19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

મલહરણાર્થં પૂર્વાધ્યાય ઉક્તઃ| બસ્તિનાઽપિ મલો નિર્હ્રિયત ઇતિ વમનવિરેચનવિધેરનન્તરં બસ્તિવિધેરુપદેશો યુક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતો બસ્તિવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે|૨|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

વાતોલ્બણેષુ દોષેષુ વાતે વા બસ્તિરિષ્યતે| ઉપક્રમાણાં સર્વેષાં સોઽગ્રણીસ્ત્રિવિધસ્તુ સઃ||૧|| નિરૂહોઽન્વાસનં બસ્તિરુત્તરઃ| |૨|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

તેન સાધયેત્| ગુલ્માનાહખુડપ્લીહશુદ્ધાતીસારશૂલિનઃ||૨|| જીર્ણજ્વરપ્રતિશ્યાયશુક્રાનિલમલગ્રહાન્| વર્ધ્માશ્મરીરજોનાશાન્ દારુણાંશ્ચાનિલામયાન્||૩||

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

અનાસ્થાપ્યાસ્ત્વતિસ્નિગ્ધઃ ક્ષતોરસ્કો ભૃશં કૃશઃ| આમાતિસારી વમિમાન્ સંશુદ્ધો દત્તનાવનઃ||૪|| શ્વાસકાસપ્રસેકાર્શોહિધ્માધ્માનાલ્પવહ્નયઃ| શૂનપાયુઃ કૃતહારો બદ્ધચ્છિદ્રોદકોદરી||૫|| કુષ્ઠી ચ મધુમેહી ચ માસાન્ સપ્ત ચ ગર્ભિણી| |૬|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| આસ્થાપ્યા એવ ચાન્વાસ્યા વિશેષાદતિવહ્નયઃ||૬|| રૂક્ષાઃ કેવલવાતાર્તાઃ| |૭|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

નાનુવાસ્યાસ્ત એવ ચ| યેઽનાસ્થાપ્યાસ્તથા પાણ્ડુકામલામેહપીનસાઃ||૭|| નિરન્નપ્લીહવિડ્ભેદિગુરુકોષ્ઠકફોદરાઃ| અભિષ્યન્દિભૃશસ્થૂલકૃમિકોષ્ઠાઢ્યમારુતાઃ||૮|| પીતે વિષે ગરેઽપચ્યાં શ્લીપદી ગલગણ્ડવાન્| |૯|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| નિરૂહાન્વાસનયોર્યન્ત્રસ્ય લક્ષણમાહ - ] - - - | તયોસ્તુ નેત્રં હેમાદિધાતુદાર્વસ્થિવેણુજમ્||૯|| ગોપુચ્છાકારમચ્છિદ્રં શ્લક્ષ્ણર્જુ ગુલિકામુખમ્| |૧૦|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

અથાસ્ય પ્રમાણમાહ - - - - | ઊનેઽબ્દે પઞ્ચ, પૂર્ણેઽસ્મિન્નાસપ્તભ્યોઽઙ્ગુલાનિ ષટ્||૧૦|| સપ્તમે સપ્ત, તાન્યષ્ટૌ દ્વાદશે, ષોડશે નવ| દ્વાદશૈવ પરં વિંશાદ્વીક્ષ્ય વર્ષાન્તરેષુ ચ||૧૧|| વયોબલશરીરાણિ પ્રમાણમભિવર્દ્ધયેત્| |૧૨|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| સ્વાઙ્ગુષ્ઠેન સમં મૂલે સ્થૌલ્યેનાગ્રે કનિષ્ઠયા||૧૨||

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

અધુના છિદ્રદ્વારેણ નેત્રસ્થૌલ્યપ્રમાણમધિકમપિ દર્શયન્નાહ - - - - પૂર્ણેઽબ્દેઽઙ્ગુલમાદાય તદર્દ્ધાર્દ્ધપ્રવર્દ્ધિતમ્| ત્ર્યઙ્ગુલં પરમં છિદ્રં મૂલેઽગ્રે વહતે તુ યત્||૧૩|| મુદ્ગં માષં કલાયં ચ ક્લિન્નં કર્કન્ધુકં ક્રમાત્| |૧૪|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| મૂલાચ્છિદ્રપ્રમાણેન પ્રાન્તે ઘટિતકર્ણિકમ્||૧૪|| વર્ત્યાઽગ્રે પિહિતં, મૂલે યથાસ્વં હ્યઙ્ગુલાન્તરમ્| કર્ણિકાદ્વિતયં નેત્રે કુર્યાત્|૧૫|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

અત એવાહ - - - - | તત્ર ચ યોજયેત્||૧૫|| અજાવિમહિષાદીનાં બસ્તિં સુમૃદિતં દૃઢમ્| કષાયરક્તં નિશ્છિદ્રગ્રન્થિગન્ધશિરં તનુમ્||૧૬|| ગ્રથિતં સાધુ સૂત્રેણ સુખસંસ્થાપ્યભેષજમ્| |૧૭|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| બસ્ત્યભાવેઽઙ્કપાદં વાન્યસેદ્વાસોઽથવા ઘનમ્||૧૭||

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

નિરૂહમાત્રા પ્રથમે પ્રકુઞ્ચો વત્સરે પરમ્| પ્રકુઞ્ચવૃદ્ધિઃ પ્રત્યબ્દં યાવત્ષટ્પ્રસૃતાસ્તતઃ||૧૮|| પ્રસૃતં વર્દ્ધયેદૂર્ધ્વં દ્વાદશાષ્ટાદશસ્ય તુ| આસપ્તતેરિદં માનં, દશૈવ પ્રસૃતાઃ પરમ્||૧૯||

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

એવં સાંવત્સરીકાદારભ્ય યાવદ્વર્ષશતિકસ્તાવન્નિરૂહમાત્રામભિધાય, અનુવાસનમાત્રામધિકૃત્યાહ - - - - યથાયથં નિરૂહસ્ય પાદો માત્રાઽનુવાસને| |૨૦|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| આસ્થાપ્યં સ્નેહિતં સ્વિન્નં શુદ્ધં લબ્ધબલં પુનઃ||૨૦|| અન્વાસનાર્હં વિજ્ઞાય પૂર્વમેવાનુવાસયેત્| શીતે વસન્તે ચ દિવા રાત્રૌ કેચિત્તતોઽન્યદા||૨૧|| અભ્યક્તસ્નાતમુચિતાત્પાદહીનં હિતં લઘુ| અસ્નિગ્ધરૂક્ષમશિતં સાનુપાનં દ્રવાદિ ચ||૨૨|| કૃતચઙ્ક્રમણં મુક્તવિણ્મૂત્રં શયને સુખે| નાત્યુચ્છ્રિતે ન ચોચ્છીર્ષે સંવિષ્ટં વામપાર્શ્વતઃ||૨૩|| સઙ્કોચ્ય દક્ષિણં સક્થિ પ્રસાર્ય ચ તતોઽપરમ્| |૨૪|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| અથાસ્ય નેત્રં પ્રણયેત્સ્નિગ્ધે સ્નિગ્ધમુખં ગુદે||૨૪|| ઉચ્છ્વાસ્ય બસ્તેર્વદને બદ્ધે હસ્તમકમ્પયન્| પૃષ્ઠવંશં પ્રતિ તતો નાતિદ્રુતવિલમ્બિતમ્||૨૫|| નાતિવેગં ન વા મન્દં સકૃદેવ પ્રપીડયેત્| સાવશેષં ચ કુર્વીત વાયુઃ શેષે હિ તિષ્ઠતિ||૨૬||

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

દત્તે તૂત્તાનદેહસ્ય પાણિના તાડયેત્સ્ફિજૌ| તત્પાર્ષ્ણિભ્યાં તથા શય્યાં પાદતશ્ચ ત્રિરુત્ક્ષિપેત્||૨૭|| તતઃ પ્રસારિતાઙ્હ્ગસ્ય સોપધાનસ્ય પાર્ષ્ણિકે| આહન્યાન્મુષ્ટિનાઽઙ્હ્ગં ચ સ્નેહેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્||૨૮|| વેદનાર્તમિતિ સ્નેહો ન હિ શીઘ્રં નિવર્તતે| યોજ્યઃ શીઘ્રં નિવૃત્તેઽન્યઃ સ્નેહોઽતિષ્ઠન્નકાર્યકૃત્||૨૯||

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

દીપ્તાગ્નિં ત્વાગતસ્નેહં સાયાસ્ને ભોજયેલ્લઘુ| |૩૦|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| નિવૃત્તિકાલઃ પરમસ્ત્રયો યામાસ્તતઃ પરમ્||૩૦|| અહોરાત્રમુપેક્ષેત, પરતઃ ફલવર્તિભિઃ| તીક્ષ્ણૈર્વા બસ્તિભિઃ કુર્યાદ્યત્નં સ્નેહનિવૃત્તયે||૩૧||

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

અતિરૌક્ષ્યાદનાગચ્છન્ન ચેજ્જાડ્યાદિદોષકૃત્| ઉપેક્ષેતૈવ હિ તતોઽધ્યુષિતશ્ચ નિશાં પિબેત્||૩૨|| પ્રાતર્નાગરધાન્યામ્ભઃ કોષ્ણં, કેવલમેવ વા| |૩૩|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| અન્વાસયેત્તૃતીયેઽહ્નિ પઞ્ચમે વા પુનશ્ચ તમ્||૩૩|| યથા વા સ્નેહપક્તિઃ સ્યાદતોઽત્યુલ્બણમારુતાન્| વ્યાયામનિત્યાન્ દીપ્તાગ્નીન્ રૂક્ષાંશ્ચ પ્રતિવાસરમ્||૩૪||

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ઇતિ સ્નેહૈસ્ત્રિચતુરૈઃ સ્નિગ્ધે સ્રોતોવિશુદ્ધયે| નિરૂહં શોધનં યુઞ્જ્યાદસ્નિગ્ધે સ્નેહનં તનોઃ||૩૫||

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

પઞ્ચમેઽથ તૃતીયે વા દિવસે સાધકે શુભે| મધ્યાહ્ને કિઞ્ચિદાવૃત્તે પ્રયુક્તે બલિમઙ્ગલે||૩૬|| અભ્યક્તસ્વેદિતોત્સૃષ્ટમલં નાતિબુભુક્ષિતમ્| અવેક્ષ્ય પુરુષં દોષભેષજાદીનિ ચાદરાત્||૩૭|| બસ્તિં પ્રકલ્પયેદ્વૈદ્યસ્તદ્વિદ્યૈર્બહુભિઃ સહ| |૩૮|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

અથ નિરૂહકલ્પનામાહ - - - - | ક્વાથયેદ્વિંશતિપલં દ્રવ્યસ્યાષ્ટૌ ફલાનિ ચ||૩૮|| તતઃ ક્વાથાચ્ચતુર્થાંશં સ્નેહં વાતે પ્રકલ્પયેત્| પિત્તે સ્વસ્થે ચ ષષ્ઠાંશમષ્ટમાંશં કફેઽધિકે||૩૯|| સર્વત્ર ચાષ્ટમં ભાગં કલ્કાદ્ભવતિ વા યથા| નાસ્યચ્છસાન્દ્રતા બસ્તેઃ પલમાત્રં ગુડસ્ય ચ||૪૦|| મધુપટ્વાદિશેષં ચ યુક્ત્યા| |૪૧|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

સર્વં તદેકતઃ| ઉષ્ણામ્બુકુમ્ભીબાષ્પેણ તપ્તં ખજસમાહતમ્||૪૧|| પ્રક્ષિપ્ય બસ્તૌ પ્રણયેત્પાયૌ નાત્યુષ્ણશીતલમ્| નાતિસ્નિગ્ધં ન વા રૂક્ષં નાતિતીક્ષ્ણં ન વા મૃદુ||૪૨|| નાત્યચ્છસાન્દ્રં નોનાતિમાત્રં નાપટુ નાતિ ચ| લવણં તદ્વદમ્લં ચ|૪૩|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

સામ્પ્રતમન્યમતમભિધત્તે - - - - પઠન્ત્યન્યે તુ તદ્વિદઃ||૪૩|| માત્રાં ત્રિપલિકાં કૃર્યાત્સ્નેહમાક્ષિકયોઃ પૃથક્| કર્ષાર્દ્ધં માણિમન્થસ્ય સ્વસ્થે કલ્કપલદ્વયમ્||૪૪|| સર્વદ્રવાણાં શેષાણાં પલાનિ દશ કલ્પયેત્| |૪૫|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

સમ્પ્રતિ નિરૂહાવયવાનાં માક્ષિકાદીનાં સંયોજનવિધિમાહ - - - - | માક્ષિકં લવણં સ્નેહં કલ્કં ક્વાથમિતિ ક્રમાત્||૪૫|| આવપેત નિરૂહાણામેષ સંયોજને વિધિઃ| |૪૬|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ઉત્તાનો દત્તમાત્રે તુ નિરૂહે તન્મના ભવેત્||૪૬|| કૃતોપધાનઃ સઞ્જાતવેગશ્ચોત્કટકઃ સૃજેત્| |૪૭|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| આગતૌ પરમઃ કાલો મુહૂર્તો મૃત્યવે પરમ્||૪૭|| તત્રાનુલોમિકં સ્નેહક્ષારમૂત્રામ્લકલ્પિતમ્| ત્વરિતં સ્નિગ્ધતીક્ષ્ણોષ્ણં બસ્તિમન્યં પ્રપીડયેત્||૪૮|| વિદદ્યાત્ફલવર્તિં વા સ્વેદનોત્રાસનાદિ ચ| |૪૯|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| સ્વયમેવ નિવૃત્તે તુ દ્વિતીયો બસ્તિરિષ્યતે||૪૯|| તૃતીયોઽપિ ચતુર્થોઽપિ યાવદ્વા સુનિરૂઢતા| |૫૦|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

કાનિ પુનઃ સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગાનિ ? ઇત્યાહ - - - - | વિરિક્તવચ્ચ યોગાદીન્વિદ્યાત્|૫૦|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| યોગે તુ ભોજયેત્||૫૦|| કોષ્ણેન વારિણા સ્નાતં તનુધન્વરસૌદનમ્| |૫૧|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| વિકારા યે નિરૂઢસ્ય ભવન્તિ પ્રચલૈર્મલૈઃ||૫૧|| તે સુખોષ્ણામ્બુસિક્તસ્ય યાન્તિ ભુક્તવતઃ શમમ્| |૫૨|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| અથ વાતાર્દિતં ભૂયઃ સદ્ય એવાનુવાસયેત્||૫૨||

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

સમ્યગ્ઘીનાતિયોગાશ્ચ તસ્ય સ્યુઃ સ્નેહપીતવત્| |૫૩|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

અન્યદપ્યનુવાસનસ્ય સમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ - - - - | કિઞ્ચિત્કાલં સ્થિતો યશ્ચ સપુરીષો નિવર્તતે||૫૩|| સાનુલોમાનિલઃ સ્નેહસ્તત્સિદ્ધમનુવાસનમ્| |૫૪|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| એકં ત્રીન્ વા બલાસે તુ સ્નેહબસ્તીન્ પ્રકલ્પયેત્||૫૪|| પઞ્ચ વા સપ્ત વા પિત્તે, નવૈકાદશ વાઽનિલે| પુનસ્તતોઽપ્યયુગ્માંસ્તુ પુનરાસ્થાપનં તતઃ||૫૫||

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

કફપિત્તાનિલેષ્વન્નં યૂષક્ષીરરસૈઃ ક્રમાત્| |૫૬|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| વાતઘ્નૌષધનિષ્ક્વાથત્રિવૃતાસૈન્ધવૈર્યુતઃ||૫૬|| બસ્તિરેકોઽનિલે સ્નિગ્ધઃ સ્વાદ્વમ્લોષ્ણો રસાન્વિતઃ| |૫૭|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ન્યગ્રોધાદિગણક્વાથપદ્મકાદિસિતાયુતૌ||૫૭|| પિત્તે સ્વાદુહિમૌ સાજ્યક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષિકૌ| |૫૮|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| આરગ્વધાદિનિષ્ક્વાથવત્સકાદિયુતાસ્ત્રયઃ||૫૮|| રૂક્ષાઃ સક્ષૌદ્રગોમૂત્રાસ્તીક્ષ્ણોષ્ણકટુકાઃ કફે| |૫૯|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| ત્રયસ્તે સન્નિપાતેઽપિ દોષાન્ ઘ્નન્તિ યતઃ ક્રમાત્||૫૯||

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

ત્રિભ્યઃ પરં બસ્તિમતો નેચ્છન્ત્યન્યે ચિકિત્સકાઃ| ન હિ દોષશ્ચતુર્થોઽસ્તિ પુનર્દીયેત યં પ્રતિ||૬૦||

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ઉત્ક્લેશનં શુદ્ધિકરં દોષાણાં શમનં ક્રમાત્| ત્રિધૈવ કલ્પયેદ્વસ્તિમિત્યન્યેઽપિ પ્રચક્ષતે||૬૧||

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| તત્ર કિં ક્રિયતામ્ ? ઇત્યાહ - - - -] દોષૌષધાદિબલતઃ સર્વમેતત્પ્રમાણયેત્| |૬૨|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

અથ સર્વમતાનુગ્રાહિ સ્વમતમાહ - - - - | સમ્યઙ્નિરૂઢલિઙ્ગં તુ નાસમ્ભાવ્ય નિવર્તયેત્||૬૨||

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ઇદાનીં કર્મકાલયોગાખ્યાન્ બસ્તિવિશેષાનાહ - - - - પ્રાક્સ્નેહ એકઃ પઞ્ચાન્તે દ્વાદશાસ્થાપનાનિ ચ| સાન્વાસનાનિ કર્મૈવં બસ્તયસ્ત્રિંશદીરિતાઃ||૬૩||

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

કાલઃ પઞ્ચદશૈકોઽત્ર પ્રાક્ સ્નેહોઽન્તે ત્રયસ્તથા| ષટ્ પઞ્ચબસ્ત્યન્તરિતાઃ|૬૪|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| યોગોઽષ્ટૌ બસ્તયોઽત્ર તુ||૬૪|| ત્રયો નિરૂહાઃ સ્નેહાશ્ચ સ્નેહાવાદ્યન્તયોરુભૌ| |૬૫|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| સ્નેહબસ્તિં નિરૂહં વા નૈકમેવાતિ શીલયેત્||૬૫|| ઉત્ક્લેશાગ્નિવધૌ સ્નેહાન્નિરૂહાન્મરુતો ભયમ્| |૬૬|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| તસ્માન્નિરૂઢઃ સ્નેહ્યઃ સ્યાન્નિરૂહ્યશ્ચાનુવાસિતઃ||૬૬||

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

સ્નેહશોધનયુક્ત્યૈવં બસ્તિકર્મ ત્રિદોષજિત્| |૬૭|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

અધુના માત્રાબસ્તિં લક્ષયતિ - - - - | હ્રસ્વયા સ્નેહપાનસ્ય માત્રયા યોજિતઃ સમઃ||૬૭|| માત્રાબસ્તિઃ સ્મૃતઃ સ્નેહઃ| |૬૮|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

શીલનીયઃ સદા ચ સઃ| બાલવૃદ્ધાધ્વભારસ્ત્રીવ્યાયામાસક્તચિન્તકૈઃ||૬૮|| વાતભગ્નાબલાલ્પાગ્નિનૃપેશ્વરસુખાત્મભિઃ| દોષઘ્નો નિષ્પરીહારો બલ્યઃ સૃષ્ટમલઃ સુખઃ||૬૯||

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

બસ્તૌ રોગેષુ નારીણાં યોનિગર્ભાશયેષુ ચ| દ્વિત્રાસ્થાપનશુદ્ધેભ્યો વિદધ્યાદ્બસ્તિમુત્તરમ્||૭૦||

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

અથ નેત્રસ્ય પરિમાણમાહ - - - - આતુરાઙ્ગુલમાનેન તન્નેત્રં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| વૃત્તં ગોપુચ્છવન્મૂલમધ્યયોઃ કૃતકર્ણિકમ્||૭૧|| સિદ્ધાર્થકપ્રવેશાગ્રં શ્લક્ષ્ણં હેમાદિસમ્ભવમ્| કુન્દાશ્વમારસુમનઃપુષ્પવૃન્તોપમં દૃઢમ્||૭૨||

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

તસ્ય બસ્તિર્મૃદુલઘુર્માત્રા શુક્તિર્વિકલ્પ્ય વા| |૭૩|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| અથ સ્નાતાશિતસ્યાસ્ય સ્નેહબસ્તિવિધાનતઃ||૭૩|| ઋજોઃ સુખોપવિષ્ટસ્ય પીઠે જાનુસમે મૃદૌ| હૃષ્ટે મેઢ્રે સ્થિતે ચર્જૌ શનૈઃ સ્રોતોવિશુદ્ધયે||૭૪|| સૂક્ષ્માં શલાકાં પ્રણયેત્તયા શુદ્ધેઽનુસેવનિ| આમેહનાન્તં નેત્રં ચ નિષ્કમ્પં ગુદવત્તતઃ||૭૫|| પીડિતેઽન્તર્ગતે સ્નેહે સ્નેહબસ્તિક્રમો હિતઃ| |૭૬|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| બસ્તીનનેન વિધિના દદ્યાત્ત્રીંશ્ચતુરોઽપિ વા||૭૬|| અનુવાસનવચ્છેષં સર્વમેવાસ્ય ચિન્તયેત્| |૭૭|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

એવમ્ પુરુષાણામુત્તરબસ્તિવિધાનમુક્ત્વા સ્ત્રીણાં વક્તિ - - - - | સ્ત્રીણામાર્તવકાલે તુ યોનિર્ગૃહ્ણાત્યપાવૃતેઃ||૭૭|| વિદધીત તદા તસ્માદનૃતાવપિ ચાત્યતે| યોનિવિભ્રંશશૂલેષુ યોનિવ્યાપદ્યસૃગ્દરે||૭૮||

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

અથાત્ર તુ નેત્રસ્ય પ્રમાણમાહ - - - - નેત્રં દશાઙ્ગુલં મુદ્ગપ્રવેશં ચતુરઙુલમ્| અપત્યમાર્ગે યોજ્યં સ્યાદ્ હ્યઙ્ગુલં મૂત્રવર્ત્મનિ||૭૯|| મૂત્રકૃચ્છ્રવિકારેષુ, બાલાનાં ત્વેકમઙ્ગુલમ્| |૮૦|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| પ્રકુઞ્ચો મધ્યમા માત્રા. બાલાનાં શુક્તિરેવ તુ||૮૦||

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

અધુનોત્તરબસ્ત્યવસ્થાનં ત્રિવિધાયા અપિ સ્ત્રિયા વદતિ - - - - ઉત્તાનાયાઃ શયાનાયાઃ સમ્યક્ સઙ્કોચ્ય સક્થિની| ઊર્ધ્વજાન્વાસ્ત્રિચતુરાનહોરાત્રેણ યોજયેત્||૮૧|| બસ્તીંસ્ત્રિરાત્રમેવં ચ સ્નેહમાત્રાં વિવર્દ્ધયન્| ત્ર્યહમેવ ચ વિશ્રભ્ય પ્રણિદધ્યાત્પુનસ્ત્ર્યહમ્||૮૨||

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

યુક્ત્યોક્તમેવામુમર્થં સઙ્ક્ષેપસઙ્ગ્રહાર્થં પુનરાહ - - - - પક્ષાદ્વિરેકો વમિતે તતઃ પક્ષાન્નિરૂહણમ્| સદ્યો નિરૂઢશ્ચાન્વાસ્યઃ સપ્તરાત્રાદ્વિરેચિતઃ||૮૩||

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

નનુ, દોષાણાં ધાતૂનાં ચ સ્નેહસ્વેદાભ્યામેકલોલીભાવાત્ કથં બસ્તિર્દોષાનેવ નિર્હરેત્ ન ધાતૂન્ ? ઇત્યેતચ્ચોદ્યં દૃષ્ટાન્તદ્વારેણ પરિજિહીર્ષુરિદમાહ - - - - યથા કુસુમ્ભાદિયુતાત્તોયાદ્રાગં હરેત્પટઃ| તથા દ્રવીકૃતાદ્દેહાદ્બસ્તિર્નિર્હરતે મલાન્||૮૪||

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

અધુના વાયોઃ સ્વરૂપં પ્રથયન્ બસ્તિં શ્લાઘયન્નાહ - - - - શાખાગતાઃ કોષ્ઠગતાશ્ચ રોગા મર્મોર્ધ્વસર્વાવયવાઙ્ગજાશ્ચ| યે સન્તિ તેષાં ન તુ કશ્ચિદન્યો વાયોઃ પરં જન્મનિ હેતુરસ્તિ||૮૫|| વિટ્શ્લેષ્મપિત્તાદિમલોચ્ચયાનાં વિક્ષેપસંહારકરઃ સ યસ્માત્| તસ્યાતિવૃદ્ધંસ્ય શમાય ન્યાય- દ્બસ્તેર્વિના ભેષજમસ્તિ કિઞ્ચિત્||૮૬|| તસ્માચ્ચિકિત્સાર્દ્ધ ઇતિ પ્રદિષ્ટઃ કૃત્સ્ના ચિકિત્સાઽપિ ચ બસ્તિરેકૈઃ| |૮૭|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| તથા નિજાગન્તુવિકારકારિ- રક્તૌષધત્વેન શિરાવ્યધોઽપિ||૮૭|| ઇતિ શ્રી વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને બસ્તિવિધિર્નામૈકોનવિંતિતમોઽધ્યાયઃ||૧૯||