદ્યાત્ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા||૭૬|| અનુવાસનવચ્છેષં સર્વમેવાસ્ય ચિન્તયેત્| |૭૭|

સ૦-ત્રીન્ ચતુરો વા બસ્તીનનેન વિધાનેન દદ્યાત્| શેષં [ સર્વમેવ ]-વિધિપરિહારાદિ સમ્યગ્દત્તવ્યાપદાદિકં, અસ્ય-ઉત્તરબસ્તેઃ, અનુવાસનસ્યેવ નિરૂપયેત્| યદુક્તં ખરનાદેન-"યથાશેષં પ્રવેશ્યાન્તઃ સ્નેહસ્યાર્દ્ધપલં નયેત્| પ્રત્યાગતે દ્વિતીયં વા તૃતીયં વા પ્રદાપયેત્|| સ ચેદનુવસેત્તત્ર સ્યાત્ક્રિયેયં વિશેષતઃ| પિપ્પલ્યારગ્વધાગારધૂમવત્સકસૈન્ધવૈઃ|| મૂત્રામ્લપિષ્ટૈર્ગુલિકાઃ સર્ષપામાષસન્નિભાઃ| છાયાસુ શુષ્કાસ્તાઃ શિશ્ને દદ્યાત્સર્ષપસન્નિભાઃ|| પૂર્વં, માષોપમાઃ પશ્ચાત્તાભિઃ સ્નેહં સમાનયેત્| સ્નેહે પ્રત્યાગતે ચ સ્યાદાનુવાસનિકો વિધિઃ||" ઇતિ|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

એવમ્ પુરુષાણામુત્તરબસ્તિવિધાનમુક્ત્વા સ્ત્રીણાં વક્તિ - - - - | સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ યોનિર્ગૃહ્ણાત્યપાવૃતેઃ||૭૭|| વિદધીત તદા તસ્માદનૃતાવપિ ચાત્યતે| યોનિવિભ્રંશશૂલેષુ યોનિવ્યાપદ્યસૃગ્દરે||૭૮||

સ૦-લલનાનામૃતુકાલ એવાર્તવકાલઃ-"ઋતુસ્તુ દ્વાદશ નિશાઃ" (હૃ. શા. અ. ૧|૨૭) ઇત્યાદિનોક્તઃ, તત્ર ઋતૌ યોનિઃ કર્તા ઉત્તરબસ્તિસ્વભાવં સ્નેહં ગૃહ્ણાતિ| કુતઃ ? અપાવૃતેઃ,-અપાવરણાત્ કારણાત્| અન્યદા તુ સંવૃતત્વાત્ ન સ્નેહમાદત્તે ગર્ભવત્| તસ્માદ્ધેતોસ્તદા-ઋતુકાલે વિદધીત, પ્રકૃતત્વાદુત્તરબસ્તિમ્| અત્યન્તે-આત્યયિકે વ્યાધૌ, અનૃતાવપિ વિદધીત| તમેવાત્યયં દર્શયતિ-યોનીત્યાદિ| યોનિવિભ્રંશઃ-ઉત્તરે (અ. ૩૩|૪૦) વક્ષ્યમાણઃ, યોનિશૂલો-યોનિરુજા, તેષુ| તથા, યોનિવ્યાપત્તૌ| તથા, અસૃગ્દરે,-રક્તપિત્તં યોનિમુખેનાગચ્છત્ સ્ત્રીણામસૃગ્દરમુચ્યતે| એતેષુ રોગેષૂત્તરબસ્તિમાત્યયિકત્વાદનૃતાવપિ દદ્યાત્|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

અથાત્ર તુ નેત્રસ્ય પ્રમાણમાહ - - - - નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં ચતુરઙુલમ્| અપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્ હ્યઙ્ગુલં મૂત્રવર્ત્મનિ||૭૯|| મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ, બાલાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્| |૮૦|

સ૦-દશાઙ્ગુલપ્રમાણં દૈર્ઘ્યેણ| તથા, મુદ્ગઃ પ્રવિશત્યસ્મિન્નિતિ મુદ્ગપ્રવેશં તદિવાગ્રં [ મુદ્ગ ] પ્રવેશાગ્રમિતિ વેદ્યમ્, અન્તલોપાખ્યયા તન્ત્રયુક્ત્યા| વૃત્તગોપુચ્છાકારાદિ શેષં પૂર્વોક્તમત્ર વેદ્યમ્| પુષ્પવૃન્તોપમત્વં ત્વત્ર ન યુજ્યતે| યતો મૂત્રસ્રોતઃ પરિણાહમેતદ્વિધાતવ્યમ્| પુરુષે સ્ત્રિયાં ચૈવપ્રકારમ્| યદુક્તં મુનિના (ચ. સિ. અ. ૯|૫૪) - "[ પુષ્પનેત્રં ચ હૈમં સ્યાત્સૂક્ષ્મમૌત્તરબસ્તિકમ્| જાતીપુષ્પસ્ય વૃન્તેન સમં ગોપુચ્છસંસ્થિતમ્|| રૌપ્યં વા સર્ષપચ્છિદ્રં દ્વિકર્ણં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| ] પુષ્પનેત્રપ્રમાણં તુ પ્રમદાનાં દશાઙ્ગુલમ્|| મૂત્રસ્રોતઃપરિણાહં" ઇતિ| તચ્ચતુરઙ્ગુલં યાવત્ પ્રવેશ્યમ્| ચતુરઙ્ગુલાચ્ચોર્ધ્વં કર્ણિકા કાર્યા| અધિકપ્રવેશનિવારણાર્થમ્, ન તુ મેહનનેત્ર ઇવ મધ્યકર્ણિકેતિ| અયમર્થોઽત્ર સાક્ષાન્નોપાત્તો ગમ્યમાનત્વાત્| અત એવ તત્પ્રવેશપ્રમાણમાહ-ચતુરઙ્ગુલમપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદિતિ| અપત્યમાર્ગ ઇત્યનેન સ્ત્રી ગર્ભગ્રહણપ્રસવાદિસમર્થા સૂચ્યતે| એવંવિધાયાઃ સ્ત્રિયશ્ચતુરઙ્ગુલં પ્રવેશયિતવ્યમિતિ| મૂત્રવર્ત્મનિ હ્યઙ્ગુલં યોજ્યમ્| યા સ્ત્રી સુરતવ્યવહારગર્ભગ્રહણયોગ્યા, અથવા યા બાલા-અપ્રૌઢા, તસ્યા યોનિઃ-કેવલં મૂત્રસ્યેવ માર્ગઃ, તસ્યા નેત્રં હ્યઙ્ગુલં પ્રવેશ્યમ્| અત ઊર્ધ્વં તુ પ્રવેશાત્તાસાં માંસક્ષતિઃ સ્યાત્| કેષુ રોગેષુ ? મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ| બાલાનાં તુ સ્ત્રીણામેકમઙુલં પ્રવેશ્યમ્|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા. બાલાનાં શુક્તિરેવ તુ||૮૦||

સ૦-સ્ત્રીણામુત્તરબસ્તૌ સ્નેહસ્ય પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા,-નોત્તમા કનિષ્ઠા વા| બાલાનાં તુ શક્તિરેવ મધ્યમા માત્રા સ્નેહસ્ય|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

અધુનોત્તરબસ્ત્યવસ્થાનં ત્રિવિધાયા અપિ સ્ત્રિયા વદતિ - - - - ઉત્તાનાયાઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્ સઙ્કોચ્ય સક્થિની| ઊર્ધ્વજાન્વાસ્ત્રિચતુરાનહોરાત્રેણ યોજયેત્||૮૧|| બસ્તીંસ્ત્રિરાત્રમેવં ચ સ્નેહમાત્રાં વિવર્દ્ધયન્| ત્ર્યહમેવ ચ વિશ્રભ્ય પ્રણિદધ્યાત્પુનસ્ત્ર્યહમ્||૮૨||

સ૦-ઉત્તાનાયાઃ-ન ત્વવાઙ્મુખ્યાઃ પાર્શ્વસ્થિતાયા વા, શયાનાયાઃ-ન ત્વાસીનાયાઃ, તથોર્ધ્વજાન્વાઃ, બસ્તીન્ ત્રિચતુરાનહોરાત્રાત્ યોજયેત્| કિં કૃત્વા ? સક્થિની સઙ્કોચ્ય| અનુવાસને ત્વેક એવ બસ્તિરહોરાત્રેણ યોજ્ય ઇત્યસ્ય ભેદઃ| એવં ત્ર્યહં બસ્તિદાનં કાર્યમ્, ન ત્વત્રાનુવાસનવત્ ત્ર્યહે પઞ્ચમે વાઽહનીતિ| કિં કુર્વન્ ? સ્નેહમાત્રાં યથાસ્વમર્ધકર્ષાદિક્રમેણ વર્દ્ધયન્| ત્ર્યહમેવ ચ વિશ્રમ્ય-ત્રીણિ દિનાનિ વિલમ્બ્ય ચ, પુનઃ-પૂર્વોક્તેનૈવ પ્રકારેણ, [ ત્ર્યહં ] પ્રણિદધ્યાત્-કુર્યાત્| એષ એવ ચ ન્યાયો મેઢ્રેઽપિ યોજ્યઃ, તજ્જાતીયત્વાદસ્યાર્થસ્ય| અત એવાન્તેઽયમુપદિષ્ટ ઉભયસમ્બન્ધાર્થમ્|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

યુક્ત્યોક્તમેવામુમર્થં સઙ્ક્ષેપસઙ્ગ્રહાર્થં પુનરાહ - - - - પક્ષાદ્વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્નિરૂહણમ્| સદ્યો નિરૂઢશ્ચાન્વાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ||૮૩||

સ૦-ઉત્તમશુદ્ધ્યા શુદ્ધે વમિતે પક્ષાદનન્તરં વિરેકઃ કાર્યઃ| યસ્માત્ પ્રવરયા શુદ્ધ્યા શુદ્ધે સુવમિતે પેયાદિક્રમેણ સપ્તાહાત્ પ્રકૃતિભોજનાપત્તિઃ| તતઃ સપ્તાહેનૈકાન્તરાનુવાસનદાનેન સ્નિગ્ધસ્ય વિરેક ઇતિ પક્ષેણૈવ યુજ્યતે| તતઃ-અનન્તરં, પક્ષાત્પરતો નિરૂહઃ| યતઃ કૃતવિરેકસ્ય સપ્તાહાત્ પ્રકૃતિભોજનાપત્તૌ સ્નેહનાર્થમનુવાસનેનૈકાન્તરિતેન સ્નિગ્ધસ્ય નિરૂહો યુજ્યત ઇતિ પક્ષેણૈવ યુક્તઃ| નિરૂઢશ્ચ સદ્ય એવાનુવાસ્યઃ| તથા ચ પ્રાગભ્યધાયિ (શ્લો. ૫૨) - "અથ વાતાર્દિતં ભૂયઃ સદ્ય એવાનુવાસયેત્|" ઇતિ| વિરેચિતઃ સપ્તરાત્રાદૂર્ધ્વમનુવાસ્યઃ| યતઃ સપ્તાહેન પ્રકૃતિભોજનાપત્તિઃ, તતઃ સ્નેહનાર્થમનુવાસનં યુક્તમ્|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

નનુ, દોષાણાં ધાતૂનાં ચ સ્નેહસ્વેદાભ્યામેકલોલીભાવાત્ કથં બસ્તિર્દોષાનેવ નિર્હરેત્ ન ધાતૂન્ ? ઇત્યેતચ્ચોદ્યં દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ પરિજિહીર્ષુરિદમાહ - - - - યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્પટઃ| તથા દ્રવીકૃતાદ્દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્||૮૪||

સ૦-કુસુમ્ભકુઙ્કુમાદિયુક્તાજ્જલાદ્યથા પટો-વાસો, રાગં હરેત્-ગૃહ્ણીયાત્, ન કુસુમ્ભાદિકમ્| તથૈવ દ્રવીકૃતાત્ કાયાદ્દોષધાતૂનામેકલોલીભાવેઽપિ બસ્તિર્દોષાન્નિર્હરતે, ન ધાતૂન્|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

અધુના વાયોઃ સ્વરૂપં પ્રથયન્ બસ્તિં શ્લાઘયન્નાહ - - - - શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ||૮૫|| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલોચ્ચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરઃ સ યસ્માત્| તસ્યાતિવૃદ્ધંસ્ય શમાય ન્યાય- દ્બસ્તેર્વિના ભેષજમસ્તિ કિઞ્ચિત્||૮૬|| તસ્માચ્ચિકિત્સાર્દ્ધ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ કૃત્સ્ના ચિકિત્સાઽપિ ચ બસ્તિરેકૈઃ| |૮૭|

સ૦-સક્થિની દ્વે દ્વૌ બાહૂ ઇતિ શાખાઃ, તાસુ ગતાઃ-તત ઉત્પન્નાઃ| એવં કોષ્ઠો-મહાસ્રોતઃ, તત્ર ગતાઃ-કોષ્ઠગતાઃ| તથા, મર્માણિ ચ ઊર્ધ્વં ચ સર્વે ચાવયવાશ્ચ મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઃ, તેષામઙ્ગં, તત્ર જાતા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાઃ| તત્ર મર્માણિ-મર્મવિભાગે (હૃ. શા. અ. ૪) વક્ષ્યન્તે| ઊર્ધ્વશબ્દેનોર્ધ્વજત્રુ ગૃહ્યતે, તત્ર જાતા ઊર્ધ્વાઙ્ગજાઃ,-મુખરોગાદયઃ, સર્વાઙ્ગજાઃ-જ્વરાદયઃ, અવયવજાઃ-શ્વિત્રાદયશ્ચ, યે રોગા વિદ્યન્તે તેષાં જન્મનિ-ઉત્પત્તૌ, વાયોરપરઃ કશ્ચિદપિ હેતુર્નાસ્તિ| કથમ્ ? પરં,-અતિશયેન| કિઞ્ચિન્માત્રેણાનુબલભાવેન પિત્તશ્લેષ્માણાવપિ હેતૂ ભવત એવ| યથા,-પામાકણ્ડ્વાદીનામ્| અવયવગ્રહણેનૈવોર્ધ્વગ્રહણે લબ્ધ ઊર્ધ્વગ્રહણં પ્રાધાન્યખ્યાપનાર્થમ્| યથા,-બ્રાહ્મણા આયાતા વસિષ્ઠોઽપ્યાયાત ઇતિ| એતદેવાધિકૃત્ય વક્ષ્યમાણાઃ પઞ્ચ વિધયઃ સકલમેવોત્તરં ચ તન્ત્રં પ્રધાનમ્| તસ્માત્પ્રધાના ઊર્ધ્વાઙ્ગજાઃ| નનુ, કુતો હેતોર્મરુત એતેષુ કારણત્વમિત્યાહ-વિડિત્યાદિ| વિટ્ ચ શ્લેષ્મા ચ પિત્તં ચ વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાનિ, તાન્યાદિર્યેષામ્| આદિશબ્દેન મૂત્રસ્વેદાદિપરિગ્રહઃ| એતેઽપિ હિ શરીરમલિનીકરાન્મલાઃ, તેષામુચ્ચયાઃ-સઞ્ચયાઃ, તેષાં સ વાયુર્યસ્માદ્વિક્ષેપસંહારકરઃ-વિક્ષેપશ્ચ સંહારશ્ચ વિક્ષેપસંહારૌ, તૌ કરોતીતિ| "કૃઞો હેતુતાચ્છીલ્ય" ઇત્યાદિના હેતૌ ટઃ| વિક્ષેપસંહારકરણહેતુરિત્યર્થઃ| તસ્ય ક્રિયાવત્ત્વાત્| વાયુશ્ચ શેષદોષાભ્યાં ન કદાચિદ્વિક્ષિપ્યતે સંહ્રિયતે વા| તયોર્નિષ્ક્રિયત્વાત્| તસ્ય ચ વાયોઃ પ્રવૃદ્ધસ્ય શમનાર્થં બસ્તિમન્તરેણાપરં ભેષજં નાસ્તિ| સ્નેહસ્વેદાદિકં તુ વિદ્યમાનમપિ ન તથા સમર્થમ્, ઇત્યગણ્યત્વાત્તદવિદ્યમાનમુચ્યતે| તસ્માત્-દોષપ્રધાનસ્ય પવનસ્ય શમનાર્થાત્કારણાત્, બસ્તિશ્ચિતિત્સાર્દ્ધ ઇતિ કથિતઃ| એકૈશ્ચાચાર્યૈર્નિરવશેષાઽપિ ચિકિત્સા બસ્તિઃ પ્રદિષ્ટઃ| નનુ, " ચતુર્ણાં ભિષજાદીનાં" (ચ. સૂ. અ. ૯|૫) ઇત્યાદિલક્ષણા ચિકિત્સા| તત્કથં તસ્યા ભાગકલ્પના કર્તું યુજ્યતે ? ન ચ સર્વા ચિકિત્સા બસ્તિરિતિ વક્તું શક્યતે, શેષચિકિત્સાશાસ્ત્રવિસ્તરસ્થાનર્થક્યપ્રસઙ્ગાત્| તસ્માદેતદયુક્તમિવાભાતિ| અત્રોચ્યતે| વાયુવિકારા અશીતિરુક્તાઃ| પિત્તશ્લેષ્મવિકારાશ્ચ ષષ્ટિરુક્તાઃ| તત્ર વાતવિકારાણાં પ્રધાનોપક્રમો બસ્તિઃ, તસ્માચ્ચિકિત્સાર્ધો બસ્તિઃ કાર્યદ્વારેણોક્તઃ| અથવા મારુતં પિત્તશ્લેષ્મવિટ્સહિતં બસ્તિઃ સમૂલમેવાપકર્ષતીત્યુક્તત્વાત્ સર્વૈવ ચિકિત્સા કાર્યદ્વારેણ બસ્તિરેકૈરુપદિષ્ટઃ| અન્યત્રાપિ ચૈવંપ્રાયો નિર્દેશઃ કૃત એવાચાર્યૈઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. ચિ. અ. ૨૯|૧૪૦) - "યાનીહ કર્માણ્યુક્તાનિ વિસર્પવિનિવૃત્તયે| એકતસ્તાનિ સર્વાણિ રક્તમોક્ષણમેકતઃ||" ઇતિ| 'ચિકિત્સાર્દ્ધં' ઇત્યયઃ તુ પાઠો ન યુક્ત એવ| અર્દ્ધશબ્દસ્ય હિ સમપ્રવિભાગ એવ નપુંસકત્વમ્| ન ચાત્ર સમપ્રવિભાગો ગમ્યતે| તસ્માન્નપુંસકત્વમત્રાન્યાય્યમ્|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| તથા નિજાગન્તુવિકારકારિ- રક્તૌષધત્વેન શિરાવ્યધોઽપિ||૮૭|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને બસ્તિવિધિર્નામૈકોનવિંતિતમોઽધ્યાયઃ||૧૯||

સ૦-ન કેવલં બસ્તિઃ, યાવચ્છિરાવ્યધોઽપિ ચિકિત્સાર્દ્ધઃ સર્વા વા ચિકિત્સેત્યુપદિષ્ટઃ| કુતઃ ? નિજેત્યાદિના| નિજાઃ-વાતાદિસમુત્થાઃ, આગન્તવો-વિષવહ્ન્યાદિસમુત્થાઃ, નિજાશ્ચાગન્તવશ્ચ તે ચ તે વિકારાશ્ચ નિજાગન્તુવિકારાઃ, તાન્કર્તું શીલં યસ્ય તન્નિજાગન્તુવિકારકારિ, તચ્ચ તદ્રક્તં ચ નિજાગન્તુવિકારકારિરક્તં, તસ્યૌષધત્વેન| તત્ર વિસર્પવિદ્રધિપ્રભૃતિરોગવિશેષોપશમકરણાચ્ચિકિત્સાર્દ્ધઃ શિરાવ્યધ ઉપવિષ્ટઃ| તથા, અપરેઽતિ યે રોગાઃ શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈરપ્યુપક્રમૈરનુપશાન્તાઃ, તેઽપિ શિરાવ્યધસાધ્યાઃ| અત એવ સર્વાઽપિ ચિકિત્સા શિરાવ્યધ ઉક્ત ઇતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને બસ્તિવિધિર્નામૈકોનવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૯||