19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

malaharaṇārthaṁ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malō nirhriyata iti vamanavirēcanavidhēranantaraṁ bastividhērupadēśō yukta ityāha-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

malaharaṇārthaṁ pūrvādhyāya uktaḥ| bastinā'pi malō nirhriyata iti vamanavirēcanavidhēranantaraṁ bastividhērupadēśō yukta ityāha - - - - athātō bastividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē|2|

sa0-bastinā dīyata it bastiḥ, tasya vidhiḥ| śēṣaṁ pūrvavadvyākhyēyam|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

vātōlbaṇēṣu dōṣēṣu vātē vā bastiriṣyatē| upakramāṇāṁ sarvēṣāṁ sō'graṇīstrividhastu saḥ||1|| nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttaraḥ| |2|

sa0-vāta ulbaṇaḥ-adhikō, yēṣāṁ dōṣāṇāṁ tēṣu bastiriṣyatē| ācāryairiti śēṣaḥ| tatra vātapittē vātaślēṣmaṇyathavā kēvalē vāyau bastiriṣyatē| upakramāṇāṁ-cikitsitānāṁ, sarvēṣāṁ saḥ-bastiḥ, agraṇīḥ-pradhānatamaḥ| sa ca triprakāraḥ| tadēva traividhyamāha-nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttara iti| gudāduttarēṇa mārgēṇa mēḍhrādinā dīyata ityuttarabastiḥ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

tēna sādhayēt| gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2|| jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān| vardhmāśmarīrajōnāśān dāruṇāṁścānilāmayān||3||

sa0-tēnētyanēna nirūhaḥ parāmr̥śyatē| kathamiti cēt ? brūmaḥ| "anāsthāpyāstu" ityadhītē| tatra kē nirūhyā ityādhigatē sati, anirūhyāḥ punarimē iti vaktuṁ yujyatē| api ca, "āsthāpyā ēva cānvāsyāḥ" iti paṭhati| kē āsthāpyā iti nādhigamyēta yadīha nirūhō na parāmr̥śyēta| tasmāttēnētyanēna nirūhasya grahaṇaṁ nyāyyam| tēna-nirūhēṇa, gulmādīṁstathā jīrṇajvarādīn kr̥cchrān vātarōgāścaṁ sādhayēt-upakramēt| gulmādīnāṁ śūlāntānāṁ dvandvēnī kāryau| śukrādīnāṁ grahēṇa sambandhaḥ| śukragrahō-rētōvibandhaḥ| anilagrahō-vāyōrasañcāraḥ| malagrahō-mūtraviśōrvibandhaḥ| rajōnāśaḥ-striyāḥ puṣpavināśaḥ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatōraskō bhr̥śaṁ kr̥śaḥ| āmātisārī vamimān saṁśuddhō dattanāvanaḥ||4|| śvāsakāsaprasēkārśōhidhmādhmānālpavahnayaḥ| śūnapāyuḥ kr̥tahārō baddhacchidrōdakōdarī||5|| kuṣṭhī ca madhumēhī ca māsān sapta ca garbhiṇī| |6|

sa0-atisnigdhādayaḥ saptamamāsagarbhiṇyantā anāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ| vamimān-prasaktacchardiḥ| baddhādīnāmudarēṇa sambandhaḥ| tata inirmatvarthīyaḥ| śuddhātisāriṇa āsthāpyā ityanēnaivāmātisāriṇō'nāsthāpyatvē labdhē punarvacanaṁ niyamārtham, tēnāmātisāriṇō na kathañcidāsthāpyā iti| tatrātisnigdhasya dōṣānutklēśya nirūhaḥ śvayathumudaraṁ ca janayēt| kṣatōraskakr̥śayōḥ kṣōbhavyāpannaṁ śarīramāśu pīḍayēt| āmātisāriṇō dōṣasya samyaganirharaṇāddēhasya kṣōbhādatipīḍāṁ kuryāt| prasaktacchardiṣō dōṣōtklēśō nirūhamūrdhvaṁ nayēt| kr̥tavamanavirēkayōstu riktaṁ dēhaṁ kṣataṁ kṣāra iva dahēt| kr̥tanasyasya vivr̥tōrdhvasrōtastayā vibhraṁśaṁ kuryāt| śvāsādīnāmutkliṣṭadōṣatvānnirūha ūrdhvaṁ vrajēt| arśaḥprabhr̥tīnāṁ bhr̥śataramādhmānaṁ mr̥tyurtvā syāt| alpāgnyādīnāṁ stambhajāḍyādīnāvahēt| garbhiṇyāḥ pūrvōktā ēva dōṣāḥ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| āsthāpyā ēva cānvāsyā viśēṣādativahnayaḥ||6|| rūkṣāḥ kēvalavātārtāḥ| |7|

sa0-ya ēvāsthāpyāsta ēvānuvāsyāḥ| āṅpūrvāttiṣṭhatērṇijantādanupūrvācca vasatērarhārthē ṇyat| viśēṣēṇātivahnyādayō'nuvāsyāḥ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

nānuvāsyāsta ēva ca| yē'nāsthāpyāstathā pāṇḍukāmalāmēhapīnasāḥ||7|| nirannaplīhaviḍbhēdigurukōṣṭhakaphōdarāḥ| abhiṣyandibhr̥śasthūlakr̥mikōṣṭhāḍhyamārutāḥ||8|| pītē viṣē garē'pacyāṁ ślīpadī galagaṇḍavān| |9|

sa0-ta ēva cēti yē'nāsthāpyāḥ-anirūhyāḥ, tē cāpi nānuvāsyāḥ| tathā, pāṇḍvādayō nānuvāsanārhāḥ| ētēṣāṁ hi dōṣānutklēśya snēhabastirudaraṁ janayēt| nirannasyānuvāsanāt snēhavipattiḥ| tathā cōktaṁ kharanādēna-"abhuktadattasya tathā snēhabastirvipadyatē|" iti| plīhādīnāṁ stambhajāḍyādīnāvahēt| kr̥mikōṣṭhasyānuvāsanādayaḥ pūrvamanirhr̥taiḥ kr̥mibhirathavā'tibahutvāddōṣāpaniḥsaraṇēna hr̥dayamatikarṣadbhiścchardiṁ kuryuḥ| āḍhyamārutasya samyagdōṣānirharaṇādāmayavr̥ddhiḥ| pītē viṣē garē ca nānuvāsyā iti yōjyam| apacī-uttarē (a. 29|25) vakṣyamāṇā| ślīpadītīniḥ, galagaṇḍavāniti matup| apacyādayō nānuvāsyā iti| saṅgrahē cōktam (sū. a. 28) - "abhuktē riktakōṣṭhasya prayuktamanuvāsanam| saradūragasūkṣmatvaiḥ kṣipramūrdhvaṁ prapadyatē|| tēna vāyōrjayō na syādvātadhāmanyatiṣṭhatā| kāyāgnērāśu nāśaśca viśēṣādanirvartinā|| snēhaḥ sadyō'śitāhāraruddhē tvāmāśayē'nilam| pakvasthaṁ hanti pakvasthaścyavatē cānnapākataḥ|| nirūhaśca samīraśca tīkṣṇavēgāvubhāvapi| tāvannamūrcchitau tīkṣṇāvadhō'nnana sahāgatau|| ūrdhvaṁ vā śakr̥tā sārddhaṁ saṁsthitau kōṣṭha ēva vā| samalāhāraviṣṭabdhau harētāmāśu jīvitam|| bhuktavānanuvāsyō'smānna nirūhyō'tra bhuktavān|" iti|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| nirūhānvāsanayōryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - - | tayōstu nētraṁ hēmādidhātudārvasthivēṇujam||9|| gōpucchākāramacchidraṁ ślakṣṇarju gulikāmukham| |10|

sa0-tayōḥ-nirūhānvāsanayōrnētraṁ bhavati| nīyatē-prāpyatē snēhakalkādyapānamiti nētram| nētrēti "dāmnīśasa" iti ṇēḥ ṣṭran''pratyayaḥ| kimbhūtaṁ nētram ? hēmādīti| ādiśabdaḥ prakārē| tēna rūpyarītikāyaḥkāṁsyatrapusīsādayō gr̥hyantē| hēmādayaśca tē dhātavaścēti karmadhārayaḥ| dāru-śiṁśipādikāṣṭham, asthi-gajādēḥ, vēṇuḥ-vaṁśaḥ, ētēṣāṁ dvandvaḥ| ēbhyō jātaṁ tayōḥ-nirūhānvāsanayōḥ, nētraṁ bhavati| kimbhūtam ? gōpucchākāram, gōpuccha ivākārō yasya tat| tathā, acchidraṁ-nirvivaram| tathā, ślakṣṇaṁ-kōmalam| tathā, r̥ju-avakram| gulikāsadr̥śamatīkṣṇāgraṁ mukhaṁ yasya tadēvam|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

athāsya pramāṇamāha - - - - | ūnē'bdē pañca, pūrṇē'sminnāsaptabhyō'ṅgulāni ṣaṭ||10|| saptamē sapta, tānyaṣṭau dvādaśē, ṣōḍaśē nava| dvādaśaiva paraṁ viṁśādvīkṣya varṣāntarēṣu ca||11|| vayōbalaśarīrāṇi pramāṇamabhivarddhayēt| |12|

sa0-ṣaṇmāsē bālē'dhikē vā apūrṇavarṣē nētrasya pañcāṅgulāni| āturāṅgulapramāṇamiti gamyatē| dairghyēṇa cētyētadapyanuktaṁ gamyatē| vakṣyati hi (ślō. 12) - "svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēna" iti| āsaptabhyaḥ-saptavarṣāṇi maryādīkr̥tya, ṣaḍaṅgulāni pramāṇam| āṅatra maryādāyām, nābhividhau| tēna ṣaḍvarṣē bālē ṣaḍaṅgulāni nētram| anyathā saptavarṣasyāpi ṣaḍēvēti prāpnōti| vakṣyati tu-"saptamē sapta" iti| ēvaṁ ca pūrvāparaṁ vyāhataṁ syāt| tasmānmaryādāyāmāṅityēvēhi| saptamē varṣē saptāṅgulāni| dvādaśē vatsarē tāni-aṅgulānyaṣṭau nētram| dvādaśānāṁ pūraṇa iti " tasya pūraṇē ḍaṭ" iti ḍaṭ| ēvaṁ ṣōḍaśa ityatra| ṣōḍaśē saṁvatsarē navāṅgulāni nētram| viṁśādvatsarādūrdhvamēkaviṁśaprabhr̥tivarṣēṣu dvādaśāṅgulāni nētram| nātō'pyadhikānītyēvaśabdārthaḥ| viṁśatiśabdāt pūraṇē ḍaṭi tiviṁśatōrḍitīti tilōpādviṁśaśabdaḥ| varṣāntarēṣu-antarālasthitēṣu varṣēṣu navamadaśamādiṣu, vīkṣya-paryālōcya, nētrasya pramāṇamabhivarddhayēt| caśabdō bhinnakramaḥ| na kēvalaṁ varṣāntarēṣu pramāṇamabhivarddhayēt| yāvadvayōbalādīni ca nirūpya pramāṇaṁ vr̥ddhiṁ nayēt|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēnāgrē kaniṣṭhayā||12||

sa0-sthaulyēna-pariṇāhēna, svāṅguṣṭhēna tulyaṁ mūlē nētram| tathā, agraṁ-prāntaḥ, tasmin kaniṣṭhayā'ṅgulyā samaṁ nētraṁ syāt| kharanādē'pyuktam-"bastinētramr̥ju ślakṣṇaṁ suvr̥ttaṁ gulikāmukham| bhavēdgōpucchasaṁsthānaṁ supravāhaṁ trikarṇikam|| yā tribhāgapraṇayanē maryādā karṇikā bhavēt| dvē karṇikē cōpariṣṭādbastyādhārē yathāntarē|| svāṅguṣṭhakaparīṇāhaṁ mūlaṁ nētrasya śasyatē| madhyaṁ tvanāmikātulyamagnaṁ tulyakaniṣṭhikam|| svēnāṅgulipramāṇēna dairghyaṁ syāddvādaśāṅgulam| karkandhupraṁvahaṁ chidraṁ śrēṣṭhamanyadyathāvayaḥ|| viṁśadvādaśaṣaḍvarṣē dvādaśāṣṭaṣaḍaṅgulam| karkandhukasatīnāgramudgachidravahaṁ smr̥tam||" ityādi| munirapyavōcat (ca. si. a. 3|6) - "ṣaḍdvādaśāṣṭāṅgulasammitāni ṣaḍviṁśatidvādaśavarṣajānām| syurmudgakarkandhusatīnavāhicchidrāṇi vartyā pihitāni caiva|| yathāvayō'ṅguṣṭhakaniṣṭhikābhyāṁ mūlāgrayōḥ syuḥ pariṇāhavanti|" iti|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

adhunā chidradvārēṇa nētrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - - pūrṇē'bdē'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam| tryaṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ mūlē'grē vahatē tu yat||13|| mudgaṁ māṣaṁ kalāyaṁ ca klinnaṁ karkandhukaṁ kramāt| |14|

sa0-varṣē pūrṇē satyaṅgulamādāya svāṅgulātprabhr̥ti kramēṇa tryaṅgulaṁ chidraṁ mūlē nētrasya bhavati| kimbhūtaṁ chidram ? arddhasyārddhamarddhārddham| tasya-aṅgulasyārddhārddhaṁ tadarddhārddham, tēna pravarddhitam| tatra prathamē varṣē'ṅgulamātraṁ chidram, yāvadvarṣāṇi ṣaṭ| saptamē varṣē sapādamaṅgulam, yāvadēkādaśa varṣāṇi| dvādaśē varṣē sārddhamaṅgulam, yāvatṣōḍaśa varṣāṇi| ṣōḍaśavarṣasya tu pādōnamaṅguladvayam| saptadaśē varṣē'ṅguladvayam| aṣṭādaśē varṣē sapādamaṅguladvayam| ēkōnaviṁśativarṣasya sārddhamaṅguladvayam| viṁśativarṣasya pādōnamaṅgulatrayam| ēkaviṁśativarṣasya tryaṅgulaṁ chidramiti kramō vēdyaḥ| paramamityanēnaitadgamayati,-paramaṁ-utkarṣamāśrityēdaṁ mūlacchidram| madhyamaṁ tu mūlacchidraṁ "svāṅguṣṭhēna" ityanēnōktam| ūnavarṣasya tvarddhāṅgulaṁ chidramētadapēkṣayā kalpyam| agrē tu chidraṁ tadbhavati yanmudgādi vahati| tatra vārṣikasya mudgavāhi, yāvatṣaḍvarṣam| saptavarṣasya māṣavāhi, yāvadēkādaśō'bdaḥ| dvādaśavarṣasya kalāyavāhi, ṣōḍaśavarṣasya klinnakalāyavāhi, ēkaviṁśativarṣasya karkandhuvāhi, iti kramādvayaḥpramāṇam| ūnavarṣasya ca na mudgavāhi kalpyam| agracchidrapramāṇaṁ caitat "agrē kaniṣṭhayā" ityatrāpi saṅgacchata ēva| dairghyapramāṇaṁ cātra pakṣē pūrvamēva yōjyam| "svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēna" ityanēna (ityatra) chidrapramāṇaṁ svamatyā bhiṣajā prakalpyam| tathā, "tryaṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ" ityatra ca sthaulyapramāṇaṁ svadhiyaiva nirūpyam| tantrakr̥tā tu granthagauravabhayāduktaprāyatvāccēha nōktam|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| mūlācchidrapramāṇēna prāntē ghaṭitakarṇikam||14|| vartyā'grē pihitaṁ, mūlē yathāsvaṁ hyaṅgulāntaram| karṇikādvitayaṁ nētrē kuryāt|15|

sa0-mūlē yacchidramuktaṁ tatpramāṇēna prāntē ghaṭitā-sampāditā, karṇikā-chatrākārā gudādhikāntaḥpravēśarōdhinī, yasmiṁstadēvam| tathā, vartyā-daśādikr̥tayā, prāntē (agrē) pihitaṁ-sthagitam| yathāsvaṁ-ūnavarṣādikasya tadaṅgulapramāṇēna, dvyaṅgulāntaraṁ karṇikāyugalaṁ mūlapradēśē nētrē vidadhīta bastipuṭayōjanārtham|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

ata ēvāha - - - - | tatra ca yōjayēt||15|| ajāvimahiṣādīnāṁ bastiṁ sumr̥ditaṁ dr̥ḍham| kaṣāyaraktaṁ niśchidragranthigandhaśiraṁ tanum||16|| grathitaṁ sādhu sūtrēṇa sukhasaṁsthāpyabhēṣajam| |17|

sa0-tasmiṁśca karṇikādvitayē'jādīnāṁ bastiṁ yōjayēt| ādiśabdēna gōhariṇavarāhāṇāṁ grahaṇam| ajādīnāmityēvaṁ nirdēśē'pyavimahiṣagrahaṇē labdhē sākṣādētayōrgrahaṇamanyajēbhyō bastibhya ētadbastēryōgyataratvapratipādanārtham| kimbhūtaṁ bastim ? sumr̥ditaṁ,-sasnēhaṁ muhuḥ suṣṭhu marditam| tathā, dr̥ḍham| tathā kaṣāyēṇa-harītakyādinā, raktam| tathā, chidraṁ ca granthiśca gandhaśca śiraśca, tāḥ nirgatāḥ-na santi, yasya tanniśchidragranthigandhaśiram| tathā, tanuṁ-na sthūlam| tathā, sādhu-samyak, sūtrēṇa grathitaṁ-baddham| tathā, sukhēna-akr̥cchrēṇa, saṁsthāpanīyamauṣadhaṁ yatra tadēvam|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| bastyabhāvē'ṅkapādaṁ vānyasēdvāsō'thavā ghanam||17||

sa0-bastērabhāvē sati, aṅkapādaṁ vā-caraṇādyavayavaviśēṣaṁ vā, nyasēt-nētrē yōjayēt| athavā, vastraṁ ghanaṁ nyasēt|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

nirūhamātrā prathamē prakuñcō vatsarē param| prakuñcavr̥ddhiḥ pratyabdaṁ yāvatṣaṭprasr̥tāstataḥ||18|| prasr̥taṁ varddhayēdūrdhvaṁ dvādaśāṣṭādaśasya tu| āsaptatēridaṁ mānaṁ, daśaiva prasr̥tāḥ param||19||

sa0-nirūhasya mātrā prathamē varṣē kaṣāyasnēhasahitasya prakuñcaḥ-palapramāṇam| ṣaṇmāsādau tvētadanusārēṇārdhapalādi kalpyam| varṣātparaṁ prakuñhcēna vr̥ddhiḥ pratisaṁvatsaraṁ kāryā, yāvat ṣaṭprasr̥tāḥ-dvādaśa palāni| tata ūrdhvaṁ prasr̥taṁ varddhayēt| pratyabdamityanuvartatē| tatō dvādaśavarṣasyaivaṁ dvādaśa palāni| anantaraṁ trayōdaśavarṣādiṣu prativarṣaṁ paladvayaṁ nirūhamātrāyā varddhayitavyaṁ kramēṇaiva yāvatsaptadaśavarṣāṇi| aṣṭādaśavarṣasya tu dvādaśa prasr̥tāḥ-caturviṁśatipalāni| idaṁ-ētat, mānaṁ-pramāṇaṁ, saptativarṣāṇi yāvat| paraṁ-saptatērūrdhvaṁ, daśaiva prasr̥tā mānam, nādhikam|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ēvaṁ sāṁvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya, anuvāsanamātrāmadhikr̥tyāha - - - - yathāyathaṁ nirūhasya pādō mātrā'nuvāsanē| |20|

sa0-yathāyathaṁ-yathāsvaṁ vārṣikasyaikaviṁśativatsarādērvā, nirūhasya pādaḥ-caturbhāgamātraḥ, anuvāsanē-anuvāsanaviṣayē, mātrā| yasya palaṁ nirūhastasya karṣapramāṇamanuvāsanamityarthaḥ| ēvaṁ sarvatra kalpyam|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| āsthāpyaṁ snēhitaṁ svinnaṁ śuddhaṁ labdhabalaṁ punaḥ||20|| anvāsanārhaṁ vijñāya pūrvamēvānuvāsayēt| śītē vasantē ca divā rātrau kēcittatō'nyadā||21|| abhyaktasnātamucitātpādahīnaṁ hitaṁ laghu| asnigdharūkṣamaśitaṁ sānupānaṁ dravādi ca||22|| kr̥tacaṅkramaṇaṁ muktaviṇmūtraṁ śayanē sukhē| nātyucchritē na cōcchīrṣē saṁviṣṭaṁ vāmapārśvataḥ||23|| saṅkōcya dakṣiṇaṁ sakthi prasārya ca tatō'param| |24|

sa0-āsthāpyaṁ-nirūhaṇārhaṁ, snigdhaṁ, tathā svinnaṁ, tathā śuddhaṁ-ūrdhvādhaḥ, tathā bhūyō'pi labdhabalaṁ, tathā'nuvāsanayōgyaṁ, viditvā pūrvamēva nirūhādanuvāsayēt| śītē-hēmantaśiśirayōḥ r̥tvōḥ, tathā vasantē, divā'nuvāsayēt| anyadā-śītādvasantāccānyasmin grīṣmaprāvr̥ṭśaradākhyē r̥tau, rātrāvanuvāsayēt| kēciditi bhinnakramaḥ, tatō'nyadētyatō'nantaraṁ draṣṭavyam| iti kēcit "āhuḥ" iti vākyaśēṣaḥ| dhānvantarāstu sarvathaiva rātrāvanuvāsanaṁ nēcchanti| dhanvantarimatamēvōrarīkr̥tya saṅgrahē'dhijagē (sū. a. 28)- "na rātrau praṇayēdbastiṁ dōṣōtklēśō hi rātrijaḥ| snēhavīryayutaḥ kuryādādhmānaṁ gauravaṁ jvaram||" iti| tadētaddēśāntarādivaśāt pramāṇayitavyam| kimbhūtaṁ naram ? abhyaktasnātaṁ,-pūrvamabhyaktaḥ paścātsnātaḥ, tam| pūrvakālēti samāsaḥ| ucitātpādahīnaṁ-yēna yadbhōjanamabhyastaṁ tasmāccaturthabhāgahīnamaśitam| tathā, hitaṁ-laghuguṇayuktam| tathā, kiñcit snigdharūkṣam| tathā, sānupānaṁ dravādi ca| ādiśabdēna dravōṣṇamanabhiṣyandītyādiviśiṣṭaṁ bhuktavantamiti gamayati| uktaṁ ca saṅgrahē (sū. a. 28)- "atisnigdhāśinō hyubhayamārgasaṁsargāt snēhō madamūrcchāgnisādahr̥llāsādīn janayati| rūkṣāśinō viṣṭambhaṁ balavarṇahāniṁ ca| alpamātradravāśinō visr̥ṣṭaviṇmūtrasya cānāvr̥tō na tadāvaraṇādvyāpadam|" iti| kimbhūtam ? kr̥tacaṅkramaṇaṁ-vihitagamanamātram| tathā, vyaktamūtrapurīṣam| tathā, śayanē-śayanīyē, sukhāvahē saṁviṣṭaṁ-sthitam| kimbhūtē ? nātyucchritē,-nātyunnatē, na cōcchīrṣē-na cōnnataśirōdharē| kathaṁ saṁviṣṭam ? vāmapārśvataḥ,-vāmapārśvēna| saṅkōcya dakṣiṇaṁ sakthi vāmasakthna uparīti vr̥ddhavaidyāḥ| tatō-dakṣiṇasakthnaḥ, aparaṁ-vāmaṁ sakthi, prasārya| saṅgrahē cōktam (sū. a. 28) - "śayanē nātyucchritē svāstr̥ta īṣadunnatapādadēśē vāmapārśvēna prāk''śirasaṁ saṁvēśayēt|" iti|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| athāsya nētraṁ praṇayētsnigdhē snigdhamukhaṁ gudē||24|| ucchvāsya bastērvadanē baddhē hastamakampayan| pr̥ṣṭhavaṁśaṁ prati tatō nātidrutavilambitam||25|| nātivēgaṁ na vā mandaṁ sakr̥dēva prapīḍayēt| sāvaśēṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śēṣē hi tiṣṭhati||26||

sa0-asya-ēvaṁbhūtāvasthasyāturasya, gudē snigdhē ghr̥tēna kr̥tē nētraṁ [ snigdhaprāntaṁ praṇayēt| ] bastērvadana ucchvāsya-vātaṁ niḥsārya, baddhē sati, nātiśīghraṁ, nātivilambitaṁ, nātivēgēna, na ca mandaṁ kr̥tvā, tathā pr̥ṣṭhavaṁśābhimukhamēkavāramēva nētraṁ prapīḍayēt| kathaṁ prapīḍayēt ? hastamakampayan| atidrutādipīḍanadōṣā bastivyāpatsiddhau (hr̥. ka. a. 5) vakṣyamāṇāḥ| sāvaśēṣaṁ ca snēhaṁ kurvīta| kutō hētōḥ ? ityāha-yasmāt śēṣē snēhē vāyustiṣṭhati|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

dattē tūttānadēhasya pāṇinā tāḍayētsphijau| tatpārṣṇibhyāṁ tathā śayyāṁ pādataśca trirutkṣipēt||27|| tataḥ prasāritāṅhgasya sōpadhānasya pārṣṇikē| āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṁ ca snēhēnābhyajya mardayēt||28|| vēdanārtamiti snēhō na hi śīghraṁ nivartatē| yōjyaḥ śīghraṁ nivr̥ttē'nyaḥ snēhō'tiṣṭhannakāryakr̥t||29||

sa0-dattē ca bastisnēhē sati, uttānagātrasya tu tasya sphijau hastēnāhanyāt| tathā-tēnaiva prakārēṇa, tatpārṣṇibhyāṁ sphijau tāḍayēt| śayyāṁ-khaṭvāṁ ca, pādataḥ-caraṇadēśāt, trīn vārānutkṣipēt, na tu mūrdhataḥ| tataḥ-śayyōtkṣēpādanantaraṁ, prasāritaśarīrasya dattagaṇḍukasya pārṣṇikē-pārṣṇī, mr̥ṣṭyā''hanyāt| aṅgaṁ-śarīraṁ ca, snēhēna-tailādinā, abhyajya mardayēt| kimēvaṁ kriyatē ? ityāha-aṅgaṁ vēdanārtaṁ-pīḍāturaṁ, iti-hētōryasmādāśu snēhō na nivartatē| śīghramapayātē ca snēhē satyaparaḥ snēhō dēyaḥ| kasmādēvaṁ vidhīyatē ? ityāha-snēhaḥ śarīrābhyantarē'tiṣṭhan naiva kāryakr̥t-na snēhanē samartha ityarthaḥ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

dīptāgniṁ tvāgatasnēhaṁ sāyāsnē bhōjayēllaghu| |30|

sa0-dīptāgniṁ tu puruṣaṁ nivr̥ttasnēhaṁ santaṁ [ sāyāhnē ] laghu-mātrayā svabhāvataśca, āśayēt|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| nivr̥ttikālaḥ paramastrayō yāmāstataḥ param||30|| ahōrātramupēkṣēta, parataḥ phalavartibhiḥ| tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṁ snēhanivr̥ttayē||31||

sa0-snēhasya trayaḥ praharāḥ parō nivr̥ttikālaḥ| tataḥ-praharatrayāt paratō, rātriṁdivamupēkṣēta-na tadākr̥ṣṭau yatnaṁ kuryāt| parataḥ-ahōrātrāt, phalavartibhiḥ-arśaścikitsitōktābhiḥ, athavā tīkṣṇairbastikalpōktairbastibhiḥ snēhāgamanārthaṁ yatēta|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

atiraukṣyādanāgacchanna cējjāḍyādidōṣakr̥t| upēkṣētaiva hi tatō'dhyuṣitaśca niśāṁ pibēt||32|| prātarnāgaradhānyāmbhaḥ kōṣṇaṁ, kēvalamēva vā| |33|

sa0-atiraukṣyādanāgacchan snēhō yadi jāḍyāgnisādādidōṣānna vidhattē, tata upēkṣētaiva-na tanniṣkāsanē yatētētyarthaḥ| adhyuṣitō rātriṁ yadi snēhastataḥ pariṇatatvāt rasādidhātusamatāṁ gataḥ prātaḥ-prabhātē, śuṇṭhīdhānyakāmbu kaduṣṇaṁ pibēt| kēvalamēva vā-nagaradhānyakarahitaṁ, kōṣṇaṁ jalaṁ pibēt|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| anvāsayēttr̥tīyē'hni pañcamē vā punaśca tam||33|| yathā vā snēhapaktiḥ syādatō'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṁśca prativāsaram||34||

sa0-tamāturaṁ bhūyastr̥tīyē divasē pañcamē vā'nuvāsayēt| athavā yathā snēhapākō bhavēdityagnyapēkṣayā saptarātrē'dhikē nyūnē vā trirātrē vā yathāyōgamanuvāsayēt| ataḥ-asmādēva hētōḥ, adhikapavanān vyāyāmaśīlān paṭutaradahanān rūkṣāṁśca puruṣān pratyahamanuvāsayēt|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

iti snēhaistricaturaiḥ snigdhē srōtōviśuddhayē| nirūhaṁ śōdhanaṁ yuñjyādasnigdhē snēhanaṁ tanōḥ||35||

sa0-iti-pūrvōktēna prakārēṇa, snēhaistribhiścaturbhirvā snigdhē sati srōtōviśōdhanārthaṁ nirūhaṁ śōdhanaṁ prayōjayēt| asnigdhē sati tanōḥ-śarīrasya, snēhanaṁ prayōjayēt| trayō vā catvārō vā tricaturāḥ| saṅkhyayāvyayēti samāsaḥ| caturō'cprakaraṇē tryupābhyāmupasaṅkhyānamityac samāsāntaḥ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

pañcamē'tha tr̥tīyē vā divasē sādhakē śubhē| madhyāhnē kiñcidāvr̥ttē prayuktē balimaṅgalē||36|| abhyaktasvēditōtsr̥ṣṭamalaṁ nātibubhukṣitam| avēkṣya puruṣaṁ dōṣabhēṣajādīni cādarāt||37|| bastiṁ prakalpayēdvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha| |38|

sa0-atha-anuvāsanādanantaraṁ, pañcamē tr̥tīyē vā vāsarē madhyāhnē kiñcit-manāk, āvr̥ttē-atikrāntē, tathā balimaṅgalē vihitē sati, puruṣaṁ kr̥tābhyaktasvēditaṁ tyaktamalaṁ kiñcidbubhukṣitaṁ tathā prakr̥tyādibhirjñātvā dōṣādīni viditvā| ādiśabdēna sātmyabalādiparigrahaḥ| ityēvaṁ sarvamavagamya vaidyō bastiṁ prakalpayēt| nanu, "dūṣyaṁ dēśaṁ" (hr̥. sū. a. 12|67) ityādinā sarvamuktamēvaitat| tatkimanēna ? iti| brūmaḥ| nirūhamapi sāpāyaṁ paśyatētadācāryēṇa punaruktam| dūṣyadēśādimahatā yatnēnālōcanīyamiti pratipādanārtham| "nirūhamātrā prathamē" ityādi ca sarvamatrālōcyam| kathaṁ prakalpayēt ? ityāha-tadvidyaiḥ-vaidyakaśāśtrajñairbahubhiḥ saha-sārddham|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

atha nirūhakalpanāmāha - - - - | kvāthayēdviṁśatipalaṁ dravyasyāṣṭau phalāni ca||38|| tataḥ kvāthāccaturthāṁśaṁ snēhaṁ vātē prakalpayēt| pittē svasthē ca ṣaṣṭhāṁśamaṣṭamāṁśaṁ kaphē'dhikē||39|| sarvatra cāṣṭamaṁ bhāgaṁ kalkādbhavati vā yathā| nāsyacchasāndratā bastēḥ palamātraṁ guḍasya ca||40|| madhupaṭvādiśēṣaṁ ca yuktyā| |41|

sa0-dravyasya-bastikalpōktasya, nirūhakalpanārthaṁ viṁśatipalāni, tathā'ṣṭau phalāni-madanaphalāni, sāmānyaparibhāṣayā ṣōḍaśaguṇaṁ jalaṁ dattvā kvāthayēt| caturbhāgāvaśēṣaśca grāhyaḥ| tataḥ-tasmādēvaṁkr̥tāt, kvāthāccaturthāṁśaṁ snēhaṁ vātē prakalpayēt| dvādaśaprasr̥tō hi nirūhaḥ| tatra snēhaṁ ṣaṭpalikaṁ kalpayēdityarthaḥ| pittē'dhikē svasthē ca puruṣē ṣaṣṭhāṁśaṁ snēhaṁ-catuṣpalikaṁ, prakalpayēditi prakr̥tam| kaphē'dhikē aṣṭamāṁśaṁ snēhaṁ-tripalikaṁ, prakalpayēt| nanu, svasthasya dōṣacālanaṁ pratiṣiddhaṁ tantrāntarīyaiḥ| tadgranthō hi-"yō hi sañcālayētsuptaṁ vanē siṁhaṁ karādibhiḥ| sa dōṣāṁścālayēt svasthān pracchardanavirēcanaiḥ||" iti| tasmāt svasthavr̥ttē nirūhakalpanā na yuktēti| tadētadasat| yasmāt prāgabhihitam (hr̥. sū. a. 4|35)- "śītōdbhavaṁ dōṣacayaṁ vasantē viśōdhayan grīṣmajamabhrakālē| ghanātyayē vārṣikamāśu samyak prāpnōti rōgānr̥tujānna jātu||" iti| tasmādācāryavacanājjñāyatē svasthavr̥ttē'pi śuddhividhānaṁ sammatamiti tantrakr̥taḥ| tantrāntarīyaṁ mataṁ tvasadēva, śiṣṭavyavahāraviruddhatvāt| sarvatra-vātē pittē kaphē svasthē ca, kalkāt-pēṣyadravyāt, aṣṭamaṁ bhāgaṁ-trīṇi palāni, kalpayēt| bhavati vētyādi| yathā vā bastiratyacchō'tisāndrō-atighanō [ vā ] na bhavati tathā kalkaḥ kalpayitavyaḥ| palamātraṁ guḍasya cēti palānnādhikōna iti jñāpanārthaṁ mātragrahaṇam| madhupaṭvādiśēṣaṁ ca yuktyā prakalpayēt| tatrēyaṁ yuktiḥ,-mākṣikasya palacatuṣṭayaṁ saindhavasya ca karṣaḥ, ādigrahaṇāt kvacidyavakṣārasya karṣaḥ, tathā māṁsarasasurāsavasuktakṣīrakāñjikānāṁ grahaṇam|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

sarvaṁ tadēkataḥ| uṣṇāmbukumbhībāṣpēṇa taptaṁ khajasamāhatam||41|| prakṣipya bastau praṇayētpāyau nātyuṣṇaśītalam| nātisnigdhaṁ na vā rūkṣaṁ nātitīkṣṇaṁ na vā mr̥du||42|| nātyacchasāndraṁ nōnātimātraṁ nāpaṭu nāti ca| lavaṇaṁ tadvadamlaṁ ca|43|

sa0-tat-ētat, sarvamauṣadhamēkataḥ-ēkasmin kr̥tvā, bhēṣajapākātikrāntiparihārārthamuṣṇāmbukumbhīvāṣpēṇa taptaṁ, khajēna-dadhyāhananakāṣṭhēna, samāhataṁ-ālōḍitaṁ, tathā "brahmadakṣa" ityādinā cābhimantritaṁ, bastau prakṣipya pāyau-gudē, praṇayēt| nātyuṣṇaṁ, nātiśītalaṁ, nātisnigdhaṁ, na vā rūkṣaṁ, nātitīkṣṇaṁ, na vā mr̥du, nātyacchaṁ nātisāndraṁ-nātighanaṁ, nōnamātraṁ, na cātimātraṁ, nāpaṭu-nālavaṇaṁ, nātilavaṇaṁ, tadvadamlaṁ cēti nānamlaṁ, nātyamlam| atiśabdaprayōgādatra madhyamāvasthānugamaḥ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

sāmpratamanyamatamabhidhattē - - - - paṭhantyanyē tu tadvidaḥ||43|| mātrāṁ tripalikāṁ kr̥ryātsnēhamākṣikayōḥ pr̥thak| karṣārddhaṁ māṇimanthasya svasthē kalkapaladvayam||44|| sarvadravāṇāṁ śēṣāṇāṁ palāni daśa kalpayēt| |45|

sa0-tadvidō-bastividaḥ, ēvaṁ paṭhanti| yathā,-"mātrāṁ tripalikāṁ kuryāt " ityādi|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

samprati nirūhāvayavānāṁ mākṣikādīnāṁ saṁyōjanavidhimāha - - - - | mākṣikaṁ lavaṇaṁ snēhaṁ kalkaṁ kvāthamiti kramāt||45|| āvapēta nirūhāṇāmēṣa saṁyōjanē vidhiḥ| |46|

sa0-mākṣikādi kramāt āvapēta-mardayitvā miśrayēt| kuṇḍakē mākṣikaṁ prathamaṁ prakṣipya mardayēt| tatastatraiva lavaṇaṁ kṣiptvā mēlayēt| ēvaṁ snēhaṁ, tatō'nu kalkaṁ, tataḥ kvāthaṁ, iti-anēna, kramēṇa miśrayēdityarthaḥ| ēvaṁ yōjitāni dravyāṇi samarasatāṁ yānti| samarasabhāvēna ca nirūhasya samyagyōgō bhavati| nirūhāṇāṁ saṁyōjanē-miśraṇē, ēṣa vidhiḥ-ētadvidhānam|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| uttānō dattamātrē tu nirūhē tanmanā bhavēt||46|| kr̥tōpadhānaḥ sañjātavēgaścōtkaṭakaḥ sr̥jēt| |47|

sa0-nirūhē dattamātrē sati uttānaḥ san tanmanāḥ-nirūhavēgē dattāvadhānaḥ, tathā kr̥tōpadhānaḥ san tiṣṭhēt| samudbhūtavēgaścōtkaṭakaḥ san tyajēt 'vēgaṁ' iti śēṣaḥ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| āgatau paramaḥ kālō muhūrtō mr̥tyavē param||47|| tatrānulōmikaṁ snēhakṣāramūtrāmlakalpitam| tvaritaṁ snigdhatīkṣṇōṣṇaṁ bastimanyaṁ prapīḍayēt||48|| vidadyātphalavartiṁ vā svēdanōtrāsanādi ca| |49|

sa0-āgatau-pratyāgamanē, kālaḥ paramō muhūrtaḥ| aparaḥ-tasmānmuhūrtādanyō, visrabdhāgamanakālō mr̥tyavē-maraṇāya| tatra-tasmin muhūrtātparamanāgamanē nirūhasya, tvaritamaparaṁ bastiṁ-nirūhaṁ, prapīḍayēditi sambandhaḥ| kimbhūtaṁ nirūham ? ānulōmikaṁ-anulōmakaram| snēhaḥ, tathā kṣārō-yavakṣārādiḥ, tathā mūtraṁ-gōmūtraṁ, amlaṁ-kāñjikādi, taiḥ kalpitaṁ-nirūpitam| tathā, snigdhaṁ tīkṣṇamuṣṇaṁ ca| snēhayōgādēva snigdhatvē siddhē snigdhagrahaṇaṁ nirūhasya snigdhētaratvapratipādanārtham| ānulōmikamiti "adhyātmāditvāt" ṭhañ| athavā phalavartiṁ vidadyāt| phalēna-madanaphalēna yuktā vartiḥ| sā cārśaścikitsitē (hr̥. ci. a. 8|137) vakṣyamāṇā| svēdanōttrāsanādi ca| svēdanaṁ-svēdaḥ| uttrāsanaṁ-khaḍgahastayōdhadarśanādinā kupitanr̥pacchadmakhaḍgavyagrāgrabāhudarśanākulakaraṇādi, kuryāt|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| svayamēva nivr̥ttē tu dvitīyō bastiriṣyatē||49|| tr̥tīyō'pi caturthō'pi yāvadvā sunirūḍhatā| |50|

sa0-svayamēva-phalavartyādyāyāsaṁ vinā'pi, nivr̥ttē nirūhē sati dvitīyō bastiḥ-nirūhaḥ, iṣyatē| yatnaviśēṣēṇa tu nirūhē nivr̥ttē sati nānyaṁ bastiṁ prapīḍayēt, ityuktaṁ bhavati| tr̥tīyō'pītyapiḥ samuccayē| ēvaṁ caturthō'pīti| yāvadvēti| pañcamādayō'pi bastayō dēyāḥ, yāvat samyaṅnirūḍhatvaṁ syāt|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - - | viriktavacca yōgādīnvidyāt|50|

sa0-nirūhē virikta iva yōgādīn vidyāt| tatra cōktam- (hr̥. sū. a. 18|38) - "hr̥tkukṣyaśuddhiḥ" ityārabhya yāvat "bhavantyativiriktasya tathā'tivamanāmayāḥ|" iti|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| yōgē tu bhōjayēt||50|| kōṣṇēna vāriṇā snātaṁ tanudhanvarasaudanam| |51|

sa0-yōgē tu-nirūhasya samyagyōgē sati, sukhōṣṇajalasnātaṁ santaṁ bhōjayēt| kim ? dhanvarasaudanam, dhanvarasō-jāṅgalarasaścaudanaṁ ca taddhanvarasaudanam| kimbhūtam ? tanu-aghanam| nanu, "yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt" iti (ślō. 56) vakṣyati| tatkathamihēdamupapadyatē ? brūmaḥ| vātavikāraśamanārthō hi nirūhaḥ prāyēṇēṣyatē| tasmiṁśca rasakaudanamēva pathyaṁ śrēyaḥ| agrē ca dōṣāpēkṣayā pathyaṁ viśēṣēṇōpadēkṣyatē| atō nātra kiñcidanupapannam| nanu, dōṣanirharaṇaṁ vamanavirēkābhyāmivānēna kriyatē| tatra ca yathā pēyādikramō yuktaḥ, tathēhāpi yuktaḥ syāt| naivam| virēkavamanābhyāṁ hi vahnisthānamācchādyatē, tēnāgnimāndyaṁ bhavati| nirūhastu nābhērurdhvamagacchannēva dōṣanirharaṇaṁ karōti, tēna tatra nāgnimāndyāpattiḥ| tasmānnātra pēyādikramaḥ| api ca, vātavikāraviṣayatvāccātra rasaudanaprāyamēva pathyaṁ yuktam|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| vikārā yē nirūḍhasya bhavanti pracalairmalaiḥ||51|| tē sukhōṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataḥ śamam| |52|

sa0-prakarṣēṇa calairdōṣairyē vikārā bhavanti, tē kōṣṇasalilaiḥ snātasya kr̥tabhōjanasya sataḥ śamaṁ gacchanti| ata ēva tatkāryamiti bhāvaḥ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya ēvānuvāsayēt||52||

sa0-atha-nirūhādanantaraṁ, vātapīḍitaṁ puruṣaṁ sadya ēva-tasminnēva dinē, anuvāsayēt|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

samyagghīnātiyōgāśca tasya syuḥ snēhapītavat| |53|

sa0-tasya-anuvāsanasya, snēhapītasyēva samyagyōgādayaḥ syuḥ| snēhapītasyēva snēhapītavat, ṣaṣṭhyantādvatiḥ| tatra (hr̥. sū. a. 16|30)- "vātānulōmyaṁ" ityādi "ghrāṇavaktragudasravāḥ" ityantaṁ snēhapānasya samyagyōgātiyōgalakṣaṇam|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

anyadapyanuvāsanasya samyagyōgalakṣaṇamāha - - - - | kiñcitkālaṁ sthitō yaśca sapurīṣō nivartatē||53|| sānulōmānilaḥ snēhastatsiddhamanuvāsanam| |54|

sa0-caśabdaḥ pūrvōktaṁ samyagyōgalakṣaṇaṁ samuccinōti| kiñcit-alpamātraṁ, kālaṁ kōṣṭhābhyantarē sthitaḥ san saviṭkaḥ sānuguṇapavanō nivartatē-niḥsarati, yaḥ sa ēvaṁbhūtaśca snēhaḥ, tatsiddhaṁ-abhimatakāri, anuvāsanam| uktaṁ vyastaṁ samastaṁ cēdaṁ siddhānuvāsanalakṣaṇam|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ēkaṁ trīn vā balāsē tu snēhabastīn prakalpayēt||54|| pañca vā sapta vā pittē, navaikādaśa vā'nilē| punastatō'pyayugmāṁstu punarāsthāpanaṁ tataḥ||55||

sa0-snēhabastīn-anuvāsanāni, ēkaṁ trīn vā ślēṣmavikārē prakalpayēt| kāryē kāraṇōpacārādēvamuktam| ēvamagrē'pi cintyam| pittē pañca snēhabastīnathavā sapta dadyāt| nava ēkādaśa vā vāyau dadyāt| tataḥ punarapyayugmān-viṣamānēva, snēhabastīn dadyāt| tataḥ punarapyāsthāpanaṁ dadyāt| ayugmavacanaṁ cēdaṁ bāhulyēnāyaṁ vyavahārō yukta iti pratipādayitum| vātōttarasya tu yugmā api dēyā ēva| tathā cādhunaivābhyadhāyi (ślō. 34) - "atō'tyulbaṇamārutān| vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṁśca prativāsaram||" iti|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

kaphapittānilēṣvannaṁ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt| |56|

sa0-kr̥tāsthāpanasya ca pathyaṁ ślēṣmapittapavanēṣu yathāsaṅkhyaṁ yūṣādibhiḥ sahānnamupayōktavyam|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivr̥tāsaindhavairyutaḥ||56|| bastirēkō'nilē snigdhaḥ svādvamlōṣṇō rasānvitaḥ| |57|

sa0-bastiḥ-nirūhaḥ, [anilē-vātaviṣayē, vātaghnauṣadhāni-daśamūlādīni, tēṣāṁ niṣkvāthaḥ trivr̥tāsaindhavairyutaḥ, tathā ] snigdhō madhurāmlōṣṇarasayuktaḥ pavanē hitaḥ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| nyagrōdhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57|| pittē svāduhimau sājyakṣīrēkṣurasamākṣikau| |58|

sa0-pittē madhuraśiśirau saghr̥tadugdhēkṣurasamadhū dvau bastī hitau|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58|| rūkṣāḥ sakṣaudragōmūtrāstīkṣṇōṣṇakaṭukāḥ kaphē| |59|

sa0-tathā, āragvadhēndrayavētyādikaṣāyavatsaṁkamūrvētyādikaṣāyābhyāṁ (hr̥. sū. a. 15, ślō. 17 ślō. 33) yuktā rūkṣā mākṣikagōmūtrābhyāṁ sahitāstīkṣṇādiguṇayuktāstrayō bastayaḥ kaphē hitāḥ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| trayastē sannipātē'pi dōṣān ghnanti yataḥ kramāt||59||

sa0-sannipātē'pi traya ēva bastayō hitāḥ| yasmāttē dōṣān-trīn, kramēṇa parākurvanti|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

tribhyaḥ paraṁ bastimatō nēcchantyanyē cikitsakāḥ| na hi dōṣaścaturthō'sti punardīyēta yaṁ prati||60||

sa0-ata ēva hētōstribhyō bastibhyaḥ paramaparē bhiṣajō nirūhaṁ nēcchanti| yatastrayō dōṣāstribhirbastibhirnivartitā iti| caturthō dōṣō na vidyatē, yaṁ lakṣīkr̥tya bhūyaścaturthaḥ puṭakō dīyatē|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

utklēśanaṁ śuddhikaraṁ dōṣāṇāṁ śamanaṁ kramāt| tridhaiva kalpayēdvastimityanyē'pi pracakṣatē||61||

sa0-anyē'pi vaidyāstridhaiva bastiṁ kalpayēditi jagaduḥ| ēkaṁ basti dōṣāṇāmutklēśanam, anyaṁ dvitīyaṁ basti dōṣāṇāṁ śuddhikaram, anyaṁ tr̥tīyaṁ basti dōṣāṇāṁ śamanam| kramāditi anayā yuktyā trividhō bastiriti manyantē|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| tatra kiṁ kriyatām ? ityāha - - - -] dōṣauṣadhādibalataḥ sarvamētatpramāṇayēt| |62|

sa0-tadatra dōṣabhēṣajadēśasātmyādivaśāt sarvamapyētat pramāṇīkāryam|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - - | samyaṅnirūḍhaliṅgaṁ tu nāsambhāvya nivartayēt||62||

sa0-samyaṅnirūḍhalakṣaṇamasambhāvya-asampādya, na nivartayēt,-bastidānaṁ kārayēdēva|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

idānīṁ karmakālayōgākhyān bastiviśēṣānāha - - - - prāksnēha ēkaḥ pañcāntē dvādaśāsthāpanāni ca| sānvāsanāni karmaivaṁ bastayastriṁśadīritāḥ||63||

sa0-prāk-pūrvaṁ, ēkaḥ snēhabastiḥ| antē-avasānē, pañca snēhāḥ| tathā, nirūhā dvādaśa sahānuvāsanāḥ| ityēvaṁ triṁśadbastayaḥ "karma" iti gaditāḥ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

kālaḥ pañcadaśaikō'tra prāk snēhō'ntē trayastathā| ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ|64|

sa0-pañcadaśa bastayaḥ "kālaḥ" ucyatē| katham ? ityāha-ēkaḥ pūrvaṁ snēhaḥ| tathā, antē trayaḥ snēhāḥ| tathā, ṣaṭ snēhāḥ pañcabhirbastibhirantaritā iti|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| yōgō'ṣṭau bastayō'tra tu||64|| trayō nirūhāḥ snēhāśca snēhāvādyantayōrubhau| |65|

sa0-"yōgaḥ" aṣṭau bastayaḥ| katham ? ityāha-trayō nirūhāḥ, trīṇi cānuvāsanāni, tathā''dyantayōrdvau snēhabastī, iti|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvāti śīlayēt||65|| utklēśāgnivadhau snēhānnirūhānmarutō bhayam| |66|

sa0-snēhabastimathavā nirūhamēkamēva kēvalamatiśayēna na śīlayēt| yataḥ snēhādatisēvitāt utklēśāgnimāndyē jāyētē| nirūhādatisēvitāt pavanādbhayaṁ jāyatē|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| tasmānnirūḍhaḥ snēhyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||

sa0-tasmātkāraṇāt nirūḍhō naraḥ snēhanārhaḥ syāt| anuvāsitaśca puruṣō nirūhaṇārhō bhavēt|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

snēhaśōdhanayuktyaivaṁ bastikarma tridōṣajit| |67|

sa0-ēvaṁ-pūrvōktayā, snēhaśōdhanayuktyā bastikarma sēvitaṁ trīn dōṣān jayati|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

adhunā mātrābastiṁ lakṣayati - - - - | hrasvayā snēhapānasya mātrayā yōjitaḥ samaḥ||67|| mātrābastiḥ smr̥taḥ snēhaḥ| |68|

sa0-hrasvayā-yāmadvayajaraṇalakṣaṇayā, snēhapānamātrayā samaḥ-tulyō, yōjitaḥ snēhō mātrābastisaṁjñaḥ smr̥taḥ, sadvaidyairiti śēṣaḥ| anyaistvanyathā snēhamātrōktā| yathā-"ṣaṭpalā tu bhavējjyēṣṭhā, tripalā madhyamā bhavēt| kanīyasyadhyarddhapalā tridhāmātrā'nuvāsanē||" iti|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

śīlanīyaḥ sadā ca saḥ| bālavr̥ddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68|| vātabhagnābalālpāgninr̥pēśvarasukhātmabhiḥ| dōṣaghnō niṣparīhārō balyaḥ sr̥ṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||

sa0-sa ca-mātrābastiḥ, bālādibhiḥ satatamēva śīlayitavyaḥ| sa ca śīlitō dōṣāpahaḥ, tathā niṣparīhāraḥ-aniyantraṇō, balāya hitō, nirgatapurīṣādikaḥ, sukhakārī ca|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

bastau rōgēṣu nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca| dvitrāsthāpanaśuddhēbhyō vidadhyādbastimuttaram||70||

sa0-bastisthānē rōgēṣu narāṇāmityarthāllabhyatē| "nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca" ityuktēḥ| dvē vā trīṇi vā dvitrāṇi, dvitrāṇi ca tānyāsthāpanāni ca dvitrāsthāpanāni, taiḥ śuddhā dvitrāsthāpanaśuddhāḥ, tēbhyō narēbhyaḥ strībhyaścōttarabastiṁ dadyāt| pumānstriyētyēkaśēṣaḥ| gudāduttarēṇa mārgēṇa dīyata ityuttarabastiḥ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

atha nētrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānēna tannētraṁ dvādaśāṅgulam| vr̥ttaṁ gōpucchavanmūlamadhyayōḥ kr̥takarṇikam||71|| siddhārthakapravēśāgraṁ ślakṣṇaṁ hēmādisambhavam| kundāśvamārasumanaḥpuṣpavr̥ntōpamaṁ dr̥ḍham||72||

sa0-tannētraṁ-uttarabastiyantrakaṁ, āturāṅgulapramāṇēna dvādaśāṅgulam, dairghyēṇētyarthādēva pratīyatē| puruṣāṇāmēvaitaditi vēdyam| strīṇāṁ hi vakṣyati (ślō. 79) - "nētraṁ daśāṅgulaṁ mudgapravēśaṁ" iti| tacca vr̥ttaṁ-vartulam| tathā, gōpucchākr̥ti| tathā, mūlē madhyē cōtpāditakarṇikam| tathā, siddhārthakaḥ praviśatyasminniti siddhārthakapravēśaṁ, tādr̥śamagraṁ-prāntō, yasya-nētrasya, tat siddhārthakapravēśāgram| tathā, ślakṣṇaṁ-atikōmalam| tathā, hēmādijam| ādiśabdēna dhātvādayaḥ prāguktā (ślō. 9 ṭī.) gr̥hyantē| tathā, kundakaravīrajātīpuṣpavr̥ntasadr̥śaṁ dr̥ḍhaṁ ca| aśvamāraḥ-karavīraḥ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

tasya bastirmr̥dulaghurmātrā śuktirvikalpya vā| |73|

sa0-tathā, tasya-nētrasya, bastirmr̥dulaghuḥ, 'yōjyaḥ' iti śēṣaḥ| mātrā śuktiḥ-karṣadvayam, 'snēhasya' iti śēṣaḥ| vikalpya vā-vayōbaladēhasattvasātmyādivaśānnirūpya vā, mātrā kāryētyarthaḥ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| atha snātāśitasyāsya snēhabastividhānataḥ||73|| r̥jōḥ sukhōpaviṣṭasya pīṭhē jānusamē mr̥dau| hr̥ṣṭē mēḍhrē sthitē carjau śanaiḥ srōtōviśuddhayē||74|| sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayēttayā śuddhē'nusēvani| āmēhanāntaṁ nētraṁ ca niṣkampaṁ gudavattataḥ||75|| pīḍitē'ntargatē snēhē snēhabastikramō hitaḥ| |76|

sa0-athēti maṅgalē| asya-rōgiṇō nirūhavatkr̥tamaṅgalasya| tathā, pūrvaṁ snātaḥ paścādaśitaḥ, tasya| kathamaśitasya ? snēhabastividhānataḥ| tr̥tīyārthē tasiḥ| snēhabastau yādr̥śa āhārō vihitastēna kr̥tabhōjanasyētyarthaḥ| tathā, r̥jōḥ-spaṣṭaṁ sthitasya| tathā, sukhēnāsīnasya| kva ? pīṭhē,-āsanē| kimbhūtē ? jānutulyē| tathā, mr̥dau-akaṭhinē ca| tathā, śiśnē prahr̥ṣṭē-stabdhē, tathā r̥jau,-spaṣṭaṁ kr̥tvā sthitē sati, śanaiḥ-na tvarayā, sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayēt-pravēśayēt| sthūlāyāṁ tatra kṣatakaraṇāt| pravēśayōgāt tayā-śalākayā, śuddhē mēḍhrē sati, anusēvani-sēvanīmanulakṣīkr̥tya, āmēḍhrāntaṁ nētraṁ praṇayēt| ṣaḍaṅgulaṁ prāyēṇa pravēśayēdityarthaḥ| katham ? gudavanniṣkampam| tatō-niṣkampasthāpanādanantaraṁ, pīḍitē puṭakē, snēhē cāntaḥpraviṣṭē sati, anuvāsanakramō hitaḥ-pāṇinā tāḍayēt sphijau| tatpārṣṇibhyāṁ" ityādikaḥ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| bastīnanēna vidhinā dadyāttrīṁścaturō'pi vā||76|| anuvāsanavacchēṣaṁ sarvamēvāsya cintayēt| |77|

sa0-trīn caturō vā bastīnanēna vidhānēna dadyāt| śēṣaṁ [ sarvamēva ]-vidhiparihārādi samyagdattavyāpadādikaṁ, asya-uttarabastēḥ, anuvāsanasyēva nirūpayēt| yaduktaṁ kharanādēna-"yathāśēṣaṁ pravēśyāntaḥ snēhasyārddhapalaṁ nayēt| pratyāgatē dvitīyaṁ vā tr̥tīyaṁ vā pradāpayēt|| sa cēdanuvasēttatra syātkriyēyaṁ viśēṣataḥ| pippalyāragvadhāgāradhūmavatsakasaindhavaiḥ|| mūtrāmlapiṣṭairgulikāḥ sarṣapāmāṣasannibhāḥ| chāyāsu śuṣkāstāḥ śiśnē dadyātsarṣapasannibhāḥ|| pūrvaṁ, māṣōpamāḥ paścāttābhiḥ snēhaṁ samānayēt| snēhē pratyāgatē ca syādānuvāsanikō vidhiḥ||" iti|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ēvam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṁ vakti - - - - | strīṇāmārtavakālē tu yōnirgr̥hṇātyapāvr̥tēḥ||77|| vidadhīta tadā tasmādanr̥tāvapi cātyatē| yōnivibhraṁśaśūlēṣu yōnivyāpadyasr̥gdarē||78||

sa0-lalanānāmr̥tukāla ēvārtavakālaḥ-"r̥tustu dvādaśa niśāḥ" (hr̥. śā. a. 1|27) ityādinōktaḥ, tatra r̥tau yōniḥ kartā uttarabastisvabhāvaṁ snēhaṁ gr̥hṇāti| kutaḥ ? apāvr̥tēḥ,-apāvaraṇāt kāraṇāt| anyadā tu saṁvr̥tatvāt na snēhamādattē garbhavat| tasmāddhētōstadā-r̥tukālē vidadhīta, prakr̥tatvāduttarabastim| atyantē-ātyayikē vyādhau, anr̥tāvapi vidadhīta| tamēvātyayaṁ darśayati-yōnītyādi| yōnivibhraṁśaḥ-uttarē (a. 33|40) vakṣyamāṇaḥ, yōniśūlō-yōnirujā, tēṣu| tathā, yōnivyāpattau| tathā, asr̥gdarē,-raktapittaṁ yōnimukhēnāgacchat strīṇāmasr̥gdaramucyatē| ētēṣu rōgēṣūttarabastimātyayikatvādanr̥tāvapi dadyāt|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

athātra tu nētrasya pramāṇamāha - - - - nētraṁ daśāṅgulaṁ mudgapravēśaṁ caturaṅulam| apatyamārgē yōjyaṁ syād hyaṅgulaṁ mūtravartmani||79|| mūtrakr̥cchravikārēṣu, bālānāṁ tvēkamaṅgulam| |80|

sa0-daśāṅgulapramāṇaṁ dairghyēṇa| tathā, mudgaḥ praviśatyasminniti mudgapravēśaṁ tadivāgraṁ [ mudga ] pravēśāgramiti vēdyam, antalōpākhyayā tantrayuktyā| vr̥ttagōpucchākārādi śēṣaṁ pūrvōktamatra vēdyam| puṣpavr̥ntōpamatvaṁ tvatra na yujyatē| yatō mūtrasrōtaḥ pariṇāhamētadvidhātavyam| puruṣē striyāṁ caivaprakāram| yaduktaṁ muninā (ca. si. a. 9|54) - "[ puṣpanētraṁ ca haimaṁ syātsūkṣmamauttarabastikam| jātīpuṣpasya vr̥ntēna samaṁ gōpucchasaṁsthitam|| raupyaṁ vā sarṣapacchidraṁ dvikarṇaṁ dvādaśāṅgulam| ] puṣpanētrapramāṇaṁ tu pramadānāṁ daśāṅgulam|| mūtrasrōtaḥpariṇāhaṁ" iti| taccaturaṅgulaṁ yāvat pravēśyam| caturaṅgulāccōrdhvaṁ karṇikā kāryā| adhikapravēśanivāraṇārtham, na tu mēhananētra iva madhyakarṇikēti| ayamarthō'tra sākṣānnōpāttō gamyamānatvāt| ata ēva tatpravēśapramāṇamāha-caturaṅgulamapatyamārgē yōjyaṁ syāditi| apatyamārga ityanēna strī garbhagrahaṇaprasavādisamarthā sūcyatē| ēvaṁvidhāyāḥ striyaścaturaṅgulaṁ pravēśayitavyamiti| mūtravartmani hyaṅgulaṁ yōjyam| yā strī suratavyavahāragarbhagrahaṇayōgyā, athavā yā bālā-aprauḍhā, tasyā yōniḥ-kēvalaṁ mūtrasyēva mārgaḥ, tasyā nētraṁ hyaṅgulaṁ pravēśyam| ata ūrdhvaṁ tu pravēśāttāsāṁ māṁsakṣatiḥ syāt| kēṣu rōgēṣu ? mūtrakr̥cchravikārēṣu| bālānāṁ tu strīṇāmēkamaṅulaṁ pravēśyam|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| prakuñcō madhyamā mātrā. bālānāṁ śuktirēva tu||80||

sa0-strīṇāmuttarabastau snēhasya prakuñcō madhyamā mātrā,-nōttamā kaniṣṭhā vā| bālānāṁ tu śaktirēva madhyamā mātrā snēhasya|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

adhunōttarabastyavasthānaṁ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkōcya sakthinī| ūrdhvajānvāstricaturānahōrātrēṇa yōjayēt||81|| bastīṁstrirātramēvaṁ ca snēhamātrāṁ vivarddhayan| tryahamēva ca viśrabhya praṇidadhyātpunastryaham||82||

sa0-uttānāyāḥ-na tvavāṅmukhyāḥ pārśvasthitāyā vā, śayānāyāḥ-na tvāsīnāyāḥ, tathōrdhvajānvāḥ, bastīn tricaturānahōrātrāt yōjayēt| kiṁ kr̥tvā ? sakthinī saṅkōcya| anuvāsanē tvēka ēva bastirahōrātrēṇa yōjya ityasya bhēdaḥ| ēvaṁ tryahaṁ bastidānaṁ kāryam, na tvatrānuvāsanavat tryahē pañcamē vā'hanīti| kiṁ kurvan ? snēhamātrāṁ yathāsvamardhakarṣādikramēṇa varddhayan| tryahamēva ca viśramya-trīṇi dināni vilambya ca, punaḥ-pūrvōktēnaiva prakārēṇa, [ tryahaṁ ] praṇidadhyāt-kuryāt| ēṣa ēva ca nyāyō mēḍhrē'pi yōjyaḥ, tajjātīyatvādasyārthasya| ata ēvāntē'yamupadiṣṭa ubhayasambandhārtham|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

yuktyōktamēvāmumarthaṁ saṅkṣēpasaṅgrahārthaṁ punarāha - - - - pakṣādvirēkō vamitē tataḥ pakṣānnirūhaṇam| sadyō nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirēcitaḥ||83||

sa0-uttamaśuddhyā śuddhē vamitē pakṣādanantaraṁ virēkaḥ kāryaḥ| yasmāt pravarayā śuddhyā śuddhē suvamitē pēyādikramēṇa saptāhāt prakr̥tibhōjanāpattiḥ| tataḥ saptāhēnaikāntarānuvāsanadānēna snigdhasya virēka iti pakṣēṇaiva yujyatē| tataḥ-anantaraṁ, pakṣātparatō nirūhaḥ| yataḥ kr̥tavirēkasya saptāhāt prakr̥tibhōjanāpattau snēhanārthamanuvāsanēnaikāntaritēna snigdhasya nirūhō yujyata iti pakṣēṇaiva yuktaḥ| nirūḍhaśca sadya ēvānuvāsyaḥ| tathā ca prāgabhyadhāyi (ślō. 52) - "atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya ēvānuvāsayēt|" iti| virēcitaḥ saptarātrādūrdhvamanuvāsyaḥ| yataḥ saptāhēna prakr̥tibhōjanāpattiḥ, tataḥ snēhanārthamanuvāsanaṁ yuktam|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

nanu, dōṣāṇāṁ dhātūnāṁ ca snēhasvēdābhyāmēkalōlībhāvāt kathaṁ bastirdōṣānēva nirharēt na dhātūn ? ityētaccōdyaṁ dr̥ṣṭāntadvārēṇa parijihīrṣuridamāha - - - - yathā kusumbhādiyutāttōyādrāgaṁ harētpaṭaḥ| tathā dravīkr̥tāddēhādbastirnirharatē malān||84||

sa0-kusumbhakuṅkumādiyuktājjalādyathā paṭō-vāsō, rāgaṁ harēt-gr̥hṇīyāt, na kusumbhādikam| tathaiva dravīkr̥tāt kāyāddōṣadhātūnāmēkalōlībhāvē'pi bastirdōṣānnirharatē, na dhātūn|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

adhunā vāyōḥ svarūpaṁ prathayan bastiṁ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ kōṣṭhagatāśca rōgā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāśca| yē santi tēṣāṁ na tu kaścidanyō vāyōḥ paraṁ janmani hēturasti||85|| viṭślēṣmapittādimalōccayānāṁ vikṣēpasaṁhārakaraḥ sa yasmāt| tasyātivr̥ddhaṁsya śamāya nyāya- dbastērvinā bhēṣajamasti kiñcit||86|| tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kr̥tsnā cikitsā'pi ca bastirēkaiḥ| |87|

sa0-sakthinī dvē dvau bāhū iti śākhāḥ, tāsu gatāḥ-tata utpannāḥ| ēvaṁ kōṣṭhō-mahāsrōtaḥ, tatra gatāḥ-kōṣṭhagatāḥ| tathā, marmāṇi ca ūrdhvaṁ ca sarvē cāvayavāśca marmōrdhvasarvāvayavāḥ, tēṣāmaṅgaṁ, tatra jātā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāḥ| tatra marmāṇi-marmavibhāgē (hr̥. śā. a. 4) vakṣyantē| ūrdhvaśabdēnōrdhvajatru gr̥hyatē, tatra jātā ūrdhvāṅgajāḥ,-mukharōgādayaḥ, sarvāṅgajāḥ-jvarādayaḥ, avayavajāḥ-śvitrādayaśca, yē rōgā vidyantē tēṣāṁ janmani-utpattau, vāyōraparaḥ kaścidapi hēturnāsti| katham ? paraṁ,-atiśayēna| kiñcinmātrēṇānubalabhāvēna pittaślēṣmāṇāvapi hētū bhavata ēva| yathā,-pāmākaṇḍvādīnām| avayavagrahaṇēnaivōrdhvagrahaṇē labdha ūrdhvagrahaṇaṁ prādhānyakhyāpanārtham| yathā,-brāhmaṇā āyātā vasiṣṭhō'pyāyāta iti| ētadēvādhikr̥tya vakṣyamāṇāḥ pañca vidhayaḥ sakalamēvōttaraṁ ca tantraṁ pradhānam| tasmātpradhānā ūrdhvāṅgajāḥ| nanu, kutō hētōrmaruta ētēṣu kāraṇatvamityāha-viḍityādi| viṭ ca ślēṣmā ca pittaṁ ca viṭślēṣmapittāni, tānyādiryēṣām| ādiśabdēna mūtrasvēdādiparigrahaḥ| ētē'pi hi śarīramalinīkarānmalāḥ, tēṣāmuccayāḥ-sañcayāḥ, tēṣāṁ sa vāyuryasmādvikṣēpasaṁhārakaraḥ-vikṣēpaśca saṁhāraśca vikṣēpasaṁhārau, tau karōtīti| "kr̥ñō hētutācchīlya" ityādinā hētau ṭaḥ| vikṣēpasaṁhārakaraṇahēturityarthaḥ| tasya kriyāvattvāt| vāyuśca śēṣadōṣābhyāṁ na kadācidvikṣipyatē saṁhriyatē vā| tayōrniṣkriyatvāt| tasya ca vāyōḥ pravr̥ddhasya śamanārthaṁ bastimantarēṇāparaṁ bhēṣajaṁ nāsti| snēhasvēdādikaṁ tu vidyamānamapi na tathā samartham, ityagaṇyatvāttadavidyamānamucyatē| tasmāt-dōṣapradhānasya pavanasya śamanārthātkāraṇāt, bastiścititsārddha iti kathitaḥ| ēkaiścācāryairniravaśēṣā'pi cikitsā bastiḥ pradiṣṭaḥ| nanu, " caturṇāṁ bhiṣajādīnāṁ" (ca. sū. a. 9|5) ityādilakṣaṇā cikitsā| tatkathaṁ tasyā bhāgakalpanā kartuṁ yujyatē ? na ca sarvā cikitsā bastiriti vaktuṁ śakyatē, śēṣacikitsāśāstravistarasthānarthakyaprasaṅgāt| tasmādētadayuktamivābhāti| atrōcyatē| vāyuvikārā aśītiruktāḥ| pittaślēṣmavikārāśca ṣaṣṭiruktāḥ| tatra vātavikārāṇāṁ pradhānōpakramō bastiḥ, tasmāccikitsārdhō bastiḥ kāryadvārēṇōktaḥ| athavā mārutaṁ pittaślēṣmaviṭsahitaṁ bastiḥ samūlamēvāpakarṣatītyuktatvāt sarvaiva cikitsā kāryadvārēṇa bastirēkairupadiṣṭaḥ| anyatrāpi caivaṁprāyō nirdēśaḥ kr̥ta ēvācāryaiḥ| tathā ca muniḥ (ca. ci. a. 29|140) - "yānīha karmāṇyuktāni visarpavinivr̥ttayē| ēkatastāni sarvāṇi raktamōkṣaṇamēkataḥ||" iti| 'cikitsārddhaṁ' ityayaḥ tu pāṭhō na yukta ēva| arddhaśabdasya hi samapravibhāga ēva napuṁsakatvam| na cātra samapravibhāgō gamyatē| tasmānnapuṁsakatvamatrānyāyyam|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvēna śirāvyadhō'pi||87|| iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē bastividhirnāmaikōnaviṁtitamō'dhyāyaḥ||19||

sa0-na kēvalaṁ bastiḥ, yāvacchirāvyadhō'pi cikitsārddhaḥ sarvā vā cikitsētyupadiṣṭaḥ| kutaḥ ? nijētyādinā| nijāḥ-vātādisamutthāḥ, āgantavō-viṣavahnyādisamutthāḥ, nijāścāgantavaśca tē ca tē vikārāśca nijāgantuvikārāḥ, tānkartuṁ śīlaṁ yasya tannijāgantuvikārakāri, tacca tadraktaṁ ca nijāgantuvikārakāriraktaṁ, tasyauṣadhatvēna| tatra visarpavidradhiprabhr̥tirōgaviśēṣōpaśamakaraṇāccikitsārddhaḥ śirāvyadha upaviṣṭaḥ| tathā, aparē'ti yē rōgāḥ śītōṣṇasnigdharūkṣādyairapyupakramairanupaśāntāḥ, tē'pi śirāvyadhasādhyāḥ| ata ēva sarvā'pi cikitsā śirāvyadha ukta iti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē bastividhirnāmaikōnaviṁśō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 19||