19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਮਲਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਉਕ੍ਤਃ| ਬਸ੍ਤਿਨਾਪਿ ਮਲੋ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੇਰੁਪਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ਮਲਹਰਣਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯ ਉਕ੍ਤਃ| ਬਸ੍ਤਿਨਾਪਿ ਮਲੋ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤ ਇਤਿ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਵਿਧੇਰਨਨ੍ਤਰਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੇਰੁਪਦੇਸ਼ੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ|੨|

ਸ੦-ਬਸ੍ਤਿਨਾ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਯ ਵਿਧਿਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਵਾਤੇ ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸੋਗ੍ਰਣੀਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਤੁ ਸਃ||੧|| ਨਿਰੂਹੋਨ੍ਵਾਸਨਂ ਬਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਰਃ| |੨|

ਸ੦-ਵਾਤ ਉਲ੍ਬਣਃ-ਅਧਿਕੋ, ਯੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਤੇਸੁ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਆਚਾਰ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਥਵਾ ਕੇਵਲੇ ਵਾਯੌ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ| ਉਪਕ੍ਰਮਾਣਾਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਾਂ, ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਃ-ਬਸ੍ਤਿਃ, ਅਗ੍ਰਣੀਃ-ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਃ| ਸ ਚ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਤਦੇਵ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ-ਨਿਰੂਹੋਨ੍ਵਾਸਨਂ ਬਸ੍ਤਿਰੁਤ੍ਤਰ ਇਤਿ| ਗੁਦਾਦੁਤ੍ਤਰੇਣ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਮੇਢ੍ਰਾਦਿਨਾ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਃ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

ਤੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਹਖੁਡਪ੍ਲੀਹਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤੀਸਾਰਸ਼ੂਲਿਨਃ||੨|| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼ੁਕ੍ਰਾਨਿਲਮਲਗ੍ਰਹਾਨ੍| ਵਰ੍ਧ੍ਮਾਸ਼੍ਮਰੀਰਜੋਨਾਸ਼ਾਨ੍ ਦਾਰੁਣਾਂਸ਼੍ਚਾਨਿਲਾਮਯਾਨ੍||੩||

ਸ੦-ਤੇਨੇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਰੂਹਃ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯਤੇ| ਕਥਮਿਤਿ ਚੇਤ੍ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| "ਅਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤੁ" ਇਤ੍ਯਧੀਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਕੇ ਨਿਰੂਹ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਧਿਗਤੇ ਸਤਿ, ਅਨਿਰੂਹ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰਿਮੇ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਪਿ ਚ, "ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਏਵ ਚਾਨ੍ਵਾਸ੍ਯਾਃ" ਇਤਿ ਪਠਤਿ| ਕੇ ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਇਤਿ ਨਾਧਿਗਮ੍ਯੇਤ ਯਦੀਹ ਨਿਰੂਹੋ ਨ ਪਰਾਮਸ਼੍ਯੇਤ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਗ੍ਰਹਣਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ-ਨਿਰੂਹੇਣ, ਗੁਲ੍ਮਾਦੀਂਸ੍ਤਥਾ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਦੀਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਾਨ੍ ਵਾਤਰੋਗਾਸ਼੍ਚਂ ਸਾਧਯੇਤ੍-ਉਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੂਲਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇਨੀ ਕਾਰ੍ਯੌ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਗ੍ਰਹੋ-ਰੇਤੋਵਿਬਨ੍ਧਃ| ਅਨਿਲਗ੍ਰਹੋ-ਵਾਯੋਰਸਞ੍ਚਾਰਃ| ਮਲਗ੍ਰਹੋ-ਮੂਤ੍ਰਵਿਸ਼ੋਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ| ਰਜੋਨਾਸ਼ਃ-ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਃ ਪੁਸ੍ਪਵਿਨਾਸ਼ਃ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

ਅਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਵਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਕ੍ਸਤੋਰਸ੍ਕੋ ਭਸ਼ਂ ਕਸ਼ਃ| ਆਮਾਤਿਸਾਰੀ ਵਮਿਮਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ਦਤ੍ਤਨਾਵਨਃ||੪|| ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਪ੍ਰਸੇਕਾਰ੍ਸ਼ੋਹਿਧ੍ਮਾਧ੍ਮਾਨਾਲ੍ਪਵਹ੍ਨਯਃ| ਸ਼ੂਨਪਾਯੁਃ ਕਤਹਾਰੋ ਬਦ੍ਧਚ੍ਛਿਦ੍ਰੋਦਕੋਦਰੀ||੫|| ਕੁਸ੍ਠੀ ਚ ਮਧੁਮੇਹੀ ਚ ਮਾਸਾਨ੍ ਸਪ੍ਤ ਚ ਗਰ੍ਭਿਣੀ| |੬|

ਸ੦-ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਸਪ੍ਤਮਮਾਸਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਨ੍ਤਾ ਅਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਃ-ਅਨਿਰੂਹ੍ਯਾਃ| ਵਮਿਮਾਨ੍-ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਃ| ਬਦ੍ਧਾਦੀਨਾਮੁਦਰੇਣ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਤਤ ਇਨਿਰ੍ਮਤ੍ਵਰ੍ਥੀਯਃ| ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਤਿਸਾਰਿਣ ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਨੇਨੈਵਾਮਾਤਿਸਾਰਿਣੋਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤ੍ਵੇ ਲਬ੍ਧੇ ਪੁਨਰ੍ਵਚਨਂ ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਮ੍, ਤੇਨਾਮਾਤਿਸਾਰਿਣੋ ਨ ਕਥਞ੍ਚਿਦਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਨਿਰੂਹਃ ਸ਼੍ਵਯਥੁਮੁਦਰਂ ਚ ਜਨਯੇਤ੍| ਕ੍ਸਤੋਰਸ੍ਕਕਸ਼ਯੋਃ ਕ੍ਸੋਭਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਂ ਸ਼ਰੀਰਮਾਸ਼ੁ ਪੀਡਯੇਤ੍| ਆਮਾਤਿਸਾਰਿਣੋ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗਨਿਰ੍ਹਰਣਾਦ੍ਦੇਹਸ੍ਯ ਕ੍ਸੋਭਾਦਤਿਪੀਡਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਚ੍ਛਰ੍ਦਿਸੋ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਨਿਰੂਹਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਨਯੇਤ੍| ਕਤਵਮਨਵਿਰੇਕਯੋਸ੍ਤੁ ਰਿਕ੍ਤਂ ਦੇਹਂ ਕ੍ਸਤਂ ਕ੍ਸਾਰ ਇਵ ਦਹੇਤ੍| ਕਤਨਸ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਵਤੋਰ੍ਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ੍ਤਯਾ ਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਾਦੀਨਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਦੋਸਤ੍ਵਾਨ੍ਨਿਰੂਹ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍| ਅਰ੍ਸ਼ਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਭਸ਼ਤਰਮਾਧ੍ਮਾਨਂ ਮਤ੍ਯੁਰ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਲ੍ਪਾਗ੍ਨ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਵਹੇਤ੍| ਗਰ੍ਭਿਣ੍ਯਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਏਵ ਦੋਸਾਃ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਏਵ ਚਾਨ੍ਵਾਸ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਤਿਵਹ੍ਨਯਃ||੬|| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਕੇਵਲਵਾਤਾਰ੍ਤਾਃ| |੭|

ਸ੦-ਯ ਏਵਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤ ਏਵਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਃ| ਆਙ੍ਪੂਰ੍ਵਾਤ੍ਤਿਸ੍ਠਤੇਰ੍ਣਿਜਨ੍ਤਾਦਨੁਪੂਰ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਸਤੇਰਰ੍ਹਾਰ੍ਥੇ ਣ੍ਯਤ੍| ਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਤਿਵਹ੍ਨ੍ਯਾਦਯੋਨੁਵਾਸ੍ਯਾਃ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

ਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਸ੍ਤ ਏਵ ਚ| ਯੇਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾ ਪਾਣ੍ਡੁਕਾਮਲਾਮੇਹਪੀਨਸਾਃ||੭|| ਨਿਰਨ੍ਨਪ੍ਲੀਹਵਿਡ੍ਭੇਦਿਗੁਰੁਕੋਸ੍ਠਕਫੋਦਰਾਃ| ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਭਸ਼ਸ੍ਥੂਲਕਮਿਕੋਸ੍ਠਾਢ੍ਯਮਾਰੁਤਾਃ||੮|| ਪੀਤੇ ਵਿਸੇ ਗਰੇਪਚ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੀਪਦੀ ਗਲਗਣ੍ਡਵਾਨ੍| |੯|

ਸ੦-ਤ ਏਵ ਚੇਤਿ ਯੇਨਾਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾਃ-ਅਨਿਰੂਹ੍ਯਾਃ, ਤੇ ਚਾਪਿ ਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾਃ| ਤਥਾ, ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਦਯੋ ਨਾਨੁਵਾਸਨਾਰ੍ਹਾਃ| ਏਤੇਸਾਂ ਹਿ ਦੋਸਾਨੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਰੁਦਰਂ ਜਨਯੇਤ੍| ਨਿਰਨ੍ਨਸ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹਵਿਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਖਰਨਾਦੇਨ-"ਅਭੁਕ੍ਤਦਤ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਰ੍ਵਿਪਦ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਪ੍ਲੀਹਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਜਾਡ੍ਯਾਦੀਨਾਵਹੇਤ੍| ਕਮਿਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯਾਨੁਵਾਸਨਾਦਯਃ ਪੂਰ੍ਵਮਨਿਰ੍ਹਤੈਃ ਕਮਿਭਿਰਥਵਾਤਿਬਹੁਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਾਪਨਿਃਸਰਣੇਨ ਹਦਯਮਤਿਕਰ੍ਸਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਂ ਕੁਰ੍ਯੁਃ| ਆਢ੍ਯਮਾਰੁਤਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੋਸਾਨਿਰ੍ਹਰਣਾਦਾਮਯਵਦ੍ਧਿਃ| ਪੀਤੇ ਵਿਸੇ ਗਰੇ ਚ ਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਪਚੀ-ਉਤ੍ਤਰੇ (ਅ. ੨੯|੨੫) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਸ਼੍ਲੀਪਦੀਤੀਨਿਃ, ਗਲਗਣ੍ਡਵਾਨਿਤਿ ਮਤੁਪ੍| ਅਪਚ੍ਯਾਦਯੋ ਨਾਨੁਵਾਸ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੮) - "ਅਭੁਕ੍ਤੇ ਰਿਕ੍ਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤਮਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਸਰਦੂਰਗਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵੈਃ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|| ਤੇਨ ਵਾਯੋਰ੍ਜਯੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਾਤਧਾਮਨ੍ਯਤਿਸ੍ਠਤਾ| ਕਾਯਾਗ੍ਨੇਰਾਸ਼ੁ ਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਦਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਿਨਾ|| ਸ੍ਨੇਹਃ ਸਦ੍ਯੋਸ਼ਿਤਾਹਾਰਰੁਦ੍ਧੇ ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯੇਨਿਲਮ੍| ਪਕ੍ਵਸ੍ਥਂ ਹਨ੍ਤਿ ਪਕ੍ਵਸ੍ਥਸ਼੍ਚ੍ਯਵਤੇ ਚਾਨ੍ਨਪਾਕਤਃ|| ਨਿਰੂਹਸ਼੍ਚ ਸਮੀਰਸ਼੍ਚ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਵੁਭਾਵਪਿ| ਤਾਵਨ੍ਨਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੌ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਵਧੋਨ੍ਨਨ ਸਹਾਗਤੌ|| ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵਾ ਸ਼ਕਤਾ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਸਂਸ੍ਥਿਤੌ ਕੋਸ੍ਠ ਏਵ ਵਾ| ਸਮਲਾਹਾਰਵਿਸ੍ਟਬ੍ਧੌ ਹਰੇਤਾਮਾਸ਼ੁ ਜੀਵਿਤਮ੍|| ਭੁਕ੍ਤਵਾਨਨੁਵਾਸ੍ਯੋਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਰੂਹ੍ਯੋਤ੍ਰ ਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਵਾਸਨਯੋਰ੍ਯਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - ] - - - | ਤਯੋਸ੍ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਂ ਹੇਮਾਦਿਧਾਤੁਦਾਰ੍ਵਸ੍ਥਿਵੇਣੁਜਮ੍||੯|| ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਾਰਮਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਰ੍ਜੁ ਗੁਲਿਕਾਮੁਖਮ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਤਯੋਃ-ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਵਾਸਨਯੋਰ੍ਨੇਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਨੀਯਤੇ-ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਸ੍ਨੇਹਕਲ੍ਕਾਦ੍ਯਪਾਨਮਿਤਿ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਨੇਤ੍ਰੇਤਿ "ਦਾਮ੍ਨੀਸ਼ਸ" ਇਤਿ ਣੇਃ ਸ੍ਟ੍ਰਨ੍ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਨੇਤ੍ਰਮ੍ ? ਹੇਮਾਦੀਤਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰੇ| ਤੇਨ ਰੂਪ੍ਯਰੀਤਿਕਾਯਃਕਾਂਸ੍ਯਤ੍ਰਪੁਸੀਸਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਹੇਮਾਦਯਸ਼੍ਚ ਤੇ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਮਧਾਰਯਃ| ਦਾਰੁ-ਸ਼ਿਂਸ਼ਿਪਾਦਿਕਾਸ੍ਠਮ੍, ਅਸ੍ਥਿ-ਗਜਾਦੇਃ, ਵੇਣੁਃ-ਵਂਸ਼ਃ, ਏਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਏਭ੍ਯੋ ਜਾਤਂ ਤਯੋਃ-ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਵਾਸਨਯੋਃ, ਨੇਤ੍ਰਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਾਰਮ੍, ਗੋਪੁਚ੍ਛ ਇਵਾਕਾਰੋ ਯਸ੍ਯ ਤਤ੍| ਤਥਾ, ਅਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ-ਨਿਰ੍ਵਿਵਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ-ਕੋਮਲਮ੍| ਤਥਾ, ਜੁ-ਅਵਕ੍ਰਮ੍| ਗੁਲਿਕਾਸਦਸ਼ਮਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਗ੍ਰਂ ਮੁਖਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦੇਵਮ੍|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

ਅਥਾਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ - - - - | ਊਨੇਬ੍ਦੇ ਪਞ੍ਚ, ਪੂਰ੍ਣੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਸਪ੍ਤਭ੍ਯੋਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਸਟ੍||੧੦|| ਸਪ੍ਤਮੇ ਸਪ੍ਤ, ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ, ਸੋਡਸ਼ੇ ਨਵ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਪਰਂ ਵਿਂਸ਼ਾਦ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਚ||੧੧|| ਵਯੋਬਲਸ਼ਰੀਰਾਣਿ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| |੧੨|

ਸ੦-ਸਣ੍ਮਾਸੇ ਬਾਲੇਧਿਕੇ ਵਾ ਅਪੂਰ੍ਣਵਰ੍ਸੇ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਞ੍ਚਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ| ਆਤੁਰਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਮਿਤਿ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ ਚੇਤ੍ਯੇਤਦਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਂ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੨) - "ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਨ ਸਮਂ ਮੂਲੇ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਨ" ਇਤਿ| ਆਸਪ੍ਤਭ੍ਯਃ-ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸਾਣਿ ਮਰ੍ਯਾਦੀਕਤ੍ਯ, ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਆਙਤ੍ਰ ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮ੍, ਨਾਭਿਵਿਧੌ| ਤੇਨ ਸਡ੍ਵਰ੍ਸੇ ਬਾਲੇ ਸਡਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸਡੇਵੇਤਿ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਤੁ-"ਸਪ੍ਤਮੇ ਸਪ੍ਤ" ਇਤਿ| ਏਵਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਂ ਵ੍ਯਾਹਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਯਾਮਾਙਿਤ੍ਯੇਵੇਹਿ| ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਰ੍ਸੇ ਸਪ੍ਤਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਵਤ੍ਸਰੇ ਤਾਨਿ-ਅਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਯਸ੍ਟੌ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਨਾਂ ਪੂਰਣ ਇਤਿ " ਤਸ੍ਯ ਪੂਰਣੇ ਡਟ੍" ਇਤਿ ਡਟ੍| ਏਵਂ ਸੋਡਸ਼ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਸੋਡਸ਼ੇ ਸਂਵਤ੍ਸਰੇ ਨਵਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਵਿਂਸ਼ਾਦ੍ਵਤ੍ਸਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮੇਕਵਿਂਸ਼ਪ੍ਰਭਤਿਵਰ੍ਸੇਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਾਨਿ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਨਾਤੋਪ੍ਯਧਿਕਾਨੀਤ੍ਯੇਵਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰਣੇ ਡਟਿ ਤਿਵਿਂਸ਼ਤੋਰ੍ਡਿਤੀਤਿ ਤਿਲੋਪਾਦ੍ਵਿਂਸ਼ਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇਸੁ-ਅਨ੍ਤਰਾਲਸ੍ਥਿਤੇਸੁ ਵਰ੍ਸੇਸੁ ਨਵਮਦਸ਼ਮਾਦਿਸੁ, ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਪਰ੍ਯਾਲੋਚ੍ਯ, ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਵਰ੍ਸਾਨ੍ਤਰੇਸੁ ਪ੍ਰਮਾਣਮਭਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| ਯਾਵਦ੍ਵਯੋਬਲਾਦੀਨਿ ਚ ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਵਦ੍ਧਿਂ ਨਯੇਤ੍|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਨ ਸਮਂ ਮੂਲੇ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਨਾਗ੍ਰੇ ਕਨਿਸ੍ਠਯਾ||੧੨||

ਸ੦-ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਨ-ਪਰਿਣਾਹੇਨ, ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਨ ਤੁਲ੍ਯਂ ਮੂਲੇ ਨੇਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਅਗ੍ਰਂ-ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਨਿਸ੍ਠਯਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾ ਸਮਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਖਰਨਾਦੇਪ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍-"ਬਸ੍ਤਿਨੇਤ੍ਰਮਜੁ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਸੁਵਤ੍ਤਂ ਗੁਲਿਕਾਮੁਖਮ੍| ਭਵੇਦ੍ਗੋਪੁਚ੍ਛਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਸੁਪ੍ਰਵਾਹਂ ਤ੍ਰਿਕਰ੍ਣਿਕਮ੍|| ਯਾ ਤ੍ਰਿਭਾਗਪ੍ਰਣਯਨੇ ਮਰ੍ਯਾਦਾ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਭਵੇਤ੍| ਦ੍ਵੇ ਕਰ੍ਣਿਕੇ ਚੋਪਰਿਸ੍ਟਾਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਧਾਰੇ ਯਥਾਨ੍ਤਰੇ|| ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਪਰੀਣਾਹਂ ਮੂਲਂ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਮਧ੍ਯਂ ਤ੍ਵਨਾਮਿਕਾਤੁਲ੍ਯਮਗ੍ਨਂ ਤੁਲ੍ਯਕਨਿਸ੍ਠਿਕਮ੍|| ਸ੍ਵੇਨਾਙ੍ਗੁਲਿਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਪ੍ਰਂਵਹਂ ਛਿਦ੍ਰਂ ਸ਼੍ਰੇਸ੍ਠਮਨ੍ਯਦ੍ਯਥਾਵਯਃ|| ਵਿਂਸ਼ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਸਡ੍ਵਰ੍ਸੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ੍ਟਸਡਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਕਸਤੀਨਾਗ੍ਰਮੁਦ੍ਗਛਿਦ੍ਰਵਹਂ ਸ੍ਮਤਮ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੁਨਿਰਪ੍ਯਵੋਚਤ੍ (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੩|੬) - "ਸਡ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗੁਲਸਮ੍ਮਿਤਾਨਿ ਸਡ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਜਾਨਾਮ੍| ਸ੍ਯੁਰ੍ਮੁਦ੍ਗਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਸਤੀਨਵਾਹਿਚ੍ਛਿਦ੍ਰਾਣਿ ਵਰ੍ਤ੍ਯਾ ਪਿਹਿਤਾਨਿ ਚੈਵ|| ਯਥਾਵਯੋਙ੍ਗੁਸ੍ਠਕਨਿਸ੍ਠਿਕਾਭ੍ਯਾਂ ਮੂਲਾਗ੍ਰਯੋਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਰਿਣਾਹਵਨ੍ਤਿ|" ਇਤਿ|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

ਅਧੁਨਾ ਛਿਦ੍ਰਦ੍ਵਾਰੇਣ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਥੌਲ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਮਧਿਕਮਪਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਪੂਰ੍ਣੇਬ੍ਦੇਙ੍ਗੁਲਮਾਦਾਯ ਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਪਰਮਂ ਛਿਦ੍ਰਂ ਮੂਲੇਗ੍ਰੇ ਵਹਤੇ ਤੁ ਯਤ੍||੧੩|| ਮੁਦ੍ਗਂ ਮਾਸਂ ਕਲਾਯਂ ਚ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਂ ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਕਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| |੧੪|

ਸ੦-ਵਰ੍ਸੇ ਪੂਰ੍ਣੇ ਸਤ੍ਯਙ੍ਗੁਲਮਾਦਾਯ ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਲਾਤ੍ਪ੍ਰਭਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਛਿਦ੍ਰਂ ਮੂਲੇ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਭਵਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਛਿਦ੍ਰਮ੍ ? ਅਰ੍ਦ੍ਧਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਮਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਮ੍| ਤਸ੍ਯ-ਅਙ੍ਗੁਲਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਤਦਰ੍ਦ੍ਧਾਰ੍ਦ੍ਧਮ੍, ਤੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਦ੍ਧਿਤਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਰ੍ਸੇਙ੍ਗੁਲਮਾਤ੍ਰਂ ਛਿਦ੍ਰਮ੍, ਯਾਵਦ੍ਵਰ੍ਸਾਣਿ ਸਟ੍| ਸਪ੍ਤਮੇ ਵਰ੍ਸੇ ਸਪਾਦਮਙ੍ਗੁਲਮ੍, ਯਾਵਦੇਕਾਦਸ਼ ਵਰ੍ਸਾਣਿ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਮ੍, ਯਾਵਤ੍ਸੋਡਸ਼ ਵਰ੍ਸਾਣਿ| ਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਤੁ ਪਾਦੋਨਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਸਪ੍ਤਦਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ੇ ਵਰ੍ਸੇ ਸਪਾਦਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਏਕੋਨਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮਙ੍ਗੁਲਦ੍ਵਯਮ੍| ਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਪਾਦੋਨਮਙ੍ਗੁਲਤ੍ਰਯਮ੍| ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਛਿਦ੍ਰਮਿਤਿ ਕ੍ਰਮੋ ਵੇਦ੍ਯਃ| ਪਰਮਮਿਤ੍ਯਨੇਨੈਤਦ੍ਗਮਯਤਿ,-ਪਰਮਂ-ਉਤ੍ਕਰ੍ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯੇਦਂ ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮ੍| ਮਧ੍ਯਮਂ ਤੁ ਮੂਲਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ "ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਨ" ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਊਨਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਤ੍ਵਰ੍ਦ੍ਧਾਙ੍ਗੁਲਂ ਛਿਦ੍ਰਮੇਤਦਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਰੇ ਤੁ ਛਿਦ੍ਰਂ ਤਦ੍ਭਵਤਿ ਯਨ੍ਮੁਦ੍ਗਾਦਿ ਵਹਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਰ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਮੁਦ੍ਗਵਾਹਿ, ਯਾਵਤ੍ਸਡ੍ਵਰ੍ਸਮ੍| ਸਪ੍ਤਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਮਾਸਵਾਹਿ, ਯਾਵਦੇਕਾਦਸ਼ੋਬ੍ਦਃ| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਕਲਾਯਵਾਹਿ, ਸੋਡਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਕਲਾਯਵਾਹਿ, ਏਕਵਿਂਸ਼ਤਿਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਕਰ੍ਕਨ੍ਧੁਵਾਹਿ, ਇਤਿ ਕ੍ਰਮਾਦ੍ਵਯਃਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਊਨਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਚ ਨ ਮੁਦ੍ਗਵਾਹਿ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਅਗ੍ਰਚ੍ਛਿਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚੈਤਤ੍ "ਅਗ੍ਰੇ ਕਨਿਸ੍ਠਯਾ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਙ੍ਗਚ੍ਛਤ ਏਵ| ਦੈਰ੍ਘ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚਾਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| "ਸ੍ਵਾਙ੍ਗੁਸ੍ਠੇਨ ਸਮਂ ਮੂਲੇ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯੇਨ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ (ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ) ਛਿਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਵਮਤ੍ਯਾ ਭਿਸਜਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ, "ਤ੍ਰ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਪਰਮਂ ਛਿਦ੍ਰਂ" ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸ੍ਥੌਲ੍ਯਪ੍ਰਮਾਣਂ ਸ੍ਵਧਿਯੈਵ ਨਿਰੂਪ੍ਯਮ੍| ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਾ ਤੁ ਗ੍ਰਨ੍ਥਗੌਰਵਭਯਾਦੁਕ੍ਤਪ੍ਰਾਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚੇਹ ਨੋਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| ਮੂਲਾਚ੍ਛਿਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਘਟਿਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍||੧੪|| ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਪਿਹਿਤਂ, ਮੂਲੇ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਹ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤਰਮ੍| ਕਰ੍ਣਿਕਾਦ੍ਵਿਤਯਂ ਨੇਤ੍ਰੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|੧੫|

ਸ੦-ਮੂਲੇ ਯਚ੍ਛਿਦ੍ਰਮੁਕ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਘਟਿਤਾ-ਸਮ੍ਪਾਦਿਤਾ, ਕਰ੍ਣਿਕਾ-ਛਤ੍ਰਾਕਾਰਾ ਗੁਦਾਧਿਕਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਰੋਧਿਨੀ, ਯਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਦੇਵਮ੍| ਤਥਾ, ਵਰ੍ਤ੍ਯਾ-ਦਸ਼ਾਦਿਕਤਯਾ, ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੇ (ਅਗ੍ਰੇ) ਪਿਹਿਤਂ-ਸ੍ਥਗਿਤਮ੍| ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਊਨਵਰ੍ਸਾਦਿਕਸ੍ਯ ਤਦਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ, ਦ੍ਵ੍ਯਙ੍ਗੁਲਾਨ੍ਤਰਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾਯੁਗਲਂ ਮੂਲਪ੍ਰਦੇਸ਼ੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਵਿਦਧੀਤ ਬਸ੍ਤਿਪੁਟਯੋਜਨਾਰ੍ਥਮ੍|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

ਅਤ ਏਵਾਹ - - - - | ਤਤ੍ਰ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍||੧੫|| ਅਜਾਵਿਮਹਿਸਾਦੀਨਾਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸੁਮਦਿਤਂ ਦਢਮ੍| ਕਸਾਯਰਕ੍ਤਂ ਨਿਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਗਨ੍ਧਸ਼ਿਰਂ ਤਨੁਮ੍||੧੬|| ਗ੍ਰਥਿਤਂ ਸਾਧੁ ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਸੁਖਸਂਸ੍ਥਾਪ੍ਯਭੇਸਜਮ੍| |੧੭|

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਣਿਕਾਦ੍ਵਿਤਯੇਜਾਦੀਨਾਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੋਹਰਿਣਵਰਾਹਾਣਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਅਜਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਪ੍ਯਵਿਮਹਿਸਗ੍ਰਹਣੇ ਲਬ੍ਧੇ ਸਾਕ੍ਸਾਦੇਤਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਮਨ੍ਯਜੇਭ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਭ੍ਯ ਏਤਦ੍ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਯੋਗ੍ਯਤਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਬਸ੍ਤਿਮ੍ ? ਸੁਮਦਿਤਂ,-ਸਸ੍ਨੇਹਂ ਮੁਹੁਃ ਸੁਸ੍ਠੁ ਮਰ੍ਦਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਦਢਮ੍| ਤਥਾ ਕਸਾਯੇਣ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਰਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਛਿਦ੍ਰਂ ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ਿਰਸ਼੍ਚ, ਤਾਃ ਨਿਰ੍ਗਤਾਃ-ਨ ਸਨ੍ਤਿ, ਯਸ੍ਯ ਤਨ੍ਨਿਸ਼੍ਛਿਦ੍ਰਗ੍ਰਨ੍ਥਿਗਨ੍ਧਸ਼ਿਰਮ੍| ਤਥਾ, ਤਨੁਂ-ਨ ਸ੍ਥੂਲਮ੍| ਤਥਾ, ਸਾਧੁ-ਸਮ੍ਯਕ੍, ਸੂਤ੍ਰੇਣ ਗ੍ਰਥਿਤਂ-ਬਦ੍ਧਮ੍| ਤਥਾ, ਸੁਖੇਨ-ਅਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ, ਸਂਸ੍ਥਾਪਨੀਯਮੌਸਧਂ ਯਤ੍ਰ ਤਦੇਵਮ੍|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| ਬਸ੍ਤ੍ਯਭਾਵੇਙ੍ਕਪਾਦਂ ਵਾਨ੍ਯਸੇਦ੍ਵਾਸੋਥਵਾ ਘਨਮ੍||੧੭||

ਸ੦-ਬਸ੍ਤੇਰਭਾਵੇ ਸਤਿ, ਅਙ੍ਕਪਾਦਂ ਵਾ-ਚਰਣਾਦ੍ਯਵਯਵਵਿਸ਼ੇਸਂ ਵਾ, ਨ੍ਯਸੇਤ੍-ਨੇਤ੍ਰੇ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ, ਵਸ੍ਤ੍ਰਂ ਘਨਂ ਨ੍ਯਸੇਤ੍|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

ਨਿਰੂਹਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਥਮੇ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੋ ਵਤ੍ਸਰੇ ਪਰਮ੍| ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯਬ੍ਦਂ ਯਾਵਤ੍ਸਟ੍ਪ੍ਰਸਤਾਸ੍ਤਤਃ||੧੮|| ਪ੍ਰਸਤਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ੍ਟਾਦਸ਼ਸ੍ਯ ਤੁ| ਆਸਪ੍ਤਤੇਰਿਦਂ ਮਾਨਂ, ਦਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਸਤਾਃ ਪਰਮ੍||੧੯||

ਸ੦-ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਥਮੇ ਵਰ੍ਸੇ ਕਸਾਯਸ੍ਨੇਹਸਹਿਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚਃ-ਪਲਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਸਣ੍ਮਾਸਾਦੌ ਤ੍ਵੇਤਦਨੁਸਾਰੇਣਾਰ੍ਧਪਲਾਦਿ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਤ੍ਪਰਂ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਹ੍ਚੇਨ ਵਦ੍ਧਿਃ ਪ੍ਰਤਿਸਂਵਤ੍ਸਰਂ ਕਾਰ੍ਯਾ, ਯਾਵਤ੍ ਸਟ੍ਪ੍ਰਸਤਾਃ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪਲਾਨਿ| ਤਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸਤਂ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਬ੍ਦਮਿਤ੍ਯਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਤਤੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯੈਵਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪਲਾਨਿ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਪ੍ਰਤਿਵਰ੍ਸਂ ਪਲਦ੍ਵਯਂ ਨਿਰੂਹਮਾਤ੍ਰਾਯਾ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਿਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਰਮੇਣੈਵ ਯਾਵਤ੍ਸਪ੍ਤਦਸ਼ਵਰ੍ਸਾਣਿ| ਅਸ੍ਟਾਦਸ਼ਵਰ੍ਸਸ੍ਯ ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਃ-ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਪਲਾਨਿ| ਇਦਂ-ਏਤਤ੍, ਮਾਨਂ-ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਸਪ੍ਤਤਿਵਰ੍ਸਾਣਿ ਯਾਵਤ੍| ਪਰਂ-ਸਪ੍ਤਤੇਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ, ਦਸ਼ੈਵ ਪ੍ਰਸਤਾ ਮਾਨਮ੍, ਨਾਧਿਕਮ੍|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ਏਵਂ ਸਾਂਵਤ੍ਸਰੀਕਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਦ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਿਕਸ੍ਤਾਵਨ੍ਨਿਰੂਹਮਾਤ੍ਰਾਮਭਿਧਾਯ, ਅਨੁਵਾਸਨਮਾਤ੍ਰਾਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ - - - - ਯਥਾਯਥਂ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਪਾਦੋ ਮਾਤ੍ਰਾਨੁਵਾਸਨੇ| |੨੦|

ਸ੦-ਯਥਾਯਥਂ-ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਵਾਰ੍ਸਿਕਸ੍ਯੈਕਵਿਂਸ਼ਤਿਵਤ੍ਸਰਾਦੇਰ੍ਵਾ, ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਪਾਦਃ-ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਮਾਤ੍ਰਃ, ਅਨੁਵਾਸਨੇ-ਅਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯੇ, ਮਾਤ੍ਰਾ| ਯਸ੍ਯ ਪਲਂ ਨਿਰੂਹਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਮਨੁਵਾਸਨਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕਲ੍ਪ੍ਯਮ੍|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਂ ਸ੍ਨੇਹਿਤਂ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਲਬ੍ਧਬਲਂ ਪੁਨਃ||੨੦|| ਅਨ੍ਵਾਸਨਾਰ੍ਹਂ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਸ਼ੀਤੇ ਵਸਨ੍ਤੇ ਚ ਦਿਵਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਕੇਚਿਤ੍ਤਤੋਨ੍ਯਦਾ||੨੧|| ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਨਾਤਮੁਚਿਤਾਤ੍ਪਾਦਹੀਨਂ ਹਿਤਂ ਲਘੁ| ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮਸ਼ਿਤਂ ਸਾਨੁਪਾਨਂ ਦ੍ਰਵਾਦਿ ਚ||੨੨|| ਕਤਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ ਮੁਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਸ਼ਯਨੇ ਸੁਖੇ| ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇ ਨ ਚੋਚ੍ਛੀਰ੍ਸੇ ਸਂਵਿਸ੍ਟਂ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ||੨੩|| ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਸਕ੍ਥਿ ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ ਚ ਤਤੋਪਰਮ੍| |੨੪|

ਸ੦-ਆਸ੍ਥਾਪ੍ਯਂ-ਨਿਰੂਹਣਾਰ੍ਹਂ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਤਥਾ ਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧਂ-ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃ, ਤਥਾ ਭੂਯੋਪਿ ਲਬ੍ਧਬਲਂ, ਤਥਾਨੁਵਾਸਨਯੋਗ੍ਯਂ, ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਨਿਰੂਹਾਦਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਸ਼ੀਤੇ-ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਯੋਃ ਤ੍ਵੋਃ, ਤਥਾ ਵਸਨ੍ਤੇ, ਦਿਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਅਨ੍ਯਦਾ-ਸ਼ੀਤਾਦ੍ਵਸਨ੍ਤਾਚ੍ਚਾਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦਾਖ੍ਯੇ ਤੌ, ਰਾਤ੍ਰਾਵਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਕੇਚਿਦਿਤਿ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਤਤੋਨ੍ਯਦੇਤ੍ਯਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਮ੍| ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ "ਆਹੁਃ" ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਧਾਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਥੈਵ ਰਾਤ੍ਰਾਵਨੁਵਾਸਨਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਮਤਮੇਵੋਰਰੀਕਤ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਧਿਜਗੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੮)- "ਨ ਰਾਤ੍ਰੌ ਪ੍ਰਣਯੇਦ੍ਬਸ੍ਤਿਂ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਹਿ ਰਾਤ੍ਰਿਜਃ| ਸ੍ਨੇਹਵੀਰ੍ਯਯੁਤਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਧ੍ਮਾਨਂ ਗੌਰਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਦੇਤਦ੍ਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਯਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਨਰਮ੍ ? ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਨਾਤਂ,-ਪੂਰ੍ਵਮਭ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਸ੍ਨਾਤਃ, ਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਕਾਲੇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਉਚਿਤਾਤ੍ਪਾਦਹੀਨਂ-ਯੇਨ ਯਦ੍ਭੋਜਨਮਭ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਭਾਗਹੀਨਮਸ਼ਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਹਿਤਂ-ਲਘੁਗੁਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਮ੍| ਤਥਾ, ਸਾਨੁਪਾਨਂ ਦ੍ਰਵਾਦਿ ਚ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦ੍ਰਵੋਸ੍ਣਮਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਤ੍ਯਾਦਿਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਭੁਕ੍ਤਵਨ੍ਤਮਿਤਿ ਗਮਯਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੨੮)- "ਅਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਸ਼ਿਨੋ ਹ੍ਯੁਭਯਮਾਰ੍ਗਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਗ੍ਨਿਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਾਦੀਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਰੂਕ੍ਸਾਸ਼ਿਨੋ ਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਂ ਬਲਵਰ੍ਣਹਾਨਿਂ ਚ| ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਦ੍ਰਵਾਸ਼ਿਨੋ ਵਿਸਸ੍ਟਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਚਾਨਾਵਤੋ ਨ ਤਦਾਵਰਣਾਦ੍ਵ੍ਯਾਪਦਮ੍|" ਇਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਕਤਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਂ-ਵਿਹਿਤਗਮਨਮਾਤ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼ਯਨੇ-ਸ਼ਯਨੀਯੇ, ਸੁਖਾਵਹੇ ਸਂਵਿਸ੍ਟਂ-ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ ? ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇ,-ਨਾਤ੍ਯੁਨ੍ਨਤੇ, ਨ ਚੋਚ੍ਛੀਰ੍ਸੇ-ਨ ਚੋਨ੍ਨਤਸ਼ਿਰੋਧਰੇ| ਕਥਂ ਸਂਵਿਸ੍ਟਮ੍ ? ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਤਃ,-ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ| ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਸਕ੍ਥਿ ਵਾਮਸਕ੍ਥ੍ਨ ਉਪਰੀਤਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਃ| ਤਤੋ-ਦਕ੍ਸਿਣਸਕ੍ਥ੍ਨਃ, ਅਪਰਂ-ਵਾਮਂ ਸਕ੍ਥਿ, ਪ੍ਰਸਾਰ੍ਯ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸੂ. ਅ. ੨੮) - "ਸ਼ਯਨੇ ਨਾਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤੇ ਸ੍ਵਾਸ੍ਤਤ ਈਸਦੁਨ੍ਨਤਪਾਦਦੇਸ਼ੇ ਵਾਮਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ਿਰਸਂ ਸਂਵੇਸ਼ਯੇਤ੍|" ਇਤਿ|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| ਅਥਾਸ੍ਯ ਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਖਂ ਗੁਦੇ||੨੪|| ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵਦਨੇ ਬਦ੍ਧੇ ਹਸ੍ਤਮਕਮ੍ਪਯਨ੍| ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਂ ਪ੍ਰਤਿ ਤਤੋ ਨਾਤਿਦ੍ਰੁਤਵਿਲਮ੍ਬਿਤਮ੍||੨੫|| ਨਾਤਿਵੇਗਂ ਨ ਵਾ ਮਨ੍ਦਂ ਸਕਦੇਵ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍| ਸਾਵਸ਼ੇਸਂ ਚ ਕੁਰ੍ਵੀਤ ਵਾਯੁਃ ਸ਼ੇਸੇ ਹਿ ਤਿਸ੍ਠਤਿ||੨੬||

ਸ੦-ਅਸ੍ਯ-ਏਵਂਭੂਤਾਵਸ੍ਥਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ, ਗੁਦੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਘਤੇਨ ਕਤੇ ਨੇਤ੍ਰਂ [ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਪ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍| ] ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵਦਨ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸ੍ਯ-ਵਾਤਂ ਨਿਃਸਾਰ੍ਯ, ਬਦ੍ਧੇ ਸਤਿ, ਨਾਤਿਸ਼ੀਘ੍ਰਂ, ਨਾਤਿਵਿਲਮ੍ਬਿਤਂ, ਨਾਤਿਵੇਗੇਨ, ਨ ਚ ਮਨ੍ਦਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਤਥਾ ਪਸ੍ਠਵਂਸ਼ਾਭਿਮੁਖਮੇਕਵਾਰਮੇਵ ਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍| ਕਥਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍ ? ਹਸ੍ਤਮਕਮ੍ਪਯਨ੍| ਅਤਿਦ੍ਰੁਤਾਦਿਪੀਡਨਦੋਸਾ ਬਸ੍ਤਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਸਿਦ੍ਧੌ (ਹ. ਕ. ਅ. ੫) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ| ਸਾਵਸ਼ੇਸਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕੁਰ੍ਵੀਤ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ਼ੇਸੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਵਾਯੁਸ੍ਤਿਸ੍ਠਤਿ|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

ਦਤ੍ਤੇ ਤੂਤ੍ਤਾਨਦੇਹਸ੍ਯ ਪਾਣਿਨਾ ਤਾਡਯੇਤ੍ਸ੍ਫਿਜੌ| ਤਤ੍ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਤਥਾ ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ ਪਾਦਤਸ਼੍ਚ ਤ੍ਰਿਰੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍||੨੭|| ਤਤਃ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਾਙ੍ਹ੍ਗਸ੍ਯ ਸੋਪਧਾਨਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਕੇ| ਆਹਨ੍ਯਾਨ੍ਮੁਸ੍ਟਿਨਾਙ੍ਹ੍ਗਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਭ੍ਯਜ੍ਯ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍||੨੮|| ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਮਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਹਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਯੋਜ੍ਯਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਨਿਵਤ੍ਤੇਨ੍ਯਃ ਸ੍ਨੇਹੋਤਿਸ੍ਠਨ੍ਨਕਾਰ੍ਯਕਤ੍||੨੯||

ਸ੦-ਦਤ੍ਤੇ ਚ ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਨੇਹੇ ਸਤਿ, ਉਤ੍ਤਾਨਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਫਿਜੌ ਹਸ੍ਤੇਨਾਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ-ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਤਤ੍ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ ਸ੍ਫਿਜੌ ਤਾਡਯੇਤ੍| ਸ਼ਯ੍ਯਾਂ-ਖਟ੍ਵਾਂ ਚ, ਪਾਦਤਃ-ਚਰਣਦੇਸ਼ਾਤ੍, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾਰਾਨੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਮੂਰ੍ਧਤਃ| ਤਤਃ-ਸ਼ਯ੍ਯੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਪ੍ਰਸਾਰਿਤਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਦਤ੍ਤਗਣ੍ਡੁਕਸ੍ਯ ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਕੇ-ਪਾਰ੍ਸ੍ਣੀ, ਮਸ੍ਟ੍ਯਾਹਨ੍ਯਾਤ੍| ਅਙ੍ਗਂ-ਸ਼ਰੀਰਂ ਚ, ਸ੍ਨੇਹੇਨ-ਤੈਲਾਦਿਨਾ, ਅਭ੍ਯਜ੍ਯ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਕਿਮੇਵਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਙ੍ਗਂ ਵੇਦਨਾਰ੍ਤਂ-ਪੀਡਾਤੁਰਂ, ਇਤਿ-ਹੇਤੋਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦਾਸ਼ੁ ਸ੍ਨੇਹੋ ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਪਯਾਤੇ ਚ ਸ੍ਨੇਹੇ ਸਤ੍ਯਪਰਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਦੇਯਃ| ਕਸ੍ਮਾਦੇਵਂ ਵਿਧੀਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ੍ਨੇਹਃ ਸ਼ਰੀਰਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਨੈਵ ਕਾਰ੍ਯਕਤ੍-ਨ ਸ੍ਨੇਹਨੇ ਸਮਰ੍ਥ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਂ ਤ੍ਵਾਗਤਸ੍ਨੇਹਂ ਸਾਯਾਸ੍ਨੇ ਭੋਜਯੇਲ੍ਲਘੁ| |੩੦|

ਸ੦-ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਂ ਤੁ ਪੁਰੁਸਂ ਨਿਵਤ੍ਤਸ੍ਨੇਹਂ ਸਨ੍ਤਂ [ ਸਾਯਾਹ੍ਨੇ ] ਲਘੁ-ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵਤਸ਼੍ਚ, ਆਸ਼ਯੇਤ੍|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| ਨਿਵਤ੍ਤਿਕਾਲਃ ਪਰਮਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਯਾਮਾਸ੍ਤਤਃ ਪਰਮ੍||੩੦|| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ, ਪਰਤਃ ਫਲਵਰ੍ਤਿਭਿਃ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਤ੍ਨਂ ਸ੍ਨੇਹਨਿਵਤ੍ਤਯੇ||੩੧||

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਹਰਾਃ ਪਰੋ ਨਿਵਤ੍ਤਿਕਾਲਃ| ਤਤਃ-ਪ੍ਰਹਰਤ੍ਰਯਾਤ੍ ਪਰਤੋ, ਰਾਤ੍ਰਿਂਦਿਵਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ-ਨ ਤਦਾਕਸ੍ਟੌ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਪਰਤਃ-ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍, ਫਲਵਰ੍ਤਿਭਿਃ-ਅਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਾਭਿਃ, ਅਥਵਾ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੈਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਾਗਮਨਾਰ੍ਥਂ ਯਤੇਤ|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

ਅਤਿਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਨਾਗਚ੍ਛਨ੍ਨ ਚੇਜ੍ਜਾਡ੍ਯਾਦਿਦੋਸਕਤ੍| ਉਪੇਕ੍ਸੇਤੈਵ ਹਿ ਤਤੋਧ੍ਯੁਸਿਤਸ਼੍ਚ ਨਿਸ਼ਾਂ ਪਿਬੇਤ੍||੩੨|| ਪ੍ਰਾਤਰ੍ਨਾਗਰਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਭਃ ਕੋਸ੍ਣਂ, ਕੇਵਲਮੇਵ ਵਾ| |੩੩|

ਸ੦-ਅਤਿਰੌਕ੍ਸ੍ਯਾਦਨਾਗਚ੍ਛਨ੍ ਸ੍ਨੇਹੋ ਯਦਿ ਜਾਡ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਦਿਦੋਸਾਨ੍ਨ ਵਿਧਤ੍ਤੇ, ਤਤ ਉਪੇਕ੍ਸੇਤੈਵ-ਨ ਤਨ੍ਨਿਸ੍ਕਾਸਨੇ ਯਤੇਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਧ੍ਯੁਸਿਤੋ ਰਾਤ੍ਰਿਂ ਯਦਿ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਤਃ ਪਰਿਣਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਸਮਤਾਂ ਗਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ-ਪ੍ਰਭਾਤੇ, ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਧਾਨ੍ਯਕਾਮ੍ਬੁ ਕਦੁਸ੍ਣਂ ਪਿਬੇਤ੍| ਕੇਵਲਮੇਵ ਵਾ-ਨਗਰਧਾਨ੍ਯਕਰਹਿਤਂ, ਕੋਸ੍ਣਂ ਜਲਂ ਪਿਬੇਤ੍|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| ਅਨ੍ਵਾਸਯੇਤ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਤਮ੍||੩੩|| ਯਥਾ ਵਾ ਸ੍ਨੇਹਪਕ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦਤੋਤ੍ਯੁਲ੍ਬਣਮਾਰੁਤਾਨ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮ੍||੩੪||

ਸ੦-ਤਮਾਤੁਰਂ ਭੂਯਸ੍ਤਤੀਯੇ ਦਿਵਸੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਅਥਵਾ ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਪਾਕੋ ਭਵੇਦਿਤ੍ਯਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰੇਧਿਕੇ ਨ੍ਯੂਨੇ ਵਾ ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰੇ ਵਾ ਯਥਾਯੋਗਮਨੁਵਾਸਯੇਤ੍| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦੇਵ ਹੇਤੋਃ, ਅਧਿਕਪਵਨਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼ੀਲਾਨ੍ ਪਟੁਤਰਦਹਨਾਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸਾਨ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਹਮਨੁਵਾਸਯੇਤ੍|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ਇਤਿ ਸ੍ਨੇਹੈਸ੍ਤ੍ਰਿਚਤੁਰੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ| ਨਿਰੂਹਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਦਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਤਨੋਃ||੩੫||

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਸ੍ਨੇਹੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਵਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਨਿਰੂਹਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਅਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇ ਸਤਿ ਤਨੋਃ-ਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ, ਸ੍ਨੇਹਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਤ੍ਰਯੋ ਵਾ ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਵਾ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਃ| ਸਙ੍ਖ੍ਯਯਾਵ੍ਯਯੇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਚਤੁਰੋਚ੍ਪ੍ਰਕਰਣੇ ਤ੍ਰ੍ਯੁਪਾਭ੍ਯਾਮੁਪਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਮਿਤ੍ਯਚ੍ ਸਮਾਸਾਨ੍ਤਃ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

ਪਞ੍ਚਮੇਥ ਤਤੀਯੇ ਵਾ ਦਿਵਸੇ ਸਾਧਕੇ ਸ਼ੁਭੇ| ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕਿਞ੍ਚਿਦਾਵਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਯੁਕ੍ਤੇ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲੇ||੩੬|| ਅਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵੇਦਿਤੋਤ੍ਸਸ੍ਟਮਲਂ ਨਾਤਿਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਮ੍| ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਂ ਦੋਸਭੇਸਜਾਦੀਨਿ ਚਾਦਰਾਤ੍||੩੭|| ਬਸ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਦ੍ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ| |੩੮|

ਸ੦-ਅਥ-ਅਨੁਵਾਸਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਪਞ੍ਚਮੇ ਤਤੀਯੇ ਵਾ ਵਾਸਰੇ ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨੇ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍-ਮਨਾਕ੍, ਆਵਤ੍ਤੇ-ਅਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ, ਤਥਾ ਬਲਿਮਙ੍ਗਲੇ ਵਿਹਿਤੇ ਸਤਿ, ਪੁਰੁਸਂ ਕਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਸ੍ਵੇਦਿਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤਮਲਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਬੁਭੁਕ੍ਸਿਤਂ ਤਥਾ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੋਸਾਦੀਨਿ ਵਿਦਿਤ੍ਵਾ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਬਲਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਸਰ੍ਵਮਵਗਮ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਨਨੁ, "ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨|੬੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮੇਵੈਤਤ੍| ਤਤ੍ਕਿਮਨੇਨ ? ਇਤਿ| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਨਿਰੂਹਮਪਿ ਸਾਪਾਯਂ ਪਸ਼੍ਯਤੇਤਦਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਮ੍| ਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦਿਮਹਤਾ ਯਤ੍ਨੇਨਾਲੋਚਨੀਯਮਿਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| "ਨਿਰੂਹਮਾਤ੍ਰਾ ਪ੍ਰਥਮੇ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਚ ਸਰ੍ਵਮਤ੍ਰਾਲੋਚ੍ਯਮ੍| ਕਥਂ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੈਃ-ਵੈਦ੍ਯਕਸ਼ਾਸ਼੍ਤ੍ਰਜ੍ਞੈਰ੍ਬਹੁਭਿਃ ਸਹ-ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਮ੍|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

ਅਥ ਨਿਰੂਹਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ - - - - | ਕ੍ਵਾਥਯੇਦ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਪਲਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਫਲਾਨਿ ਚ||੩੮|| ਤਤਃ ਕ੍ਵਾਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ ਸਸ੍ਠਾਂਸ਼ਮਸ੍ਟਮਾਂਸ਼ਂ ਕਫੇਧਿਕੇ||੩੯|| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਚਾਸ੍ਟਮਂ ਭਾਗਂ ਕਲ੍ਕਾਦ੍ਭਵਤਿ ਵਾ ਯਥਾ| ਨਾਸ੍ਯਚ੍ਛਸਾਨ੍ਦ੍ਰਤਾ ਬਸ੍ਤੇਃ ਪਲਮਾਤ੍ਰਂ ਗੁਡਸ੍ਯ ਚ||੪੦|| ਮਧੁਪਟ੍ਵਾਦਿਸ਼ੇਸਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ| |੪੧|

ਸ੦-ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ-ਬਸ੍ਤਿਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਨਿਰੂਹਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਂ ਵਿਂਸ਼ਤਿਪਲਾਨਿ, ਤਥਾਸ੍ਟੌ ਫਲਾਨਿ-ਮਦਨਫਲਾਨਿ, ਸਾਮਾਨ੍ਯਪਰਿਭਾਸਯਾ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਤਤਃ-ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਂਕਤਾਤ੍, ਕ੍ਵਾਥਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਪ੍ਰਸਤੋ ਹਿ ਨਿਰੂਹਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸਟ੍ਪਲਿਕਂ ਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ ਪੁਰੁਸੇ ਸਸ੍ਠਾਂਸ਼ਂ ਸ੍ਨੇਹਂ-ਚਤੁਸ੍ਪਲਿਕਂ, ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ ਪ੍ਰਕਤਮ੍| ਕਫੇਧਿਕੇ ਅਸ੍ਟਮਾਂਸ਼ਂ ਸ੍ਨੇਹਂ-ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਂ, ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਨਨੁ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਦੋਸਚਾਲਨਂ ਪ੍ਰਤਿਸਿਦ੍ਧਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯੈਃ| ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥੋ ਹਿ-"ਯੋ ਹਿ ਸਞ੍ਚਾਲਯੇਤ੍ਸੁਪ੍ਤਂ ਵਨੇ ਸਿਂਹਂ ਕਰਾਦਿਭਿਃ| ਸ ਦੋਸਾਂਸ਼੍ਚਾਲਯੇਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਵਿਰੇਚਨੈਃ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇ ਨਿਰੂਹਕਲ੍ਪਨਾ ਨ ਯੁਕ੍ਤੇਤਿ| ਤਦੇਤਦਸਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਿਹਿਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੪|੩੫)- "ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਭਵਂ ਦੋਸਚਯਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲੇ| ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮਾਸ਼ੁ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਰੋਗਾਨਤੁਜਾਨ੍ਨ ਜਾਤੁ||" ਇਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਚਾਰ੍ਯਵਚਨਾਜ੍ਜ੍ਞਾਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਪਿ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਵਿਧਾਨਂ ਸਮ੍ਮਤਮਿਤਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਤਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੀਯਂ ਮਤਂ ਤ੍ਵਸਦੇਵ, ਸ਼ਿਸ੍ਟਵ੍ਯਵਹਾਰਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ-ਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਕਫੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਚ, ਕਲ੍ਕਾਤ੍-ਪੇਸ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍, ਅਸ੍ਟਮਂ ਭਾਗਂ-ਤ੍ਰੀਣਿ ਪਲਾਨਿ, ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਭਵਤਿ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਵਾ ਬਸ੍ਤਿਰਤ੍ਯਚ੍ਛੋਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰੋ-ਅਤਿਘਨੋ [ ਵਾ ] ਨ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਕਲ੍ਕਃ ਕਲ੍ਪਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਪਲਮਾਤ੍ਰਂ ਗੁਡਸ੍ਯ ਚੇਤਿ ਪਲਾਨ੍ਨਾਧਿਕੋਨ ਇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਮਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਮਧੁਪਟ੍ਵਾਦਿਸ਼ੇਸਂ ਚ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਤਤ੍ਰੇਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਃ,-ਮਾਕ੍ਸਿਕਸ੍ਯ ਪਲਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਸੈਨ੍ਧਵਸ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਸਃ, ਆਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਯਵਕ੍ਸਾਰਸ੍ਯ ਕਰ੍ਸਃ, ਤਥਾ ਮਾਂਸਰਸਸੁਰਾਸਵਸੁਕ੍ਤਕ੍ਸੀਰਕਾਞ੍ਜਿਕਾਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

ਸਰ੍ਵਂ ਤਦੇਕਤਃ| ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਕੁਮ੍ਭੀਬਾਸ੍ਪੇਣ ਤਪ੍ਤਂ ਖਜਸਮਾਹਤਮ੍||੪੧|| ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਬਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ਪਾਯੌ ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਲਮ੍| ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਨ ਵਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨ ਵਾ ਮਦੁ||੪੨|| ਨਾਤ੍ਯਚ੍ਛਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ ਨੋਨਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਨਾਪਟੁ ਨਾਤਿ ਚ| ਲਵਣਂ ਤਦ੍ਵਦਮ੍ਲਂ ਚ|੪੩|

ਸ੦-ਤਤ੍-ਏਤਤ੍, ਸਰ੍ਵਮੌਸਧਮੇਕਤਃ-ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਤ੍ਵਾ, ਭੇਸਜਪਾਕਾਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤਿਪਰਿਹਾਰਾਰ੍ਥਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਕੁਮ੍ਭੀਵਾਸ੍ਪੇਣ ਤਪ੍ਤਂ, ਖਜੇਨ-ਦਧ੍ਯਾਹਨਨਕਾਸ੍ਠੇਨ, ਸਮਾਹਤਂ-ਆਲੋਡਿਤਂ, ਤਥਾ "ਬ੍ਰਹ੍ਮਦਕ੍ਸ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਚਾਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ, ਬਸ੍ਤੌ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਪਾਯੌ-ਗੁਦੇ, ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍| ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਂ, ਨਾਤਿਸ਼ੀਤਲਂ, ਨਾਤਿਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ, ਨ ਵਾ ਰੂਕ੍ਸਂ, ਨਾਤਿਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ, ਨ ਵਾ ਮਦੁ, ਨਾਤ੍ਯਚ੍ਛਂ ਨਾਤਿਸਾਨ੍ਦ੍ਰਂ-ਨਾਤਿਘਨਂ, ਨੋਨਮਾਤ੍ਰਂ, ਨ ਚਾਤਿਮਾਤ੍ਰਂ, ਨਾਪਟੁ-ਨਾਲਵਣਂ, ਨਾਤਿਲਵਣਂ, ਤਦ੍ਵਦਮ੍ਲਂ ਚੇਤਿ ਨਾਨਮ੍ਲਂ, ਨਾਤ੍ਯਮ੍ਲਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਬ੍ਦਪ੍ਰਯੋਗਾਦਤ੍ਰ ਮਧ੍ਯਮਾਵਸ੍ਥਾਨੁਗਮਃ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਨ੍ਯਮਤਮਭਿਧਤ੍ਤੇ - - - - ਪਠਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਦਃ||੪੩|| ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਾਂ ਕਰ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਨੇਹਮਾਕ੍ਸਿਕਯੋਃ ਪਥਕ੍| ਕਰ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ ਮਾਣਿਮਨ੍ਥਸ੍ਯ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇ ਕਲ੍ਕਪਲਦ੍ਵਯਮ੍||੪੪|| ਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਪਲਾਨਿ ਦਸ਼ ਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| |੪੫|

ਸ੦-ਤਦ੍ਵਿਦੋ-ਬਸ੍ਤਿਵਿਦਃ, ਏਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ,-"ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਤ੍ਰਿਪਲਿਕਾਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ " ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਨਿਰੂਹਾਵਯਵਾਨਾਂ ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਦੀਨਾਂ ਸਂਯੋਜਨਵਿਧਿਮਾਹ - - - - | ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਲਵਣਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਕਲ੍ਕਂ ਕ੍ਵਾਥਮਿਤਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੪੫|| ਆਵਪੇਤ ਨਿਰੂਹਾਣਾਮੇਸ ਸਂਯੋਜਨੇ ਵਿਧਿਃ| |੪੬|

ਸ੦-ਮਾਕ੍ਸਿਕਾਦਿ ਕ੍ਰਮਾਤ੍ ਆਵਪੇਤ-ਮਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਮਿਸ਼੍ਰਯੇਤ੍| ਕੁਣ੍ਡਕੇ ਮਾਕ੍ਸਿਕਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਮਰ੍ਦਯੇਤ੍| ਤਤਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਲਵਣਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਤ੍ਵਾ ਮੇਲਯੇਤ੍| ਏਵਂ ਸ੍ਨੇਹਂ, ਤਤੋਨੁ ਕਲ੍ਕਂ, ਤਤਃ ਕ੍ਵਾਥਂ, ਇਤਿ-ਅਨੇਨ, ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਿਸ਼੍ਰਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਯੋਜਿਤਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਸਮਰਸਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਸਮਰਸਭਾਵੇਨ ਚ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੋ ਭਵਤਿ| ਨਿਰੂਹਾਣਾਂ ਸਂਯੋਜਨੇ-ਮਿਸ਼੍ਰਣੇ, ਏਸ ਵਿਧਿਃ-ਏਤਦ੍ਵਿਧਾਨਮ੍|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ਉਤ੍ਤਾਨੋ ਦਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਨਿਰੂਹੇ ਤਨ੍ਮਨਾ ਭਵੇਤ੍||੪੬|| ਕਤੋਪਧਾਨਃ ਸਞ੍ਜਾਤਵੇਗਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕਟਕਃ ਸਜੇਤ੍| |੪੭|

ਸ੦-ਨਿਰੂਹੇ ਦਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸਤਿ ਉਤ੍ਤਾਨਃ ਸਨ੍ ਤਨ੍ਮਨਾਃ-ਨਿਰੂਹਵੇਗੇ ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨਃ, ਤਥਾ ਕਤੋਪਧਾਨਃ ਸਨ੍ ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍| ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਵੇਗਸ਼੍ਚੋਤ੍ਕਟਕਃ ਸਨ੍ ਤ੍ਯਜੇਤ੍ 'ਵੇਗਂ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| ਆਗਤੌ ਪਰਮਃ ਕਾਲੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤੋ ਮਤ੍ਯਵੇ ਪਰਮ੍||੪੭|| ਤਤ੍ਰਾਨੁਲੋਮਿਕਂ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਸਾਰਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਕਲ੍ਪਿਤਮ੍| ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਂ ਬਸ੍ਤਿਮਨ੍ਯਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍||੪੮|| ਵਿਦਦ੍ਯਾਤ੍ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਵਾ ਸ੍ਵੇਦਨੋਤ੍ਰਾਸਨਾਦਿ ਚ| |੪੯|

ਸ੦-ਆਗਤੌ-ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਮਨੇ, ਕਾਲਃ ਪਰਮੋ ਮੁਹੂਰ੍ਤਃ| ਅਪਰਃ-ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਦਨ੍ਯੋ, ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਾਗਮਨਕਾਲੋ ਮਤ੍ਯਵੇ-ਮਰਣਾਯ| ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਮੁਹੂਰ੍ਤਾਤ੍ਪਰਮਨਾਗਮਨੇ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ, ਤ੍ਵਰਿਤਮਪਰਂ ਬਸ੍ਤਿਂ-ਨਿਰੂਹਂ, ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਨਿਰੂਹਮ੍ ? ਆਨੁਲੋਮਿਕਂ-ਅਨੁਲੋਮਕਰਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਥਾ ਕ੍ਸਾਰੋ-ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਃ, ਤਥਾ ਮੂਤ੍ਰਂ-ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ, ਅਮ੍ਲਂ-ਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿ, ਤੈਃ ਕਲ੍ਪਿਤਂ-ਨਿਰੂਪਿਤਮ੍| ਤਥਾ, ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮੁਸ੍ਣਂ ਚ| ਸ੍ਨੇਹਯੋਗਾਦੇਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਤ੍ਵੇ ਸਿਦ੍ਧੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਗ੍ਰਹਣਂ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਤਰਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਆਨੁਲੋਮਿਕਮਿਤਿ "ਅਧ੍ਯਾਤ੍ਮਾਦਿਤ੍ਵਾਤ੍" ਠਞ੍| ਅਥਵਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਂ ਵਿਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਫਲੇਨ-ਮਦਨਫਲੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਵਰ੍ਤਿਃ| ਸਾ ਚਾਰ੍ਸ਼ਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੮|੧੩੭) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾ| ਸ੍ਵੇਦਨੋਤ੍ਤ੍ਰਾਸਨਾਦਿ ਚ| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ| ਉਤ੍ਤ੍ਰਾਸਨਂ-ਖਡ੍ਗਹਸ੍ਤਯੋਧਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਿਨਾ ਕੁਪਿਤਨਪਚ੍ਛਦ੍ਮਖਡ੍ਗਵ੍ਯਗ੍ਰਾਗ੍ਰਬਾਹੁਦਰ੍ਸ਼ਨਾਕੁਲਕਰਣਾਦਿ, ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਨਿਵਤ੍ਤੇ ਤੁ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਸ੍ਯਤੇ||੪੯|| ਤਤੀਯੋਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥੋਪਿ ਯਾਵਦ੍ਵਾ ਸੁਨਿਰੂਢਤਾ| |੫੦|

ਸ੦-ਸ੍ਵਯਮੇਵ-ਫਲਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਯਾਯਾਸਂ ਵਿਨਾਪਿ, ਨਿਵਤ੍ਤੇ ਨਿਰੂਹੇ ਸਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਬਸ੍ਤਿਃ-ਨਿਰੂਹਃ, ਇਸ੍ਯਤੇ| ਯਤ੍ਨਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਤੁ ਨਿਰੂਹੇ ਨਿਵਤ੍ਤੇ ਸਤਿ ਨਾਨ੍ਯਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਪੀਡਯੇਤ੍, ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਤਤੀਯੋਪੀਤ੍ਯਪਿਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਥੋਪੀਤਿ| ਯਾਵਦ੍ਵੇਤਿ| ਪਞ੍ਚਮਾਦਯੋਪਿ ਬਸ੍ਤਯੋ ਦੇਯਾਃ, ਯਾਵਤ੍ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

ਕਾਨਿ ਪੁਨਃ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਚ੍ਚ ਯੋਗਾਦੀਨ੍ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੫੦|

ਸ੦-ਨਿਰੂਹੇ ਵਿਰਿਕ੍ਤ ਇਵ ਯੋਗਾਦੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੮|੩੮) - "ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਵਿਰਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤਥਾਤਿਵਮਨਾਮਯਾਃ|" ਇਤਿ|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| ਯੋਗੇ ਤੁ ਭੋਜਯੇਤ੍||੫੦|| ਕੋਸ੍ਣੇਨ ਵਾਰਿਣਾ ਸ੍ਨਾਤਂ ਤਨੁਧਨ੍ਵਰਸੌਦਨਮ੍| |੫੧|

ਸ੦-ਯੋਗੇ ਤੁ-ਨਿਰੂਹਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇ ਸਤਿ, ਸੁਖੋਸ੍ਣਜਲਸ੍ਨਾਤਂ ਸਨ੍ਤਂ ਭੋਜਯੇਤ੍| ਕਿਮ੍ ? ਧਨ੍ਵਰਸੌਦਨਮ੍, ਧਨ੍ਵਰਸੋ-ਜਾਙ੍ਗਲਰਸਸ਼੍ਚੌਦਨਂ ਚ ਤਦ੍ਧਨ੍ਵਰਸੌਦਨਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਮ੍ ? ਤਨੁ-ਅਘਨਮ੍| ਨਨੁ, "ਯੂਸਕ੍ਸੀਰਰਸੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍" ਇਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੬) ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਤਤ੍ਕਥਮਿਹੇਦਮੁਪਪਦ੍ਯਤੇ ? ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਾਤਵਿਕਾਰਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥੋ ਹਿ ਨਿਰੂਹਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣੇਸ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਰਸਕੌਦਨਮੇਵ ਪਥ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ| ਅਗ੍ਰੇ ਚ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪਥ੍ਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਤੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਿਞ੍ਚਿਦਨੁਪਪਨ੍ਨਮ੍| ਨਨੁ, ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਵਮਨਵਿਰੇਕਾਭ੍ਯਾਮਿਵਾਨੇਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਚ ਯਥਾ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੋ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਥੇਹਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਨੈਵਮ੍| ਵਿਰੇਕਵਮਨਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿ ਵਹ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਮਾਚ੍ਛਾਦ੍ਯਤੇ, ਤੇਨਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਨਿਰੂਹਸ੍ਤੁ ਨਾਭੇਰੁਰ੍ਧ੍ਵਮਗਚ੍ਛਨ੍ਨੇਵ ਦੋਸਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਰੋਤਿ, ਤੇਨ ਤਤ੍ਰ ਨਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਤ੍ਰ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਃ| ਅਪਿ ਚ, ਵਾਤਵਿਕਾਰਵਿਸਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚਾਤ੍ਰ ਰਸੌਦਨਪ੍ਰਾਯਮੇਵ ਪਥ੍ਯਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| ਵਿਕਾਰਾ ਯੇ ਨਿਰੂਢਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਚਲੈਰ੍ਮਲੈਃ||੫੧|| ਤੇ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਸਿਕ੍ਤਸ੍ਯ ਯਾਨ੍ਤਿ ਭੁਕ੍ਤਵਤਃ ਸ਼ਮਮ੍| |੫੨|

ਸ੦-ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਚਲੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯੇ ਵਿਕਾਰਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਕੋਸ੍ਣਸਲਿਲੈਃ ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਯ ਕਤਭੋਜਨਸ੍ਯ ਸਤਃ ਸ਼ਮਂ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਭਾਵਃ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| ਅਥ ਵਾਤਾਰ੍ਦਿਤਂ ਭੂਯਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍||੫੨||

ਸ੦-ਅਥ-ਨਿਰੂਹਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਵਾਤਪੀਡਿਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਸਦ੍ਯ ਏਵ-ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਦਿਨੇ, ਅਨੁਵਾਸਯੇਤ੍|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

ਸਮ੍ਯਗ੍ਘੀਨਾਤਿਯੋਗਾਸ਼੍ਚ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਯੁਃ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਵਤ੍| |੫੩|

ਸ੦-ਤਸ੍ਯ-ਅਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ, ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯੇਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਸ੍ਯੇਵ ਸ੍ਨੇਹਪੀਤਵਤ੍, ਸਸ੍ਠ੍ਯਨ੍ਤਾਦ੍ਵਤਿਃ| ਤਤ੍ਰ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੬|੩੦)- "ਵਾਤਾਨੁਲੋਮ੍ਯਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ "ਘ੍ਰਾਣਵਕ੍ਤ੍ਰਗੁਦਸ੍ਰਵਾਃ" ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਤਿਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

ਅਨ੍ਯਦਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ - - - - | ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਾਲਂ ਸ੍ਥਿਤੋ ਯਸ਼੍ਚ ਸਪੁਰੀਸੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ||੫੩|| ਸਾਨੁਲੋਮਾਨਿਲਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਮਨੁਵਾਸਨਮ੍| |੫੪|

ਸ੦-ਚਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍-ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਂ, ਕਾਲਂ ਕੋਸ੍ਠਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸਨ੍ ਸਵਿਟ੍ਕਃ ਸਾਨੁਗੁਣਪਵਨੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਨਿਃਸਰਤਿ, ਯਃ ਸ ਏਵਂਭੂਤਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਃ, ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ-ਅਭਿਮਤਕਾਰਿ, ਅਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਵ੍ਯਸ੍ਤਂ ਸਮਸ੍ਤਂ ਚੇਦਂ ਸਿਦ੍ਧਾਨੁਵਾਸਨਲਕ੍ਸਣਮ੍|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ਏਕਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾ ਬਲਾਸੇ ਤੁ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍||੫੪|| ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਪ੍ਤ ਵਾ ਪਿਤ੍ਤੇ, ਨਵੈਕਾਦਸ਼ ਵਾਨਿਲੇ| ਪੁਨਸ੍ਤਤੋਪ੍ਯਯੁਗ੍ਮਾਂਸ੍ਤੁ ਪੁਨਰਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤਤਃ||੫੫||

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨ੍-ਅਨੁਵਾਸਨਾਨਿ, ਏਕਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇ ਪ੍ਰਕਲ੍ਪਯੇਤ੍| ਕਾਰ੍ਯੇ ਕਾਰਣੋਪਚਾਰਾਦੇਵਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਵਮਗ੍ਰੇਪਿ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮ੍| ਪਿਤ੍ਤੇ ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨਥਵਾ ਸਪ੍ਤ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਨਵ ਏਕਾਦਸ਼ ਵਾ ਵਾਯੌ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਃ ਪੁਨਰਪ੍ਯਯੁਗ੍ਮਾਨ੍-ਵਿਸਮਾਨੇਵ, ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤਃ ਪੁਨਰਪ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਯੁਗ੍ਮਵਚਨਂ ਚੇਦਂ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨਾਯਂ ਵ੍ਯਵਹਾਰੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਮ੍| ਵਾਤੋਤ੍ਤਰਸ੍ਯ ਤੁ ਯੁਗ੍ਮਾ ਅਪਿ ਦੇਯਾ ਏਵ| ਤਥਾ ਚਾਧੁਨੈਵਾਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੪) - "ਅਤੋਤ੍ਯੁਲ੍ਬਣਮਾਰੁਤਾਨ੍| ਵ੍ਯਾਯਾਮਨਿਤ੍ਯਾਨ੍ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੀਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਂਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਵਾਸਰਮ੍||" ਇਤਿ|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲੇਸ੍ਵਨ੍ਨਂ ਯੂਸਕ੍ਸੀਰਰਸੈਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| |੫੬|

ਸ੦-ਕਤਾਸ੍ਥਾਪਨਸ੍ਯ ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਪਵਨੇਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਯੂਸਾਦਿਭਿਃ ਸਹਾਨ੍ਨਮੁਪਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਤ੍ਰਿਵਤਾਸੈਨ੍ਧਵੈਰ੍ਯੁਤਃ||੫੬|| ਬਸ੍ਤਿਰੇਕੋਨਿਲੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਃ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਮ੍ਲੋਸ੍ਣੋ ਰਸਾਨ੍ਵਿਤਃ| |੫੭|

ਸ੦-ਬਸ੍ਤਿਃ-ਨਿਰੂਹਃ, [ਅਨਿਲੇ-ਵਾਤਵਿਸਯੇ, ਵਾਤਘ੍ਨੌਸਧਾਨਿ-ਦਸ਼ਮੂਲਾਦੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਃ ਤ੍ਰਿਵਤਾਸੈਨ੍ਧਵੈਰ੍ਯੁਤਃ, ਤਥਾ ] ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲੋਸ੍ਣਰਸਯੁਕ੍ਤਃ ਪਵਨੇ ਹਿਤਃ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣਕ੍ਵਾਥਪਦ੍ਮਕਾਦਿਸਿਤਾਯੁਤੌ||੫੭|| ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ੍ਵਾਦੁਹਿਮੌ ਸਾਜ੍ਯਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਮਾਕ੍ਸਿਕੌ| |੫੮|

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧੁਰਸ਼ਿਸ਼ਿਰੌ ਸਘਤਦੁਗ੍ਧੇਕ੍ਸੁਰਸਮਧੂ ਦ੍ਵੌ ਬਸ੍ਤੀ ਹਿਤੌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥਵਤ੍ਸਕਾਦਿਯੁਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ||੫੮|| ਰੂਕ੍ਸਾਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਗੋਮੂਤ੍ਰਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਕਟੁਕਾਃ ਕਫੇ| |੫੯|

ਸ੦-ਤਥਾ, ਆਰਗ੍ਵਧੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੇਤ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਵਤ੍ਸਂਕਮੂਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੫, ਸ਼੍ਲੋ. ੧੭ ਸ਼੍ਲੋ. ੩੩) ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾ ਮਾਕ੍ਸਿਕਗੋਮੂਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਸਹਿਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਬਸ੍ਤਯਃ ਕਫੇ ਹਿਤਾਃ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| ਤ੍ਰਯਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਦੋਸਾਨ੍ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯਤਃ ਕ੍ਰਮਾਤ੍||੫੯||

ਸ੦-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਤ੍ਰਯ ਏਵ ਬਸ੍ਤਯੋ ਹਿਤਾਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੋਸਾਨ੍-ਤ੍ਰੀਨ੍, ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਰਾਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

ਤ੍ਰਿਭ੍ਯਃ ਪਰਂ ਬਸ੍ਤਿਮਤੋ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ| ਨ ਹਿ ਦੋਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੋਸ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਦੀਯੇਤ ਯਂ ਪ੍ਰਤਿ||੬੦||

ਸ੦-ਅਤ ਏਵ ਹੇਤੋਸ੍ਤ੍ਰਿਭ੍ਯੋ ਬਸ੍ਤਿਭ੍ਯਃ ਪਰਮਪਰੇ ਭਿਸਜੋ ਨਿਰੂਹਂ ਨੇਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਯਤਸ੍ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਰ੍ਨਿਵਰ੍ਤਿਤਾ ਇਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਥੋ ਦੋਸੋ ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ, ਯਂ ਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ ਭੂਯਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਃ ਪੁਟਕੋ ਦੀਯਤੇ|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਮਨਂ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਕਲ੍ਪਯੇਦ੍ਵਸ੍ਤਿਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇਪਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ||੬੧||

ਸ੦-ਅਨ੍ਯੇਪਿ ਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਿਧੈਵ ਬਸ੍ਤਿਂ ਕਲ੍ਪਯੇਦਿਤਿ ਜਗਦੁਃ| ਏਕਂ ਬਸ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਮ੍, ਅਨ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਬਸ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰਮ੍, ਅਨ੍ਯਂ ਤਤੀਯਂ ਬਸ੍ਤਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਮਨਮ੍| ਕ੍ਰਮਾਦਿਤਿ ਅਨਯਾ ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| ਤਤ੍ਰ ਕਿਂ ਕ੍ਰਿਯਤਾਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - -] ਦੋਸੌਸਧਾਦਿਬਲਤਃ ਸਰ੍ਵਮੇਤਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਯੇਤ੍| |੬੨|

ਸ੦-ਤਦਤ੍ਰ ਦੋਸਭੇਸਜਦੇਸ਼ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਾਰ੍ਯਮ੍|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

ਅਥ ਸਰ੍ਵਮਤਾਨੁਗ੍ਰਾਹਿ ਸ੍ਵਮਤਮਾਹ - - - - | ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਲਿਙ੍ਗਂ ਤੁ ਨਾਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍||੬੨||

ਸ੦-ਸਮ੍ਯਙ੍ਨਿਰੂਢਲਕ੍ਸਣਮਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯ-ਅਸਮ੍ਪਾਦ੍ਯ, ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਯੇਤ੍,-ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਂ ਕਾਰਯੇਦੇਵ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ਇਦਾਨੀਂ ਕਰ੍ਮਕਾਲਯੋਗਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ੇਸਾਨਾਹ - - - - ਪ੍ਰਾਕ੍ਸ੍ਨੇਹ ਏਕਃ ਪਞ੍ਚਾਨ੍ਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਚ| ਸਾਨ੍ਵਾਸਨਾਨਿ ਕਰ੍ਮੈਵਂ ਬਸ੍ਤਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦੀਰਿਤਾਃ||੬੩||

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਕ੍-ਪੂਰ੍ਵਂ, ਏਕਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ| ਅਨ੍ਤੇ-ਅਵਸਾਨੇ, ਪਞ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਤਥਾ, ਨਿਰੂਹਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਸਹਾਨੁਵਾਸਨਾਃ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਬਸ੍ਤਯਃ "ਕਰ੍ਮ" ਇਤਿ ਗਦਿਤਾਃ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

ਕਾਲਃ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਕੋਤ੍ਰ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸ੍ਨੇਹੋਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤਥਾ| ਸਟ੍ ਪਞ੍ਚਬਸ੍ਤ੍ਯਨ੍ਤਰਿਤਾਃ|੬੪|

ਸ੦-ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਬਸ੍ਤਯਃ "ਕਾਲਃ" ਉਚ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਕਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨੇਹਃ| ਤਥਾ, ਅਨ੍ਤੇ ਤ੍ਰਯਃ ਸ੍ਨੇਹਾਃ| ਤਥਾ, ਸਟ੍ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਬਸ੍ਤਿਭਿਰਨ੍ਤਰਿਤਾ ਇਤਿ|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| ਯੋਗੋਸ੍ਟੌ ਬਸ੍ਤਯੋਤ੍ਰ ਤੁ||੬੪|| ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਰੂਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਵਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰੁਭੌ| |੬੫|

ਸ੦-"ਯੋਗਃ" ਅਸ੍ਟੌ ਬਸ੍ਤਯਃ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਤ੍ਰਯੋ ਨਿਰੂਹਾਃ, ਤ੍ਰੀਣਿ ਚਾਨੁਵਾਸਨਾਨਿ, ਤਥਾਦ੍ਯਨ੍ਤਯੋਰ੍ਦ੍ਵੌ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀ, ਇਤਿ|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਂ ਨਿਰੂਹਂ ਵਾ ਨੈਕਮੇਵਾਤਿ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍||੬੫|| ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਗ੍ਨਿਵਧੌ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ਨਿਰੂਹਾਨ੍ਮਰੁਤੋ ਭਯਮ੍| |੬੬|

ਸ੦-ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਮਥਵਾ ਨਿਰੂਹਮੇਕਮੇਵ ਕੇਵਲਮਤਿਸ਼ਯੇਨ ਨ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਯਤਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਤਿਸੇਵਿਤਾਤ੍ ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯੇ ਜਾਯੇਤੇ| ਨਿਰੂਹਾਦਤਿਸੇਵਿਤਾਤ੍ ਪਵਨਾਦ੍ਭਯਂ ਜਾਯਤੇ|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰੂਢਃ ਸ੍ਨੇਹ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਿਰੂਹ੍ਯਸ਼੍ਚਾਨੁਵਾਸਿਤਃ||੬੬||

ਸ੦-ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍ ਨਿਰੂਢੋ ਨਰਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਹਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨੁਵਾਸਿਤਸ਼੍ਚ ਪੁਰੁਸੋ ਨਿਰੂਹਣਾਰ੍ਹੋ ਭਵੇਤ੍|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੋਧਨਯੁਕ੍ਤ੍ਯੈਵਂ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਿਤ੍| |੬੭|

ਸ੦-ਏਵਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਯਾ, ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੋਧਨਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ ਸੇਵਿਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਜਯਤਿ|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

ਅਧੁਨਾ ਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤਿਂ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - | ਹ੍ਰਸ੍ਵਯਾ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੋਜਿਤਃ ਸਮਃ||੬੭|| ਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤਿਃ ਸ੍ਮਤਃ ਸ੍ਨੇਹਃ| |੬੮|

ਸ੦-ਹ੍ਰਸ੍ਵਯਾ-ਯਾਮਦ੍ਵਯਜਰਣਲਕ੍ਸਣਯਾ, ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸਮਃ-ਤੁਲ੍ਯੋ, ਯੋਜਿਤਃ ਸ੍ਨੇਹੋ ਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਃ ਸ੍ਮਤਃ, ਸਦ੍ਵੈਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਯੈਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਯਥਾ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾ| ਯਥਾ-"ਸਟ੍ਪਲਾ ਤੁ ਭਵੇਜ੍ਜ੍ਯੇਸ੍ਠਾ, ਤ੍ਰਿਪਲਾ ਮਧ੍ਯਮਾ ਭਵੇਤ੍| ਕਨੀਯਸ੍ਯਧ੍ਯਰ੍ਦ੍ਧਪਲਾ ਤ੍ਰਿਧਾਮਾਤ੍ਰਾਨੁਵਾਸਨੇ||" ਇਤਿ|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

ਸ਼ੀਲਨੀਯਃ ਸਦਾ ਚ ਸਃ| ਬਾਲਵਦ੍ਧਾਧ੍ਵਭਾਰਸ੍ਤ੍ਰੀਵ੍ਯਾਯਾਮਾਸਕ੍ਤਚਿਨ੍ਤਕੈਃ||੬੮|| ਵਾਤਭਗ੍ਨਾਬਲਾਲ੍ਪਾਗ੍ਨਿਨਪੇਸ਼੍ਵਰਸੁਖਾਤ੍ਮਭਿਃ| ਦੋਸਘ੍ਨੋ ਨਿਸ੍ਪਰੀਹਾਰੋ ਬਲ੍ਯਃ ਸਸ੍ਟਮਲਃ ਸੁਖਃ||੬੯||

ਸ੦-ਸ ਚ-ਮਾਤ੍ਰਾਬਸ੍ਤਿਃ, ਬਾਲਾਦਿਭਿਃ ਸਤਤਮੇਵ ਸ਼ੀਲਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਸ਼ੀਲਿਤੋ ਦੋਸਾਪਹਃ, ਤਥਾ ਨਿਸ੍ਪਰੀਹਾਰਃ-ਅਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਣੋ, ਬਲਾਯ ਹਿਤੋ, ਨਿਰ੍ਗਤਪੁਰੀਸਾਦਿਕਃ, ਸੁਖਕਾਰੀ ਚ|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

ਬਸ੍ਤੌ ਰੋਗੇਸੁ ਨਾਰੀਣਾਂ ਯੋਨਿਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇਸੁ ਚ| ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ੁਦ੍ਧੇਭ੍ਯੋ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਮੁਤ੍ਤਰਮ੍||੭੦||

ਸ੦-ਬਸ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨੇ ਰੋਗੇਸੁ ਨਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ| "ਨਾਰੀਣਾਂ ਯੋਨਿਗਰ੍ਭਾਸ਼ਯੇਸੁ ਚ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਃ| ਦ੍ਵੇ ਵਾ ਤ੍ਰੀਣਿ ਵਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਣਿ, ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਣਿ ਚ ਤਾਨ੍ਯਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ ਚ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨਿ, ਤੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਾਸ੍ਥਾਪਨਸ਼ੁਦ੍ਧਾਃ, ਤੇਭ੍ਯੋ ਨਰੇਭ੍ਯਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਭ੍ਯਸ਼੍ਚੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਪੁਮਾਨ੍ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੇਤ੍ਯੇਕਸ਼ੇਸਃ| ਗੁਦਾਦੁਤ੍ਤਰੇਣ ਮਾਰ੍ਗੇਣ ਦੀਯਤ ਇਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਃ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

ਅਥ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪਰਿਮਾਣਮਾਹ - - - - ਆਤੁਰਾਙ੍ਗੁਲਮਾਨੇਨ ਤਨ੍ਨੇਤ੍ਰਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ਵਤ੍ਤਂ ਗੋਪੁਚ੍ਛਵਨ੍ਮੂਲਮਧ੍ਯਯੋਃ ਕਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍||੭੧|| ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਗ੍ਰਂ ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ ਹੇਮਾਦਿਸਮ੍ਭਵਮ੍| ਕੁਨ੍ਦਾਸ਼੍ਵਮਾਰਸੁਮਨਃਪੁਸ੍ਪਵਨ੍ਤੋਪਮਂ ਦਢਮ੍||੭੨||

ਸ੦-ਤਨ੍ਨੇਤ੍ਰਂ-ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਯਨ੍ਤ੍ਰਕਂ, ਆਤੁਰਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣੇਨ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍, ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੇਵ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ| ਪੁਰੁਸਾਣਾਮੇਵੈਤਦਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੭੯) - "ਨੇਤ੍ਰਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ" ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚ ਵਤ੍ਤਂ-ਵਰ੍ਤੁਲਮ੍| ਤਥਾ, ਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਤਿ| ਤਥਾ, ਮੂਲੇ ਮਧ੍ਯੇ ਚੋਤ੍ਪਾਦਿਤਕਰ੍ਣਿਕਮ੍| ਤਥਾ, ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ, ਤਾਦਸ਼ਮਗ੍ਰਂ-ਪ੍ਰਾਨ੍ਤੋ, ਯਸ੍ਯ-ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਤਤ੍ ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਕਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਗ੍ਰਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਂ-ਅਤਿਕੋਮਲਮ੍| ਤਥਾ, ਹੇਮਾਦਿਜਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਧਾਤ੍ਵਾਦਯਃ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾ (ਸ਼੍ਲੋ. ੯ ਟੀ.) ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ, ਕੁਨ੍ਦਕਰਵੀਰਜਾਤੀਪੁਸ੍ਪਵਨ੍ਤਸਦਸ਼ਂ ਦਢਂ ਚ| ਅਸ਼੍ਵਮਾਰਃ-ਕਰਵੀਰਃ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

ਤਸ੍ਯ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਦੁਲਘੁਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰ੍ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਵਾ| |੭੩|

ਸ੦-ਤਥਾ, ਤਸ੍ਯ-ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ, ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਮਦੁਲਘੁਃ, 'ਯੋਜ੍ਯਃ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਃ-ਕਰ੍ਸਦ੍ਵਯਮ੍, 'ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ' ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਕਲ੍ਪ੍ਯ ਵਾ-ਵਯੋਬਲਦੇਹਸਤ੍ਤ੍ਵਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਦਿਵਸ਼ਾਨ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਵਾ, ਮਾਤ੍ਰਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| ਅਥ ਸ੍ਨਾਤਾਸ਼ਿਤਸ੍ਯਾਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਤਃ||੭੩|| ਜੋਃ ਸੁਖੋਪਵਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਪੀਠੇ ਜਾਨੁਸਮੇ ਮਦੌ| ਹਸ੍ਟੇ ਮੇਢ੍ਰੇ ਸ੍ਥਿਤੇ ਚਰ੍ਜੌ ਸ਼ਨੈਃ ਸ੍ਰੋਤੋਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਯੇ||੭੪|| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਂ ਸ਼ਲਾਕਾਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍ਤਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇਨੁਸੇਵਨਿ| ਆਮੇਹਨਾਨ੍ਤਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਨਿਸ੍ਕਮ੍ਪਂ ਗੁਦਵਤ੍ਤਤਃ||੭੫|| ਪੀਡਿਤੇਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਸ੍ਨੇਹੇ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ| |੭੬|

ਸ੦-ਅਥੇਤਿ ਮਙ੍ਗਲੇ| ਅਸ੍ਯ-ਰੋਗਿਣੋ ਨਿਰੂਹਵਤ੍ਕਤਮਙ੍ਗਲਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ੍ਨਾਤਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦਸ਼ਿਤਃ, ਤਸ੍ਯ| ਕਥਮਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ? ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਤਃ| ਤਤੀਯਾਰ੍ਥੇ ਤਸਿਃ| ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੌ ਯਾਦਸ਼ ਆਹਾਰੋ ਵਿਹਿਤਸ੍ਤੇਨ ਕਤਭੋਜਨਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਜੋਃ-ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ| ਤਥਾ, ਸੁਖੇਨਾਸੀਨਸ੍ਯ| ਕ੍ਵ ? ਪੀਠੇ,-ਆਸਨੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ ? ਜਾਨੁਤੁਲ੍ਯੇ| ਤਥਾ, ਮਦੌ-ਅਕਠਿਨੇ ਚ| ਤਥਾ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇ ਪ੍ਰਹਸ੍ਟੇ-ਸ੍ਤਬ੍ਧੇ, ਤਥਾ ਜੌ,-ਸ੍ਪਸ੍ਟਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ੍ਥਿਤੇ ਸਤਿ, ਸ਼ਨੈਃ-ਨ ਤ੍ਵਰਯਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਂ ਸ਼ਲਾਕਾਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍-ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਸ੍ਥੂਲਾਯਾਂ ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਸਤਕਰਣਾਤ੍| ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੋਗਾਤ੍ ਤਯਾ-ਸ਼ਲਾਕਯਾ, ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਮੇਢ੍ਰੇ ਸਤਿ, ਅਨੁਸੇਵਨਿ-ਸੇਵਨੀਮਨੁਲਕ੍ਸੀਕਤ੍ਯ, ਆਮੇਢ੍ਰਾਨ੍ਤਂ ਨੇਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਣਯੇਤ੍| ਸਡਙ੍ਗੁਲਂ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਥਮ੍ ? ਗੁਦਵਨ੍ਨਿਸ੍ਕਮ੍ਪਮ੍| ਤਤੋ-ਨਿਸ੍ਕਮ੍ਪਸ੍ਥਾਪਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ, ਪੀਡਿਤੇ ਪੁਟਕੇ, ਸ੍ਨੇਹੇ ਚਾਨ੍ਤਃਪ੍ਰਵਿਸ੍ਟੇ ਸਤਿ, ਅਨੁਵਾਸਨਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ-ਪਾਣਿਨਾ ਤਾਡਯੇਤ੍ ਸ੍ਫਿਜੌ| ਤਤ੍ਪਾਰ੍ਸ੍ਣਿਭ੍ਯਾਂ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਃ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| ਬਸ੍ਤੀਨਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤ੍ਰੀਂਸ਼੍ਚਤੁਰੋਪਿ ਵਾ||੭੬|| ਅਨੁਵਾਸਨਵਚ੍ਛੇਸਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਤਯੇਤ੍| |੭੭|

ਸ੦-ਤ੍ਰੀਨ੍ ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਬਸ੍ਤੀਨਨੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਸ਼ੇਸਂ [ ਸਰ੍ਵਮੇਵ ]-ਵਿਧਿਪਰਿਹਾਰਾਦਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦਤ੍ਤਵ੍ਯਾਪਦਾਦਿਕਂ, ਅਸ੍ਯ-ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤੇਃ, ਅਨੁਵਾਸਨਸ੍ਯੇਵ ਨਿਰੂਪਯੇਤ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਖਰਨਾਦੇਨ-"ਯਥਾਸ਼ੇਸਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਾਨ੍ਤਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਧਪਲਂ ਨਯੇਤ੍| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਵਾ ਤਤੀਯਂ ਵਾ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍|| ਸ ਚੇਦਨੁਵਸੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕ੍ਰਿਯੇਯਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਰਗ੍ਵਧਾਗਾਰਧੂਮਵਤ੍ਸਕਸੈਨ੍ਧਵੈਃ|| ਮੂਤ੍ਰਾਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਗੁਲਿਕਾਃ ਸਰ੍ਸਪਾਮਾਸਸਨ੍ਨਿਭਾਃ| ਛਾਯਾਸੁ ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਸ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ਼੍ਨੇ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਸਪਸਨ੍ਨਿਭਾਃ|| ਪੂਰ੍ਵਂ, ਮਾਸੋਪਮਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਾਭਿਃ ਸ੍ਨੇਹਂ ਸਮਾਨਯੇਤ੍| ਸ੍ਨੇਹੇ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਗਤੇ ਚ ਸ੍ਯਾਦਾਨੁਵਾਸਨਿਕੋ ਵਿਧਿਃ||" ਇਤਿ|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ਏਵਮ੍ ਪੁਰੁਸਾਣਾਮੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਵਿਧਾਨਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - | ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਾਰ੍ਤਵਕਾਲੇ ਤੁ ਯੋਨਿਰ੍ਗਹ੍ਣਾਤ੍ਯਪਾਵਤੇਃ||੭੭|| ਵਿਦਧੀਤ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਾਦਨਤਾਵਪਿ ਚਾਤ੍ਯਤੇ| ਯੋਨਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੂਲੇਸੁ ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਦ੍ਯਸਗ੍ਦਰੇ||੭੮||

ਸ੦-ਲਲਨਾਨਾਮਤੁਕਾਲ ਏਵਾਰ੍ਤਵਕਾਲਃ-"ਤੁਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਨਿਸ਼ਾਃ" (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੧|੨੭) ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਤੌ ਯੋਨਿਃ ਕਰ੍ਤਾ ਉਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਸ੍ਵਭਾਵਂ ਸ੍ਨੇਹਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ| ਕੁਤਃ ? ਅਪਾਵਤੇਃ,-ਅਪਾਵਰਣਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਦਾ ਤੁ ਸਂਵਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਨ ਸ੍ਨੇਹਮਾਦਤ੍ਤੇ ਗਰ੍ਭਵਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਸ੍ਤਦਾ-ਤੁਕਾਲੇ ਵਿਦਧੀਤ, ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਮ੍| ਅਤ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਆਤ੍ਯਯਿਕੇ ਵ੍ਯਾਧੌ, ਅਨਤਾਵਪਿ ਵਿਦਧੀਤ| ਤਮੇਵਾਤ੍ਯਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਯੋਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੋਨਿਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ-ਉਤ੍ਤਰੇ (ਅ. ੩੩|੪੦) ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ, ਯੋਨਿਸ਼ੂਲੋ-ਯੋਨਿਰੁਜਾ, ਤੇਸੁ| ਤਥਾ, ਯੋਨਿਵ੍ਯਾਪਤ੍ਤੌ| ਤਥਾ, ਅਸਗ੍ਦਰੇ,-ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਯੋਨਿਮੁਖੇਨਾਗਚ੍ਛਤ੍ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਸਗ੍ਦਰਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਏਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੂਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਮਾਤ੍ਯਯਿਕਤ੍ਵਾਦਨਤਾਵਪਿ ਦਦ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

ਅਥਾਤ੍ਰ ਤੁ ਨੇਤ੍ਰਸ੍ਯ ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ - - - - ਨੇਤ੍ਰਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਂ ਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਚਤੁਰਙੁਲਮ੍| ਅਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਯੋਜ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਹ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ||੭੯|| ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਕਾਰੇਸੁ, ਬਾਲਾਨਾਂ ਤ੍ਵੇਕਮਙ੍ਗੁਲਮ੍| |੮੦|

ਸ੦-ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਦੈਰ੍ਘ੍ਯੇਣ| ਤਥਾ, ਮੁਦ੍ਗਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼ਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਮੁਦ੍ਗਪ੍ਰਵੇਸ਼ਂ ਤਦਿਵਾਗ੍ਰਂ [ ਮੁਦ੍ਗ ] ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਗ੍ਰਮਿਤਿ ਵੇਦ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਤਲੋਪਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ| ਵਤ੍ਤਗੋਪੁਚ੍ਛਾਕਾਰਾਦਿ ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਪੁਸ੍ਪਵਨ੍ਤੋਪਮਤ੍ਵਂ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਯਤੋ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃ ਪਰਿਣਾਹਮੇਤਦ੍ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਪੁਰੁਸੇ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾਂ ਚੈਵਪ੍ਰਕਾਰਮ੍| ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਮੁਨਿਨਾ (ਚ. ਸਿ. ਅ. ੯|੫੪) - "[ ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਂ ਚ ਹੈਮਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮੌਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਕਮ੍| ਜਾਤੀਪੁਸ੍ਪਸ੍ਯ ਵਨ੍ਤੇਨ ਸਮਂ ਗੋਪੁਚ੍ਛਸਂਸ੍ਥਿਤਮ੍|| ਰੌਪ੍ਯਂ ਵਾ ਸਰ੍ਸਪਚ੍ਛਿਦ੍ਰਂ ਦ੍ਵਿਕਰ੍ਣਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍| ] ਪੁਸ੍ਪਨੇਤ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤੁ ਪ੍ਰਮਦਾਨਾਂ ਦਸ਼ਾਙ੍ਗੁਲਮ੍|| ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਰੋਤਃਪਰਿਣਾਹਂ" ਇਤਿ| ਤਚ੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਯਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮ੍| ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਾਚ੍ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕਰ੍ਣਿਕਾ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਅਧਿਕਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਿਵਾਰਣਾਰ੍ਥਮ੍, ਨ ਤੁ ਮੇਹਨਨੇਤ੍ਰ ਇਵ ਮਧ੍ਯਕਰ੍ਣਿਕੇਤਿ| ਅਯਮਰ੍ਥੋਤ੍ਰ ਸਾਕ੍ਸਾਨ੍ਨੋਪਾਤ੍ਤੋ ਗਮ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਤ੍ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਪ੍ਰਮਾਣਮਾਹ-ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਮਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗੇ ਯੋਜ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ| ਅਪਤ੍ਯਮਾਰ੍ਗ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਗਰ੍ਭਗ੍ਰਹਣਪ੍ਰਸਵਾਦਿਸਮਰ੍ਥਾ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਏਵਂਵਿਧਾਯਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਸ਼੍ਚਤੁਰਙ੍ਗੁਲਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਮਿਤਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤ੍ਮਨਿ ਹ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਯਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਸੁਰਤਵ੍ਯਵਹਾਰਗਰ੍ਭਗ੍ਰਹਣਯੋਗ੍ਯਾ, ਅਥਵਾ ਯਾ ਬਾਲਾ-ਅਪ੍ਰੌਢਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਯੋਨਿਃ-ਕੇਵਲਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯੇਵ ਮਾਰ੍ਗਃ, ਤਸ੍ਯਾ ਨੇਤ੍ਰਂ ਹ੍ਯਙ੍ਗੁਲਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮ੍| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤੁ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ਤਾਸਾਂ ਮਾਂਸਕ੍ਸਤਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਕੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ ? ਮੂਤ੍ਰਕਚ੍ਛ੍ਰਵਿਕਾਰੇਸੁ| ਬਾਲਾਨਾਂ ਤੁ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੇਕਮਙੁਲਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯਮ੍|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੋ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ. ਬਾਲਾਨਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਿਰੇਵ ਤੁ||੮੦||

ਸ੦-ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤੌ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਞ੍ਚੋ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ,-ਨੋਤ੍ਤਮਾ ਕਨਿਸ੍ਠਾ ਵਾ| ਬਾਲਾਨਾਂ ਤੁ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੇਵ ਮਧ੍ਯਮਾ ਮਾਤ੍ਰਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਯ|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

ਅਧੁਨੋਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤ੍ਯਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਯਾ ਅਪਿ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਾ ਵਦਤਿ - - - - ਉਤ੍ਤਾਨਾਯਾਃ ਸ਼ਯਾਨਾਯਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ ਸਕ੍ਥਿਨੀ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨ੍ਵਾਸ੍ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਨਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜਯੇਤ੍||੮੧|| ਬਸ੍ਤੀਂਸ੍ਤ੍ਰਿਰਾਤ੍ਰਮੇਵਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਵਿਵਰ੍ਦ੍ਧਯਨ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੇਵ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰਭ੍ਯ ਪ੍ਰਣਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਮ੍||੮੨||

ਸ੦-ਉਤ੍ਤਾਨਾਯਾਃ-ਨ ਤ੍ਵਵਾਙ੍ਮੁਖ੍ਯਾਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ੍ਥਿਤਾਯਾ ਵਾ, ਸ਼ਯਾਨਾਯਾਃ-ਨ ਤ੍ਵਾਸੀਨਾਯਾਃ, ਤਥੋਰ੍ਧ੍ਵਜਾਨ੍ਵਾਃ, ਬਸ੍ਤੀਨ੍ ਤ੍ਰਿਚਤੁਰਾਨਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ? ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਸਙ੍ਕੋਚ੍ਯ| ਅਨੁਵਾਸਨੇ ਤ੍ਵੇਕ ਏਵ ਬਸ੍ਤਿਰਹੋਰਾਤ੍ਰੇਣ ਯੋਜ੍ਯ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਭੇਦਃ| ਏਵਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਬਸ੍ਤਿਦਾਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਰਾਨੁਵਾਸਨਵਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਹੇ ਪਞ੍ਚਮੇ ਵਾਹਨੀਤਿ| ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ ? ਸ੍ਨੇਹਮਾਤ੍ਰਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵਮਰ੍ਧਕਰ੍ਸਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਵਰ੍ਦ੍ਧਯਨ੍| ਤ੍ਰ੍ਯਹਮੇਵ ਚ ਵਿਸ਼੍ਰਮ੍ਯ-ਤ੍ਰੀਣਿ ਦਿਨਾਨਿ ਵਿਲਮ੍ਬ੍ਯ ਚ, ਪੁਨਃ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, [ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ] ਪ੍ਰਣਿਦਧ੍ਯਾਤ੍-ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਏਸ ਏਵ ਚ ਨ੍ਯਾਯੋ ਮੇਢ੍ਰੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਃ, ਤਜ੍ਜਾਤੀਯਤ੍ਵਾਦਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ| ਅਤ ਏਵਾਨ੍ਤੇਯਮੁਪਦਿਸ੍ਟ ਉਭਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਰ੍ਥਮ੍|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

ਯੁਕ੍ਤ੍ਯੋਕ੍ਤਮੇਵਾਮੁਮਰ੍ਥਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਾਹ - - - - ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਮਿਤੇ ਤਤਃ ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਨਿਰੂਹਣਮ੍| ਸਦ੍ਯੋ ਨਿਰੂਢਸ਼੍ਚਾਨ੍ਵਾਸ੍ਯਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦ੍ਵਿਰੇਚਿਤਃ||੮੩||

ਸ੦-ਉਤ੍ਤਮਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਵਮਿਤੇ ਪਕ੍ਸਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਵਿਰੇਕਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਰਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸ਼ੁਦ੍ਧੇ ਸੁਵਮਿਤੇ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਾਪਤ੍ਤਿਃ| ਤਤਃ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨੈਕਾਨ੍ਤਰਾਨੁਵਾਸਨਦਾਨੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਵਿਰੇਕ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸੇਣੈਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਤਤਃ-ਅਨਨ੍ਤਰਂ, ਪਕ੍ਸਾਤ੍ਪਰਤੋ ਨਿਰੂਹਃ| ਯਤਃ ਕਤਵਿਰੇਕਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਾਹਾਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਾਪਤ੍ਤੌ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਮਨੁਵਾਸਨੇਨੈਕਾਨ੍ਤਰਿਤੇਨ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਯ ਨਿਰੂਹੋ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਪਕ੍ਸੇਣੈਵ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਨਿਰੂਢਸ਼੍ਚ ਸਦ੍ਯ ਏਵਾਨੁਵਾਸ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਗਭ੍ਯਧਾਯਿ (ਸ਼੍ਲੋ. ੫੨) - "ਅਥ ਵਾਤਾਰ੍ਦਿਤਂ ਭੂਯਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵਾਨੁਵਾਸਯੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਵਿਰੇਚਿਤਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਨੁਵਾਸ੍ਯਃ| ਯਤਃ ਸਪ੍ਤਾਹੇਨ ਪ੍ਰਕਤਿਭੋਜਨਾਪਤ੍ਤਿਃ, ਤਤਃ ਸ੍ਨੇਹਨਾਰ੍ਥਮਨੁਵਾਸਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

ਨਨੁ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਾਮੇਕਲੋਲੀਭਾਵਾਤ੍ ਕਥਂ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸਾਨੇਵ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ ਨ ਧਾਤੂਨ੍ ? ਇਤ੍ਯੇਤਚ੍ਚੋਦ੍ਯਂ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਦ੍ਵਾਰੇਣ ਪਰਿਜਿਹੀਰ੍ਸੁਰਿਦਮਾਹ - - - - ਯਥਾ ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਦਿਯੁਤਾਤ੍ਤੋਯਾਦ੍ਰਾਗਂ ਹਰੇਤ੍ਪਟਃ| ਤਥਾ ਦ੍ਰਵੀਕਤਾਦ੍ਦੇਹਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤੇ ਮਲਾਨ੍||੮੪||

ਸ੦-ਕੁਸੁਮ੍ਭਕੁਙ੍ਕੁਮਾਦਿਯੁਕ੍ਤਾਜ੍ਜਲਾਦ੍ਯਥਾ ਪਟੋ-ਵਾਸੋ, ਰਾਗਂ ਹਰੇਤ੍-ਗਹ੍ਣੀਯਾਤ੍, ਨ ਕੁਸੁਮ੍ਭਾਦਿਕਮ੍| ਤਥੈਵ ਦ੍ਰਵੀਕਤਾਤ੍ ਕਾਯਾਦ੍ਦੋਸਧਾਤੂਨਾਮੇਕਲੋਲੀਭਾਵੇਪਿ ਬਸ੍ਤਿਰ੍ਦੋਸਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰਤੇ, ਨ ਧਾਤੂਨ੍|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

ਅਧੁਨਾ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਪ੍ਰਥਯਨ੍ ਬਸ੍ਤਿਂ ਸ਼੍ਲਾਘਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਸ਼ਾਖਾਗਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਯੇ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਨ ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਯੋ ਵਾਯੋਃ ਪਰਂ ਜਨ੍ਮਨਿ ਹੇਤੁਰਸ੍ਤਿ||੮੫|| ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਲੋਚ੍ਚਯਾਨਾਂ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਸ੍ਯਾਤਿਵਦ੍ਧਂਸ੍ਯ ਸ਼ਮਾਯ ਨ੍ਯਾਯ- ਦ੍ਬਸ੍ਤੇਰ੍ਵਿਨਾ ਭੇਸਜਮਸ੍ਤਿ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍||੮੬|| ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧ ਇਤਿ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਪਿ ਚ ਬਸ੍ਤਿਰੇਕੈਃ| |੮੭|

ਸ੦-ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਦ੍ਵੇ ਦ੍ਵੌ ਬਾਹੂ ਇਤਿ ਸ਼ਾਖਾਃ, ਤਾਸੁ ਗਤਾਃ-ਤਤ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ| ਏਵਂ ਕੋਸ੍ਠੋ-ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ, ਤਤ੍ਰ ਗਤਾਃ-ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਃ| ਤਥਾ, ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਚਾਵਯਵਾਸ਼੍ਚ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਃ, ਤੇਸਾਮਙ੍ਗਂ, ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਾਣਿ-ਮਰ੍ਮਵਿਭਾਗੇ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪) ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨੋਰ੍ਧ੍ਵਜਤ੍ਰੁ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਰ ਜਾਤਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਜਾਃ,-ਮੁਖਰੋਗਾਦਯਃ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਜਾਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ, ਅਵਯਵਜਾਃ-ਸ਼੍ਵਿਤ੍ਰਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਯੇ ਰੋਗਾ ਵਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੇਸਾਂ ਜਨ੍ਮਨਿ-ਉਤ੍ਪਤ੍ਤੌ, ਵਾਯੋਰਪਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਪਿ ਹੇਤੁਰ੍ਨਾਸ੍ਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਪਰਂ,-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣਾਨੁਬਲਭਾਵੇਨ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਾਵਪਿ ਹੇਤੂ ਭਵਤ ਏਵ| ਯਥਾ,-ਪਾਮਾਕਣ੍ਡ੍ਵਾਦੀਨਾਮ੍| ਅਵਯਵਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵੋਰ੍ਧ੍ਵਗ੍ਰਹਣੇ ਲਬ੍ਧ ਊਰ੍ਧ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਖ੍ਯਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਯਥਾ,-ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਆਯਾਤਾ ਵਸਿਸ੍ਠੋਪ੍ਯਾਯਾਤ ਇਤਿ| ਏਤਦੇਵਾਧਿਕਤ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਧਯਃ ਸਕਲਮੇਵੋਤ੍ਤਰਂ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਪ੍ਰਧਾਨਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਊਰ੍ਧ੍ਵਾਙ੍ਗਜਾਃ| ਨਨੁ, ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਰ੍ਮਰੁਤ ਏਤੇਸੁ ਕਾਰਣਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਹ-ਵਿਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਟ੍ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਚ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਨਿ, ਤਾਨ੍ਯਾਦਿਰ੍ਯੇਸਾਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵੇਦਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਏਤੇਪਿ ਹਿ ਸ਼ਰੀਰਮਲਿਨੀਕਰਾਨ੍ਮਲਾਃ, ਤੇਸਾਮੁਚ੍ਚਯਾਃ-ਸਞ੍ਚਯਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਸ ਵਾਯੁਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਃ-ਵਿਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ ਸਂਹਾਰਸ਼੍ਚ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰੌ, ਤੌ ਕਰੋਤੀਤਿ| "ਕਞੋ ਹੇਤੁਤਾਚ੍ਛੀਲ੍ਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਹੇਤੌ ਟਃ| ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਣਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸ਼ੇਸਦੋਸਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਤੇ ਸਂਹ੍ਰਿਯਤੇ ਵਾ| ਤਯੋਰ੍ਨਿਸ੍ਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਯ ਚ ਵਾਯੋਃ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਂ ਬਸ੍ਤਿਮਨ੍ਤਰੇਣਾਪਰਂ ਭੇਸਜਂ ਨਾਸ੍ਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦਿਕਂ ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮਪਿ ਨ ਤਥਾ ਸਮਰ੍ਥਮ੍, ਇਤ੍ਯਗਣ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਵਿਦ੍ਯਮਾਨਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍-ਦੋਸਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਪਵਨਸ੍ਯ ਸ਼ਮਨਾਰ੍ਥਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਬਸ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਤਿਤ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧ ਇਤਿ ਕਥਿਤਃ| ਏਕੈਸ਼੍ਚਾਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬਸ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਦਿਸ੍ਟਃ| ਨਨੁ, " ਚਤੁਰ੍ਣਾਂ ਭਿਸਜਾਦੀਨਾਂ" (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੯|੫) ਇਤ੍ਯਾਦਿਲਕ੍ਸਣਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਤਤ੍ਕਥਂ ਤਸ੍ਯਾ ਭਾਗਕਲ੍ਪਨਾ ਕਰ੍ਤੁਂ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ? ਨ ਚ ਸਰ੍ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਬਸ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤੇ, ਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ੍ਤਰਸ੍ਥਾਨਰ੍ਥਕ੍ਯਪ੍ਰਸਙ੍ਗਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੇਤਦਯੁਕ੍ਤਮਿਵਾਭਾਤਿ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਵਾਯੁਵਿਕਾਰਾ ਅਸ਼ੀਤਿਰੁਕ੍ਤਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸਸ੍ਟਿਰੁਕ੍ਤਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨੋਪਕ੍ਰਮੋ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਧੋ ਬਸ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਵਾਰੇਣੋਕ੍ਤਃ| ਅਥਵਾ ਮਾਰੁਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਟ੍ਸਹਿਤਂ ਬਸ੍ਤਿਃ ਸਮੂਲਮੇਵਾਪਕਰ੍ਸਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਰ੍ਯਦ੍ਵਾਰੇਣ ਬਸ੍ਤਿਰੇਕੈਰੁਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਚੈਵਂਪ੍ਰਾਯੋ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ ਕਤ ਏਵਾਚਾਰ੍ਯੈਃ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੨੯|੧੪੦) - "ਯਾਨੀਹ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਨਿਵਤ੍ਤਯੇ| ਏਕਤਸ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮੇਕਤਃ||" ਇਤਿ| 'ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਂ' ਇਤ੍ਯਯਃ ਤੁ ਪਾਠੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤ ਏਵ| ਅਰ੍ਦ੍ਧਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਹਿ ਸਮਪ੍ਰਵਿਭਾਗ ਏਵ ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਮ੍| ਨ ਚਾਤ੍ਰ ਸਮਪ੍ਰਵਿਭਾਗੋ ਗਮ੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਪੁਂਸਕਤ੍ਵਮਤ੍ਰਾਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| ਤਥਾ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਕਾਰਿ- ਰਕ੍ਤੌਸਧਤ੍ਵੇਨ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧੋਪਿ||੮੭|| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀ ਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕੋਨਵਿਂਤਿਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੯||

ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਬਸ੍ਤਿਃ, ਯਾਵਚ੍ਛਿਰਾਵ੍ਯਧੋਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਾ ਵਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਃ| ਕੁਤਃ ? ਨਿਜੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਨਿਜਾਃ-ਵਾਤਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥਾਃ, ਆਗਨ੍ਤਵੋ-ਵਿਸਵਹ੍ਨ੍ਯਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥਾਃ, ਨਿਜਾਸ਼੍ਚਾਗਨ੍ਤਵਸ਼੍ਚ ਤੇ ਚ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਾਃ, ਤਾਨ੍ਕਰ੍ਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯ ਤਨ੍ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਕਾਰਿ, ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਂ ਚ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਕਾਰਿਰਕ੍ਤਂ, ਤਸ੍ਯੌਸਧਤ੍ਵੇਨ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧਿਪ੍ਰਭਤਿਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸੋਪਸ਼ਮਕਰਣਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰ੍ਦ੍ਧਃ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧ ਉਪਵਿਸ੍ਟਃ| ਤਥਾ, ਅਪਰੇਤਿ ਯੇ ਰੋਗਾਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯੈਰਪ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੈਰਨੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਾਃ, ਤੇਪਿ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧਸਾਧ੍ਯਾਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਰ੍ਵਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼ਿਰਾਵ੍ਯਧ ਉਕ੍ਤ ਇਤਿ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧਿਰ੍ਨਾਮੈਕੋਨਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੯||