19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ಮಲಹರಣಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಉಕ್ತಃ| ಬಸ್ತಿನಾಽಪಿ ಮಲೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯತ ಇತಿ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೇರನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವಿಧೇರುಪದೇಶೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

ಮಲಹರಣಾರ್ಥಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಉಕ್ತಃ| ಬಸ್ತಿನಾಽಪಿ ಮಲೋ ನಿರ್ಹ್ರಿಯತ ಇತಿ ವಮನವಿರೇಚನವಿಧೇರನನ್ತರಂ ಬಸ್ತಿವಿಧೇರುಪದೇಶೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ಬಸ್ತಿವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ|೨|

ಸ೦-ಬಸ್ತಿನಾ ದೀಯತ ಇತ್ ಬಸ್ತಿಃ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

ವಾತೋಲ್ಬಣೇಷು ದೋಷೇಷು ವಾತೇ ವಾ ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ| ಉಪಕ್ರಮಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸೋಽಗ್ರಣೀಸ್ತ್ರಿವಿಧಸ್ತು ಸಃ||೧|| ನಿರೂಹೋಽನ್ವಾಸನಂ ಬಸ್ತಿರುತ್ತರಃ| |೨|

ಸ೦-ವಾತ ಉಲ್ಬಣಃ-ಅಧಿಕೋ, ಯೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ತೇಷು ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ| ಆಚಾರ್ಯೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ತತ್ರ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಣ್ಯಥವಾ ಕೇವಲೇ ವಾಯೌ ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ| ಉಪಕ್ರಮಾಣಾಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನಾಂ, ಸರ್ವೇಷಾಂ ಸಃ-ಬಸ್ತಿಃ, ಅಗ್ರಣೀಃ-ಪ್ರಧಾನತಮಃ| ಸ ಚ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ| ತದೇವ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮಾಹ-ನಿರೂಹೋಽನ್ವಾಸನಂ ಬಸ್ತಿರುತ್ತರ ಇತಿ| ಗುದಾದುತ್ತರೇಣ ಮಾರ್ಗೇಣ ಮೇಢ್ರಾದಿನಾ ದೀಯತ ಇತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿಃ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

ತೇನ ಸಾಧಯೇತ್| ಗುಲ್ಮಾನಾಹಖುಡಪ್ಲೀಹಶುದ್ಧಾತೀಸಾರಶೂಲಿನಃ||೨|| ಜೀರ್ಣಜ್ವರಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶುಕ್ರಾನಿಲಮಲಗ್ರಹಾನ್| ವರ್ಧ್ಮಾಶ್ಮರೀರಜೋನಾಶಾನ್ ದಾರುಣಾಂಶ್ಚಾನಿಲಾಮಯಾನ್||೩||

ಸ೦-ತೇನೇತ್ಯನೇನ ನಿರೂಹಃ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| ಕಥಮಿತಿ ಚೇತ್ ? ಬ್ರೂಮಃ| "ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತು" ಇತ್ಯಧೀತೇ| ತತ್ರ ಕೇ ನಿರೂಹ್ಯಾ ಇತ್ಯಾಧಿಗತೇ ಸತಿ, ಅನಿರೂಹ್ಯಾಃ ಪುನರಿಮೇ ಇತಿ ವಕ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಅಪಿ ಚ, "ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಏವ ಚಾನ್ವಾಸ್ಯಾಃ" ಇತಿ ಪಠತಿ| ಕೇ ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಇತಿ ನಾಧಿಗಮ್ಯೇತ ಯದೀಹ ನಿರೂಹೋ ನ ಪರಾಮೃಶ್ಯೇತ| ತಸ್ಮಾತ್ತೇನೇತ್ಯನೇನ ನಿರೂಹಸ್ಯ ಗ್ರಹಣಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್| ತೇನ-ನಿರೂಹೇಣ, ಗುಲ್ಮಾದೀಂಸ್ತಥಾ ಜೀರ್ಣಜ್ವರಾದೀನ್ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನ್ ವಾತರೋಗಾಶ್ಚಂ ಸಾಧಯೇತ್-ಉಪಕ್ರಮೇತ್| ಗುಲ್ಮಾದೀನಾಂ ಶೂಲಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವೇನೀ ಕಾರ್ಯೌ| ಶುಕ್ರಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶುಕ್ರಗ್ರಹೋ-ರೇತೋವಿಬನ್ಧಃ| ಅನಿಲಗ್ರಹೋ-ವಾಯೋರಸಞ್ಚಾರಃ| ಮಲಗ್ರಹೋ-ಮೂತ್ರವಿಶೋರ್ವಿಬನ್ಧಃ| ರಜೋನಾಶಃ-ಸ್ತ್ರಿಯಾಃ ಪುಷ್ಪವಿನಾಶಃ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ್ವತಿಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಕ್ಷತೋರಸ್ಕೋ ಭೃಶಂ ಕೃಶಃ| ಆಮಾತಿಸಾರೀ ವಮಿಮಾನ್ ಸಂಶುದ್ಧೋ ದತ್ತನಾವನಃ||೪|| ಶ್ವಾಸಕಾಸಪ್ರಸೇಕಾರ್ಶೋಹಿಧ್ಮಾಧ್ಮಾನಾಲ್ಪವಹ್ನಯಃ| ಶೂನಪಾಯುಃ ಕೃತಹಾರೋ ಬದ್ಧಚ್ಛಿದ್ರೋದಕೋದರೀ||೫|| ಕುಷ್ಠೀ ಚ ಮಧುಮೇಹೀ ಚ ಮಾಸಾನ್ ಸಪ್ತ ಚ ಗರ್ಭಿಣೀ| |೬|

ಸ೦-ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಸಪ್ತಮಮಾಸಗರ್ಭಿಣ್ಯನ್ತಾ ಅನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ-ಅನಿರೂಹ್ಯಾಃ| ವಮಿಮಾನ್-ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದಿಃ| ಬದ್ಧಾದೀನಾಮುದರೇಣ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತತ ಇನಿರ್ಮತ್ವರ್ಥೀಯಃ| ಶುದ್ಧಾತಿಸಾರಿಣ ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಇತ್ಯನೇನೈವಾಮಾತಿಸಾರಿಣೋಽನಾಸ್ಥಾಪ್ಯತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಪುನರ್ವಚನಂ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್, ತೇನಾಮಾತಿಸಾರಿಣೋ ನ ಕಥಞ್ಚಿದಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಇತಿ| ತತ್ರಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ನಿರೂಹಃ ಶ್ವಯಥುಮುದರಂ ಚ ಜನಯೇತ್| ಕ್ಷತೋರಸ್ಕಕೃಶಯೋಃ ಕ್ಷೋಭವ್ಯಾಪನ್ನಂ ಶರೀರಮಾಶು ಪೀಡಯೇತ್| ಆಮಾತಿಸಾರಿಣೋ ದೋಷಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗನಿರ್ಹರಣಾದ್ದೇಹಸ್ಯ ಕ್ಷೋಭಾದತಿಪೀಡಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪ್ರಸಕ್ತಚ್ಛರ್ದಿಷೋ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ನಿರೂಹಮೂರ್ಧ್ವಂ ನಯೇತ್| ಕೃತವಮನವಿರೇಕಯೋಸ್ತು ರಿಕ್ತಂ ದೇಹಂ ಕ್ಷತಂ ಕ್ಷಾರ ಇವ ದಹೇತ್| ಕೃತನಸ್ಯಸ್ಯ ವಿವೃತೋರ್ಧ್ವಸ್ರೋತಸ್ತಯಾ ವಿಭ್ರಂಶಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಶ್ವಾಸಾದೀನಾಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟದೋಷತ್ವಾನ್ನಿರೂಹ ಊರ್ಧ್ವಂ ವ್ರಜೇತ್| ಅರ್ಶಃಪ್ರಭೃತೀನಾಂ ಭೃಶತರಮಾಧ್ಮಾನಂ ಮೃತ್ಯುರ್ತ್ವಾ ಸ್ಯಾತ್| ಅಲ್ಪಾಗ್ನ್ಯಾದೀನಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯಾದೀನಾವಹೇತ್| ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ಏವ ದೋಷಾಃ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಾ ಏವ ಚಾನ್ವಾಸ್ಯಾ ವಿಶೇಷಾದತಿವಹ್ನಯಃ||೬|| ರೂಕ್ಷಾಃ ಕೇವಲವಾತಾರ್ತಾಃ| |೭|

ಸ೦-ಯ ಏವಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತ ಏವಾನುವಾಸ್ಯಾಃ| ಆಙ್ಪೂರ್ವಾತ್ತಿಷ್ಠತೇರ್ಣಿಜನ್ತಾದನುಪೂರ್ವಾಚ್ಚ ವಸತೇರರ್ಹಾರ್ಥೇ ಣ್ಯತ್| ವಿಶೇಷೇಣಾತಿವಹ್ನ್ಯಾದಯೋಽನುವಾಸ್ಯಾಃ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

ನಾನುವಾಸ್ಯಾಸ್ತ ಏವ ಚ| ಯೇಽನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಸ್ತಥಾ ಪಾಣ್ಡುಕಾಮಲಾಮೇಹಪೀನಸಾಃ||೭|| ನಿರನ್ನಪ್ಲೀಹವಿಡ್ಭೇದಿಗುರುಕೋಷ್ಠಕಫೋದರಾಃ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭೃಶಸ್ಥೂಲಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಾಢ್ಯಮಾರುತಾಃ||೮|| ಪೀತೇ ವಿಷೇ ಗರೇಽಪಚ್ಯಾಂ ಶ್ಲೀಪದೀ ಗಲಗಣ್ಡವಾನ್| |೯|

ಸ೦-ತ ಏವ ಚೇತಿ ಯೇಽನಾಸ್ಥಾಪ್ಯಾಃ-ಅನಿರೂಹ್ಯಾಃ, ತೇ ಚಾಪಿ ನಾನುವಾಸ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾದಯೋ ನಾನುವಾಸನಾರ್ಹಾಃ| ಏತೇಷಾಂ ಹಿ ದೋಷಾನುತ್ಕ್ಲೇಶ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರುದರಂ ಜನಯೇತ್| ನಿರನ್ನಸ್ಯಾನುವಾಸನಾತ್ ಸ್ನೇಹವಿಪತ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ-"ಅಭುಕ್ತದತ್ತಸ್ಯ ತಥಾ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿರ್ವಿಪದ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ಪ್ಲೀಹಾದೀನಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಜಾಡ್ಯಾದೀನಾವಹೇತ್| ಕೃಮಿಕೋಷ್ಠಸ್ಯಾನುವಾಸನಾದಯಃ ಪೂರ್ವಮನಿರ್ಹೃತೈಃ ಕೃಮಿಭಿರಥವಾಽತಿಬಹುತ್ವಾದ್ದೋಷಾಪನಿಃಸರಣೇನ ಹೃದಯಮತಿಕರ್ಷದ್ಭಿಶ್ಚ್ಛರ್ದಿಂ ಕುರ್ಯುಃ| ಆಢ್ಯಮಾರುತಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ದೋಷಾನಿರ್ಹರಣಾದಾಮಯವೃದ್ಧಿಃ| ಪೀತೇ ವಿಷೇ ಗರೇ ಚ ನಾನುವಾಸ್ಯಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅಪಚೀ-ಉತ್ತರೇ (ಅ. ೨೯|೨೫) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಶ್ಲೀಪದೀತೀನಿಃ, ಗಲಗಣ್ಡವಾನಿತಿ ಮತುಪ್| ಅಪಚ್ಯಾದಯೋ ನಾನುವಾಸ್ಯಾ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೮) - "ಅಭುಕ್ತೇ ರಿಕ್ತಕೋಷ್ಠಸ್ಯ ಪ್ರಯುಕ್ತಮನುವಾಸನಮ್| ಸರದೂರಗಸೂಕ್ಷ್ಮತ್ವೈಃ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೂರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|| ತೇನ ವಾಯೋರ್ಜಯೋ ನ ಸ್ಯಾದ್ವಾತಧಾಮನ್ಯತಿಷ್ಠತಾ| ಕಾಯಾಗ್ನೇರಾಶು ನಾಶಶ್ಚ ವಿಶೇಷಾದನಿರ್ವರ್ತಿನಾ|| ಸ್ನೇಹಃ ಸದ್ಯೋಽಶಿತಾಹಾರರುದ್ಧೇ ತ್ವಾಮಾಶಯೇಽನಿಲಮ್| ಪಕ್ವಸ್ಥಂ ಹನ್ತಿ ಪಕ್ವಸ್ಥಶ್ಚ್ಯವತೇ ಚಾನ್ನಪಾಕತಃ|| ನಿರೂಹಶ್ಚ ಸಮೀರಶ್ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗಾವುಭಾವಪಿ| ತಾವನ್ನಮೂರ್ಚ್ಛಿತೌ ತೀಕ್ಷ್ಣಾವಧೋಽನ್ನನ ಸಹಾಗತೌ|| ಊರ್ಧ್ವಂ ವಾ ಶಕೃತಾ ಸಾರ್ದ್ಧಂ ಸಂಸ್ಥಿತೌ ಕೋಷ್ಠ ಏವ ವಾ| ಸಮಲಾಹಾರವಿಷ್ಟಬ್ಧೌ ಹರೇತಾಮಾಶು ಜೀವಿತಮ್|| ಭುಕ್ತವಾನನುವಾಸ್ಯೋಽಸ್ಮಾನ್ನ ನಿರೂಹ್ಯೋಽತ್ರ ಭುಕ್ತವಾನ್|" ಇತಿ|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| ನಿರೂಹಾನ್ವಾಸನಯೋರ್ಯನ್ತ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ - ] - - - | ತಯೋಸ್ತು ನೇತ್ರಂ ಹೇಮಾದಿಧಾತುದಾರ್ವಸ್ಥಿವೇಣುಜಮ್||೯|| ಗೋಪುಚ್ಛಾಕಾರಮಚ್ಛಿದ್ರಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣರ್ಜು ಗುಲಿಕಾಮುಖಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ತಯೋಃ-ನಿರೂಹಾನ್ವಾಸನಯೋರ್ನೇತ್ರಂ ಭವತಿ| ನೀಯತೇ-ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಸ್ನೇಹಕಲ್ಕಾದ್ಯಪಾನಮಿತಿ ನೇತ್ರಮ್| ನೇತ್ರೇತಿ "ದಾಮ್ನೀಶಸ" ಇತಿ ಣೇಃ ಷ್ಟ್ರನ್ಽಽಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ನೇತ್ರಮ್ ? ಹೇಮಾದೀತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರೇ| ತೇನ ರೂಪ್ಯರೀತಿಕಾಯಃಕಾಂಸ್ಯತ್ರಪುಸೀಸಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಹೇಮಾದಯಶ್ಚ ತೇ ಧಾತವಶ್ಚೇತಿ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ| ದಾರು-ಶಿಂಶಿಪಾದಿಕಾಷ್ಠಮ್, ಅಸ್ಥಿ-ಗಜಾದೇಃ, ವೇಣುಃ-ವಂಶಃ, ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏಭ್ಯೋ ಜಾತಂ ತಯೋಃ-ನಿರೂಹಾನ್ವಾಸನಯೋಃ, ನೇತ್ರಂ ಭವತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಗೋಪುಚ್ಛಾಕಾರಮ್, ಗೋಪುಚ್ಛ ಇವಾಕಾರೋ ಯಸ್ಯ ತತ್| ತಥಾ, ಅಚ್ಛಿದ್ರಂ-ನಿರ್ವಿವರಮ್| ತಥಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ-ಕೋಮಲಮ್| ತಥಾ, ಋಜು-ಅವಕ್ರಮ್| ಗುಲಿಕಾಸದೃಶಮತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರಂ ಮುಖಂ ಯಸ್ಯ ತದೇವಮ್|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

ಅಥಾಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ - - - - | ಊನೇಽಬ್ದೇ ಪಞ್ಚ, ಪೂರ್ಣೇಽಸ್ಮಿನ್ನಾಸಪ್ತಭ್ಯೋಽಙ್ಗುಲಾನಿ ಷಟ್||೧೦|| ಸಪ್ತಮೇ ಸಪ್ತ, ತಾನ್ಯಷ್ಟೌ ದ್ವಾದಶೇ, ಷೋಡಶೇ ನವ| ದ್ವಾದಶೈವ ಪರಂ ವಿಂಶಾದ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ವರ್ಷಾನ್ತರೇಷು ಚ||೧೧|| ವಯೋಬಲಶರೀರಾಣಿ ಪ್ರಮಾಣಮಭಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್| |೧೨|

ಸ೦-ಷಣ್ಮಾಸೇ ಬಾಲೇಽಧಿಕೇ ವಾ ಅಪೂರ್ಣವರ್ಷೇ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಪಞ್ಚಾಙ್ಗುಲಾನಿ| ಆತುರಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಗಮ್ಯತೇ| ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ ಚೇತ್ಯೇತದಪ್ಯನುಕ್ತಂ ಗಮ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಶ್ಲೋ. ೧೨) - "ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ಸಮಂ ಮೂಲೇ ಸ್ಥೌಲ್ಯೇನ" ಇತಿ| ಆಸಪ್ತಭ್ಯಃ-ಸಪ್ತವರ್ಷಾಣಿ ಮರ್ಯಾದೀಕೃತ್ಯ, ಷಡಙ್ಗುಲಾನಿ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಆಙತ್ರ ಮರ್ಯಾದಾಯಾಮ್, ನಾಭಿವಿಧೌ| ತೇನ ಷಡ್ವರ್ಷೇ ಬಾಲೇ ಷಡಙ್ಗುಲಾನಿ ನೇತ್ರಮ್| ಅನ್ಯಥಾ ಸಪ್ತವರ್ಷಸ್ಯಾಪಿ ಷಡೇವೇತಿ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತು-"ಸಪ್ತಮೇ ಸಪ್ತ" ಇತಿ| ಏವಂ ಚ ಪೂರ್ವಾಪರಂ ವ್ಯಾಹತಂ ಸ್ಯಾತ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮರ್ಯಾದಾಯಾಮಾಙಿತ್ಯೇವೇಹಿ| ಸಪ್ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಸಪ್ತಾಙ್ಗುಲಾನಿ| ದ್ವಾದಶೇ ವತ್ಸರೇ ತಾನಿ-ಅಙ್ಗುಲಾನ್ಯಷ್ಟೌ ನೇತ್ರಮ್| ದ್ವಾದಶಾನಾಂ ಪೂರಣ ಇತಿ " ತಸ್ಯ ಪೂರಣೇ ಡಟ್" ಇತಿ ಡಟ್| ಏವಂ ಷೋಡಶ ಇತ್ಯತ್ರ| ಷೋಡಶೇ ಸಂವತ್ಸರೇ ನವಾಙ್ಗುಲಾನಿ ನೇತ್ರಮ್| ವಿಂಶಾದ್ವತ್ಸರಾದೂರ್ಧ್ವಮೇಕವಿಂಶಪ್ರಭೃತಿವರ್ಷೇಷು ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಾನಿ ನೇತ್ರಮ್| ನಾತೋಽಪ್ಯಧಿಕಾನೀತ್ಯೇವಶಬ್ದಾರ್ಥಃ| ವಿಂಶತಿಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರಣೇ ಡಟಿ ತಿವಿಂಶತೋರ್ಡಿತೀತಿ ತಿಲೋಪಾದ್ವಿಂಶಶಬ್ದಃ| ವರ್ಷಾನ್ತರೇಷು-ಅನ್ತರಾಲಸ್ಥಿತೇಷು ವರ್ಷೇಷು ನವಮದಶಮಾದಿಷು, ವೀಕ್ಷ್ಯ-ಪರ್ಯಾಲೋಚ್ಯ, ನೇತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಭಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್| ಚಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ| ನ ಕೇವಲಂ ವರ್ಷಾನ್ತರೇಷು ಪ್ರಮಾಣಮಭಿವರ್ದ್ಧಯೇತ್| ಯಾವದ್ವಯೋಬಲಾದೀನಿ ಚ ನಿರೂಪ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಂ ವೃದ್ಧಿಂ ನಯೇತ್|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ಸಮಂ ಮೂಲೇ ಸ್ಥೌಲ್ಯೇನಾಗ್ರೇ ಕನಿಷ್ಠಯಾ||೧೨||

ಸ೦-ಸ್ಥೌಲ್ಯೇನ-ಪರಿಣಾಹೇನ, ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ತುಲ್ಯಂ ಮೂಲೇ ನೇತ್ರಮ್| ತಥಾ, ಅಗ್ರಂ-ಪ್ರಾನ್ತಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ಕನಿಷ್ಠಯಾಽಙ್ಗುಲ್ಯಾ ಸಮಂ ನೇತ್ರಂ ಸ್ಯಾತ್| ಖರನಾದೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್-"ಬಸ್ತಿನೇತ್ರಮೃಜು ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಸುವೃತ್ತಂ ಗುಲಿಕಾಮುಖಮ್| ಭವೇದ್ಗೋಪುಚ್ಛಸಂಸ್ಥಾನಂ ಸುಪ್ರವಾಹಂ ತ್ರಿಕರ್ಣಿಕಮ್|| ಯಾ ತ್ರಿಭಾಗಪ್ರಣಯನೇ ಮರ್ಯಾದಾ ಕರ್ಣಿಕಾ ಭವೇತ್| ದ್ವೇ ಕರ್ಣಿಕೇ ಚೋಪರಿಷ್ಟಾದ್ಬಸ್ತ್ಯಾಧಾರೇ ಯಥಾನ್ತರೇ|| ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠಕಪರೀಣಾಹಂ ಮೂಲಂ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ| ಮಧ್ಯಂ ತ್ವನಾಮಿಕಾತುಲ್ಯಮಗ್ನಂ ತುಲ್ಯಕನಿಷ್ಠಿಕಮ್|| ಸ್ವೇನಾಙ್ಗುಲಿಪ್ರಮಾಣೇನ ದೈರ್ಘ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಕರ್ಕನ್ಧುಪ್ರಂವಹಂ ಛಿದ್ರಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮನ್ಯದ್ಯಥಾವಯಃ|| ವಿಂಶದ್ವಾದಶಷಡ್ವರ್ಷೇ ದ್ವಾದಶಾಷ್ಟಷಡಙ್ಗುಲಮ್| ಕರ್ಕನ್ಧುಕಸತೀನಾಗ್ರಮುದ್ಗಛಿದ್ರವಹಂ ಸ್ಮೃತಮ್||" ಇತ್ಯಾದಿ| ಮುನಿರಪ್ಯವೋಚತ್ (ಚ. ಸಿ. ಅ. ೩|೬) - "ಷಡ್ದ್ವಾದಶಾಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಸಮ್ಮಿತಾನಿ ಷಡ್ವಿಂಶತಿದ್ವಾದಶವರ್ಷಜಾನಾಮ್| ಸ್ಯುರ್ಮುದ್ಗಕರ್ಕನ್ಧುಸತೀನವಾಹಿಚ್ಛಿದ್ರಾಣಿ ವರ್ತ್ಯಾ ಪಿಹಿತಾನಿ ಚೈವ|| ಯಥಾವಯೋಽಙ್ಗುಷ್ಠಕನಿಷ್ಠಿಕಾಭ್ಯಾಂ ಮೂಲಾಗ್ರಯೋಃ ಸ್ಯುಃ ಪರಿಣಾಹವನ್ತಿ|" ಇತಿ|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

ಅಧುನಾ ಛಿದ್ರದ್ವಾರೇಣ ನೇತ್ರಸ್ಥೌಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಮಧಿಕಮಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - ಪೂರ್ಣೇಽಬ್ದೇಽಙ್ಗುಲಮಾದಾಯ ತದರ್ದ್ಧಾರ್ದ್ಧಪ್ರವರ್ದ್ಧಿತಮ್| ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಪರಮಂ ಛಿದ್ರಂ ಮೂಲೇಽಗ್ರೇ ವಹತೇ ತು ಯತ್||೧೩|| ಮುದ್ಗಂ ಮಾಷಂ ಕಲಾಯಂ ಚ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಕರ್ಕನ್ಧುಕಂ ಕ್ರಮಾತ್| |೧೪|

ಸ೦-ವರ್ಷೇ ಪೂರ್ಣೇ ಸತ್ಯಙ್ಗುಲಮಾದಾಯ ಸ್ವಾಙ್ಗುಲಾತ್ಪ್ರಭೃತಿ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಛಿದ್ರಂ ಮೂಲೇ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಭವತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಛಿದ್ರಮ್ ? ಅರ್ದ್ಧಸ್ಯಾರ್ದ್ಧಮರ್ದ್ಧಾರ್ದ್ಧಮ್| ತಸ್ಯ-ಅಙ್ಗುಲಸ್ಯಾರ್ದ್ಧಾರ್ದ್ಧಂ ತದರ್ದ್ಧಾರ್ದ್ಧಮ್, ತೇನ ಪ್ರವರ್ದ್ಧಿತಮ್| ತತ್ರ ಪ್ರಥಮೇ ವರ್ಷೇಽಙ್ಗುಲಮಾತ್ರಂ ಛಿದ್ರಮ್, ಯಾವದ್ವರ್ಷಾಣಿ ಷಟ್| ಸಪ್ತಮೇ ವರ್ಷೇ ಸಪಾದಮಙ್ಗುಲಮ್, ಯಾವದೇಕಾದಶ ವರ್ಷಾಣಿ| ದ್ವಾದಶೇ ವರ್ಷೇ ಸಾರ್ದ್ಧಮಙ್ಗುಲಮ್, ಯಾವತ್ಷೋಡಶ ವರ್ಷಾಣಿ| ಷೋಡಶವರ್ಷಸ್ಯ ತು ಪಾದೋನಮಙ್ಗುಲದ್ವಯಮ್| ಸಪ್ತದಶೇ ವರ್ಷೇಽಙ್ಗುಲದ್ವಯಮ್| ಅಷ್ಟಾದಶೇ ವರ್ಷೇ ಸಪಾದಮಙ್ಗುಲದ್ವಯಮ್| ಏಕೋನವಿಂಶತಿವರ್ಷಸ್ಯ ಸಾರ್ದ್ಧಮಙ್ಗುಲದ್ವಯಮ್| ವಿಂಶತಿವರ್ಷಸ್ಯ ಪಾದೋನಮಙ್ಗುಲತ್ರಯಮ್| ಏಕವಿಂಶತಿವರ್ಷಸ್ಯ ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಛಿದ್ರಮಿತಿ ಕ್ರಮೋ ವೇದ್ಯಃ| ಪರಮಮಿತ್ಯನೇನೈತದ್ಗಮಯತಿ,-ಪರಮಂ-ಉತ್ಕರ್ಷಮಾಶ್ರಿತ್ಯೇದಂ ಮೂಲಚ್ಛಿದ್ರಮ್| ಮಧ್ಯಮಂ ತು ಮೂಲಚ್ಛಿದ್ರಂ "ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ" ಇತ್ಯನೇನೋಕ್ತಮ್| ಊನವರ್ಷಸ್ಯ ತ್ವರ್ದ್ಧಾಙ್ಗುಲಂ ಛಿದ್ರಮೇತದಪೇಕ್ಷಯಾ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಅಗ್ರೇ ತು ಛಿದ್ರಂ ತದ್ಭವತಿ ಯನ್ಮುದ್ಗಾದಿ ವಹತಿ| ತತ್ರ ವಾರ್ಷಿಕಸ್ಯ ಮುದ್ಗವಾಹಿ, ಯಾವತ್ಷಡ್ವರ್ಷಮ್| ಸಪ್ತವರ್ಷಸ್ಯ ಮಾಷವಾಹಿ, ಯಾವದೇಕಾದಶೋಽಬ್ದಃ| ದ್ವಾದಶವರ್ಷಸ್ಯ ಕಲಾಯವಾಹಿ, ಷೋಡಶವರ್ಷಸ್ಯ ಕ್ಲಿನ್ನಕಲಾಯವಾಹಿ, ಏಕವಿಂಶತಿವರ್ಷಸ್ಯ ಕರ್ಕನ್ಧುವಾಹಿ, ಇತಿ ಕ್ರಮಾದ್ವಯಃಪ್ರಮಾಣಮ್| ಊನವರ್ಷಸ್ಯ ಚ ನ ಮುದ್ಗವಾಹಿ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ಅಗ್ರಚ್ಛಿದ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ಚೈತತ್ "ಅಗ್ರೇ ಕನಿಷ್ಠಯಾ" ಇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಙ್ಗಚ್ಛತ ಏವ| ದೈರ್ಘ್ಯಪ್ರಮಾಣಂ ಚಾತ್ರ ಪಕ್ಷೇ ಪೂರ್ವಮೇವ ಯೋಜ್ಯಮ್| "ಸ್ವಾಙ್ಗುಷ್ಠೇನ ಸಮಂ ಮೂಲೇ ಸ್ಥೌಲ್ಯೇನ" ಇತ್ಯನೇನ (ಇತ್ಯತ್ರ) ಛಿದ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ವಮತ್ಯಾ ಭಿಷಜಾ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ತಥಾ, "ತ್ರ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಪರಮಂ ಛಿದ್ರಂ" ಇತ್ಯತ್ರ ಚ ಸ್ಥೌಲ್ಯಪ್ರಮಾಣಂ ಸ್ವಧಿಯೈವ ನಿರೂಪ್ಯಮ್| ತನ್ತ್ರಕೃತಾ ತು ಗ್ರನ್ಥಗೌರವಭಯಾದುಕ್ತಪ್ರಾಯತ್ವಾಚ್ಚೇಹ ನೋಕ್ತಮ್|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| ಮೂಲಾಚ್ಛಿದ್ರಪ್ರಮಾಣೇನ ಪ್ರಾನ್ತೇ ಘಟಿತಕರ್ಣಿಕಮ್||೧೪|| ವರ್ತ್ಯಾಽಗ್ರೇ ಪಿಹಿತಂ, ಮೂಲೇ ಯಥಾಸ್ವಂ ಹ್ಯಙ್ಗುಲಾನ್ತರಮ್| ಕರ್ಣಿಕಾದ್ವಿತಯಂ ನೇತ್ರೇ ಕುರ್ಯಾತ್|೧೫|

ಸ೦-ಮೂಲೇ ಯಚ್ಛಿದ್ರಮುಕ್ತಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಪ್ರಾನ್ತೇ ಘಟಿತಾ-ಸಮ್ಪಾದಿತಾ, ಕರ್ಣಿಕಾ-ಛತ್ರಾಕಾರಾ ಗುದಾಧಿಕಾನ್ತಃಪ್ರವೇಶರೋಧಿನೀ, ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ವರ್ತ್ಯಾ-ದಶಾದಿಕೃತಯಾ, ಪ್ರಾನ್ತೇ (ಅಗ್ರೇ) ಪಿಹಿತಂ-ಸ್ಥಗಿತಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ-ಊನವರ್ಷಾದಿಕಸ್ಯ ತದಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ, ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಾನ್ತರಂ ಕರ್ಣಿಕಾಯುಗಲಂ ಮೂಲಪ್ರದೇಶೇ ನೇತ್ರೇ ವಿದಧೀತ ಬಸ್ತಿಪುಟಯೋಜನಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

ಅತ ಏವಾಹ - - - - | ತತ್ರ ಚ ಯೋಜಯೇತ್||೧೫|| ಅಜಾವಿಮಹಿಷಾದೀನಾಂ ಬಸ್ತಿಂ ಸುಮೃದಿತಂ ದೃಢಮ್| ಕಷಾಯರಕ್ತಂ ನಿಶ್ಛಿದ್ರಗ್ರನ್ಥಿಗನ್ಧಶಿರಂ ತನುಮ್||೧೬|| ಗ್ರಥಿತಂ ಸಾಧು ಸೂತ್ರೇಣ ಸುಖಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯಭೇಷಜಮ್| |೧೭|

ಸ೦-ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ಕರ್ಣಿಕಾದ್ವಿತಯೇಽಜಾದೀನಾಂ ಬಸ್ತಿಂ ಯೋಜಯೇತ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಗೋಹರಿಣವರಾಹಾಣಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಅಜಾದೀನಾಮಿತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದೇಶೇಽಪ್ಯವಿಮಹಿಷಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧೇ ಸಾಕ್ಷಾದೇತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮನ್ಯಜೇಭ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಭ್ಯ ಏತದ್ಬಸ್ತೇರ್ಯೋಗ್ಯತರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಬಸ್ತಿಮ್ ? ಸುಮೃದಿತಂ,-ಸಸ್ನೇಹಂ ಮುಹುಃ ಸುಷ್ಠು ಮರ್ದಿತಮ್| ತಥಾ, ದೃಢಮ್| ತಥಾ ಕಷಾಯೇಣ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿನಾ, ರಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಛಿದ್ರಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ ಗನ್ಧಶ್ಚ ಶಿರಶ್ಚ, ತಾಃ ನಿರ್ಗತಾಃ-ನ ಸನ್ತಿ, ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿಶ್ಛಿದ್ರಗ್ರನ್ಥಿಗನ್ಧಶಿರಮ್| ತಥಾ, ತನುಂ-ನ ಸ್ಥೂಲಮ್| ತಥಾ, ಸಾಧು-ಸಮ್ಯಕ್, ಸೂತ್ರೇಣ ಗ್ರಥಿತಂ-ಬದ್ಧಮ್| ತಥಾ, ಸುಖೇನ-ಅಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ, ಸಂಸ್ಥಾಪನೀಯಮೌಷಧಂ ಯತ್ರ ತದೇವಮ್|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| ಬಸ್ತ್ಯಭಾವೇಽಙ್ಕಪಾದಂ ವಾನ್ಯಸೇದ್ವಾಸೋಽಥವಾ ಘನಮ್||೧೭||

ಸ೦-ಬಸ್ತೇರಭಾವೇ ಸತಿ, ಅಙ್ಕಪಾದಂ ವಾ-ಚರಣಾದ್ಯವಯವವಿಶೇಷಂ ವಾ, ನ್ಯಸೇತ್-ನೇತ್ರೇ ಯೋಜಯೇತ್| ಅಥವಾ, ವಸ್ತ್ರಂ ಘನಂ ನ್ಯಸೇತ್|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಥಮೇ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ವತ್ಸರೇ ಪರಮ್| ಪ್ರಕುಞ್ಚವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರತ್ಯಬ್ದಂ ಯಾವತ್ಷಟ್ಪ್ರಸೃತಾಸ್ತತಃ||೧೮|| ಪ್ರಸೃತಂ ವರ್ದ್ಧಯೇದೂರ್ಧ್ವಂ ದ್ವಾದಶಾಷ್ಟಾದಶಸ್ಯ ತು| ಆಸಪ್ತತೇರಿದಂ ಮಾನಂ, ದಶೈವ ಪ್ರಸೃತಾಃ ಪರಮ್||೧೯||

ಸ೦-ನಿರೂಹಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಥಮೇ ವರ್ಷೇ ಕಷಾಯಸ್ನೇಹಸಹಿತಸ್ಯ ಪ್ರಕುಞ್ಚಃ-ಪಲಪ್ರಮಾಣಮ್| ಷಣ್ಮಾಸಾದೌ ತ್ವೇತದನುಸಾರೇಣಾರ್ಧಪಲಾದಿ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ವರ್ಷಾತ್ಪರಂ ಪ್ರಕುಞ್ಹ್ಚೇನ ವೃದ್ಧಿಃ ಪ್ರತಿಸಂವತ್ಸರಂ ಕಾರ್ಯಾ, ಯಾವತ್ ಷಟ್ಪ್ರಸೃತಾಃ-ದ್ವಾದಶ ಪಲಾನಿ| ತತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರಸೃತಂ ವರ್ದ್ಧಯೇತ್| ಪ್ರತ್ಯಬ್ದಮಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ತತೋ ದ್ವಾದಶವರ್ಷಸ್ಯೈವಂ ದ್ವಾದಶ ಪಲಾನಿ| ಅನನ್ತರಂ ತ್ರಯೋದಶವರ್ಷಾದಿಷು ಪ್ರತಿವರ್ಷಂ ಪಲದ್ವಯಂ ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾಯಾ ವರ್ದ್ಧಯಿತವ್ಯಂ ಕ್ರಮೇಣೈವ ಯಾವತ್ಸಪ್ತದಶವರ್ಷಾಣಿ| ಅಷ್ಟಾದಶವರ್ಷಸ್ಯ ತು ದ್ವಾದಶ ಪ್ರಸೃತಾಃ-ಚತುರ್ವಿಂಶತಿಪಲಾನಿ| ಇದಂ-ಏತತ್, ಮಾನಂ-ಪ್ರಮಾಣಂ, ಸಪ್ತತಿವರ್ಷಾಣಿ ಯಾವತ್| ಪರಂ-ಸಪ್ತತೇರೂರ್ಧ್ವಂ, ದಶೈವ ಪ್ರಸೃತಾ ಮಾನಮ್, ನಾಧಿಕಮ್|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ಏವಂ ಸಾಂವತ್ಸರೀಕಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವದ್ವರ್ಷಶತಿಕಸ್ತಾವನ್ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾಮಭಿಧಾಯ, ಅನುವಾಸನಮಾತ್ರಾಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ - - - - ಯಥಾಯಥಂ ನಿರೂಹಸ್ಯ ಪಾದೋ ಮಾತ್ರಾಽನುವಾಸನೇ| |೨೦|

ಸ೦-ಯಥಾಯಥಂ-ಯಥಾಸ್ವಂ ವಾರ್ಷಿಕಸ್ಯೈಕವಿಂಶತಿವತ್ಸರಾದೇರ್ವಾ, ನಿರೂಹಸ್ಯ ಪಾದಃ-ಚತುರ್ಭಾಗಮಾತ್ರಃ, ಅನುವಾಸನೇ-ಅನುವಾಸನವಿಷಯೇ, ಮಾತ್ರಾ| ಯಸ್ಯ ಪಲಂ ನಿರೂಹಸ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಮನುವಾಸನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಸರ್ವತ್ರ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಸ್ನೇಹಿತಂ ಸ್ವಿನ್ನಂ ಶುದ್ಧಂ ಲಬ್ಧಬಲಂ ಪುನಃ||೨೦|| ಅನ್ವಾಸನಾರ್ಹಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ಪೂರ್ವಮೇವಾನುವಾಸಯೇತ್| ಶೀತೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ದಿವಾ ರಾತ್ರೌ ಕೇಚಿತ್ತತೋಽನ್ಯದಾ||೨೧|| ಅಭ್ಯಕ್ತಸ್ನಾತಮುಚಿತಾತ್ಪಾದಹೀನಂ ಹಿತಂ ಲಘು| ಅಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮಶಿತಂ ಸಾನುಪಾನಂ ದ್ರವಾದಿ ಚ||೨೨|| ಕೃತಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಮುಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ಶಯನೇ ಸುಖೇ| ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತೇ ನ ಚೋಚ್ಛೀರ್ಷೇ ಸಂವಿಷ್ಟಂ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವತಃ||೨೩|| ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಂ ಸಕ್ಥಿ ಪ್ರಸಾರ್ಯ ಚ ತತೋಽಪರಮ್| |೨೪|

ಸ೦-ಆಸ್ಥಾಪ್ಯಂ-ನಿರೂಹಣಾರ್ಹಂ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ತಥಾ ಸ್ವಿನ್ನಂ, ತಥಾ ಶುದ್ಧಂ-ಊರ್ಧ್ವಾಧಃ, ತಥಾ ಭೂಯೋಽಪಿ ಲಬ್ಧಬಲಂ, ತಥಾಽನುವಾಸನಯೋಗ್ಯಂ, ವಿದಿತ್ವಾ ಪೂರ್ವಮೇವ ನಿರೂಹಾದನುವಾಸಯೇತ್| ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ ಋತ್ವೋಃ, ತಥಾ ವಸನ್ತೇ, ದಿವಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ಅನ್ಯದಾ-ಶೀತಾದ್ವಸನ್ತಾಚ್ಚಾನ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಟ್ಶರದಾಖ್ಯೇ ಋತೌ, ರಾತ್ರಾವನುವಾಸಯೇತ್| ಕೇಚಿದಿತಿ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ತತೋಽನ್ಯದೇತ್ಯತೋಽನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ "ಆಹುಃ" ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಧಾನ್ವನ್ತರಾಸ್ತು ಸರ್ವಥೈವ ರಾತ್ರಾವನುವಾಸನಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಧನ್ವನ್ತರಿಮತಮೇವೋರರೀಕೃತ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಧಿಜಗೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೮)- "ನ ರಾತ್ರೌ ಪ್ರಣಯೇದ್ಬಸ್ತಿಂ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಹಿ ರಾತ್ರಿಜಃ| ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯಯುತಃ ಕುರ್ಯಾದಾಧ್ಮಾನಂ ಗೌರವಂ ಜ್ವರಮ್||" ಇತಿ| ತದೇತದ್ದೇಶಾನ್ತರಾದಿವಶಾತ್ ಪ್ರಮಾಣಯಿತವ್ಯಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ನರಮ್ ? ಅಭ್ಯಕ್ತಸ್ನಾತಂ,-ಪೂರ್ವಮಭ್ಯಕ್ತಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಸ್ನಾತಃ, ತಮ್| ಪೂರ್ವಕಾಲೇತಿ ಸಮಾಸಃ| ಉಚಿತಾತ್ಪಾದಹೀನಂ-ಯೇನ ಯದ್ಭೋಜನಮಭ್ಯಸ್ತಂ ತಸ್ಮಾಚ್ಚತುರ್ಥಭಾಗಹೀನಮಶಿತಮ್| ತಥಾ, ಹಿತಂ-ಲಘುಗುಣಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಕಿಞ್ಚಿತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮ್| ತಥಾ, ಸಾನುಪಾನಂ ದ್ರವಾದಿ ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ದ್ರವೋಷ್ಣಮನಭಿಷ್ಯನ್ದೀತ್ಯಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಂ ಭುಕ್ತವನ್ತಮಿತಿ ಗಮಯತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೨೮)- "ಅತಿಸ್ನಿಗ್ಧಾಶಿನೋ ಹ್ಯುಭಯಮಾರ್ಗಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಸ್ನೇಹೋ ಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾಗ್ನಿಸಾದಹೃಲ್ಲಾಸಾದೀನ್ ಜನಯತಿ| ರೂಕ್ಷಾಶಿನೋ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಂ ಬಲವರ್ಣಹಾನಿಂ ಚ| ಅಲ್ಪಮಾತ್ರದ್ರವಾಶಿನೋ ವಿಸೃಷ್ಟವಿಣ್ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಚಾನಾವೃತೋ ನ ತದಾವರಣಾದ್ವ್ಯಾಪದಮ್|" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಕೃತಚಙ್ಕ್ರಮಣಂ-ವಿಹಿತಗಮನಮಾತ್ರಮ್| ತಥಾ, ವ್ಯಕ್ತಮೂತ್ರಪುರೀಷಮ್| ತಥಾ, ಶಯನೇ-ಶಯನೀಯೇ, ಸುಖಾವಹೇ ಸಂವಿಷ್ಟಂ-ಸ್ಥಿತಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತೇ,-ನಾತ್ಯುನ್ನತೇ, ನ ಚೋಚ್ಛೀರ್ಷೇ-ನ ಚೋನ್ನತಶಿರೋಧರೇ| ಕಥಂ ಸಂವಿಷ್ಟಮ್ ? ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವತಃ,-ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ| ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ದಕ್ಷಿಣಂ ಸಕ್ಥಿ ವಾಮಸಕ್ಥ್ನ ಉಪರೀತಿ ವೃದ್ಧವೈದ್ಯಾಃ| ತತೋ-ದಕ್ಷಿಣಸಕ್ಥ್ನಃ, ಅಪರಂ-ವಾಮಂ ಸಕ್ಥಿ, ಪ್ರಸಾರ್ಯ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೨೮) - "ಶಯನೇ ನಾತ್ಯುಚ್ಛ್ರಿತೇ ಸ್ವಾಸ್ತೃತ ಈಷದುನ್ನತಪಾದದೇಶೇ ವಾಮಪಾರ್ಶ್ವೇನ ಪ್ರಾಕ್ಽಽಶಿರಸಂ ಸಂವೇಶಯೇತ್|" ಇತಿ|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| ಅಥಾಸ್ಯ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರಣಯೇತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಖಂ ಗುದೇ||೨೪|| ಉಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ ಬಸ್ತೇರ್ವದನೇ ಬದ್ಧೇ ಹಸ್ತಮಕಮ್ಪಯನ್| ಪೃಷ್ಠವಂಶಂ ಪ್ರತಿ ತತೋ ನಾತಿದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಮ್||೨೫|| ನಾತಿವೇಗಂ ನ ವಾ ಮನ್ದಂ ಸಕೃದೇವ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್| ಸಾವಶೇಷಂ ಚ ಕುರ್ವೀತ ವಾಯುಃ ಶೇಷೇ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಿ||೨೬||

ಸ೦-ಅಸ್ಯ-ಏವಂಭೂತಾವಸ್ಥಸ್ಯಾತುರಸ್ಯ, ಗುದೇ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಘೃತೇನ ಕೃತೇ ನೇತ್ರಂ [ ಸ್ನಿಗ್ಧಪ್ರಾನ್ತಂ ಪ್ರಣಯೇತ್| ] ಬಸ್ತೇರ್ವದನ ಉಚ್ಛ್ವಾಸ್ಯ-ವಾತಂ ನಿಃಸಾರ್ಯ, ಬದ್ಧೇ ಸತಿ, ನಾತಿಶೀಘ್ರಂ, ನಾತಿವಿಲಮ್ಬಿತಂ, ನಾತಿವೇಗೇನ, ನ ಚ ಮನ್ದಂ ಕೃತ್ವಾ, ತಥಾ ಪೃಷ್ಠವಂಶಾಭಿಮುಖಮೇಕವಾರಮೇವ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್| ಕಥಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್ ? ಹಸ್ತಮಕಮ್ಪಯನ್| ಅತಿದ್ರುತಾದಿಪೀಡನದೋಷಾ ಬಸ್ತಿವ್ಯಾಪತ್ಸಿದ್ಧೌ (ಹೃ. ಕ. ಅ. ೫) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ| ಸಾವಶೇಷಂ ಚ ಸ್ನೇಹಂ ಕುರ್ವೀತ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯಸ್ಮಾತ್ ಶೇಷೇ ಸ್ನೇಹೇ ವಾಯುಸ್ತಿಷ್ಠತಿ|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

ದತ್ತೇ ತೂತ್ತಾನದೇಹಸ್ಯ ಪಾಣಿನಾ ತಾಡಯೇತ್ಸ್ಫಿಜೌ| ತತ್ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ ತಥಾ ಶಯ್ಯಾಂ ಪಾದತಶ್ಚ ತ್ರಿರುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್||೨೭|| ತತಃ ಪ್ರಸಾರಿತಾಙ್ಹ್ಗಸ್ಯ ಸೋಪಧಾನಸ್ಯ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಕೇ| ಆಹನ್ಯಾನ್ಮುಷ್ಟಿನಾಽಙ್ಹ್ಗಂ ಚ ಸ್ನೇಹೇನಾಭ್ಯಜ್ಯ ಮರ್ದಯೇತ್||೨೮|| ವೇದನಾರ್ತಮಿತಿ ಸ್ನೇಹೋ ನ ಹಿ ಶೀಘ್ರಂ ನಿವರ್ತತೇ| ಯೋಜ್ಯಃ ಶೀಘ್ರಂ ನಿವೃತ್ತೇಽನ್ಯಃ ಸ್ನೇಹೋಽತಿಷ್ಠನ್ನಕಾರ್ಯಕೃತ್||೨೯||

ಸ೦-ದತ್ತೇ ಚ ಬಸ್ತಿಸ್ನೇಹೇ ಸತಿ, ಉತ್ತಾನಗಾತ್ರಸ್ಯ ತು ತಸ್ಯ ಸ್ಫಿಜೌ ಹಸ್ತೇನಾಹನ್ಯಾತ್| ತಥಾ-ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ತತ್ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ ಸ್ಫಿಜೌ ತಾಡಯೇತ್| ಶಯ್ಯಾಂ-ಖಟ್ವಾಂ ಚ, ಪಾದತಃ-ಚರಣದೇಶಾತ್, ತ್ರೀನ್ ವಾರಾನುತ್ಕ್ಷಿಪೇತ್, ನ ತು ಮೂರ್ಧತಃ| ತತಃ-ಶಯ್ಯೋತ್ಕ್ಷೇಪಾದನನ್ತರಂ, ಪ್ರಸಾರಿತಶರೀರಸ್ಯ ದತ್ತಗಣ್ಡುಕಸ್ಯ ಪಾರ್ಷ್ಣಿಕೇ-ಪಾರ್ಷ್ಣೀ, ಮೃಷ್ಟ್ಯಾಽಽಹನ್ಯಾತ್| ಅಙ್ಗಂ-ಶರೀರಂ ಚ, ಸ್ನೇಹೇನ-ತೈಲಾದಿನಾ, ಅಭ್ಯಜ್ಯ ಮರ್ದಯೇತ್| ಕಿಮೇವಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅಙ್ಗಂ ವೇದನಾರ್ತಂ-ಪೀಡಾತುರಂ, ಇತಿ-ಹೇತೋರ್ಯಸ್ಮಾದಾಶು ಸ್ನೇಹೋ ನ ನಿವರ್ತತೇ| ಶೀಘ್ರಮಪಯಾತೇ ಚ ಸ್ನೇಹೇ ಸತ್ಯಪರಃ ಸ್ನೇಹೋ ದೇಯಃ| ಕಸ್ಮಾದೇವಂ ವಿಧೀಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸ್ನೇಹಃ ಶರೀರಾಭ್ಯನ್ತರೇಽತಿಷ್ಠನ್ ನೈವ ಕಾರ್ಯಕೃತ್-ನ ಸ್ನೇಹನೇ ಸಮರ್ಥ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಂ ತ್ವಾಗತಸ್ನೇಹಂ ಸಾಯಾಸ್ನೇ ಭೋಜಯೇಲ್ಲಘು| |೩೦|

ಸ೦-ದೀಪ್ತಾಗ್ನಿಂ ತು ಪುರುಷಂ ನಿವೃತ್ತಸ್ನೇಹಂ ಸನ್ತಂ [ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ] ಲಘು-ಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ವಭಾವತಶ್ಚ, ಆಶಯೇತ್|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| ನಿವೃತ್ತಿಕಾಲಃ ಪರಮಸ್ತ್ರಯೋ ಯಾಮಾಸ್ತತಃ ಪರಮ್||೩೦|| ಅಹೋರಾತ್ರಮುಪೇಕ್ಷೇತ, ಪರತಃ ಫಲವರ್ತಿಭಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಾ ಬಸ್ತಿಭಿಃ ಕುರ್ಯಾದ್ಯತ್ನಂ ಸ್ನೇಹನಿವೃತ್ತಯೇ||೩೧||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ತ್ರಯಃ ಪ್ರಹರಾಃ ಪರೋ ನಿವೃತ್ತಿಕಾಲಃ| ತತಃ-ಪ್ರಹರತ್ರಯಾತ್ ಪರತೋ, ರಾತ್ರಿಂದಿವಮುಪೇಕ್ಷೇತ-ನ ತದಾಕೃಷ್ಟೌ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪರತಃ-ಅಹೋರಾತ್ರಾತ್, ಫಲವರ್ತಿಭಿಃ-ಅರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಾಭಿಃ, ಅಥವಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪೋಕ್ತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಃ ಸ್ನೇಹಾಗಮನಾರ್ಥಂ ಯತೇತ|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

ಅತಿರೌಕ್ಷ್ಯಾದನಾಗಚ್ಛನ್ನ ಚೇಜ್ಜಾಡ್ಯಾದಿದೋಷಕೃತ್| ಉಪೇಕ್ಷೇತೈವ ಹಿ ತತೋಽಧ್ಯುಷಿತಶ್ಚ ನಿಶಾಂ ಪಿಬೇತ್||೩೨|| ಪ್ರಾತರ್ನಾಗರಧಾನ್ಯಾಮ್ಭಃ ಕೋಷ್ಣಂ, ಕೇವಲಮೇವ ವಾ| |೩೩|

ಸ೦-ಅತಿರೌಕ್ಷ್ಯಾದನಾಗಚ್ಛನ್ ಸ್ನೇಹೋ ಯದಿ ಜಾಡ್ಯಾಗ್ನಿಸಾದಾದಿದೋಷಾನ್ನ ವಿಧತ್ತೇ, ತತ ಉಪೇಕ್ಷೇತೈವ-ನ ತನ್ನಿಷ್ಕಾಸನೇ ಯತೇತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಧ್ಯುಷಿತೋ ರಾತ್ರಿಂ ಯದಿ ಸ್ನೇಹಸ್ತತಃ ಪರಿಣತತ್ವಾತ್ ರಸಾದಿಧಾತುಸಮತಾಂ ಗತಃ ಪ್ರಾತಃ-ಪ್ರಭಾತೇ, ಶುಣ್ಠೀಧಾನ್ಯಕಾಮ್ಬು ಕದುಷ್ಣಂ ಪಿಬೇತ್| ಕೇವಲಮೇವ ವಾ-ನಗರಧಾನ್ಯಕರಹಿತಂ, ಕೋಷ್ಣಂ ಜಲಂ ಪಿಬೇತ್|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| ಅನ್ವಾಸಯೇತ್ತೃತೀಯೇಽಹ್ನಿ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾ ಪುನಶ್ಚ ತಮ್||೩೩|| ಯಥಾ ವಾ ಸ್ನೇಹಪಕ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದತೋಽತ್ಯುಲ್ಬಣಮಾರುತಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯಾನ್ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನ್ ರೂಕ್ಷಾಂಶ್ಚ ಪ್ರತಿವಾಸರಮ್||೩೪||

ಸ೦-ತಮಾತುರಂ ಭೂಯಸ್ತೃತೀಯೇ ದಿವಸೇ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾಽನುವಾಸಯೇತ್| ಅಥವಾ ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಪಾಕೋ ಭವೇದಿತ್ಯಗ್ನ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಽಧಿಕೇ ನ್ಯೂನೇ ವಾ ತ್ರಿರಾತ್ರೇ ವಾ ಯಥಾಯೋಗಮನುವಾಸಯೇತ್| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದೇವ ಹೇತೋಃ, ಅಧಿಕಪವನಾನ್ ವ್ಯಾಯಾಮಶೀಲಾನ್ ಪಟುತರದಹನಾನ್ ರೂಕ್ಷಾಂಶ್ಚ ಪುರುಷಾನ್ ಪ್ರತ್ಯಹಮನುವಾಸಯೇತ್|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ಇತಿ ಸ್ನೇಹೈಸ್ತ್ರಿಚತುರೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧಯೇ| ನಿರೂಹಂ ಶೋಧನಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸ್ನೇಹನಂ ತನೋಃ||೩೫||

ಸ೦-ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಸ್ನೇಹೈಸ್ತ್ರಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸತಿ ಸ್ರೋತೋವಿಶೋಧನಾರ್ಥಂ ನಿರೂಹಂ ಶೋಧನಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ಅಸ್ನಿಗ್ಧೇ ಸತಿ ತನೋಃ-ಶರೀರಸ್ಯ, ಸ್ನೇಹನಂ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್| ತ್ರಯೋ ವಾ ಚತ್ವಾರೋ ವಾ ತ್ರಿಚತುರಾಃ| ಸಙ್ಖ್ಯಯಾವ್ಯಯೇತಿ ಸಮಾಸಃ| ಚತುರೋಽಚ್ಪ್ರಕರಣೇ ತ್ರ್ಯುಪಾಭ್ಯಾಮುಪಸಙ್ಖ್ಯಾನಮಿತ್ಯಚ್ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

ಪಞ್ಚಮೇಽಥ ತೃತೀಯೇ ವಾ ದಿವಸೇ ಸಾಧಕೇ ಶುಭೇ| ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಕಿಞ್ಚಿದಾವೃತ್ತೇ ಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಬಲಿಮಙ್ಗಲೇ||೩೬|| ಅಭ್ಯಕ್ತಸ್ವೇದಿತೋತ್ಸೃಷ್ಟಮಲಂ ನಾತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಮ್| ಅವೇಕ್ಷ್ಯ ಪುರುಷಂ ದೋಷಭೇಷಜಾದೀನಿ ಚಾದರಾತ್||೩೭|| ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇದ್ವೈದ್ಯಸ್ತದ್ವಿದ್ಯೈರ್ಬಹುಭಿಃ ಸಹ| |೩೮|

ಸ೦-ಅಥ-ಅನುವಾಸನಾದನನ್ತರಂ, ಪಞ್ಚಮೇ ತೃತೀಯೇ ವಾ ವಾಸರೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಮನಾಕ್, ಆವೃತ್ತೇ-ಅತಿಕ್ರಾನ್ತೇ, ತಥಾ ಬಲಿಮಙ್ಗಲೇ ವಿಹಿತೇ ಸತಿ, ಪುರುಷಂ ಕೃತಾಭ್ಯಕ್ತಸ್ವೇದಿತಂ ತ್ಯಕ್ತಮಲಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಬುಭುಕ್ಷಿತಂ ತಥಾ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಭಿರ್ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಾದೀನಿ ವಿದಿತ್ವಾ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸಾತ್ಮ್ಯಬಲಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಇತ್ಯೇವಂ ಸರ್ವಮವಗಮ್ಯ ವೈದ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ನನು, "ದೂಷ್ಯಂ ದೇಶಂ" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೬೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಸರ್ವಮುಕ್ತಮೇವೈತತ್| ತತ್ಕಿಮನೇನ ? ಇತಿ| ಬ್ರೂಮಃ| ನಿರೂಹಮಪಿ ಸಾಪಾಯಂ ಪಶ್ಯತೇತದಾಚಾರ್ಯೇಣ ಪುನರುಕ್ತಮ್| ದೂಷ್ಯದೇಶಾದಿಮಹತಾ ಯತ್ನೇನಾಲೋಚನೀಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| "ನಿರೂಹಮಾತ್ರಾ ಪ್ರಥಮೇ" ಇತ್ಯಾದಿ ಚ ಸರ್ವಮತ್ರಾಲೋಚ್ಯಮ್| ಕಥಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತದ್ವಿದ್ಯೈಃ-ವೈದ್ಯಕಶಾಶ್ತ್ರಜ್ಞೈರ್ಬಹುಭಿಃ ಸಹ-ಸಾರ್ದ್ಧಮ್|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

ಅಥ ನಿರೂಹಕಲ್ಪನಾಮಾಹ - - - - | ಕ್ವಾಥಯೇದ್ವಿಂಶತಿಪಲಂ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯಾಷ್ಟೌ ಫಲಾನಿ ಚ||೩೮|| ತತಃ ಕ್ವಾಥಾಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಾತೇ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ಪಿತ್ತೇ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಚ ಷಷ್ಠಾಂಶಮಷ್ಟಮಾಂಶಂ ಕಫೇಽಧಿಕೇ||೩೯|| ಸರ್ವತ್ರ ಚಾಷ್ಟಮಂ ಭಾಗಂ ಕಲ್ಕಾದ್ಭವತಿ ವಾ ಯಥಾ| ನಾಸ್ಯಚ್ಛಸಾನ್ದ್ರತಾ ಬಸ್ತೇಃ ಪಲಮಾತ್ರಂ ಗುಡಸ್ಯ ಚ||೪೦|| ಮಧುಪಟ್ವಾದಿಶೇಷಂ ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ| |೪೧|

ಸ೦-ದ್ರವ್ಯಸ್ಯ-ಬಸ್ತಿಕಲ್ಪೋಕ್ತಸ್ಯ, ನಿರೂಹಕಲ್ಪನಾರ್ಥಂ ವಿಂಶತಿಪಲಾನಿ, ತಥಾಽಷ್ಟೌ ಫಲಾನಿ-ಮದನಫಲಾನಿ, ಸಾಮಾನ್ಯಪರಿಭಾಷಯಾ ಷೋಡಶಗುಣಂ ಜಲಂ ದತ್ತ್ವಾ ಕ್ವಾಥಯೇತ್| ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಶ್ಚ ಗ್ರಾಹ್ಯಃ| ತತಃ-ತಸ್ಮಾದೇವಂಕೃತಾತ್, ಕ್ವಾಥಾಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಂ ಸ್ನೇಹಂ ವಾತೇ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ದ್ವಾದಶಪ್ರಸೃತೋ ಹಿ ನಿರೂಹಃ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹಂ ಷಟ್ಪಲಿಕಂ ಕಲ್ಪಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತೇಽಧಿಕೇ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಚ ಪುರುಷೇ ಷಷ್ಠಾಂಶಂ ಸ್ನೇಹಂ-ಚತುಷ್ಪಲಿಕಂ, ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ ಪ್ರಕೃತಮ್| ಕಫೇಽಧಿಕೇ ಅಷ್ಟಮಾಂಶಂ ಸ್ನೇಹಂ-ತ್ರಿಪಲಿಕಂ, ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ನನು, ಸ್ವಸ್ಥಸ್ಯ ದೋಷಚಾಲನಂ ಪ್ರತಿಷಿದ್ಧಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯೈಃ| ತದ್ಗ್ರನ್ಥೋ ಹಿ-"ಯೋ ಹಿ ಸಞ್ಚಾಲಯೇತ್ಸುಪ್ತಂ ವನೇ ಸಿಂಹಂ ಕರಾದಿಭಿಃ| ಸ ದೋಷಾಂಶ್ಚಾಲಯೇತ್ ಸ್ವಸ್ಥಾನ್ ಪ್ರಚ್ಛರ್ದನವಿರೇಚನೈಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇ ನಿರೂಹಕಲ್ಪನಾ ನ ಯುಕ್ತೇತಿ| ತದೇತದಸತ್| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರಾಗಭಿಹಿತಮ್ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೪|೩೫)- "ಶೀತೋದ್ಭವಂ ದೋಷಚಯಂ ವಸನ್ತೇ ವಿಶೋಧಯನ್ ಗ್ರೀಷ್ಮಜಮಭ್ರಕಾಲೇ| ಘನಾತ್ಯಯೇ ವಾರ್ಷಿಕಮಾಶು ಸಮ್ಯಕ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ರೋಗಾನೃತುಜಾನ್ನ ಜಾತು||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಾಚಾರ್ಯವಚನಾಜ್ಜ್ಞಾಯತೇ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತೇಽಪಿ ಶುದ್ಧಿವಿಧಾನಂ ಸಮ್ಮತಮಿತಿ ತನ್ತ್ರಕೃತಃ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೀಯಂ ಮತಂ ತ್ವಸದೇವ, ಶಿಷ್ಟವ್ಯವಹಾರವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ಸರ್ವತ್ರ-ವಾತೇ ಪಿತ್ತೇ ಕಫೇ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಚ, ಕಲ್ಕಾತ್-ಪೇಷ್ಯದ್ರವ್ಯಾತ್, ಅಷ್ಟಮಂ ಭಾಗಂ-ತ್ರೀಣಿ ಪಲಾನಿ, ಕಲ್ಪಯೇತ್| ಭವತಿ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ವಾ ಬಸ್ತಿರತ್ಯಚ್ಛೋಽತಿಸಾನ್ದ್ರೋ-ಅತಿಘನೋ [ ವಾ ] ನ ಭವತಿ ತಥಾ ಕಲ್ಕಃ ಕಲ್ಪಯಿತವ್ಯಃ| ಪಲಮಾತ್ರಂ ಗುಡಸ್ಯ ಚೇತಿ ಪಲಾನ್ನಾಧಿಕೋನ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ಮಾತ್ರಗ್ರಹಣಮ್| ಮಧುಪಟ್ವಾದಿಶೇಷಂ ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ತತ್ರೇಯಂ ಯುಕ್ತಿಃ,-ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯ ಪಲಚತುಷ್ಟಯಂ ಸೈನ್ಧವಸ್ಯ ಚ ಕರ್ಷಃ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಕ್ವಚಿದ್ಯವಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಕರ್ಷಃ, ತಥಾ ಮಾಂಸರಸಸುರಾಸವಸುಕ್ತಕ್ಷೀರಕಾಞ್ಜಿಕಾನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

ಸರ್ವಂ ತದೇಕತಃ| ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಕುಮ್ಭೀಬಾಷ್ಪೇಣ ತಪ್ತಂ ಖಜಸಮಾಹತಮ್||೪೧|| ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಬಸ್ತೌ ಪ್ರಣಯೇತ್ಪಾಯೌ ನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲಮ್| ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಂ ನ ವಾ ಮೃದು||೪೨|| ನಾತ್ಯಚ್ಛಸಾನ್ದ್ರಂ ನೋನಾತಿಮಾತ್ರಂ ನಾಪಟು ನಾತಿ ಚ| ಲವಣಂ ತದ್ವದಮ್ಲಂ ಚ|೪೩|

ಸ೦-ತತ್-ಏತತ್, ಸರ್ವಮೌಷಧಮೇಕತಃ-ಏಕಸ್ಮಿನ್ ಕೃತ್ವಾ, ಭೇಷಜಪಾಕಾತಿಕ್ರಾನ್ತಿಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುಕುಮ್ಭೀವಾಷ್ಪೇಣ ತಪ್ತಂ, ಖಜೇನ-ದಧ್ಯಾಹನನಕಾಷ್ಠೇನ, ಸಮಾಹತಂ-ಆಲೋಡಿತಂ, ತಥಾ "ಬ್ರಹ್ಮದಕ್ಷ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಚಾಭಿಮನ್ತ್ರಿತಂ, ಬಸ್ತೌ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಪಾಯೌ-ಗುದೇ, ಪ್ರಣಯೇತ್| ನಾತ್ಯುಷ್ಣಂ, ನಾತಿಶೀತಲಂ, ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧಂ, ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ, ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಂ, ನ ವಾ ಮೃದು, ನಾತ್ಯಚ್ಛಂ ನಾತಿಸಾನ್ದ್ರಂ-ನಾತಿಘನಂ, ನೋನಮಾತ್ರಂ, ನ ಚಾತಿಮಾತ್ರಂ, ನಾಪಟು-ನಾಲವಣಂ, ನಾತಿಲವಣಂ, ತದ್ವದಮ್ಲಂ ಚೇತಿ ನಾನಮ್ಲಂ, ನಾತ್ಯಮ್ಲಮ್| ಅತಿಶಬ್ದಪ್ರಯೋಗಾದತ್ರ ಮಧ್ಯಮಾವಸ್ಥಾನುಗಮಃ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

ಸಾಮ್ಪ್ರತಮನ್ಯಮತಮಭಿಧತ್ತೇ - - - - ಪಠನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ತು ತದ್ವಿದಃ||೪೩|| ಮಾತ್ರಾಂ ತ್ರಿಪಲಿಕಾಂ ಕೃರ್ಯಾತ್ಸ್ನೇಹಮಾಕ್ಷಿಕಯೋಃ ಪೃಥಕ್| ಕರ್ಷಾರ್ದ್ಧಂ ಮಾಣಿಮನ್ಥಸ್ಯ ಸ್ವಸ್ಥೇ ಕಲ್ಕಪಲದ್ವಯಮ್||೪೪|| ಸರ್ವದ್ರವಾಣಾಂ ಶೇಷಾಣಾಂ ಪಲಾನಿ ದಶ ಕಲ್ಪಯೇತ್| |೪೫|

ಸ೦-ತದ್ವಿದೋ-ಬಸ್ತಿವಿದಃ, ಏವಂ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ,-"ಮಾತ್ರಾಂ ತ್ರಿಪಲಿಕಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್ " ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

ಸಮ್ಪ್ರತಿ ನಿರೂಹಾವಯವಾನಾಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಾದೀನಾಂ ಸಂಯೋಜನವಿಧಿಮಾಹ - - - - | ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಲವಣಂ ಸ್ನೇಹಂ ಕಲ್ಕಂ ಕ್ವಾಥಮಿತಿ ಕ್ರಮಾತ್||೪೫|| ಆವಪೇತ ನಿರೂಹಾಣಾಮೇಷ ಸಂಯೋಜನೇ ವಿಧಿಃ| |೪೬|

ಸ೦-ಮಾಕ್ಷಿಕಾದಿ ಕ್ರಮಾತ್ ಆವಪೇತ-ಮರ್ದಯಿತ್ವಾ ಮಿಶ್ರಯೇತ್| ಕುಣ್ಡಕೇ ಮಾಕ್ಷಿಕಂ ಪ್ರಥಮಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮರ್ದಯೇತ್| ತತಸ್ತತ್ರೈವ ಲವಣಂ ಕ್ಷಿಪ್ತ್ವಾ ಮೇಲಯೇತ್| ಏವಂ ಸ್ನೇಹಂ, ತತೋಽನು ಕಲ್ಕಂ, ತತಃ ಕ್ವಾಥಂ, ಇತಿ-ಅನೇನ, ಕ್ರಮೇಣ ಮಿಶ್ರಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಯೋಜಿತಾನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಸಮರಸತಾಂ ಯಾನ್ತಿ| ಸಮರಸಭಾವೇನ ಚ ನಿರೂಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಭವತಿ| ನಿರೂಹಾಣಾಂ ಸಂಯೋಜನೇ-ಮಿಶ್ರಣೇ, ಏಷ ವಿಧಿಃ-ಏತದ್ವಿಧಾನಮ್|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ಉತ್ತಾನೋ ದತ್ತಮಾತ್ರೇ ತು ನಿರೂಹೇ ತನ್ಮನಾ ಭವೇತ್||೪೬|| ಕೃತೋಪಧಾನಃ ಸಞ್ಜಾತವೇಗಶ್ಚೋತ್ಕಟಕಃ ಸೃಜೇತ್| |೪೭|

ಸ೦-ನಿರೂಹೇ ದತ್ತಮಾತ್ರೇ ಸತಿ ಉತ್ತಾನಃ ಸನ್ ತನ್ಮನಾಃ-ನಿರೂಹವೇಗೇ ದತ್ತಾವಧಾನಃ, ತಥಾ ಕೃತೋಪಧಾನಃ ಸನ್ ತಿಷ್ಠೇತ್| ಸಮುದ್ಭೂತವೇಗಶ್ಚೋತ್ಕಟಕಃ ಸನ್ ತ್ಯಜೇತ್ 'ವೇಗಂ' ಇತಿ ಶೇಷಃ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| ಆಗತೌ ಪರಮಃ ಕಾಲೋ ಮುಹೂರ್ತೋ ಮೃತ್ಯವೇ ಪರಮ್||೪೭|| ತತ್ರಾನುಲೋಮಿಕಂ ಸ್ನೇಹಕ್ಷಾರಮೂತ್ರಾಮ್ಲಕಲ್ಪಿತಮ್| ತ್ವರಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಂ ಬಸ್ತಿಮನ್ಯಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್||೪೮|| ವಿದದ್ಯಾತ್ಫಲವರ್ತಿಂ ವಾ ಸ್ವೇದನೋತ್ರಾಸನಾದಿ ಚ| |೪೯|

ಸ೦-ಆಗತೌ-ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನೇ, ಕಾಲಃ ಪರಮೋ ಮುಹೂರ್ತಃ| ಅಪರಃ-ತಸ್ಮಾನ್ಮುಹೂರ್ತಾದನ್ಯೋ, ವಿಸ್ರಬ್ಧಾಗಮನಕಾಲೋ ಮೃತ್ಯವೇ-ಮರಣಾಯ| ತತ್ರ-ತಸ್ಮಿನ್ ಮುಹೂರ್ತಾತ್ಪರಮನಾಗಮನೇ ನಿರೂಹಸ್ಯ, ತ್ವರಿತಮಪರಂ ಬಸ್ತಿಂ-ನಿರೂಹಂ, ಪ್ರಪೀಡಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ನಿರೂಹಮ್ ? ಆನುಲೋಮಿಕಂ-ಅನುಲೋಮಕರಮ್| ಸ್ನೇಹಃ, ತಥಾ ಕ್ಷಾರೋ-ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ, ತಥಾ ಮೂತ್ರಂ-ಗೋಮೂತ್ರಂ, ಅಮ್ಲಂ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿ, ತೈಃ ಕಲ್ಪಿತಂ-ನಿರೂಪಿತಮ್| ತಥಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಮುಷ್ಣಂ ಚ| ಸ್ನೇಹಯೋಗಾದೇವ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇ ಸಿದ್ಧೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಗ್ರಹಣಂ ನಿರೂಹಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧೇತರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್| ಆನುಲೋಮಿಕಮಿತಿ "ಅಧ್ಯಾತ್ಮಾದಿತ್ವಾತ್" ಠಞ್| ಅಥವಾ ಫಲವರ್ತಿಂ ವಿದದ್ಯಾತ್| ಫಲೇನ-ಮದನಫಲೇನ ಯುಕ್ತಾ ವರ್ತಿಃ| ಸಾ ಚಾರ್ಶಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೮|೧೩೭) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಸ್ವೇದನೋತ್ತ್ರಾಸನಾದಿ ಚ| ಸ್ವೇದನಂ-ಸ್ವೇದಃ| ಉತ್ತ್ರಾಸನಂ-ಖಡ್ಗಹಸ್ತಯೋಧದರ್ಶನಾದಿನಾ ಕುಪಿತನೃಪಚ್ಛದ್ಮಖಡ್ಗವ್ಯಗ್ರಾಗ್ರಬಾಹುದರ್ಶನಾಕುಲಕರಣಾದಿ, ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| ಸ್ವಯಮೇವ ನಿವೃತ್ತೇ ತು ದ್ವಿತೀಯೋ ಬಸ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ||೪೯|| ತೃತೀಯೋಽಪಿ ಚತುರ್ಥೋಽಪಿ ಯಾವದ್ವಾ ಸುನಿರೂಢತಾ| |೫೦|

ಸ೦-ಸ್ವಯಮೇವ-ಫಲವರ್ತ್ಯಾದ್ಯಾಯಾಸಂ ವಿನಾಽಪಿ, ನಿವೃತ್ತೇ ನಿರೂಹೇ ಸತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಬಸ್ತಿಃ-ನಿರೂಹಃ, ಇಷ್ಯತೇ| ಯತ್ನವಿಶೇಷೇಣ ತು ನಿರೂಹೇ ನಿವೃತ್ತೇ ಸತಿ ನಾನ್ಯಂ ಬಸ್ತಿಂ ಪ್ರಪೀಡಯೇತ್, ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ತೃತೀಯೋಽಪೀತ್ಯಪಿಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಏವಂ ಚತುರ್ಥೋಽಪೀತಿ| ಯಾವದ್ವೇತಿ| ಪಞ್ಚಮಾದಯೋಽಪಿ ಬಸ್ತಯೋ ದೇಯಾಃ, ಯಾವತ್ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

ಕಾನಿ ಪುನಃ ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಲಿಙ್ಗಾನಿ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ವಿರಿಕ್ತವಚ್ಚ ಯೋಗಾದೀನ್ವಿದ್ಯಾತ್|೫೦|

ಸ೦-ನಿರೂಹೇ ವಿರಿಕ್ತ ಇವ ಯೋಗಾದೀನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ಚೋಕ್ತಮ್- (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೮|೩೮) - "ಹೃತ್ಕುಕ್ಷ್ಯಶುದ್ಧಿಃ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಭವನ್ತ್ಯತಿವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ತಥಾಽತಿವಮನಾಮಯಾಃ|" ಇತಿ|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| ಯೋಗೇ ತು ಭೋಜಯೇತ್||೫೦|| ಕೋಷ್ಣೇನ ವಾರಿಣಾ ಸ್ನಾತಂ ತನುಧನ್ವರಸೌದನಮ್| |೫೧|

ಸ೦-ಯೋಗೇ ತು-ನಿರೂಹಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇ ಸತಿ, ಸುಖೋಷ್ಣಜಲಸ್ನಾತಂ ಸನ್ತಂ ಭೋಜಯೇತ್| ಕಿಮ್ ? ಧನ್ವರಸೌದನಮ್, ಧನ್ವರಸೋ-ಜಾಙ್ಗಲರಸಶ್ಚೌದನಂ ಚ ತದ್ಧನ್ವರಸೌದನಮ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ತನು-ಅಘನಮ್| ನನು, "ಯೂಷಕ್ಷೀರರಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್" ಇತಿ (ಶ್ಲೋ. ೫೬) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ತತ್ಕಥಮಿಹೇದಮುಪಪದ್ಯತೇ ? ಬ್ರೂಮಃ| ವಾತವಿಕಾರಶಮನಾರ್ಥೋ ಹಿ ನಿರೂಹಃ ಪ್ರಾಯೇಣೇಷ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚ ರಸಕೌದನಮೇವ ಪಥ್ಯಂ ಶ್ರೇಯಃ| ಅಗ್ರೇ ಚ ದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪಥ್ಯಂ ವಿಶೇಷೇಣೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅತೋ ನಾತ್ರ ಕಿಞ್ಚಿದನುಪಪನ್ನಮ್| ನನು, ದೋಷನಿರ್ಹರಣಂ ವಮನವಿರೇಕಾಭ್ಯಾಮಿವಾನೇನ ಕ್ರಿಯತೇ| ತತ್ರ ಚ ಯಥಾ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೋ ಯುಕ್ತಃ, ತಥೇಹಾಪಿ ಯುಕ್ತಃ ಸ್ಯಾತ್| ನೈವಮ್| ವಿರೇಕವಮನಾಭ್ಯಾಂ ಹಿ ವಹ್ನಿಸ್ಥಾನಮಾಚ್ಛಾದ್ಯತೇ, ತೇನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಂ ಭವತಿ| ನಿರೂಹಸ್ತು ನಾಭೇರುರ್ಧ್ವಮಗಚ್ಛನ್ನೇವ ದೋಷನಿರ್ಹರಣಂ ಕರೋತಿ, ತೇನ ತತ್ರ ನಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾಪತ್ತಿಃ| ತಸ್ಮಾನ್ನಾತ್ರ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಃ| ಅಪಿ ಚ, ವಾತವಿಕಾರವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚಾತ್ರ ರಸೌದನಪ್ರಾಯಮೇವ ಪಥ್ಯಂ ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| ವಿಕಾರಾ ಯೇ ನಿರೂಢಸ್ಯ ಭವನ್ತಿ ಪ್ರಚಲೈರ್ಮಲೈಃ||೫೧|| ತೇ ಸುಖೋಷ್ಣಾಮ್ಬುಸಿಕ್ತಸ್ಯ ಯಾನ್ತಿ ಭುಕ್ತವತಃ ಶಮಮ್| |೫೨|

ಸ೦-ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಚಲೈರ್ದೋಷೈರ್ಯೇ ವಿಕಾರಾ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಕೋಷ್ಣಸಲಿಲೈಃ ಸ್ನಾತಸ್ಯ ಕೃತಭೋಜನಸ್ಯ ಸತಃ ಶಮಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ| ಅತ ಏವ ತತ್ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಭಾವಃ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| ಅಥ ವಾತಾರ್ದಿತಂ ಭೂಯಃ ಸದ್ಯ ಏವಾನುವಾಸಯೇತ್||೫೨||

ಸ೦-ಅಥ-ನಿರೂಹಾದನನ್ತರಂ, ವಾತಪೀಡಿತಂ ಪುರುಷಂ ಸದ್ಯ ಏವ-ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ದಿನೇ, ಅನುವಾಸಯೇತ್|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

ಸಮ್ಯಗ್ಘೀನಾತಿಯೋಗಾಶ್ಚ ತಸ್ಯ ಸ್ಯುಃ ಸ್ನೇಹಪೀತವತ್| |೫೩|

ಸ೦-ತಸ್ಯ-ಅನುವಾಸನಸ್ಯ, ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯೇವ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಸ್ನೇಹಪೀತಸ್ಯೇವ ಸ್ನೇಹಪೀತವತ್, ಷಷ್ಠ್ಯನ್ತಾದ್ವತಿಃ| ತತ್ರ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೬|೩೦)- "ವಾತಾನುಲೋಮ್ಯಂ" ಇತ್ಯಾದಿ "ಘ್ರಾಣವಕ್ತ್ರಗುದಸ್ರವಾಃ" ಇತ್ಯನ್ತಂ ಸ್ನೇಹಪಾನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

ಅನ್ಯದಪ್ಯನುವಾಸನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ - - - - | ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಾಲಂ ಸ್ಥಿತೋ ಯಶ್ಚ ಸಪುರೀಷೋ ನಿವರ್ತತೇ||೫೩|| ಸಾನುಲೋಮಾನಿಲಃ ಸ್ನೇಹಸ್ತತ್ಸಿದ್ಧಮನುವಾಸನಮ್| |೫೪|

ಸ೦-ಚಶಬ್ದಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಕಿಞ್ಚಿತ್-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಂ, ಕಾಲಂ ಕೋಷ್ಠಾಭ್ಯನ್ತರೇ ಸ್ಥಿತಃ ಸನ್ ಸವಿಟ್ಕಃ ಸಾನುಗುಣಪವನೋ ನಿವರ್ತತೇ-ನಿಃಸರತಿ, ಯಃ ಸ ಏವಂಭೂತಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಃ, ತತ್ಸಿದ್ಧಂ-ಅಭಿಮತಕಾರಿ, ಅನುವಾಸನಮ್| ಉಕ್ತಂ ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಮಸ್ತಂ ಚೇದಂ ಸಿದ್ಧಾನುವಾಸನಲಕ್ಷಣಮ್|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ಏಕಂ ತ್ರೀನ್ ವಾ ಬಲಾಸೇ ತು ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನ್ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್||೫೪|| ಪಞ್ಚ ವಾ ಸಪ್ತ ವಾ ಪಿತ್ತೇ, ನವೈಕಾದಶ ವಾಽನಿಲೇ| ಪುನಸ್ತತೋಽಪ್ಯಯುಗ್ಮಾಂಸ್ತು ಪುನರಾಸ್ಥಾಪನಂ ತತಃ||೫೫||

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನ್-ಅನುವಾಸನಾನಿ, ಏಕಂ ತ್ರೀನ್ ವಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರೇ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್| ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾದೇವಮುಕ್ತಮ್| ಏವಮಗ್ರೇಽಪಿ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಪಿತ್ತೇ ಪಞ್ಚ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನಥವಾ ಸಪ್ತ ದದ್ಯಾತ್| ನವ ಏಕಾದಶ ವಾ ವಾಯೌ ದದ್ಯಾತ್| ತತಃ ಪುನರಪ್ಯಯುಗ್ಮಾನ್-ವಿಷಮಾನೇವ, ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನ್ ದದ್ಯಾತ್| ತತಃ ಪುನರಪ್ಯಾಸ್ಥಾಪನಂ ದದ್ಯಾತ್| ಅಯುಗ್ಮವಚನಂ ಚೇದಂ ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಯಂ ವ್ಯವಹಾರೋ ಯುಕ್ತ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯಿತುಮ್| ವಾತೋತ್ತರಸ್ಯ ತು ಯುಗ್ಮಾ ಅಪಿ ದೇಯಾ ಏವ| ತಥಾ ಚಾಧುನೈವಾಭ್ಯಧಾಯಿ (ಶ್ಲೋ. ೩೪) - "ಅತೋಽತ್ಯುಲ್ಬಣಮಾರುತಾನ್| ವ್ಯಾಯಾಮನಿತ್ಯಾನ್ ದೀಪ್ತಾಗ್ನೀನ್ ರೂಕ್ಷಾಂಶ್ಚ ಪ್ರತಿವಾಸರಮ್||" ಇತಿ|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲೇಷ್ವನ್ನಂ ಯೂಷಕ್ಷೀರರಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್| |೫೬|

ಸ೦-ಕೃತಾಸ್ಥಾಪನಸ್ಯ ಚ ಪಥ್ಯಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಪವನೇಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಯೂಷಾದಿಭಿಃ ಸಹಾನ್ನಮುಪಯೋಕ್ತವ್ಯಮ್|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| ವಾತಘ್ನೌಷಧನಿಷ್ಕ್ವಾಥತ್ರಿವೃತಾಸೈನ್ಧವೈರ್ಯುತಃ||೫೬|| ಬಸ್ತಿರೇಕೋಽನಿಲೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಃ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲೋಷ್ಣೋ ರಸಾನ್ವಿತಃ| |೫೭|

ಸ೦-ಬಸ್ತಿಃ-ನಿರೂಹಃ, [ಅನಿಲೇ-ವಾತವಿಷಯೇ, ವಾತಘ್ನೌಷಧಾನಿ-ದಶಮೂಲಾದೀನಿ, ತೇಷಾಂ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥಃ ತ್ರಿವೃತಾಸೈನ್ಧವೈರ್ಯುತಃ, ತಥಾ ] ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಮಧುರಾಮ್ಲೋಷ್ಣರಸಯುಕ್ತಃ ಪವನೇ ಹಿತಃ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣಕ್ವಾಥಪದ್ಮಕಾದಿಸಿತಾಯುತೌ||೫೭|| ಪಿತ್ತೇ ಸ್ವಾದುಹಿಮೌ ಸಾಜ್ಯಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಮಾಕ್ಷಿಕೌ| |೫೮|

ಸ೦-ಪಿತ್ತೇ ಮಧುರಶಿಶಿರೌ ಸಘೃತದುಗ್ಧೇಕ್ಷುರಸಮಧೂ ದ್ವೌ ಬಸ್ತೀ ಹಿತೌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| ಆರಗ್ವಧಾದಿನಿಷ್ಕ್ವಾಥವತ್ಸಕಾದಿಯುತಾಸ್ತ್ರಯಃ||೫೮|| ರೂಕ್ಷಾಃ ಸಕ್ಷೌದ್ರಗೋಮೂತ್ರಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣಕಟುಕಾಃ ಕಫೇ| |೫೯|

ಸ೦-ತಥಾ, ಆರಗ್ವಧೇನ್ದ್ರಯವೇತ್ಯಾದಿಕಷಾಯವತ್ಸಂಕಮೂರ್ವೇತ್ಯಾದಿಕಷಾಯಾಭ್ಯಾಂ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫, ಶ್ಲೋ. ೧೭ ಶ್ಲೋ. ೩೩) ಯುಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾ ಮಾಕ್ಷಿಕಗೋಮೂತ್ರಾಭ್ಯಾಂ ಸಹಿತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಾಸ್ತ್ರಯೋ ಬಸ್ತಯಃ ಕಫೇ ಹಿತಾಃ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| ತ್ರಯಸ್ತೇ ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪಿ ದೋಷಾನ್ ಘ್ನನ್ತಿ ಯತಃ ಕ್ರಮಾತ್||೫೯||

ಸ೦-ಸನ್ನಿಪಾತೇಽಪಿ ತ್ರಯ ಏವ ಬಸ್ತಯೋ ಹಿತಾಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ತೇ ದೋಷಾನ್-ತ್ರೀನ್, ಕ್ರಮೇಣ ಪರಾಕುರ್ವನ್ತಿ|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

ತ್ರಿಭ್ಯಃ ಪರಂ ಬಸ್ತಿಮತೋ ನೇಚ್ಛನ್ತ್ಯನ್ಯೇ ಚಿಕಿತ್ಸಕಾಃ| ನ ಹಿ ದೋಷಶ್ಚತುರ್ಥೋಽಸ್ತಿ ಪುನರ್ದೀಯೇತ ಯಂ ಪ್ರತಿ||೬೦||

ಸ೦-ಅತ ಏವ ಹೇತೋಸ್ತ್ರಿಭ್ಯೋ ಬಸ್ತಿಭ್ಯಃ ಪರಮಪರೇ ಭಿಷಜೋ ನಿರೂಹಂ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ| ಯತಸ್ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ಬಸ್ತಿಭಿರ್ನಿವರ್ತಿತಾ ಇತಿ| ಚತುರ್ಥೋ ದೋಷೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ, ಯಂ ಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ ಭೂಯಶ್ಚತುರ್ಥಃ ಪುಟಕೋ ದೀಯತೇ|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ಉತ್ಕ್ಲೇಶನಂ ಶುದ್ಧಿಕರಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಶಮನಂ ಕ್ರಮಾತ್| ತ್ರಿಧೈವ ಕಲ್ಪಯೇದ್ವಸ್ತಿಮಿತ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ||೬೧||

ಸ೦-ಅನ್ಯೇಽಪಿ ವೈದ್ಯಾಸ್ತ್ರಿಧೈವ ಬಸ್ತಿಂ ಕಲ್ಪಯೇದಿತಿ ಜಗದುಃ| ಏಕಂ ಬಸ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶನಮ್, ಅನ್ಯಂ ದ್ವಿತೀಯಂ ಬಸ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶುದ್ಧಿಕರಮ್, ಅನ್ಯಂ ತೃತೀಯಂ ಬಸ್ತಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಶಮನಮ್| ಕ್ರಮಾದಿತಿ ಅನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ತ್ರಿವಿಧೋ ಬಸ್ತಿರಿತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| ತತ್ರ ಕಿಂ ಕ್ರಿಯತಾಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - -] ದೋಷೌಷಧಾದಿಬಲತಃ ಸರ್ವಮೇತತ್ಪ್ರಮಾಣಯೇತ್| |೬೨|

ಸ೦-ತದತ್ರ ದೋಷಭೇಷಜದೇಶಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾತ್ ಸರ್ವಮಪ್ಯೇತತ್ ಪ್ರಮಾಣೀಕಾರ್ಯಮ್|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

ಅಥ ಸರ್ವಮತಾನುಗ್ರಾಹಿ ಸ್ವಮತಮಾಹ - - - - | ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಲಿಙ್ಗಂ ತು ನಾಸಮ್ಭಾವ್ಯ ನಿವರ್ತಯೇತ್||೬೨||

ಸ೦-ಸಮ್ಯಙ್ನಿರೂಢಲಕ್ಷಣಮಸಮ್ಭಾವ್ಯ-ಅಸಮ್ಪಾದ್ಯ, ನ ನಿವರ್ತಯೇತ್,-ಬಸ್ತಿದಾನಂ ಕಾರಯೇದೇವ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ಇದಾನೀಂ ಕರ್ಮಕಾಲಯೋಗಾಖ್ಯಾನ್ ಬಸ್ತಿವಿಶೇಷಾನಾಹ - - - - ಪ್ರಾಕ್ಸ್ನೇಹ ಏಕಃ ಪಞ್ಚಾನ್ತೇ ದ್ವಾದಶಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಚ| ಸಾನ್ವಾಸನಾನಿ ಕರ್ಮೈವಂ ಬಸ್ತಯಸ್ತ್ರಿಂಶದೀರಿತಾಃ||೬೩||

ಸ೦-ಪ್ರಾಕ್-ಪೂರ್ವಂ, ಏಕಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಃ| ಅನ್ತೇ-ಅವಸಾನೇ, ಪಞ್ಚ ಸ್ನೇಹಾಃ| ತಥಾ, ನಿರೂಹಾ ದ್ವಾದಶ ಸಹಾನುವಾಸನಾಃ| ಇತ್ಯೇವಂ ತ್ರಿಂಶದ್ಬಸ್ತಯಃ "ಕರ್ಮ" ಇತಿ ಗದಿತಾಃ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

ಕಾಲಃ ಪಞ್ಚದಶೈಕೋಽತ್ರ ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ನೇಹೋಽನ್ತೇ ತ್ರಯಸ್ತಥಾ| ಷಟ್ ಪಞ್ಚಬಸ್ತ್ಯನ್ತರಿತಾಃ|೬೪|

ಸ೦-ಪಞ್ಚದಶ ಬಸ್ತಯಃ "ಕಾಲಃ" ಉಚ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಕಃ ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನೇಹಃ| ತಥಾ, ಅನ್ತೇ ತ್ರಯಃ ಸ್ನೇಹಾಃ| ತಥಾ, ಷಟ್ ಸ್ನೇಹಾಃ ಪಞ್ಚಭಿರ್ಬಸ್ತಿಭಿರನ್ತರಿತಾ ಇತಿ|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| ಯೋಗೋಽಷ್ಟೌ ಬಸ್ತಯೋಽತ್ರ ತು||೬೪|| ತ್ರಯೋ ನಿರೂಹಾಃ ಸ್ನೇಹಾಶ್ಚ ಸ್ನೇಹಾವಾದ್ಯನ್ತಯೋರುಭೌ| |೬೫|

ಸ೦-"ಯೋಗಃ" ಅಷ್ಟೌ ಬಸ್ತಯಃ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ತ್ರಯೋ ನಿರೂಹಾಃ, ತ್ರೀಣಿ ಚಾನುವಾಸನಾನಿ, ತಥಾಽಽದ್ಯನ್ತಯೋರ್ದ್ವೌ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀ, ಇತಿ|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಂ ನಿರೂಹಂ ವಾ ನೈಕಮೇವಾತಿ ಶೀಲಯೇತ್||೬೫|| ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಗ್ನಿವಧೌ ಸ್ನೇಹಾನ್ನಿರೂಹಾನ್ಮರುತೋ ಭಯಮ್| |೬೬|

ಸ೦-ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಮಥವಾ ನಿರೂಹಮೇಕಮೇವ ಕೇವಲಮತಿಶಯೇನ ನ ಶೀಲಯೇತ್| ಯತಃ ಸ್ನೇಹಾದತಿಸೇವಿತಾತ್ ಉತ್ಕ್ಲೇಶಾಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯೇ ಜಾಯೇತೇ| ನಿರೂಹಾದತಿಸೇವಿತಾತ್ ಪವನಾದ್ಭಯಂ ಜಾಯತೇ|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| ತಸ್ಮಾನ್ನಿರೂಢಃ ಸ್ನೇಹ್ಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿರೂಹ್ಯಶ್ಚಾನುವಾಸಿತಃ||೬೬||

ಸ೦-ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್ ನಿರೂಢೋ ನರಃ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಹಃ ಸ್ಯಾತ್| ಅನುವಾಸಿತಶ್ಚ ಪುರುಷೋ ನಿರೂಹಣಾರ್ಹೋ ಭವೇತ್|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

ಸ್ನೇಹಶೋಧನಯುಕ್ತ್ಯೈವಂ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ತ್ರಿದೋಷಜಿತ್| |೬೭|

ಸ೦-ಏವಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಯಾ, ಸ್ನೇಹಶೋಧನಯುಕ್ತ್ಯಾ ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ ಸೇವಿತಂ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ಜಯತಿ|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

ಅಧುನಾ ಮಾತ್ರಾಬಸ್ತಿಂ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - | ಹ್ರಸ್ವಯಾ ಸ್ನೇಹಪಾನಸ್ಯ ಮಾತ್ರಯಾ ಯೋಜಿತಃ ಸಮಃ||೬೭|| ಮಾತ್ರಾಬಸ್ತಿಃ ಸ್ಮೃತಃ ಸ್ನೇಹಃ| |೬೮|

ಸ೦-ಹ್ರಸ್ವಯಾ-ಯಾಮದ್ವಯಜರಣಲಕ್ಷಣಯಾ, ಸ್ನೇಹಪಾನಮಾತ್ರಯಾ ಸಮಃ-ತುಲ್ಯೋ, ಯೋಜಿತಃ ಸ್ನೇಹೋ ಮಾತ್ರಾಬಸ್ತಿಸಂಜ್ಞಃ ಸ್ಮೃತಃ, ಸದ್ವೈದ್ಯೈರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೈಸ್ತ್ವನ್ಯಥಾ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ| ಯಥಾ-"ಷಟ್ಪಲಾ ತು ಭವೇಜ್ಜ್ಯೇಷ್ಠಾ, ತ್ರಿಪಲಾ ಮಧ್ಯಮಾ ಭವೇತ್| ಕನೀಯಸ್ಯಧ್ಯರ್ದ್ಧಪಲಾ ತ್ರಿಧಾಮಾತ್ರಾಽನುವಾಸನೇ||" ಇತಿ|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

ಶೀಲನೀಯಃ ಸದಾ ಚ ಸಃ| ಬಾಲವೃದ್ಧಾಧ್ವಭಾರಸ್ತ್ರೀವ್ಯಾಯಾಮಾಸಕ್ತಚಿನ್ತಕೈಃ||೬೮|| ವಾತಭಗ್ನಾಬಲಾಲ್ಪಾಗ್ನಿನೃಪೇಶ್ವರಸುಖಾತ್ಮಭಿಃ| ದೋಷಘ್ನೋ ನಿಷ್ಪರೀಹಾರೋ ಬಲ್ಯಃ ಸೃಷ್ಟಮಲಃ ಸುಖಃ||೬೯||

ಸ೦-ಸ ಚ-ಮಾತ್ರಾಬಸ್ತಿಃ, ಬಾಲಾದಿಭಿಃ ಸತತಮೇವ ಶೀಲಯಿತವ್ಯಃ| ಸ ಚ ಶೀಲಿತೋ ದೋಷಾಪಹಃ, ತಥಾ ನಿಷ್ಪರೀಹಾರಃ-ಅನಿಯನ್ತ್ರಣೋ, ಬಲಾಯ ಹಿತೋ, ನಿರ್ಗತಪುರೀಷಾದಿಕಃ, ಸುಖಕಾರೀ ಚ|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

ಬಸ್ತೌ ರೋಗೇಷು ನಾರೀಣಾಂ ಯೋನಿಗರ್ಭಾಶಯೇಷು ಚ| ದ್ವಿತ್ರಾಸ್ಥಾಪನಶುದ್ಧೇಭ್ಯೋ ವಿದಧ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಮುತ್ತರಮ್||೭೦||

ಸ೦-ಬಸ್ತಿಸ್ಥಾನೇ ರೋಗೇಷು ನರಾಣಾಮಿತ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| "ನಾರೀಣಾಂ ಯೋನಿಗರ್ಭಾಶಯೇಷು ಚ" ಇತ್ಯುಕ್ತೇಃ| ದ್ವೇ ವಾ ತ್ರೀಣಿ ವಾ ದ್ವಿತ್ರಾಣಿ, ದ್ವಿತ್ರಾಣಿ ಚ ತಾನ್ಯಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ ಚ ದ್ವಿತ್ರಾಸ್ಥಾಪನಾನಿ, ತೈಃ ಶುದ್ಧಾ ದ್ವಿತ್ರಾಸ್ಥಾಪನಶುದ್ಧಾಃ, ತೇಭ್ಯೋ ನರೇಭ್ಯಃ ಸ್ತ್ರೀಭ್ಯಶ್ಚೋತ್ತರಬಸ್ತಿಂ ದದ್ಯಾತ್| ಪುಮಾನ್ಸ್ತ್ರಿಯೇತ್ಯೇಕಶೇಷಃ| ಗುದಾದುತ್ತರೇಣ ಮಾರ್ಗೇಣ ದೀಯತ ಇತ್ಯುತ್ತರಬಸ್ತಿಃ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

ಅಥ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಪರಿಮಾಣಮಾಹ - - - - ಆತುರಾಙ್ಗುಲಮಾನೇನ ತನ್ನೇತ್ರಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ವೃತ್ತಂ ಗೋಪುಚ್ಛವನ್ಮೂಲಮಧ್ಯಯೋಃ ಕೃತಕರ್ಣಿಕಮ್||೭೧|| ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಪ್ರವೇಶಾಗ್ರಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಹೇಮಾದಿಸಮ್ಭವಮ್| ಕುನ್ದಾಶ್ವಮಾರಸುಮನಃಪುಷ್ಪವೃನ್ತೋಪಮಂ ದೃಢಮ್||೭೨||

ಸ೦-ತನ್ನೇತ್ರಂ-ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಯನ್ತ್ರಕಂ, ಆತುರಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣೇನ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್, ದೈರ್ಘ್ಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಾದೇವ ಪ್ರತೀಯತೇ| ಪುರುಷಾಣಾಮೇವೈತದಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಶ್ಲೋ. ೭೯) - "ನೇತ್ರಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಮುದ್ಗಪ್ರವೇಶಂ" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ವೃತ್ತಂ-ವರ್ತುಲಮ್| ತಥಾ, ಗೋಪುಚ್ಛಾಕೃತಿ| ತಥಾ, ಮೂಲೇ ಮಧ್ಯೇ ಚೋತ್ಪಾದಿತಕರ್ಣಿಕಮ್| ತಥಾ, ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಃ ಪ್ರವಿಶತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಪ್ರವೇಶಂ, ತಾದೃಶಮಗ್ರಂ-ಪ್ರಾನ್ತೋ, ಯಸ್ಯ-ನೇತ್ರಸ್ಯ, ತತ್ ಸಿದ್ಧಾರ್ಥಕಪ್ರವೇಶಾಗ್ರಮ್| ತಥಾ, ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ-ಅತಿಕೋಮಲಮ್| ತಥಾ, ಹೇಮಾದಿಜಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಧಾತ್ವಾದಯಃ ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾ (ಶ್ಲೋ. ೯ ಟೀ.) ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ, ಕುನ್ದಕರವೀರಜಾತೀಪುಷ್ಪವೃನ್ತಸದೃಶಂ ದೃಢಂ ಚ| ಅಶ್ವಮಾರಃ-ಕರವೀರಃ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

ತಸ್ಯ ಬಸ್ತಿರ್ಮೃದುಲಘುರ್ಮಾತ್ರಾ ಶುಕ್ತಿರ್ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ವಾ| |೭೩|

ಸ೦-ತಥಾ, ತಸ್ಯ-ನೇತ್ರಸ್ಯ, ಬಸ್ತಿರ್ಮೃದುಲಘುಃ, 'ಯೋಜ್ಯಃ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಮಾತ್ರಾ ಶುಕ್ತಿಃ-ಕರ್ಷದ್ವಯಮ್, 'ಸ್ನೇಹಸ್ಯ' ಇತಿ ಶೇಷಃ| ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ವಾ-ವಯೋಬಲದೇಹಸತ್ತ್ವಸಾತ್ಮ್ಯಾದಿವಶಾನ್ನಿರೂಪ್ಯ ವಾ, ಮಾತ್ರಾ ಕಾರ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| ಅಥ ಸ್ನಾತಾಶಿತಸ್ಯಾಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿವಿಧಾನತಃ||೭೩|| ಋಜೋಃ ಸುಖೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಪೀಠೇ ಜಾನುಸಮೇ ಮೃದೌ| ಹೃಷ್ಟೇ ಮೇಢ್ರೇ ಸ್ಥಿತೇ ಚರ್ಜೌ ಶನೈಃ ಸ್ರೋತೋವಿಶುದ್ಧಯೇ||೭೪|| ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ಶಲಾಕಾಂ ಪ್ರಣಯೇತ್ತಯಾ ಶುದ್ಧೇಽನುಸೇವನಿ| ಆಮೇಹನಾನ್ತಂ ನೇತ್ರಂ ಚ ನಿಷ್ಕಮ್ಪಂ ಗುದವತ್ತತಃ||೭೫|| ಪೀಡಿತೇಽನ್ತರ್ಗತೇ ಸ್ನೇಹೇ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ| |೭೬|

ಸ೦-ಅಥೇತಿ ಮಙ್ಗಲೇ| ಅಸ್ಯ-ರೋಗಿಣೋ ನಿರೂಹವತ್ಕೃತಮಙ್ಗಲಸ್ಯ| ತಥಾ, ಪೂರ್ವಂ ಸ್ನಾತಃ ಪಶ್ಚಾದಶಿತಃ, ತಸ್ಯ| ಕಥಮಶಿತಸ್ಯ ? ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಿವಿಧಾನತಃ| ತೃತೀಯಾರ್ಥೇ ತಸಿಃ| ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೌ ಯಾದೃಶ ಆಹಾರೋ ವಿಹಿತಸ್ತೇನ ಕೃತಭೋಜನಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಋಜೋಃ-ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಸ್ಥಿತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸುಖೇನಾಸೀನಸ್ಯ| ಕ್ವ ? ಪೀಠೇ,-ಆಸನೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಜಾನುತುಲ್ಯೇ| ತಥಾ, ಮೃದೌ-ಅಕಠಿನೇ ಚ| ತಥಾ, ಶಿಶ್ನೇ ಪ್ರಹೃಷ್ಟೇ-ಸ್ತಬ್ಧೇ, ತಥಾ ಋಜೌ,-ಸ್ಪಷ್ಟಂ ಕೃತ್ವಾ ಸ್ಥಿತೇ ಸತಿ, ಶನೈಃ-ನ ತ್ವರಯಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂ ಶಲಾಕಾಂ ಪ್ರಣಯೇತ್-ಪ್ರವೇಶಯೇತ್| ಸ್ಥೂಲಾಯಾಂ ತತ್ರ ಕ್ಷತಕರಣಾತ್| ಪ್ರವೇಶಯೋಗಾತ್ ತಯಾ-ಶಲಾಕಯಾ, ಶುದ್ಧೇ ಮೇಢ್ರೇ ಸತಿ, ಅನುಸೇವನಿ-ಸೇವನೀಮನುಲಕ್ಷೀಕೃತ್ಯ, ಆಮೇಢ್ರಾನ್ತಂ ನೇತ್ರಂ ಪ್ರಣಯೇತ್| ಷಡಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರಾಯೇಣ ಪ್ರವೇಶಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮ್ ? ಗುದವನ್ನಿಷ್ಕಮ್ಪಮ್| ತತೋ-ನಿಷ್ಕಮ್ಪಸ್ಥಾಪನಾದನನ್ತರಂ, ಪೀಡಿತೇ ಪುಟಕೇ, ಸ್ನೇಹೇ ಚಾನ್ತಃಪ್ರವಿಷ್ಟೇ ಸತಿ, ಅನುವಾಸನಕ್ರಮೋ ಹಿತಃ-ಪಾಣಿನಾ ತಾಡಯೇತ್ ಸ್ಫಿಜೌ| ತತ್ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ" ಇತ್ಯಾದಿಕಃ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| ಬಸ್ತೀನನೇನ ವಿಧಿನಾ ದದ್ಯಾತ್ತ್ರೀಂಶ್ಚತುರೋಽಪಿ ವಾ||೭೬|| ಅನುವಾಸನವಚ್ಛೇಷಂ ಸರ್ವಮೇವಾಸ್ಯ ಚಿನ್ತಯೇತ್| |೭೭|

ಸ೦-ತ್ರೀನ್ ಚತುರೋ ವಾ ಬಸ್ತೀನನೇನ ವಿಧಾನೇನ ದದ್ಯಾತ್| ಶೇಷಂ [ ಸರ್ವಮೇವ ]-ವಿಧಿಪರಿಹಾರಾದಿ ಸಮ್ಯಗ್ದತ್ತವ್ಯಾಪದಾದಿಕಂ, ಅಸ್ಯ-ಉತ್ತರಬಸ್ತೇಃ, ಅನುವಾಸನಸ್ಯೇವ ನಿರೂಪಯೇತ್| ಯದುಕ್ತಂ ಖರನಾದೇನ-"ಯಥಾಶೇಷಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಾನ್ತಃ ಸ್ನೇಹಸ್ಯಾರ್ದ್ಧಪಲಂ ನಯೇತ್| ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ದ್ವಿತೀಯಂ ವಾ ತೃತೀಯಂ ವಾ ಪ್ರದಾಪಯೇತ್|| ಸ ಚೇದನುವಸೇತ್ತತ್ರ ಸ್ಯಾತ್ಕ್ರಿಯೇಯಂ ವಿಶೇಷತಃ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾರಗ್ವಧಾಗಾರಧೂಮವತ್ಸಕಸೈನ್ಧವೈಃ|| ಮೂತ್ರಾಮ್ಲಪಿಷ್ಟೈರ್ಗುಲಿಕಾಃ ಸರ್ಷಪಾಮಾಷಸನ್ನಿಭಾಃ| ಛಾಯಾಸು ಶುಷ್ಕಾಸ್ತಾಃ ಶಿಶ್ನೇ ದದ್ಯಾತ್ಸರ್ಷಪಸನ್ನಿಭಾಃ|| ಪೂರ್ವಂ, ಮಾಷೋಪಮಾಃ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಭಿಃ ಸ್ನೇಹಂ ಸಮಾನಯೇತ್| ಸ್ನೇಹೇ ಪ್ರತ್ಯಾಗತೇ ಚ ಸ್ಯಾದಾನುವಾಸನಿಕೋ ವಿಧಿಃ||" ಇತಿ|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ಏವಮ್ ಪುರುಷಾಣಾಮುತ್ತರಬಸ್ತಿವಿಧಾನಮುಕ್ತ್ವಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ವಕ್ತಿ - - - - | ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಾರ್ತವಕಾಲೇ ತು ಯೋನಿರ್ಗೃಹ್ಣಾತ್ಯಪಾವೃತೇಃ||೭೭|| ವಿದಧೀತ ತದಾ ತಸ್ಮಾದನೃತಾವಪಿ ಚಾತ್ಯತೇ| ಯೋನಿವಿಭ್ರಂಶಶೂಲೇಷು ಯೋನಿವ್ಯಾಪದ್ಯಸೃಗ್ದರೇ||೭೮||

ಸ೦-ಲಲನಾನಾಮೃತುಕಾಲ ಏವಾರ್ತವಕಾಲಃ-"ಋತುಸ್ತು ದ್ವಾದಶ ನಿಶಾಃ" (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೧|೨೭) ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಃ, ತತ್ರ ಋತೌ ಯೋನಿಃ ಕರ್ತಾ ಉತ್ತರಬಸ್ತಿಸ್ವಭಾವಂ ಸ್ನೇಹಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕುತಃ ? ಅಪಾವೃತೇಃ,-ಅಪಾವರಣಾತ್ ಕಾರಣಾತ್| ಅನ್ಯದಾ ತು ಸಂವೃತತ್ವಾತ್ ನ ಸ್ನೇಹಮಾದತ್ತೇ ಗರ್ಭವತ್| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಸ್ತದಾ-ಋತುಕಾಲೇ ವಿದಧೀತ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದುತ್ತರಬಸ್ತಿಮ್| ಅತ್ಯನ್ತೇ-ಆತ್ಯಯಿಕೇ ವ್ಯಾಧೌ, ಅನೃತಾವಪಿ ವಿದಧೀತ| ತಮೇವಾತ್ಯಯಂ ದರ್ಶಯತಿ-ಯೋನೀತ್ಯಾದಿ| ಯೋನಿವಿಭ್ರಂಶಃ-ಉತ್ತರೇ (ಅ. ೩೩|೪೦) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಃ, ಯೋನಿಶೂಲೋ-ಯೋನಿರುಜಾ, ತೇಷು| ತಥಾ, ಯೋನಿವ್ಯಾಪತ್ತೌ| ತಥಾ, ಅಸೃಗ್ದರೇ,-ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಯೋನಿಮುಖೇನಾಗಚ್ಛತ್ ಸ್ತ್ರೀಣಾಮಸೃಗ್ದರಮುಚ್ಯತೇ| ಏತೇಷು ರೋಗೇಷೂತ್ತರಬಸ್ತಿಮಾತ್ಯಯಿಕತ್ವಾದನೃತಾವಪಿ ದದ್ಯಾತ್|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

ಅಥಾತ್ರ ತು ನೇತ್ರಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣಮಾಹ - - - - ನೇತ್ರಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಂ ಮುದ್ಗಪ್ರವೇಶಂ ಚತುರಙುಲಮ್| ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ ಹ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಮೂತ್ರವರ್ತ್ಮನಿ||೭೯|| ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವಿಕಾರೇಷು, ಬಾಲಾನಾಂ ತ್ವೇಕಮಙ್ಗುಲಮ್| |೮೦|

ಸ೦-ದಶಾಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣಂ ದೈರ್ಘ್ಯೇಣ| ತಥಾ, ಮುದ್ಗಃ ಪ್ರವಿಶತ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಮುದ್ಗಪ್ರವೇಶಂ ತದಿವಾಗ್ರಂ [ ಮುದ್ಗ ] ಪ್ರವೇಶಾಗ್ರಮಿತಿ ವೇದ್ಯಮ್, ಅನ್ತಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ| ವೃತ್ತಗೋಪುಚ್ಛಾಕಾರಾದಿ ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮತ್ರ ವೇದ್ಯಮ್| ಪುಷ್ಪವೃನ್ತೋಪಮತ್ವಂ ತ್ವತ್ರ ನ ಯುಜ್ಯತೇ| ಯತೋ ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃ ಪರಿಣಾಹಮೇತದ್ವಿಧಾತವ್ಯಮ್| ಪುರುಷೇ ಸ್ತ್ರಿಯಾಂ ಚೈವಪ್ರಕಾರಮ್| ಯದುಕ್ತಂ ಮುನಿನಾ (ಚ. ಸಿ. ಅ. ೯|೫೪) - "[ ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಂ ಚ ಹೈಮಂ ಸ್ಯಾತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಮೌತ್ತರಬಸ್ತಿಕಮ್| ಜಾತೀಪುಷ್ಪಸ್ಯ ವೃನ್ತೇನ ಸಮಂ ಗೋಪುಚ್ಛಸಂಸ್ಥಿತಮ್|| ರೌಪ್ಯಂ ವಾ ಸರ್ಷಪಚ್ಛಿದ್ರಂ ದ್ವಿಕರ್ಣಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ] ಪುಷ್ಪನೇತ್ರಪ್ರಮಾಣಂ ತು ಪ್ರಮದಾನಾಂ ದಶಾಙ್ಗುಲಮ್|| ಮೂತ್ರಸ್ರೋತಃಪರಿಣಾಹಂ" ಇತಿ| ತಚ್ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಯಾವತ್ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮ್| ಚತುರಙ್ಗುಲಾಚ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ಕರ್ಣಿಕಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಅಧಿಕಪ್ರವೇಶನಿವಾರಣಾರ್ಥಮ್, ನ ತು ಮೇಹನನೇತ್ರ ಇವ ಮಧ್ಯಕರ್ಣಿಕೇತಿ| ಅಯಮರ್ಥೋಽತ್ರ ಸಾಕ್ಷಾನ್ನೋಪಾತ್ತೋ ಗಮ್ಯಮಾನತ್ವಾತ್| ಅತ ಏವ ತತ್ಪ್ರವೇಶಪ್ರಮಾಣಮಾಹ-ಚತುರಙ್ಗುಲಮಪತ್ಯಮಾರ್ಗೇ ಯೋಜ್ಯಂ ಸ್ಯಾದಿತಿ| ಅಪತ್ಯಮಾರ್ಗ ಇತ್ಯನೇನ ಸ್ತ್ರೀ ಗರ್ಭಗ್ರಹಣಪ್ರಸವಾದಿಸಮರ್ಥಾ ಸೂಚ್ಯತೇ| ಏವಂವಿಧಾಯಾಃ ಸ್ತ್ರಿಯಶ್ಚತುರಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರವೇಶಯಿತವ್ಯಮಿತಿ| ಮೂತ್ರವರ್ತ್ಮನಿ ಹ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಯಾ ಸ್ತ್ರೀ ಸುರತವ್ಯವಹಾರಗರ್ಭಗ್ರಹಣಯೋಗ್ಯಾ, ಅಥವಾ ಯಾ ಬಾಲಾ-ಅಪ್ರೌಢಾ, ತಸ್ಯಾ ಯೋನಿಃ-ಕೇವಲಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯೇವ ಮಾರ್ಗಃ, ತಸ್ಯಾ ನೇತ್ರಂ ಹ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮ್| ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ತು ಪ್ರವೇಶಾತ್ತಾಸಾಂ ಮಾಂಸಕ್ಷತಿಃ ಸ್ಯಾತ್| ಕೇಷು ರೋಗೇಷು ? ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರವಿಕಾರೇಷು| ಬಾಲಾನಾಂ ತು ಸ್ತ್ರೀಣಾಮೇಕಮಙುಲಂ ಪ್ರವೇಶ್ಯಮ್|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ. ಬಾಲಾನಾಂ ಶುಕ್ತಿರೇವ ತು||೮೦||

ಸ೦-ಸ್ತ್ರೀಣಾಮುತ್ತರಬಸ್ತೌ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಪ್ರಕುಞ್ಚೋ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ,-ನೋತ್ತಮಾ ಕನಿಷ್ಠಾ ವಾ| ಬಾಲಾನಾಂ ತು ಶಕ್ತಿರೇವ ಮಧ್ಯಮಾ ಮಾತ್ರಾ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

ಅಧುನೋತ್ತರಬಸ್ತ್ಯವಸ್ಥಾನಂ ತ್ರಿವಿಧಾಯಾ ಅಪಿ ಸ್ತ್ರಿಯಾ ವದತಿ - - - - ಉತ್ತಾನಾಯಾಃ ಶಯಾನಾಯಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ ಸಕ್ಥಿನೀ| ಊರ್ಧ್ವಜಾನ್ವಾಸ್ತ್ರಿಚತುರಾನಹೋರಾತ್ರೇಣ ಯೋಜಯೇತ್||೮೧|| ಬಸ್ತೀಂಸ್ತ್ರಿರಾತ್ರಮೇವಂ ಚ ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ವಿವರ್ದ್ಧಯನ್| ತ್ರ್ಯಹಮೇವ ಚ ವಿಶ್ರಭ್ಯ ಪ್ರಣಿದಧ್ಯಾತ್ಪುನಸ್ತ್ರ್ಯಹಮ್||೮೨||

ಸ೦-ಉತ್ತಾನಾಯಾಃ-ನ ತ್ವವಾಙ್ಮುಖ್ಯಾಃ ಪಾರ್ಶ್ವಸ್ಥಿತಾಯಾ ವಾ, ಶಯಾನಾಯಾಃ-ನ ತ್ವಾಸೀನಾಯಾಃ, ತಥೋರ್ಧ್ವಜಾನ್ವಾಃ, ಬಸ್ತೀನ್ ತ್ರಿಚತುರಾನಹೋರಾತ್ರಾತ್ ಯೋಜಯೇತ್| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಸಕ್ಥಿನೀ ಸಙ್ಕೋಚ್ಯ| ಅನುವಾಸನೇ ತ್ವೇಕ ಏವ ಬಸ್ತಿರಹೋರಾತ್ರೇಣ ಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಭೇದಃ| ಏವಂ ತ್ರ್ಯಹಂ ಬಸ್ತಿದಾನಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ನ ತ್ವತ್ರಾನುವಾಸನವತ್ ತ್ರ್ಯಹೇ ಪಞ್ಚಮೇ ವಾಽಹನೀತಿ| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಸ್ನೇಹಮಾತ್ರಾಂ ಯಥಾಸ್ವಮರ್ಧಕರ್ಷಾದಿಕ್ರಮೇಣ ವರ್ದ್ಧಯನ್| ತ್ರ್ಯಹಮೇವ ಚ ವಿಶ್ರಮ್ಯ-ತ್ರೀಣಿ ದಿನಾನಿ ವಿಲಮ್ಬ್ಯ ಚ, ಪುನಃ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ, [ ತ್ರ್ಯಹಂ ] ಪ್ರಣಿದಧ್ಯಾತ್-ಕುರ್ಯಾತ್| ಏಷ ಏವ ಚ ನ್ಯಾಯೋ ಮೇಢ್ರೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಃ, ತಜ್ಜಾತೀಯತ್ವಾದಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ| ಅತ ಏವಾನ್ತೇಽಯಮುಪದಿಷ್ಟ ಉಭಯಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

ಯುಕ್ತ್ಯೋಕ್ತಮೇವಾಮುಮರ್ಥಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಪುನರಾಹ - - - - ಪಕ್ಷಾದ್ವಿರೇಕೋ ವಮಿತೇ ತತಃ ಪಕ್ಷಾನ್ನಿರೂಹಣಮ್| ಸದ್ಯೋ ನಿರೂಢಶ್ಚಾನ್ವಾಸ್ಯಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದ್ವಿರೇಚಿತಃ||೮೩||

ಸ೦-ಉತ್ತಮಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧೇ ವಮಿತೇ ಪಕ್ಷಾದನನ್ತರಂ ವಿರೇಕಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಪ್ರವರಯಾ ಶುದ್ಧ್ಯಾ ಶುದ್ಧೇ ಸುವಮಿತೇ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಾಪತ್ತಿಃ| ತತಃ ಸಪ್ತಾಹೇನೈಕಾನ್ತರಾನುವಾಸನದಾನೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವಿರೇಕ ಇತಿ ಪಕ್ಷೇಣೈವ ಯುಜ್ಯತೇ| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಪಕ್ಷಾತ್ಪರತೋ ನಿರೂಹಃ| ಯತಃ ಕೃತವಿರೇಕಸ್ಯ ಸಪ್ತಾಹಾತ್ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಾಪತ್ತೌ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಮನುವಾಸನೇನೈಕಾನ್ತರಿತೇನ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ನಿರೂಹೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತಿ ಪಕ್ಷೇಣೈವ ಯುಕ್ತಃ| ನಿರೂಢಶ್ಚ ಸದ್ಯ ಏವಾನುವಾಸ್ಯಃ| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗಭ್ಯಧಾಯಿ (ಶ್ಲೋ. ೫೨) - "ಅಥ ವಾತಾರ್ದಿತಂ ಭೂಯಃ ಸದ್ಯ ಏವಾನುವಾಸಯೇತ್|" ಇತಿ| ವಿರೇಚಿತಃ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದೂರ್ಧ್ವಮನುವಾಸ್ಯಃ| ಯತಃ ಸಪ್ತಾಹೇನ ಪ್ರಕೃತಿಭೋಜನಾಪತ್ತಿಃ, ತತಃ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಮನುವಾಸನಂ ಯುಕ್ತಮ್|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

ನನು, ದೋಷಾಣಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಚ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾಭ್ಯಾಮೇಕಲೋಲೀಭಾವಾತ್ ಕಥಂ ಬಸ್ತಿರ್ದೋಷಾನೇವ ನಿರ್ಹರೇತ್ ನ ಧಾತೂನ್ ? ಇತ್ಯೇತಚ್ಚೋದ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಾನ್ತದ್ವಾರೇಣ ಪರಿಜಿಹೀರ್ಷುರಿದಮಾಹ - - - - ಯಥಾ ಕುಸುಮ್ಭಾದಿಯುತಾತ್ತೋಯಾದ್ರಾಗಂ ಹರೇತ್ಪಟಃ| ತಥಾ ದ್ರವೀಕೃತಾದ್ದೇಹಾದ್ಬಸ್ತಿರ್ನಿರ್ಹರತೇ ಮಲಾನ್||೮೪||

ಸ೦-ಕುಸುಮ್ಭಕುಙ್ಕುಮಾದಿಯುಕ್ತಾಜ್ಜಲಾದ್ಯಥಾ ಪಟೋ-ವಾಸೋ, ರಾಗಂ ಹರೇತ್-ಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್, ನ ಕುಸುಮ್ಭಾದಿಕಮ್| ತಥೈವ ದ್ರವೀಕೃತಾತ್ ಕಾಯಾದ್ದೋಷಧಾತೂನಾಮೇಕಲೋಲೀಭಾವೇಽಪಿ ಬಸ್ತಿರ್ದೋಷಾನ್ನಿರ್ಹರತೇ, ನ ಧಾತೂನ್|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

ಅಧುನಾ ವಾಯೋಃ ಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಥಯನ್ ಬಸ್ತಿಂ ಶ್ಲಾಘಯನ್ನಾಹ - - - - ಶಾಖಾಗತಾಃ ಕೋಷ್ಠಗತಾಶ್ಚ ರೋಗಾ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಾಶ್ಚ| ಯೇ ಸನ್ತಿ ತೇಷಾಂ ನ ತು ಕಶ್ಚಿದನ್ಯೋ ವಾಯೋಃ ಪರಂ ಜನ್ಮನಿ ಹೇತುರಸ್ತಿ||೮೫|| ವಿಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದಿಮಲೋಚ್ಚಯಾನಾಂ ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರಕರಃ ಸ ಯಸ್ಮಾತ್| ತಸ್ಯಾತಿವೃದ್ಧಂಸ್ಯ ಶಮಾಯ ನ್ಯಾಯ- ದ್ಬಸ್ತೇರ್ವಿನಾ ಭೇಷಜಮಸ್ತಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್||೮೬|| ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ದ್ಧ ಇತಿ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ ಕೃತ್ಸ್ನಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾಽಪಿ ಚ ಬಸ್ತಿರೇಕೈಃ| |೮೭|

ಸ೦-ಸಕ್ಥಿನೀ ದ್ವೇ ದ್ವೌ ಬಾಹೂ ಇತಿ ಶಾಖಾಃ, ತಾಸು ಗತಾಃ-ತತ ಉತ್ಪನ್ನಾಃ| ಏವಂ ಕೋಷ್ಠೋ-ಮಹಾಸ್ರೋತಃ, ತತ್ರ ಗತಾಃ-ಕೋಷ್ಠಗತಾಃ| ತಥಾ, ಮರ್ಮಾಣಿ ಚ ಊರ್ಧ್ವಂ ಚ ಸರ್ವೇ ಚಾವಯವಾಶ್ಚ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಃ, ತೇಷಾಮಙ್ಗಂ, ತತ್ರ ಜಾತಾ ಮರ್ಮೋರ್ಧ್ವಸರ್ವಾವಯವಾಙ್ಗಜಾಃ| ತತ್ರ ಮರ್ಮಾಣಿ-ಮರ್ಮವಿಭಾಗೇ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೪) ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ| ಊರ್ಧ್ವಶಬ್ದೇನೋರ್ಧ್ವಜತ್ರು ಗೃಹ್ಯತೇ, ತತ್ರ ಜಾತಾ ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಜಾಃ,-ಮುಖರೋಗಾದಯಃ, ಸರ್ವಾಙ್ಗಜಾಃ-ಜ್ವರಾದಯಃ, ಅವಯವಜಾಃ-ಶ್ವಿತ್ರಾದಯಶ್ಚ, ಯೇ ರೋಗಾ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ತೇಷಾಂ ಜನ್ಮನಿ-ಉತ್ಪತ್ತೌ, ವಾಯೋರಪರಃ ಕಶ್ಚಿದಪಿ ಹೇತುರ್ನಾಸ್ತಿ| ಕಥಮ್ ? ಪರಂ,-ಅತಿಶಯೇನ| ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರೇಣಾನುಬಲಭಾವೇನ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಾವಪಿ ಹೇತೂ ಭವತ ಏವ| ಯಥಾ,-ಪಾಮಾಕಣ್ಡ್ವಾದೀನಾಮ್| ಅವಯವಗ್ರಹಣೇನೈವೋರ್ಧ್ವಗ್ರಹಣೇ ಲಬ್ಧ ಊರ್ಧ್ವಗ್ರಹಣಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಯಥಾ,-ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾ ಆಯಾತಾ ವಸಿಷ್ಠೋಽಪ್ಯಾಯಾತ ಇತಿ| ಏತದೇವಾಧಿಕೃತ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾಃ ಪಞ್ಚ ವಿಧಯಃ ಸಕಲಮೇವೋತ್ತರಂ ಚ ತನ್ತ್ರಂ ಪ್ರಧಾನಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪ್ರಧಾನಾ ಊರ್ಧ್ವಾಙ್ಗಜಾಃ| ನನು, ಕುತೋ ಹೇತೋರ್ಮರುತ ಏತೇಷು ಕಾರಣತ್ವಮಿತ್ಯಾಹ-ವಿಡಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಟ್ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಿಟ್ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾನಿ, ತಾನ್ಯಾದಿರ್ಯೇಷಾಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮೂತ್ರಸ್ವೇದಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಏತೇಽಪಿ ಹಿ ಶರೀರಮಲಿನೀಕರಾನ್ಮಲಾಃ, ತೇಷಾಮುಚ್ಚಯಾಃ-ಸಞ್ಚಯಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸ ವಾಯುರ್ಯಸ್ಮಾದ್ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರಕರಃ-ವಿಕ್ಷೇಪಶ್ಚ ಸಂಹಾರಶ್ಚ ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರೌ, ತೌ ಕರೋತೀತಿ| "ಕೃಞೋ ಹೇತುತಾಚ್ಛೀಲ್ಯ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಹೇತೌ ಟಃ| ವಿಕ್ಷೇಪಸಂಹಾರಕರಣಹೇತುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾವತ್ತ್ವಾತ್| ವಾಯುಶ್ಚ ಶೇಷದೋಷಾಭ್ಯಾಂ ನ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ಸಂಹ್ರಿಯತೇ ವಾ| ತಯೋರ್ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತ್ವಾತ್| ತಸ್ಯ ಚ ವಾಯೋಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಸ್ಯ ಶಮನಾರ್ಥಂ ಬಸ್ತಿಮನ್ತರೇಣಾಪರಂ ಭೇಷಜಂ ನಾಸ್ತಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾದಿಕಂ ತು ವಿದ್ಯಮಾನಮಪಿ ನ ತಥಾ ಸಮರ್ಥಮ್, ಇತ್ಯಗಣ್ಯತ್ವಾತ್ತದವಿದ್ಯಮಾನಮುಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್-ದೋಷಪ್ರಧಾನಸ್ಯ ಪವನಸ್ಯ ಶಮನಾರ್ಥಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಬಸ್ತಿಶ್ಚಿತಿತ್ಸಾರ್ದ್ಧ ಇತಿ ಕಥಿತಃ| ಏಕೈಶ್ಚಾಚಾರ್ಯೈರ್ನಿರವಶೇಷಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಬಸ್ತಿಃ ಪ್ರದಿಷ್ಟಃ| ನನು, " ಚತುರ್ಣಾಂ ಭಿಷಜಾದೀನಾಂ" (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೯|೫) ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ| ತತ್ಕಥಂ ತಸ್ಯಾ ಭಾಗಕಲ್ಪನಾ ಕರ್ತುಂ ಯುಜ್ಯತೇ ? ನ ಚ ಸರ್ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಬಸ್ತಿರಿತಿ ವಕ್ತುಂ ಶಕ್ಯತೇ, ಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರವಿಸ್ತರಸ್ಥಾನರ್ಥಕ್ಯಪ್ರಸಙ್ಗಾತ್| ತಸ್ಮಾದೇತದಯುಕ್ತಮಿವಾಭಾತಿ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ವಾಯುವಿಕಾರಾ ಅಶೀತಿರುಕ್ತಾಃ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಕಾರಾಶ್ಚ ಷಷ್ಟಿರುಕ್ತಾಃ| ತತ್ರ ವಾತವಿಕಾರಾಣಾಂ ಪ್ರಧಾನೋಪಕ್ರಮೋ ಬಸ್ತಿಃ, ತಸ್ಮಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ಧೋ ಬಸ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯದ್ವಾರೇಣೋಕ್ತಃ| ಅಥವಾ ಮಾರುತಂ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಟ್ಸಹಿತಂ ಬಸ್ತಿಃ ಸಮೂಲಮೇವಾಪಕರ್ಷತೀತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕಾರ್ಯದ್ವಾರೇಣ ಬಸ್ತಿರೇಕೈರುಪದಿಷ್ಟಃ| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಚೈವಂಪ್ರಾಯೋ ನಿರ್ದೇಶಃ ಕೃತ ಏವಾಚಾರ್ಯೈಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೨೯|೧೪೦) - "ಯಾನೀಹ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಕ್ತಾನಿ ವಿಸರ್ಪವಿನಿವೃತ್ತಯೇ| ಏಕತಸ್ತಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮೇಕತಃ||" ಇತಿ| 'ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ದ್ಧಂ' ಇತ್ಯಯಃ ತು ಪಾಠೋ ನ ಯುಕ್ತ ಏವ| ಅರ್ದ್ಧಶಬ್ದಸ್ಯ ಹಿ ಸಮಪ್ರವಿಭಾಗ ಏವ ನಪುಂಸಕತ್ವಮ್| ನ ಚಾತ್ರ ಸಮಪ್ರವಿಭಾಗೋ ಗಮ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾನ್ನಪುಂಸಕತ್ವಮತ್ರಾನ್ಯಾಯ್ಯಮ್|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| ತಥಾ ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಕಾರಿ- ರಕ್ತೌಷಧತ್ವೇನ ಶಿರಾವ್ಯಧೋಽಪಿ||೮೭|| ಇತಿ ಶ್ರೀ ವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಬಸ್ತಿವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕೋನವಿಂತಿತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೯||

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ಬಸ್ತಿಃ, ಯಾವಚ್ಛಿರಾವ್ಯಧೋಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ದ್ಧಃ ಸರ್ವಾ ವಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಯುಪದಿಷ್ಟಃ| ಕುತಃ ? ನಿಜೇತ್ಯಾದಿನಾ| ನಿಜಾಃ-ವಾತಾದಿಸಮುತ್ಥಾಃ, ಆಗನ್ತವೋ-ವಿಷವಹ್ನ್ಯಾದಿಸಮುತ್ಥಾಃ, ನಿಜಾಶ್ಚಾಗನ್ತವಶ್ಚ ತೇ ಚ ತೇ ವಿಕಾರಾಶ್ಚ ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಾಃ, ತಾನ್ಕರ್ತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯ ತನ್ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಕಾರಿ, ತಚ್ಚ ತದ್ರಕ್ತಂ ಚ ನಿಜಾಗನ್ತುವಿಕಾರಕಾರಿರಕ್ತಂ, ತಸ್ಯೌಷಧತ್ವೇನ| ತತ್ರ ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಧಿಪ್ರಭೃತಿರೋಗವಿಶೇಷೋಪಶಮಕರಣಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾರ್ದ್ಧಃ ಶಿರಾವ್ಯಧ ಉಪವಿಷ್ಟಃ| ತಥಾ, ಅಪರೇಽತಿ ಯೇ ರೋಗಾಃ ಶೀತೋಷ್ಣಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಾದ್ಯೈರಪ್ಯುಪಕ್ರಮೈರನುಪಶಾನ್ತಾಃ, ತೇಽಪಿ ಶಿರಾವ್ಯಧಸಾಧ್ಯಾಃ| ಅತ ಏವ ಸರ್ವಾಽಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಿರಾವ್ಯಧ ಉಕ್ತ ಇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಬಸ್ತಿವಿಧಿರ್ನಾಮೈಕೋನವಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೯||