Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2
malaharaṇārthaṁ pūrvādhyāya uktaḥ|
bastinā'pi malō nirhriyata iti vamanavirēcanavidhēranantaraṁ bastividhērupadēśō yukta ityāha - - - - athātō bastividhimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē|2|
View original
मलहरणार्थं पूर्वाध्याय उक्तः|
बस्तिनाऽपि मलो निर्ह्रियत इति वमनविरेचनविधेरनन्तरं बस्तिविधेरुपदेशो युक्त इत्याह - - - - अथातो बस्तिविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2
vātōlbaṇēṣu dōṣēṣu vātē vā bastiriṣyatē|
upakramāṇāṁ sarvēṣāṁ sō'graṇīstrividhastu saḥ||1||
nirūhō'nvāsanaṁ bastiruttaraḥ|
|2|
View original
वातोल्बणेषु दोषेषु वाते वा बस्तिरिष्यते|
उपक्रमाणां सर्वेषां सोऽग्रणीस्त्रिविधस्तु सः||१||
निरूहोऽन्वासनं बस्तिरुत्तरः|
|२|
Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3
tēna sādhayēt|
gulmānāhakhuḍaplīhaśuddhātīsāraśūlinaḥ||2||
jīrṇajvarapratiśyāyaśukrānilamalagrahān|
vardhmāśmarīrajōnāśān dāruṇāṁścānilāmayān||3||
View original
तेन साधयेत्|
गुल्मानाहखुडप्लीहशुद्धातीसारशूलिनः||२||
जीर्णज्वरप्रतिश्यायशुक्रानिलमलग्रहान्|
वर्ध्माश्मरीरजोनाशान् दारुणांश्चानिलामयान्||३||
Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6
anāsthāpyāstvatisnigdhaḥ kṣatōraskō bhr̥śaṁ kr̥śaḥ|
āmātisārī vamimān saṁśuddhō dattanāvanaḥ||4||
śvāsakāsaprasēkārśōhidhmādhmānālpavahnayaḥ|
śūnapāyuḥ kr̥tahārō baddhacchidrōdakōdarī||5||
kuṣṭhī ca madhumēhī ca māsān sapta ca garbhiṇī|
|6|
View original
अनास्थाप्यास्त्वतिस्निग्धः क्षतोरस्को भृशं कृशः|
आमातिसारी वमिमान् संशुद्धो दत्तनावनः||४||
श्वासकासप्रसेकार्शोहिध्माध्मानाल्पवह्नयः|
शूनपायुः कृतहारो बद्धच्छिद्रोदकोदरी||५||
कुष्ठी च मधुमेही च मासान् सप्त च गर्भिणी|
|६|
Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7
|
āsthāpyā ēva cānvāsyā viśēṣādativahnayaḥ||6||
rūkṣāḥ kēvalavātārtāḥ|
|7|
View original
|
आस्थाप्या एव चान्वास्या विशेषादतिवह्नयः||६||
रूक्षाः केवलवातार्ताः|
|७|
Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9
nānuvāsyāsta ēva ca|
yē'nāsthāpyāstathā pāṇḍukāmalāmēhapīnasāḥ||7||
nirannaplīhaviḍbhēdigurukōṣṭhakaphōdarāḥ|
abhiṣyandibhr̥śasthūlakr̥mikōṣṭhāḍhyamārutāḥ||8||
pītē viṣē garē'pacyāṁ ślīpadī galagaṇḍavān|
|9|
View original
नानुवास्यास्त एव च|
येऽनास्थाप्यास्तथा पाण्डुकामलामेहपीनसाः||७||
निरन्नप्लीहविड्भेदिगुरुकोष्ठकफोदराः|
अभिष्यन्दिभृशस्थूलकृमिकोष्ठाढ्यमारुताः||८||
पीते विषे गरेऽपच्यां श्लीपदी गलगण्डवान्|
|९|
Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10
|
nirūhānvāsanayōryantrasya lakṣaṇamāha - ] - - - |
tayōstu nētraṁ hēmādidhātudārvasthivēṇujam||9||
gōpucchākāramacchidraṁ ślakṣṇarju gulikāmukham|
|10|
View original
|
निरूहान्वासनयोर्यन्त्रस्य लक्षणमाह - ] - - - |
तयोस्तु नेत्रं हेमादिधातुदार्वस्थिवेणुजम्||९||
गोपुच्छाकारमच्छिद्रं श्लक्ष्णर्जु गुलिकामुखम्|
|१०|
Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12
athāsya pramāṇamāha - - - - |
ūnē'bdē pañca, pūrṇē'sminnāsaptabhyō'ṅgulāni ṣaṭ||10||
saptamē sapta, tānyaṣṭau dvādaśē, ṣōḍaśē nava|
dvādaśaiva paraṁ viṁśādvīkṣya varṣāntarēṣu ca||11||
vayōbalaśarīrāṇi pramāṇamabhivarddhayēt|
|12|
View original
अथास्य प्रमाणमाह - - - - |
ऊनेऽब्दे पञ्च, पूर्णेऽस्मिन्नासप्तभ्योऽङ्गुलानि षट्||१०||
सप्तमे सप्त, तान्यष्टौ द्वादशे, षोडशे नव|
द्वादशैव परं विंशाद्वीक्ष्य वर्षान्तरेषु च||११||
वयोबलशरीराणि प्रमाणमभिवर्द्धयेत्|
|१२|
Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12
|
svāṅguṣṭhēna samaṁ mūlē sthaulyēnāgrē kaniṣṭhayā||12||
View original
|
स्वाङ्गुष्ठेन समं मूले स्थौल्येनाग्रे कनिष्ठया||१२||
Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14
adhunā chidradvārēṇa nētrasthaulyapramāṇamadhikamapi darśayannāha - - - - pūrṇē'bdē'ṅgulamādāya tadarddhārddhapravarddhitam|
tryaṅgulaṁ paramaṁ chidraṁ mūlē'grē vahatē tu yat||13||
mudgaṁ māṣaṁ kalāyaṁ ca klinnaṁ karkandhukaṁ kramāt|
|14|
View original
अधुना छिद्रद्वारेण नेत्रस्थौल्यप्रमाणमधिकमपि दर्शयन्नाह - - - - पूर्णेऽब्देऽङ्गुलमादाय तदर्द्धार्द्धप्रवर्द्धितम्|
त्र्यङ्गुलं परमं छिद्रं मूलेऽग्रे वहते तु यत्||१३||
मुद्गं माषं कलायं च क्लिन्नं कर्कन्धुकं क्रमात्|
|१४|
Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15
|
mūlācchidrapramāṇēna prāntē ghaṭitakarṇikam||14||
vartyā'grē pihitaṁ, mūlē yathāsvaṁ hyaṅgulāntaram|
karṇikādvitayaṁ nētrē kuryāt|15|
View original
|
मूलाच्छिद्रप्रमाणेन प्रान्ते घटितकर्णिकम्||१४||
वर्त्याऽग्रे पिहितं, मूले यथास्वं ह्यङ्गुलान्तरम्|
कर्णिकाद्वितयं नेत्रे कुर्यात्|१५|
Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17
ata ēvāha - - - - |
tatra ca yōjayēt||15||
ajāvimahiṣādīnāṁ bastiṁ sumr̥ditaṁ dr̥ḍham|
kaṣāyaraktaṁ niśchidragranthigandhaśiraṁ tanum||16||
grathitaṁ sādhu sūtrēṇa sukhasaṁsthāpyabhēṣajam|
|17|
View original
अत एवाह - - - - |
तत्र च योजयेत्||१५||
अजाविमहिषादीनां बस्तिं सुमृदितं दृढम्|
कषायरक्तं निश्छिद्रग्रन्थिगन्धशिरं तनुम्||१६||
ग्रथितं साधु सूत्रेण सुखसंस्थाप्यभेषजम्|
|१७|
Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17
|
bastyabhāvē'ṅkapādaṁ vānyasēdvāsō'thavā ghanam||17||
View original
|
बस्त्यभावेऽङ्कपादं वान्यसेद्वासोऽथवा घनम्||१७||
Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19
nirūhamātrā prathamē prakuñcō vatsarē param|
prakuñcavr̥ddhiḥ pratyabdaṁ yāvatṣaṭprasr̥tāstataḥ||18||
prasr̥taṁ varddhayēdūrdhvaṁ dvādaśāṣṭādaśasya tu|
āsaptatēridaṁ mānaṁ, daśaiva prasr̥tāḥ param||19||
View original
निरूहमात्रा प्रथमे प्रकुञ्चो वत्सरे परम्|
प्रकुञ्चवृद्धिः प्रत्यब्दं यावत्षट्प्रसृतास्ततः||१८||
प्रसृतं वर्द्धयेदूर्ध्वं द्वादशाष्टादशस्य तु|
आसप्ततेरिदं मानं, दशैव प्रसृताः परम्||१९||
Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20
ēvaṁ sāṁvatsarīkādārabhya yāvadvarṣaśatikastāvannirūhamātrāmabhidhāya, anuvāsanamātrāmadhikr̥tyāha - - - - yathāyathaṁ nirūhasya pādō mātrā'nuvāsanē|
|20|
View original
एवं सांवत्सरीकादारभ्य यावद्वर्षशतिकस्तावन्निरूहमात्रामभिधाय, अनुवासनमात्रामधिकृत्याह - - - - यथायथं निरूहस्य पादो मात्राऽनुवासने|
|२०|
Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24
|
āsthāpyaṁ snēhitaṁ svinnaṁ śuddhaṁ labdhabalaṁ punaḥ||20||
anvāsanārhaṁ vijñāya pūrvamēvānuvāsayēt|
śītē vasantē ca divā rātrau kēcittatō'nyadā||21||
abhyaktasnātamucitātpādahīnaṁ hitaṁ laghu|
asnigdharūkṣamaśitaṁ sānupānaṁ dravādi ca||22||
kr̥tacaṅkramaṇaṁ muktaviṇmūtraṁ śayanē sukhē|
nātyucchritē na cōcchīrṣē saṁviṣṭaṁ vāmapārśvataḥ||23||
saṅkōcya dakṣiṇaṁ sakthi prasārya ca tatō'param|
|24|
View original
|
आस्थाप्यं स्नेहितं स्विन्नं शुद्धं लब्धबलं पुनः||२०||
अन्वासनार्हं विज्ञाय पूर्वमेवानुवासयेत्|
शीते वसन्ते च दिवा रात्रौ केचित्ततोऽन्यदा||२१||
अभ्यक्तस्नातमुचितात्पादहीनं हितं लघु|
अस्निग्धरूक्षमशितं सानुपानं द्रवादि च||२२||
कृतचङ्क्रमणं मुक्तविण्मूत्रं शयने सुखे|
नात्युच्छ्रिते न चोच्छीर्षे संविष्टं वामपार्श्वतः||२३||
सङ्कोच्य दक्षिणं सक्थि प्रसार्य च ततोऽपरम्|
|२४|
Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26
|
athāsya nētraṁ praṇayētsnigdhē snigdhamukhaṁ gudē||24||
ucchvāsya bastērvadanē baddhē hastamakampayan|
pr̥ṣṭhavaṁśaṁ prati tatō nātidrutavilambitam||25||
nātivēgaṁ na vā mandaṁ sakr̥dēva prapīḍayēt|
sāvaśēṣaṁ ca kurvīta vāyuḥ śēṣē hi tiṣṭhati||26||
View original
|
अथास्य नेत्रं प्रणयेत्स्निग्धे स्निग्धमुखं गुदे||२४||
उच्छ्वास्य बस्तेर्वदने बद्धे हस्तमकम्पयन्|
पृष्ठवंशं प्रति ततो नातिद्रुतविलम्बितम्||२५||
नातिवेगं न वा मन्दं सकृदेव प्रपीडयेत्|
सावशेषं च कुर्वीत वायुः शेषे हि तिष्ठति||२६||
Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29
dattē tūttānadēhasya pāṇinā tāḍayētsphijau|
tatpārṣṇibhyāṁ tathā śayyāṁ pādataśca trirutkṣipēt||27||
tataḥ prasāritāṅhgasya sōpadhānasya pārṣṇikē|
āhanyānmuṣṭinā'ṅhgaṁ ca snēhēnābhyajya mardayēt||28||
vēdanārtamiti snēhō na hi śīghraṁ nivartatē|
yōjyaḥ śīghraṁ nivr̥ttē'nyaḥ snēhō'tiṣṭhannakāryakr̥t||29||
View original
दत्ते तूत्तानदेहस्य पाणिना ताडयेत्स्फिजौ|
तत्पार्ष्णिभ्यां तथा शय्यां पादतश्च त्रिरुत्क्षिपेत्||२७||
ततः प्रसारिताङ्ह्गस्य सोपधानस्य पार्ष्णिके|
आहन्यान्मुष्टिनाऽङ्ह्गं च स्नेहेनाभ्यज्य मर्दयेत्||२८||
वेदनार्तमिति स्नेहो न हि शीघ्रं निवर्तते|
योज्यः शीघ्रं निवृत्तेऽन्यः स्नेहोऽतिष्ठन्नकार्यकृत्||२९||
Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30
dīptāgniṁ tvāgatasnēhaṁ sāyāsnē bhōjayēllaghu|
|30|
View original
दीप्ताग्निं त्वागतस्नेहं सायास्ने भोजयेल्लघु|
|३०|
Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31
|
nivr̥ttikālaḥ paramastrayō yāmāstataḥ param||30||
ahōrātramupēkṣēta, parataḥ phalavartibhiḥ|
tīkṣṇairvā bastibhiḥ kuryādyatnaṁ snēhanivr̥ttayē||31||
View original
|
निवृत्तिकालः परमस्त्रयो यामास्ततः परम्||३०||
अहोरात्रमुपेक्षेत, परतः फलवर्तिभिः|
तीक्ष्णैर्वा बस्तिभिः कुर्याद्यत्नं स्नेहनिवृत्तये||३१||
Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33
atiraukṣyādanāgacchanna cējjāḍyādidōṣakr̥t|
upēkṣētaiva hi tatō'dhyuṣitaśca niśāṁ pibēt||32||
prātarnāgaradhānyāmbhaḥ kōṣṇaṁ, kēvalamēva vā|
|33|
View original
अतिरौक्ष्यादनागच्छन्न चेज्जाड्यादिदोषकृत्|
उपेक्षेतैव हि ततोऽध्युषितश्च निशां पिबेत्||३२||
प्रातर्नागरधान्याम्भः कोष्णं, केवलमेव वा|
|३३|
Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34
|
anvāsayēttr̥tīyē'hni pañcamē vā punaśca tam||33||
yathā vā snēhapaktiḥ syādatō'tyulbaṇamārutān|
vyāyāmanityān dīptāgnīn rūkṣāṁśca prativāsaram||34||
View original
|
अन्वासयेत्तृतीयेऽह्नि पञ्चमे वा पुनश्च तम्||३३||
यथा वा स्नेहपक्तिः स्यादतोऽत्युल्बणमारुतान्|
व्यायामनित्यान् दीप्ताग्नीन् रूक्षांश्च प्रतिवासरम्||३४||
Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35
iti snēhaistricaturaiḥ snigdhē srōtōviśuddhayē|
nirūhaṁ śōdhanaṁ yuñjyādasnigdhē snēhanaṁ tanōḥ||35||
View original
इति स्नेहैस्त्रिचतुरैः स्निग्धे स्रोतोविशुद्धये|
निरूहं शोधनं युञ्ज्यादस्निग्धे स्नेहनं तनोः||३५||
Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38
pañcamē'tha tr̥tīyē vā divasē sādhakē śubhē|
madhyāhnē kiñcidāvr̥ttē prayuktē balimaṅgalē||36||
abhyaktasvēditōtsr̥ṣṭamalaṁ nātibubhukṣitam|
avēkṣya puruṣaṁ dōṣabhēṣajādīni cādarāt||37||
bastiṁ prakalpayēdvaidyastadvidyairbahubhiḥ saha|
|38|
View original
पञ्चमेऽथ तृतीये वा दिवसे साधके शुभे|
मध्याह्ने किञ्चिदावृत्ते प्रयुक्ते बलिमङ्गले||३६||
अभ्यक्तस्वेदितोत्सृष्टमलं नातिबुभुक्षितम्|
अवेक्ष्य पुरुषं दोषभेषजादीनि चादरात्||३७||
बस्तिं प्रकल्पयेद्वैद्यस्तद्विद्यैर्बहुभिः सह|
|३८|
Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41
atha nirūhakalpanāmāha - - - - |
kvāthayēdviṁśatipalaṁ dravyasyāṣṭau phalāni ca||38||
tataḥ kvāthāccaturthāṁśaṁ snēhaṁ vātē prakalpayēt|
pittē svasthē ca ṣaṣṭhāṁśamaṣṭamāṁśaṁ kaphē'dhikē||39||
sarvatra cāṣṭamaṁ bhāgaṁ kalkādbhavati vā yathā|
nāsyacchasāndratā bastēḥ palamātraṁ guḍasya ca||40||
madhupaṭvādiśēṣaṁ ca yuktyā|
|41|
View original
अथ निरूहकल्पनामाह - - - - |
क्वाथयेद्विंशतिपलं द्रव्यस्याष्टौ फलानि च||३८||
ततः क्वाथाच्चतुर्थांशं स्नेहं वाते प्रकल्पयेत्|
पित्ते स्वस्थे च षष्ठांशमष्टमांशं कफेऽधिके||३९||
सर्वत्र चाष्टमं भागं कल्काद्भवति वा यथा|
नास्यच्छसान्द्रता बस्तेः पलमात्रं गुडस्य च||४०||
मधुपट्वादिशेषं च युक्त्या|
|४१|
Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43
sarvaṁ tadēkataḥ|
uṣṇāmbukumbhībāṣpēṇa taptaṁ khajasamāhatam||41||
prakṣipya bastau praṇayētpāyau nātyuṣṇaśītalam|
nātisnigdhaṁ na vā rūkṣaṁ nātitīkṣṇaṁ na vā mr̥du||42||
nātyacchasāndraṁ nōnātimātraṁ nāpaṭu nāti ca|
lavaṇaṁ tadvadamlaṁ ca|43|
View original
सर्वं तदेकतः|
उष्णाम्बुकुम्भीबाष्पेण तप्तं खजसमाहतम्||४१||
प्रक्षिप्य बस्तौ प्रणयेत्पायौ नात्युष्णशीतलम्|
नातिस्निग्धं न वा रूक्षं नातितीक्ष्णं न वा मृदु||४२||
नात्यच्छसान्द्रं नोनातिमात्रं नापटु नाति च|
लवणं तद्वदम्लं च|४३|
Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45
sāmpratamanyamatamabhidhattē - - - - paṭhantyanyē tu tadvidaḥ||43||
mātrāṁ tripalikāṁ kr̥ryātsnēhamākṣikayōḥ pr̥thak|
karṣārddhaṁ māṇimanthasya svasthē kalkapaladvayam||44||
sarvadravāṇāṁ śēṣāṇāṁ palāni daśa kalpayēt|
|45|
View original
साम्प्रतमन्यमतमभिधत्ते - - - - पठन्त्यन्ये तु तद्विदः||४३||
मात्रां त्रिपलिकां कृर्यात्स्नेहमाक्षिकयोः पृथक्|
कर्षार्द्धं माणिमन्थस्य स्वस्थे कल्कपलद्वयम्||४४||
सर्वद्रवाणां शेषाणां पलानि दश कल्पयेत्|
|४५|
Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46
samprati nirūhāvayavānāṁ mākṣikādīnāṁ saṁyōjanavidhimāha - - - - |
mākṣikaṁ lavaṇaṁ snēhaṁ kalkaṁ kvāthamiti kramāt||45||
āvapēta nirūhāṇāmēṣa saṁyōjanē vidhiḥ|
|46|
View original
सम्प्रति निरूहावयवानां माक्षिकादीनां संयोजनविधिमाह - - - - |
माक्षिकं लवणं स्नेहं कल्कं क्वाथमिति क्रमात्||४५||
आवपेत निरूहाणामेष संयोजने विधिः|
|४६|
Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47
|
uttānō dattamātrē tu nirūhē tanmanā bhavēt||46||
kr̥tōpadhānaḥ sañjātavēgaścōtkaṭakaḥ sr̥jēt|
|47|
View original
|
उत्तानो दत्तमात्रे तु निरूहे तन्मना भवेत्||४६||
कृतोपधानः सञ्जातवेगश्चोत्कटकः सृजेत्|
|४७|
Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49
|
āgatau paramaḥ kālō muhūrtō mr̥tyavē param||47||
tatrānulōmikaṁ snēhakṣāramūtrāmlakalpitam|
tvaritaṁ snigdhatīkṣṇōṣṇaṁ bastimanyaṁ prapīḍayēt||48||
vidadyātphalavartiṁ vā svēdanōtrāsanādi ca|
|49|
View original
|
आगतौ परमः कालो मुहूर्तो मृत्यवे परम्||४७||
तत्रानुलोमिकं स्नेहक्षारमूत्राम्लकल्पितम्|
त्वरितं स्निग्धतीक्ष्णोष्णं बस्तिमन्यं प्रपीडयेत्||४८||
विदद्यात्फलवर्तिं वा स्वेदनोत्रासनादि च|
|४९|
Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50
|
svayamēva nivr̥ttē tu dvitīyō bastiriṣyatē||49||
tr̥tīyō'pi caturthō'pi yāvadvā sunirūḍhatā|
|50|
View original
|
स्वयमेव निवृत्ते तु द्वितीयो बस्तिरिष्यते||४९||
तृतीयोऽपि चतुर्थोऽपि यावद्वा सुनिरूढता|
|५०|
Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50
kāni punaḥ samyaṅnirūḍhaliṅgāni ? ityāha - - - - |
viriktavacca yōgādīnvidyāt|50|
View original
कानि पुनः सम्यङ्निरूढलिङ्गानि ? इत्याह - - - - |
विरिक्तवच्च योगादीन्विद्यात्|५०|
Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51
|
yōgē tu bhōjayēt||50||
kōṣṇēna vāriṇā snātaṁ tanudhanvarasaudanam|
|51|
View original
|
योगे तु भोजयेत्||५०||
कोष्णेन वारिणा स्नातं तनुधन्वरसौदनम्|
|५१|
Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52
|
vikārā yē nirūḍhasya bhavanti pracalairmalaiḥ||51||
tē sukhōṣṇāmbusiktasya yānti bhuktavataḥ śamam|
|52|
View original
|
विकारा ये निरूढस्य भवन्ति प्रचलैर्मलैः||५१||
ते सुखोष्णाम्बुसिक्तस्य यान्ति भुक्तवतः शमम्|
|५२|
Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52
|
atha vātārditaṁ bhūyaḥ sadya ēvānuvāsayēt||52||
View original
|
अथ वातार्दितं भूयः सद्य एवानुवासयेत्||५२||
Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53
samyagghīnātiyōgāśca tasya syuḥ snēhapītavat|
|53|
View original
सम्यग्घीनातियोगाश्च तस्य स्युः स्नेहपीतवत्|
|५३|
Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54
anyadapyanuvāsanasya samyagyōgalakṣaṇamāha - - - - |
kiñcitkālaṁ sthitō yaśca sapurīṣō nivartatē||53||
sānulōmānilaḥ snēhastatsiddhamanuvāsanam|
|54|
View original
अन्यदप्यनुवासनस्य सम्यग्योगलक्षणमाह - - - - |
किञ्चित्कालं स्थितो यश्च सपुरीषो निवर्तते||५३||
सानुलोमानिलः स्नेहस्तत्सिद्धमनुवासनम्|
|५४|
Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55
|
ēkaṁ trīn vā balāsē tu snēhabastīn prakalpayēt||54||
pañca vā sapta vā pittē, navaikādaśa vā'nilē|
punastatō'pyayugmāṁstu punarāsthāpanaṁ tataḥ||55||
View original
|
एकं त्रीन् वा बलासे तु स्नेहबस्तीन् प्रकल्पयेत्||५४||
पञ्च वा सप्त वा पित्ते, नवैकादश वाऽनिले|
पुनस्ततोऽप्ययुग्मांस्तु पुनरास्थापनं ततः||५५||
Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56
kaphapittānilēṣvannaṁ yūṣakṣīrarasaiḥ kramāt|
|56|
View original
कफपित्तानिलेष्वन्नं यूषक्षीररसैः क्रमात्|
|५६|
Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57
|
vātaghnauṣadhaniṣkvāthatrivr̥tāsaindhavairyutaḥ||56||
bastirēkō'nilē snigdhaḥ svādvamlōṣṇō rasānvitaḥ|
|57|
View original
|
वातघ्नौषधनिष्क्वाथत्रिवृतासैन्धवैर्युतः||५६||
बस्तिरेकोऽनिले स्निग्धः स्वाद्वम्लोष्णो रसान्वितः|
|५७|
Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58
|
nyagrōdhādigaṇakvāthapadmakādisitāyutau||57||
pittē svāduhimau sājyakṣīrēkṣurasamākṣikau|
|58|
View original
|
न्यग्रोधादिगणक्वाथपद्मकादिसितायुतौ||५७||
पित्ते स्वादुहिमौ साज्यक्षीरेक्षुरसमाक्षिकौ|
|५८|
Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59
|
āragvadhādiniṣkvāthavatsakādiyutāstrayaḥ||58||
rūkṣāḥ sakṣaudragōmūtrāstīkṣṇōṣṇakaṭukāḥ kaphē|
|59|
View original
|
आरग्वधादिनिष्क्वाथवत्सकादियुतास्त्रयः||५८||
रूक्षाः सक्षौद्रगोमूत्रास्तीक्ष्णोष्णकटुकाः कफे|
|५९|
Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59
|
trayastē sannipātē'pi dōṣān ghnanti yataḥ kramāt||59||
View original
|
त्रयस्ते सन्निपातेऽपि दोषान् घ्नन्ति यतः क्रमात्||५९||
Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60
tribhyaḥ paraṁ bastimatō nēcchantyanyē cikitsakāḥ|
na hi dōṣaścaturthō'sti punardīyēta yaṁ prati||60||
View original
त्रिभ्यः परं बस्तिमतो नेच्छन्त्यन्ये चिकित्सकाः|
न हि दोषश्चतुर्थोऽस्ति पुनर्दीयेत यं प्रति||६०||
Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61
utklēśanaṁ śuddhikaraṁ dōṣāṇāṁ śamanaṁ kramāt|
tridhaiva kalpayēdvastimityanyē'pi pracakṣatē||61||
View original
उत्क्लेशनं शुद्धिकरं दोषाणां शमनं क्रमात्|
त्रिधैव कल्पयेद्वस्तिमित्यन्येऽपि प्रचक्षते||६१||
Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62
|
tatra kiṁ kriyatām ? ityāha - - - -] dōṣauṣadhādibalataḥ sarvamētatpramāṇayēt|
|62|
View original
|
तत्र किं क्रियताम् ? इत्याह - - - -] दोषौषधादिबलतः सर्वमेतत्प्रमाणयेत्|
|६२|
Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62
atha sarvamatānugrāhi svamatamāha - - - - |
samyaṅnirūḍhaliṅgaṁ tu nāsambhāvya nivartayēt||62||
View original
अथ सर्वमतानुग्राहि स्वमतमाह - - - - |
सम्यङ्निरूढलिङ्गं तु नासम्भाव्य निवर्तयेत्||६२||
Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63
idānīṁ karmakālayōgākhyān bastiviśēṣānāha - - - - prāksnēha ēkaḥ pañcāntē dvādaśāsthāpanāni ca|
sānvāsanāni karmaivaṁ bastayastriṁśadīritāḥ||63||
View original
इदानीं कर्मकालयोगाख्यान् बस्तिविशेषानाह - - - - प्राक्स्नेह एकः पञ्चान्ते द्वादशास्थापनानि च|
सान्वासनानि कर्मैवं बस्तयस्त्रिंशदीरिताः||६३||
Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64
kālaḥ pañcadaśaikō'tra prāk snēhō'ntē trayastathā|
ṣaṭ pañcabastyantaritāḥ|64|
View original
कालः पञ्चदशैकोऽत्र प्राक् स्नेहोऽन्ते त्रयस्तथा|
षट् पञ्चबस्त्यन्तरिताः|६४|
Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65
|
yōgō'ṣṭau bastayō'tra tu||64||
trayō nirūhāḥ snēhāśca snēhāvādyantayōrubhau|
|65|
View original
|
योगोऽष्टौ बस्तयोऽत्र तु||६४||
त्रयो निरूहाः स्नेहाश्च स्नेहावाद्यन्तयोरुभौ|
|६५|
Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66
|
snēhabastiṁ nirūhaṁ vā naikamēvāti śīlayēt||65||
utklēśāgnivadhau snēhānnirūhānmarutō bhayam|
|66|
View original
|
स्नेहबस्तिं निरूहं वा नैकमेवाति शीलयेत्||६५||
उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहान्मरुतो भयम्|
|६६|
Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66
|
tasmānnirūḍhaḥ snēhyaḥ syānnirūhyaścānuvāsitaḥ||66||
View original
|
तस्मान्निरूढः स्नेह्यः स्यान्निरूह्यश्चानुवासितः||६६||
Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67
snēhaśōdhanayuktyaivaṁ bastikarma tridōṣajit|
|67|
View original
स्नेहशोधनयुक्त्यैवं बस्तिकर्म त्रिदोषजित्|
|६७|
Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68
adhunā mātrābastiṁ lakṣayati - - - - |
hrasvayā snēhapānasya mātrayā yōjitaḥ samaḥ||67||
mātrābastiḥ smr̥taḥ snēhaḥ|
|68|
View original
अधुना मात्राबस्तिं लक्षयति - - - - |
ह्रस्वया स्नेहपानस्य मात्रया योजितः समः||६७||
मात्राबस्तिः स्मृतः स्नेहः|
|६८|
Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69
śīlanīyaḥ sadā ca saḥ|
bālavr̥ddhādhvabhārastrīvyāyāmāsaktacintakaiḥ||68||
vātabhagnābalālpāgninr̥pēśvarasukhātmabhiḥ|
dōṣaghnō niṣparīhārō balyaḥ sr̥ṣṭamalaḥ sukhaḥ||69||
View original
शीलनीयः सदा च सः|
बालवृद्धाध्वभारस्त्रीव्यायामासक्तचिन्तकैः||६८||
वातभग्नाबलाल्पाग्निनृपेश्वरसुखात्मभिः|
दोषघ्नो निष्परीहारो बल्यः सृष्टमलः सुखः||६९||
Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70
bastau rōgēṣu nārīṇāṁ yōnigarbhāśayēṣu ca|
dvitrāsthāpanaśuddhēbhyō vidadhyādbastimuttaram||70||
View original
बस्तौ रोगेषु नारीणां योनिगर्भाशयेषु च|
द्वित्रास्थापनशुद्धेभ्यो विदध्याद्बस्तिमुत्तरम्||७०||
Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72
atha nētrasya parimāṇamāha - - - - āturāṅgulamānēna tannētraṁ dvādaśāṅgulam|
vr̥ttaṁ gōpucchavanmūlamadhyayōḥ kr̥takarṇikam||71||
siddhārthakapravēśāgraṁ ślakṣṇaṁ hēmādisambhavam|
kundāśvamārasumanaḥpuṣpavr̥ntōpamaṁ dr̥ḍham||72||
View original
अथ नेत्रस्य परिमाणमाह - - - - आतुराङ्गुलमानेन तन्नेत्रं द्वादशाङ्गुलम्|
वृत्तं गोपुच्छवन्मूलमध्ययोः कृतकर्णिकम्||७१||
सिद्धार्थकप्रवेशाग्रं श्लक्ष्णं हेमादिसम्भवम्|
कुन्दाश्वमारसुमनःपुष्पवृन्तोपमं दृढम्||७२||
Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73
tasya bastirmr̥dulaghurmātrā śuktirvikalpya vā|
|73|
View original
तस्य बस्तिर्मृदुलघुर्मात्रा शुक्तिर्विकल्प्य वा|
|७३|
Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76
|
atha snātāśitasyāsya snēhabastividhānataḥ||73||
r̥jōḥ sukhōpaviṣṭasya pīṭhē jānusamē mr̥dau|
hr̥ṣṭē mēḍhrē sthitē carjau śanaiḥ srōtōviśuddhayē||74||
sūkṣmāṁ śalākāṁ praṇayēttayā śuddhē'nusēvani|
āmēhanāntaṁ nētraṁ ca niṣkampaṁ gudavattataḥ||75||
pīḍitē'ntargatē snēhē snēhabastikramō hitaḥ|
|76|
View original
|
अथ स्नाताशितस्यास्य स्नेहबस्तिविधानतः||७३||
ऋजोः सुखोपविष्टस्य पीठे जानुसमे मृदौ|
हृष्टे मेढ्रे स्थिते चर्जौ शनैः स्रोतोविशुद्धये||७४||
सूक्ष्मां शलाकां प्रणयेत्तया शुद्धेऽनुसेवनि|
आमेहनान्तं नेत्रं च निष्कम्पं गुदवत्ततः||७५||
पीडितेऽन्तर्गते स्नेहे स्नेहबस्तिक्रमो हितः|
|७६|
Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77
|
bastīnanēna vidhinā dadyāttrīṁścaturō'pi vā||76||
anuvāsanavacchēṣaṁ sarvamēvāsya cintayēt|
|77|
View original
|
बस्तीननेन विधिना दद्यात्त्रींश्चतुरोऽपि वा||७६||
अनुवासनवच्छेषं सर्वमेवास्य चिन्तयेत्|
|७७|
Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78
ēvam puruṣāṇāmuttarabastividhānamuktvā strīṇāṁ vakti - - - - |
strīṇāmārtavakālē tu yōnirgr̥hṇātyapāvr̥tēḥ||77||
vidadhīta tadā tasmādanr̥tāvapi cātyatē|
yōnivibhraṁśaśūlēṣu yōnivyāpadyasr̥gdarē||78||
View original
एवम् पुरुषाणामुत्तरबस्तिविधानमुक्त्वा स्त्रीणां वक्ति - - - - |
स्त्रीणामार्तवकाले तु योनिर्गृह्णात्यपावृतेः||७७||
विदधीत तदा तस्मादनृतावपि चात्यते|
योनिविभ्रंशशूलेषु योनिव्यापद्यसृग्दरे||७८||
Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80
athātra tu nētrasya pramāṇamāha - - - - nētraṁ daśāṅgulaṁ mudgapravēśaṁ caturaṅulam|
apatyamārgē yōjyaṁ syād hyaṅgulaṁ mūtravartmani||79||
mūtrakr̥cchravikārēṣu, bālānāṁ tvēkamaṅgulam|
|80|
View original
अथात्र तु नेत्रस्य प्रमाणमाह - - - - नेत्रं दशाङ्गुलं मुद्गप्रवेशं चतुरङुलम्|
अपत्यमार्गे योज्यं स्याद् ह्यङ्गुलं मूत्रवर्त्मनि||७९||
मूत्रकृच्छ्रविकारेषु, बालानां त्वेकमङ्गुलम्|
|८०|
Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80
|
prakuñcō madhyamā mātrā. bālānāṁ śuktirēva tu||80||
View original
|
प्रकुञ्चो मध्यमा मात्रा. बालानां शुक्तिरेव तु||८०||
Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82
adhunōttarabastyavasthānaṁ trividhāyā api striyā vadati - - - - uttānāyāḥ śayānāyāḥ samyak saṅkōcya sakthinī|
ūrdhvajānvāstricaturānahōrātrēṇa yōjayēt||81||
bastīṁstrirātramēvaṁ ca snēhamātrāṁ vivarddhayan|
tryahamēva ca viśrabhya praṇidadhyātpunastryaham||82||
View original
अधुनोत्तरबस्त्यवस्थानं त्रिविधाया अपि स्त्रिया वदति - - - - उत्तानायाः शयानायाः सम्यक् सङ्कोच्य सक्थिनी|
ऊर्ध्वजान्वास्त्रिचतुरानहोरात्रेण योजयेत्||८१||
बस्तींस्त्रिरात्रमेवं च स्नेहमात्रां विवर्द्धयन्|
त्र्यहमेव च विश्रभ्य प्रणिदध्यात्पुनस्त्र्यहम्||८२||
Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83
yuktyōktamēvāmumarthaṁ saṅkṣēpasaṅgrahārthaṁ punarāha - - - - pakṣādvirēkō vamitē tataḥ pakṣānnirūhaṇam|
sadyō nirūḍhaścānvāsyaḥ saptarātrādvirēcitaḥ||83||
View original
युक्त्योक्तमेवामुमर्थं सङ्क्षेपसङ्ग्रहार्थं पुनराह - - - - पक्षाद्विरेको वमिते ततः पक्षान्निरूहणम्|
सद्यो निरूढश्चान्वास्यः सप्तरात्राद्विरेचितः||८३||
Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84
nanu, dōṣāṇāṁ dhātūnāṁ ca snēhasvēdābhyāmēkalōlībhāvāt kathaṁ bastirdōṣānēva nirharēt na dhātūn ? ityētaccōdyaṁ dr̥ṣṭāntadvārēṇa parijihīrṣuridamāha - - - - yathā kusumbhādiyutāttōyādrāgaṁ harētpaṭaḥ|
tathā dravīkr̥tāddēhādbastirnirharatē malān||84||
View original
ननु, दोषाणां धातूनां च स्नेहस्वेदाभ्यामेकलोलीभावात् कथं बस्तिर्दोषानेव निर्हरेत् न धातून् ? इत्येतच्चोद्यं दृष्टान्तद्वारेण परिजिहीर्षुरिदमाह - - - - यथा कुसुम्भादियुतात्तोयाद्रागं हरेत्पटः|
तथा द्रवीकृताद्देहाद्बस्तिर्निर्हरते मलान्||८४||
Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87
adhunā vāyōḥ svarūpaṁ prathayan bastiṁ ślāghayannāha - - - - śākhāgatāḥ kōṣṭhagatāśca rōgā marmōrdhvasarvāvayavāṅgajāśca|
yē santi tēṣāṁ na tu kaścidanyō vāyōḥ paraṁ janmani hēturasti||85||
viṭślēṣmapittādimalōccayānāṁ vikṣēpasaṁhārakaraḥ sa yasmāt|
tasyātivr̥ddhaṁsya śamāya nyāya- dbastērvinā bhēṣajamasti kiñcit||86||
tasmāccikitsārddha iti pradiṣṭaḥ kr̥tsnā cikitsā'pi ca bastirēkaiḥ|
|87|
View original
अधुना वायोः स्वरूपं प्रथयन् बस्तिं श्लाघयन्नाह - - - - शाखागताः कोष्ठगताश्च रोगा मर्मोर्ध्वसर्वावयवाङ्गजाश्च|
ये सन्ति तेषां न तु कश्चिदन्यो वायोः परं जन्मनि हेतुरस्ति||८५||
विट्श्लेष्मपित्तादिमलोच्चयानां विक्षेपसंहारकरः स यस्मात्|
तस्यातिवृद्धंस्य शमाय न्याय- द्बस्तेर्विना भेषजमस्ति किञ्चित्||८६||
तस्माच्चिकित्सार्द्ध इति प्रदिष्टः कृत्स्ना चिकित्साऽपि च बस्तिरेकैः|
|८७|
Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19
|
tathā nijāgantuvikārakāri- raktauṣadhatvēna śirāvyadhō'pi||87||
iti śrī vaidyapatisiṁhaguptasūnuśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē bastividhirnāmaikōnaviṁtitamō'dhyāyaḥ||19||
View original
|
तथा निजागन्तुविकारकारि- रक्तौषधत्वेन शिराव्यधोऽपि||८७||
इति श्री वैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने बस्तिविधिर्नामैकोनविंतितमोऽध्यायः||१९||