19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

മലഹരണാര്ഥം പൂര്വാധ്യായ ഉക്തഃ| ബസ്തിനാऽപി മലോ നിര്ഹ്രിയത ഇതി വമനവിരേചനവിധേരനന്തരം ബസ്തിവിധേരുപദേശോ യുക്ത ഇത്യാഹ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

മലഹരണാര്ഥം പൂര്വാധ്യായ ഉക്തഃ| ബസ്തിനാऽപി മലോ നിര്ഹ്രിയത ഇതി വമനവിരേചനവിധേരനന്തരം ബസ്തിവിധേരുപദേശോ യുക്ത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ ബസ്തിവിധിമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ|൨|

സ൦-ബസ്തിനാ ദീയത ഇത് ബസ്തിഃ, തസ്യ വിധിഃ| ശേഷം പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

വാതോല്ബണേഷു ദോഷേഷു വാതേ വാ ബസ്തിരിഷ്യതേ| ഉപക്രമാണാം സര്വേഷാം സോऽഗ്രണീസ്ത്രിവിധസ്തു സഃ||൧|| നിരൂഹോऽന്വാസനം ബസ്തിരുത്തരഃ| |൨|

സ൦-വാത ഉല്ബണഃ-അധികോ, യേഷാം ദോഷാണാം തേഷു ബസ്തിരിഷ്യതേ| ആചാര്യൈരിതി ശേഷഃ| തത്ര വാതപിത്തേ വാതശ്ലേഷ്മണ്യഥവാ കേവലേ വായൌ ബസ്തിരിഷ്യതേ| ഉപക്രമാണാം-ചികിത്സിതാനാം, സര്വേഷാം സഃ-ബസ്തിഃ, അഗ്രണീഃ-പ്രധാനതമഃ| സ ച ത്രിപ്രകാരഃ| തദേവ ത്രൈവിധ്യമാഹ-നിരൂഹോऽന്വാസനം ബസ്തിരുത്തര ഇതി| ഗുദാദുത്തരേണ മാര്ഗേണ മേഢ്രാദിനാ ദീയത ഇത്യുത്തരബസ്തിഃ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

തേന സാധയേത്| ഗുല്മാനാഹഖുഡപ്ലീഹശുദ്ധാതീസാരശൂലിനഃ||൨|| ജീര്ണജ്വരപ്രതിശ്യായശുക്രാനിലമലഗ്രഹാന്| വര്ധ്മാശ്മരീരജോനാശാന് ദാരുണാംശ്ചാനിലാമയാന്||൩||

സ൦-തേനേത്യനേന നിരൂഹഃ പരാമൃശ്യതേ| കഥമിതി ചേത് ? ബ്രൂമഃ| "അനാസ്ഥാപ്യാസ്തു" ഇത്യധീതേ| തത്ര കേ നിരൂഹ്യാ ഇത്യാധിഗതേ സതി, അനിരൂഹ്യാഃ പുനരിമേ ഇതി വക്തും യുജ്യതേ| അപി ച, "ആസ്ഥാപ്യാ ഏവ ചാന്വാസ്യാഃ" ഇതി പഠതി| കേ ആസ്ഥാപ്യാ ഇതി നാധിഗമ്യേത യദീഹ നിരൂഹോ ന പരാമൃശ്യേത| തസ്മാത്തേനേത്യനേന നിരൂഹസ്യ ഗ്രഹണം ന്യായ്യമ്| തേന-നിരൂഹേണ, ഗുല്മാദീംസ്തഥാ ജീര്ണജ്വരാദീന് കൃച്ഛ്രാന് വാതരോഗാശ്ചം സാധയേത്-ഉപക്രമേത്| ഗുല്മാദീനാം ശൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വേനീ കാര്യൌ| ശുക്രാദീനാം ഗ്രഹേണ സമ്ബന്ധഃ| ശുക്രഗ്രഹോ-രേതോവിബന്ധഃ| അനിലഗ്രഹോ-വായോരസഞ്ചാരഃ| മലഗ്രഹോ-മൂത്രവിശോര്വിബന്ധഃ| രജോനാശഃ-സ്ത്രിയാഃ പുഷ്പവിനാശഃ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

അനാസ്ഥാപ്യാസ്ത്വതിസ്നിഗ്ധഃ ക്ഷതോരസ്കോ ഭൃശം കൃശഃ| ആമാതിസാരീ വമിമാന് സംശുദ്ധോ ദത്തനാവനഃ||൪|| ശ്വാസകാസപ്രസേകാര്ശോഹിധ്മാധ്മാനാല്പവഹ്നയഃ| ശൂനപായുഃ കൃതഹാരോ ബദ്ധച്ഛിദ്രോദകോദരീ||൫|| കുഷ്ഠീ ച മധുമേഹീ ച മാസാന് സപ്ത ച ഗര്ഭിണീ| |൬|

സ൦-അതിസ്നിഗ്ധാദയഃ സപ്തമമാസഗര്ഭിണ്യന്താ അനാസ്ഥാപ്യാഃ-അനിരൂഹ്യാഃ| വമിമാന്-പ്രസക്തച്ഛര്ദിഃ| ബദ്ധാദീനാമുദരേണ സമ്ബന്ധഃ| തത ഇനിര്മത്വര്ഥീയഃ| ശുദ്ധാതിസാരിണ ആസ്ഥാപ്യാ ഇത്യനേനൈവാമാതിസാരിണോऽനാസ്ഥാപ്യത്വേ ലബ്ധേ പുനര്വചനം നിയമാര്ഥമ്, തേനാമാതിസാരിണോ ന കഥഞ്ചിദാസ്ഥാപ്യാ ഇതി| തത്രാതിസ്നിഗ്ധസ്യ ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ നിരൂഹഃ ശ്വയഥുമുദരം ച ജനയേത്| ക്ഷതോരസ്കകൃശയോഃ ക്ഷോഭവ്യാപന്നം ശരീരമാശു പീഡയേത്| ആമാതിസാരിണോ ദോഷസ്യ സമ്യഗനിര്ഹരണാദ്ദേഹസ്യ ക്ഷോഭാദതിപീഡാം കുര്യാത്| പ്രസക്തച്ഛര്ദിഷോ ദോഷോത്ക്ലേശോ നിരൂഹമൂര്ധ്വം നയേത്| കൃതവമനവിരേകയോസ്തു രിക്തം ദേഹം ക്ഷതം ക്ഷാര ഇവ ദഹേത്| കൃതനസ്യസ്യ വിവൃതോര്ധ്വസ്രോതസ്തയാ വിഭ്രംശം കുര്യാത്| ശ്വാസാദീനാമുത്ക്ലിഷ്ടദോഷത്വാന്നിരൂഹ ഊര്ധ്വം വ്രജേത്| അര്ശഃപ്രഭൃതീനാം ഭൃശതരമാധ്മാനം മൃത്യുര്ത്വാ സ്യാത്| അല്പാഗ്ന്യാദീനാം സ്തമ്ഭജാഡ്യാദീനാവഹേത്| ഗര്ഭിണ്യാഃ പൂര്വോക്താ ഏവ ദോഷാഃ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| ആസ്ഥാപ്യാ ഏവ ചാന്വാസ്യാ വിശേഷാദതിവഹ്നയഃ||൬|| രൂക്ഷാഃ കേവലവാതാര്താഃ| |൭|

സ൦-യ ഏവാസ്ഥാപ്യാസ്ത ഏവാനുവാസ്യാഃ| ആങ്പൂര്വാത്തിഷ്ഠതേര്ണിജന്താദനുപൂര്വാച്ച വസതേരര്ഹാര്ഥേ ണ്യത്| വിശേഷേണാതിവഹ്ന്യാദയോऽനുവാസ്യാഃ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

നാനുവാസ്യാസ്ത ഏവ ച| യേऽനാസ്ഥാപ്യാസ്തഥാ പാണ്ഡുകാമലാമേഹപീനസാഃ||൭|| നിരന്നപ്ലീഹവിഡ്ഭേദിഗുരുകോഷ്ഠകഫോദരാഃ| അഭിഷ്യന്ദിഭൃശസ്ഥൂലകൃമികോഷ്ഠാഢ്യമാരുതാഃ||൮|| പീതേ വിഷേ ഗരേऽപച്യാം ശ്ലീപദീ ഗലഗണ്ഡവാന്| |൯|

സ൦-ത ഏവ ചേതി യേऽനാസ്ഥാപ്യാഃ-അനിരൂഹ്യാഃ, തേ ചാപി നാനുവാസ്യാഃ| തഥാ, പാണ്ഡ്വാദയോ നാനുവാസനാര്ഹാഃ| ഏതേഷാം ഹി ദോഷാനുത്ക്ലേശ്യ സ്നേഹബസ്തിരുദരം ജനയേത്| നിരന്നസ്യാനുവാസനാത് സ്നേഹവിപത്തിഃ| തഥാ ചോക്തം ഖരനാദേന-"അഭുക്തദത്തസ്യ തഥാ സ്നേഹബസ്തിര്വിപദ്യതേ|" ഇതി| പ്ലീഹാദീനാം സ്തമ്ഭജാഡ്യാദീനാവഹേത്| കൃമികോഷ്ഠസ്യാനുവാസനാദയഃ പൂര്വമനിര്ഹൃതൈഃ കൃമിഭിരഥവാऽതിബഹുത്വാദ്ദോഷാപനിഃസരണേന ഹൃദയമതികര്ഷദ്ഭിശ്ച്ഛര്ദിം കുര്യുഃ| ആഢ്യമാരുതസ്യ സമ്യഗ്ദോഷാനിര്ഹരണാദാമയവൃദ്ധിഃ| പീതേ വിഷേ ഗരേ ച നാനുവാസ്യാ ഇതി യോജ്യമ്| അപചീ-ഉത്തരേ (അ. ൨൯|൨൫) വക്ഷ്യമാണാ| ശ്ലീപദീതീനിഃ, ഗലഗണ്ഡവാനിതി മതുപ്| അപച്യാദയോ നാനുവാസ്യാ ഇതി| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൨൮) - "അഭുക്തേ രിക്തകോഷ്ഠസ്യ പ്രയുക്തമനുവാസനമ്| സരദൂരഗസൂക്ഷ്മത്വൈഃ ക്ഷിപ്രമൂര്ധ്വം പ്രപദ്യതേ|| തേന വായോര്ജയോ ന സ്യാദ്വാതധാമന്യതിഷ്ഠതാ| കായാഗ്നേരാശു നാശശ്ച വിശേഷാദനിര്വര്തിനാ|| സ്നേഹഃ സദ്യോऽശിതാഹാരരുദ്ധേ ത്വാമാശയേऽനിലമ്| പക്വസ്ഥം ഹന്തി പക്വസ്ഥശ്ച്യവതേ ചാന്നപാകതഃ|| നിരൂഹശ്ച സമീരശ്ച തീക്ഷ്ണവേഗാവുഭാവപി| താവന്നമൂര്ച്ഛിതൌ തീക്ഷ്ണാവധോऽന്നന സഹാഗതൌ|| ഊര്ധ്വം വാ ശകൃതാ സാര്ദ്ധം സംസ്ഥിതൌ കോഷ്ഠ ഏവ വാ| സമലാഹാരവിഷ്ടബ്ധൌ ഹരേതാമാശു ജീവിതമ്|| ഭുക്തവാനനുവാസ്യോऽസ്മാന്ന നിരൂഹ്യോऽത്ര ഭുക്തവാന്|" ഇതി|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| നിരൂഹാന്വാസനയോര്യന്ത്രസ്യ ലക്ഷണമാഹ - ] - - - | തയോസ്തു നേത്രം ഹേമാദിധാതുദാര്വസ്ഥിവേണുജമ്||൯|| ഗോപുച്ഛാകാരമച്ഛിദ്രം ശ്ലക്ഷ്ണര്ജു ഗുലികാമുഖമ്| |൧൦|

സ൦-തയോഃ-നിരൂഹാന്വാസനയോര്നേത്രം ഭവതി| നീയതേ-പ്രാപ്യതേ സ്നേഹകല്കാദ്യപാനമിതി നേത്രമ്| നേത്രേതി "ദാമ്നീശസ" ഇതി ണേഃ ഷ്ട്രന്ऽऽപ്രത്യയഃ| കിമ്ഭൂതം നേത്രമ് ? ഹേമാദീതി| ആദിശബ്ദഃ പ്രകാരേ| തേന രൂപ്യരീതികായഃകാംസ്യത്രപുസീസാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| ഹേമാദയശ്ച തേ ധാതവശ്ചേതി കര്മധാരയഃ| ദാരു-ശിംശിപാദികാഷ്ഠമ്, അസ്ഥി-ഗജാദേഃ, വേണുഃ-വംശഃ, ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏഭ്യോ ജാതം തയോഃ-നിരൂഹാന്വാസനയോഃ, നേത്രം ഭവതി| കിമ്ഭൂതമ് ? ഗോപുച്ഛാകാരമ്, ഗോപുച്ഛ ഇവാകാരോ യസ്യ തത്| തഥാ, അച്ഛിദ്രം-നിര്വിവരമ്| തഥാ, ശ്ലക്ഷ്ണം-കോമലമ്| തഥാ, ഋജു-അവക്രമ്| ഗുലികാസദൃശമതീക്ഷ്ണാഗ്രം മുഖം യസ്യ തദേവമ്|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

അഥാസ്യ പ്രമാണമാഹ - - - - | ഊനേऽബ്ദേ പഞ്ച, പൂര്ണേऽസ്മിന്നാസപ്തഭ്യോऽങ്ഗുലാനി ഷട്||൧൦|| സപ്തമേ സപ്ത, താന്യഷ്ടൌ ദ്വാദശേ, ഷോഡശേ നവ| ദ്വാദശൈവ പരം വിംശാദ്വീക്ഷ്യ വര്ഷാന്തരേഷു ച||൧൧|| വയോബലശരീരാണി പ്രമാണമഭിവര്ദ്ധയേത്| |൧൨|

സ൦-ഷണ്മാസേ ബാലേऽധികേ വാ അപൂര്ണവര്ഷേ നേത്രസ്യ പഞ്ചാങ്ഗുലാനി| ആതുരാങ്ഗുലപ്രമാണമിതി ഗമ്യതേ| ദൈര്ഘ്യേണ ചേത്യേതദപ്യനുക്തം ഗമ്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി (ശ്ലോ. ൧൨) - "സ്വാങ്ഗുഷ്ഠേന സമം മൂലേ സ്ഥൌല്യേന" ഇതി| ആസപ്തഭ്യഃ-സപ്തവര്ഷാണി മര്യാദീകൃത്യ, ഷഡങ്ഗുലാനി പ്രമാണമ്| ആങത്ര മര്യാദായാമ്, നാഭിവിധൌ| തേന ഷഡ്വര്ഷേ ബാലേ ഷഡങ്ഗുലാനി നേത്രമ്| അന്യഥാ സപ്തവര്ഷസ്യാപി ഷഡേവേതി പ്രാപ്നോതി| വക്ഷ്യതി തു-"സപ്തമേ സപ്ത" ഇതി| ഏവം ച പൂര്വാപരം വ്യാഹതം സ്യാത്| തസ്മാന്മര്യാദായാമാങിത്യേവേഹി| സപ്തമേ വര്ഷേ സപ്താങ്ഗുലാനി| ദ്വാദശേ വത്സരേ താനി-അങ്ഗുലാന്യഷ്ടൌ നേത്രമ്| ദ്വാദശാനാം പൂരണ ഇതി " തസ്യ പൂരണേ ഡട്" ഇതി ഡട്| ഏവം ഷോഡശ ഇത്യത്ര| ഷോഡശേ സംവത്സരേ നവാങ്ഗുലാനി നേത്രമ്| വിംശാദ്വത്സരാദൂര്ധ്വമേകവിംശപ്രഭൃതിവര്ഷേഷു ദ്വാദശാങ്ഗുലാനി നേത്രമ്| നാതോऽപ്യധികാനീത്യേവശബ്ദാര്ഥഃ| വിംശതിശബ്ദാത് പൂരണേ ഡടി തിവിംശതോര്ഡിതീതി തിലോപാദ്വിംശശബ്ദഃ| വര്ഷാന്തരേഷു-അന്തരാലസ്ഥിതേഷു വര്ഷേഷു നവമദശമാദിഷു, വീക്ഷ്യ-പര്യാലോച്യ, നേത്രസ്യ പ്രമാണമഭിവര്ദ്ധയേത്| ചശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ| ന കേവലം വര്ഷാന്തരേഷു പ്രമാണമഭിവര്ദ്ധയേത്| യാവദ്വയോബലാദീനി ച നിരൂപ്യ പ്രമാണം വൃദ്ധിം നയേത്|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| സ്വാങ്ഗുഷ്ഠേന സമം മൂലേ സ്ഥൌല്യേനാഗ്രേ കനിഷ്ഠയാ||൧൨||

സ൦-സ്ഥൌല്യേന-പരിണാഹേന, സ്വാങ്ഗുഷ്ഠേന തുല്യം മൂലേ നേത്രമ്| തഥാ, അഗ്രം-പ്രാന്തഃ, തസ്മിന് കനിഷ്ഠയാऽങ്ഗുല്യാ സമം നേത്രം സ്യാത്| ഖരനാദേऽപ്യുക്തമ്-"ബസ്തിനേത്രമൃജു ശ്ലക്ഷ്ണം സുവൃത്തം ഗുലികാമുഖമ്| ഭവേദ്ഗോപുച്ഛസംസ്ഥാനം സുപ്രവാഹം ത്രികര്ണികമ്|| യാ ത്രിഭാഗപ്രണയനേ മര്യാദാ കര്ണികാ ഭവേത്| ദ്വേ കര്ണികേ ചോപരിഷ്ടാദ്ബസ്ത്യാധാരേ യഥാന്തരേ|| സ്വാങ്ഗുഷ്ഠകപരീണാഹം മൂലം നേത്രസ്യ ശസ്യതേ| മധ്യം ത്വനാമികാതുല്യമഗ്നം തുല്യകനിഷ്ഠികമ്|| സ്വേനാങ്ഗുലിപ്രമാണേന ദൈര്ഘ്യം സ്യാദ്ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| കര്കന്ധുപ്രംവഹം ഛിദ്രം ശ്രേഷ്ഠമന്യദ്യഥാവയഃ|| വിംശദ്വാദശഷഡ്വര്ഷേ ദ്വാദശാഷ്ടഷഡങ്ഗുലമ്| കര്കന്ധുകസതീനാഗ്രമുദ്ഗഛിദ്രവഹം സ്മൃതമ്||" ഇത്യാദി| മുനിരപ്യവോചത് (ച. സി. അ. ൩|൬) - "ഷഡ്ദ്വാദശാഷ്ടാങ്ഗുലസമ്മിതാനി ഷഡ്വിംശതിദ്വാദശവര്ഷജാനാമ്| സ്യുര്മുദ്ഗകര്കന്ധുസതീനവാഹിച്ഛിദ്രാണി വര്ത്യാ പിഹിതാനി ചൈവ|| യഥാവയോऽങ്ഗുഷ്ഠകനിഷ്ഠികാഭ്യാം മൂലാഗ്രയോഃ സ്യുഃ പരിണാഹവന്തി|" ഇതി|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

അധുനാ ഛിദ്രദ്വാരേണ നേത്രസ്ഥൌല്യപ്രമാണമധികമപി ദര്ശയന്നാഹ - - - - പൂര്ണേऽബ്ദേऽങ്ഗുലമാദായ തദര്ദ്ധാര്ദ്ധപ്രവര്ദ്ധിതമ്| ത്ര്യങ്ഗുലം പരമം ഛിദ്രം മൂലേऽഗ്രേ വഹതേ തു യത്||൧൩|| മുദ്ഗം മാഷം കലായം ച ക്ലിന്നം കര്കന്ധുകം ക്രമാത്| |൧൪|

സ൦-വര്ഷേ പൂര്ണേ സത്യങ്ഗുലമാദായ സ്വാങ്ഗുലാത്പ്രഭൃതി ക്രമേണ ത്ര്യങ്ഗുലം ഛിദ്രം മൂലേ നേത്രസ്യ ഭവതി| കിമ്ഭൂതം ഛിദ്രമ് ? അര്ദ്ധസ്യാര്ദ്ധമര്ദ്ധാര്ദ്ധമ്| തസ്യ-അങ്ഗുലസ്യാര്ദ്ധാര്ദ്ധം തദര്ദ്ധാര്ദ്ധമ്, തേന പ്രവര്ദ്ധിതമ്| തത്ര പ്രഥമേ വര്ഷേऽങ്ഗുലമാത്രം ഛിദ്രമ്, യാവദ്വര്ഷാണി ഷട്| സപ്തമേ വര്ഷേ സപാദമങ്ഗുലമ്, യാവദേകാദശ വര്ഷാണി| ദ്വാദശേ വര്ഷേ സാര്ദ്ധമങ്ഗുലമ്, യാവത്ഷോഡശ വര്ഷാണി| ഷോഡശവര്ഷസ്യ തു പാദോനമങ്ഗുലദ്വയമ്| സപ്തദശേ വര്ഷേऽങ്ഗുലദ്വയമ്| അഷ്ടാദശേ വര്ഷേ സപാദമങ്ഗുലദ്വയമ്| ഏകോനവിംശതിവര്ഷസ്യ സാര്ദ്ധമങ്ഗുലദ്വയമ്| വിംശതിവര്ഷസ്യ പാദോനമങ്ഗുലത്രയമ്| ഏകവിംശതിവര്ഷസ്യ ത്ര്യങ്ഗുലം ഛിദ്രമിതി ക്രമോ വേദ്യഃ| പരമമിത്യനേനൈതദ്ഗമയതി,-പരമം-ഉത്കര്ഷമാശ്രിത്യേദം മൂലച്ഛിദ്രമ്| മധ്യമം തു മൂലച്ഛിദ്രം "സ്വാങ്ഗുഷ്ഠേന" ഇത്യനേനോക്തമ്| ഊനവര്ഷസ്യ ത്വര്ദ്ധാങ്ഗുലം ഛിദ്രമേതദപേക്ഷയാ കല്പ്യമ്| അഗ്രേ തു ഛിദ്രം തദ്ഭവതി യന്മുദ്ഗാദി വഹതി| തത്ര വാര്ഷികസ്യ മുദ്ഗവാഹി, യാവത്ഷഡ്വര്ഷമ്| സപ്തവര്ഷസ്യ മാഷവാഹി, യാവദേകാദശോऽബ്ദഃ| ദ്വാദശവര്ഷസ്യ കലായവാഹി, ഷോഡശവര്ഷസ്യ ക്ലിന്നകലായവാഹി, ഏകവിംശതിവര്ഷസ്യ കര്കന്ധുവാഹി, ഇതി ക്രമാദ്വയഃപ്രമാണമ്| ഊനവര്ഷസ്യ ച ന മുദ്ഗവാഹി കല്പ്യമ്| അഗ്രച്ഛിദ്രപ്രമാണം ചൈതത് "അഗ്രേ കനിഷ്ഠയാ" ഇത്യത്രാപി സങ്ഗച്ഛത ഏവ| ദൈര്ഘ്യപ്രമാണം ചാത്ര പക്ഷേ പൂര്വമേവ യോജ്യമ്| "സ്വാങ്ഗുഷ്ഠേന സമം മൂലേ സ്ഥൌല്യേന" ഇത്യനേന (ഇത്യത്ര) ഛിദ്രപ്രമാണം സ്വമത്യാ ഭിഷജാ പ്രകല്പ്യമ്| തഥാ, "ത്ര്യങ്ഗുലം പരമം ഛിദ്രം" ഇത്യത്ര ച സ്ഥൌല്യപ്രമാണം സ്വധിയൈവ നിരൂപ്യമ്| തന്ത്രകൃതാ തു ഗ്രന്ഥഗൌരവഭയാദുക്തപ്രായത്വാച്ചേഹ നോക്തമ്|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| മൂലാച്ഛിദ്രപ്രമാണേന പ്രാന്തേ ഘടിതകര്ണികമ്||൧൪|| വര്ത്യാऽഗ്രേ പിഹിതം, മൂലേ യഥാസ്വം ഹ്യങ്ഗുലാന്തരമ്| കര്ണികാദ്വിതയം നേത്രേ കുര്യാത്|൧൫|

സ൦-മൂലേ യച്ഛിദ്രമുക്തം തത്പ്രമാണേന പ്രാന്തേ ഘടിതാ-സമ്പാദിതാ, കര്ണികാ-ഛത്രാകാരാ ഗുദാധികാന്തഃപ്രവേശരോധിനീ, യസ്മിംസ്തദേവമ്| തഥാ, വര്ത്യാ-ദശാദികൃതയാ, പ്രാന്തേ (അഗ്രേ) പിഹിതം-സ്ഥഗിതമ്| യഥാസ്വം-ഊനവര്ഷാദികസ്യ തദങ്ഗുലപ്രമാണേന, ദ്വ്യങ്ഗുലാന്തരം കര്ണികായുഗലം മൂലപ്രദേശേ നേത്രേ വിദധീത ബസ്തിപുടയോജനാര്ഥമ്|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

അത ഏവാഹ - - - - | തത്ര ച യോജയേത്||൧൫|| അജാവിമഹിഷാദീനാം ബസ്തിം സുമൃദിതം ദൃഢമ്| കഷായരക്തം നിശ്ഛിദ്രഗ്രന്ഥിഗന്ധശിരം തനുമ്||൧൬|| ഗ്രഥിതം സാധു സൂത്രേണ സുഖസംസ്ഥാപ്യഭേഷജമ്| |൧൭|

സ൦-തസ്മിംശ്ച കര്ണികാദ്വിതയേऽജാദീനാം ബസ്തിം യോജയേത്| ആദിശബ്ദേന ഗോഹരിണവരാഹാണാം ഗ്രഹണമ്| അജാദീനാമിത്യേവം നിര്ദേശേऽപ്യവിമഹിഷഗ്രഹണേ ലബ്ധേ സാക്ഷാദേതയോര്ഗ്രഹണമന്യജേഭ്യോ ബസ്തിഭ്യ ഏതദ്ബസ്തേര്യോഗ്യതരത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| കിമ്ഭൂതം ബസ്തിമ് ? സുമൃദിതം,-സസ്നേഹം മുഹുഃ സുഷ്ഠു മര്ദിതമ്| തഥാ, ദൃഢമ്| തഥാ കഷായേണ-ഹരീതക്യാദിനാ, രക്തമ്| തഥാ, ഛിദ്രം ച ഗ്രന്ഥിശ്ച ഗന്ധശ്ച ശിരശ്ച, താഃ നിര്ഗതാഃ-ന സന്തി, യസ്യ തന്നിശ്ഛിദ്രഗ്രന്ഥിഗന്ധശിരമ്| തഥാ, തനും-ന സ്ഥൂലമ്| തഥാ, സാധു-സമ്യക്, സൂത്രേണ ഗ്രഥിതം-ബദ്ധമ്| തഥാ, സുഖേന-അകൃച്ഛ്രേണ, സംസ്ഥാപനീയമൌഷധം യത്ര തദേവമ്|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| ബസ്ത്യഭാവേऽങ്കപാദം വാന്യസേദ്വാസോऽഥവാ ഘനമ്||൧൭||

സ൦-ബസ്തേരഭാവേ സതി, അങ്കപാദം വാ-ചരണാദ്യവയവവിശേഷം വാ, ന്യസേത്-നേത്രേ യോജയേത്| അഥവാ, വസ്ത്രം ഘനം ന്യസേത്|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

നിരൂഹമാത്രാ പ്രഥമേ പ്രകുഞ്ചോ വത്സരേ പരമ്| പ്രകുഞ്ചവൃദ്ധിഃ പ്രത്യബ്ദം യാവത്ഷട്പ്രസൃതാസ്തതഃ||൧൮|| പ്രസൃതം വര്ദ്ധയേദൂര്ധ്വം ദ്വാദശാഷ്ടാദശസ്യ തു| ആസപ്തതേരിദം മാനം, ദശൈവ പ്രസൃതാഃ പരമ്||൧൯||

സ൦-നിരൂഹസ്യ മാത്രാ പ്രഥമേ വര്ഷേ കഷായസ്നേഹസഹിതസ്യ പ്രകുഞ്ചഃ-പലപ്രമാണമ്| ഷണ്മാസാദൌ ത്വേതദനുസാരേണാര്ധപലാദി കല്പ്യമ്| വര്ഷാത്പരം പ്രകുഞ്ഹ്ചേന വൃദ്ധിഃ പ്രതിസംവത്സരം കാര്യാ, യാവത് ഷട്പ്രസൃതാഃ-ദ്വാദശ പലാനി| തത ഊര്ധ്വം പ്രസൃതം വര്ദ്ധയേത്| പ്രത്യബ്ദമിത്യനുവര്തതേ| തതോ ദ്വാദശവര്ഷസ്യൈവം ദ്വാദശ പലാനി| അനന്തരം ത്രയോദശവര്ഷാദിഷു പ്രതിവര്ഷം പലദ്വയം നിരൂഹമാത്രായാ വര്ദ്ധയിതവ്യം ക്രമേണൈവ യാവത്സപ്തദശവര്ഷാണി| അഷ്ടാദശവര്ഷസ്യ തു ദ്വാദശ പ്രസൃതാഃ-ചതുര്വിംശതിപലാനി| ഇദം-ഏതത്, മാനം-പ്രമാണം, സപ്തതിവര്ഷാണി യാവത്| പരം-സപ്തതേരൂര്ധ്വം, ദശൈവ പ്രസൃതാ മാനമ്, നാധികമ്|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ഏവം സാംവത്സരീകാദാരഭ്യ യാവദ്വര്ഷശതികസ്താവന്നിരൂഹമാത്രാമഭിധായ, അനുവാസനമാത്രാമധികൃത്യാഹ - - - - യഥായഥം നിരൂഹസ്യ പാദോ മാത്രാऽനുവാസനേ| |൨൦|

സ൦-യഥായഥം-യഥാസ്വം വാര്ഷികസ്യൈകവിംശതിവത്സരാദേര്വാ, നിരൂഹസ്യ പാദഃ-ചതുര്ഭാഗമാത്രഃ, അനുവാസനേ-അനുവാസനവിഷയേ, മാത്രാ| യസ്യ പലം നിരൂഹസ്തസ്യ കര്ഷപ്രമാണമനുവാസനമിത്യര്ഥഃ| ഏവം സര്വത്ര കല്പ്യമ്|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| ആസ്ഥാപ്യം സ്നേഹിതം സ്വിന്നം ശുദ്ധം ലബ്ധബലം പുനഃ||൨൦|| അന്വാസനാര്ഹം വിജ്ഞായ പൂര്വമേവാനുവാസയേത്| ശീതേ വസന്തേ ച ദിവാ രാത്രൌ കേചിത്തതോऽന്യദാ||൨൧|| അഭ്യക്തസ്നാതമുചിതാത്പാദഹീനം ഹിതം ലഘു| അസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമശിതം സാനുപാനം ദ്രവാദി ച||൨൨|| കൃതചങ്ക്രമണം മുക്തവിണ്മൂത്രം ശയനേ സുഖേ| നാത്യുച്ഛ്രിതേ ന ചോച്ഛീര്ഷേ സംവിഷ്ടം വാമപാര്ശ്വതഃ||൨൩|| സങ്കോച്യ ദക്ഷിണം സക്ഥി പ്രസാര്യ ച തതോऽപരമ്| |൨൪|

സ൦-ആസ്ഥാപ്യം-നിരൂഹണാര്ഹം, സ്നിഗ്ധം, തഥാ സ്വിന്നം, തഥാ ശുദ്ധം-ഊര്ധ്വാധഃ, തഥാ ഭൂയോऽപി ലബ്ധബലം, തഥാऽനുവാസനയോഗ്യം, വിദിത്വാ പൂര്വമേവ നിരൂഹാദനുവാസയേത്| ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ ഋത്വോഃ, തഥാ വസന്തേ, ദിവാऽനുവാസയേത്| അന്യദാ-ശീതാദ്വസന്താച്ചാന്യസ്മിന് ഗ്രീഷ്മപ്രാവൃട്ശരദാഖ്യേ ഋതൌ, രാത്രാവനുവാസയേത്| കേചിദിതി ഭിന്നക്രമഃ, തതോऽന്യദേത്യതോऽനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യമ്| ഇതി കേചിത് "ആഹുഃ" ഇതി വാക്യശേഷഃ| ധാന്വന്തരാസ്തു സര്വഥൈവ രാത്രാവനുവാസനം നേച്ഛന്തി| ധന്വന്തരിമതമേവോരരീകൃത്യ സങ്ഗ്രഹേऽധിജഗേ (സൂ. അ. ൨൮)- "ന രാത്രൌ പ്രണയേദ്ബസ്തിം ദോഷോത്ക്ലേശോ ഹി രാത്രിജഃ| സ്നേഹവീര്യയുതഃ കുര്യാദാധ്മാനം ഗൌരവം ജ്വരമ്||" ഇതി| തദേതദ്ദേശാന്തരാദിവശാത് പ്രമാണയിതവ്യമ്| കിമ്ഭൂതം നരമ് ? അഭ്യക്തസ്നാതം,-പൂര്വമഭ്യക്തഃ പശ്ചാത്സ്നാതഃ, തമ്| പൂര്വകാലേതി സമാസഃ| ഉചിതാത്പാദഹീനം-യേന യദ്ഭോജനമഭ്യസ്തം തസ്മാച്ചതുര്ഥഭാഗഹീനമശിതമ്| തഥാ, ഹിതം-ലഘുഗുണയുക്തമ്| തഥാ, കിഞ്ചിത് സ്നിഗ്ധരൂക്ഷമ്| തഥാ, സാനുപാനം ദ്രവാദി ച| ആദിശബ്ദേന ദ്രവോഷ്ണമനഭിഷ്യന്ദീത്യാദിവിശിഷ്ടം ഭുക്തവന്തമിതി ഗമയതി| ഉക്തം ച സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൨൮)- "അതിസ്നിഗ്ധാശിനോ ഹ്യുഭയമാര്ഗസംസര്ഗാത് സ്നേഹോ മദമൂര്ച്ഛാഗ്നിസാദഹൃല്ലാസാദീന് ജനയതി| രൂക്ഷാശിനോ വിഷ്ടമ്ഭം ബലവര്ണഹാനിം ച| അല്പമാത്രദ്രവാശിനോ വിസൃഷ്ടവിണ്മൂത്രസ്യ ചാനാവൃതോ ന തദാവരണാദ്വ്യാപദമ്|" ഇതി| കിമ്ഭൂതമ് ? കൃതചങ്ക്രമണം-വിഹിതഗമനമാത്രമ്| തഥാ, വ്യക്തമൂത്രപുരീഷമ്| തഥാ, ശയനേ-ശയനീയേ, സുഖാവഹേ സംവിഷ്ടം-സ്ഥിതമ്| കിമ്ഭൂതേ ? നാത്യുച്ഛ്രിതേ,-നാത്യുന്നതേ, ന ചോച്ഛീര്ഷേ-ന ചോന്നതശിരോധരേ| കഥം സംവിഷ്ടമ് ? വാമപാര്ശ്വതഃ,-വാമപാര്ശ്വേന| സങ്കോച്യ ദക്ഷിണം സക്ഥി വാമസക്ഥ്ന ഉപരീതി വൃദ്ധവൈദ്യാഃ| തതോ-ദക്ഷിണസക്ഥ്നഃ, അപരം-വാമം സക്ഥി, പ്രസാര്യ| സങ്ഗ്രഹേ ചോക്തമ് (സൂ. അ. ൨൮) - "ശയനേ നാത്യുച്ഛ്രിതേ സ്വാസ്തൃത ഈഷദുന്നതപാദദേശേ വാമപാര്ശ്വേന പ്രാക്ऽऽശിരസം സംവേശയേത്|" ഇതി|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| അഥാസ്യ നേത്രം പ്രണയേത്സ്നിഗ്ധേ സ്നിഗ്ധമുഖം ഗുദേ||൨൪|| ഉച്ഛ്വാസ്യ ബസ്തേര്വദനേ ബദ്ധേ ഹസ്തമകമ്പയന്| പൃഷ്ഠവംശം പ്രതി തതോ നാതിദ്രുതവിലമ്ബിതമ്||൨൫|| നാതിവേഗം ന വാ മന്ദം സകൃദേവ പ്രപീഡയേത്| സാവശേഷം ച കുര്വീത വായുഃ ശേഷേ ഹി തിഷ്ഠതി||൨൬||

സ൦-അസ്യ-ഏവംഭൂതാവസ്ഥസ്യാതുരസ്യ, ഗുദേ സ്നിഗ്ധേ ഘൃതേന കൃതേ നേത്രം [ സ്നിഗ്ധപ്രാന്തം പ്രണയേത്| ] ബസ്തേര്വദന ഉച്ഛ്വാസ്യ-വാതം നിഃസാര്യ, ബദ്ധേ സതി, നാതിശീഘ്രം, നാതിവിലമ്ബിതം, നാതിവേഗേന, ന ച മന്ദം കൃത്വാ, തഥാ പൃഷ്ഠവംശാഭിമുഖമേകവാരമേവ നേത്രം പ്രപീഡയേത്| കഥം പ്രപീഡയേത് ? ഹസ്തമകമ്പയന്| അതിദ്രുതാദിപീഡനദോഷാ ബസ്തിവ്യാപത്സിദ്ധൌ (ഹൃ. ക. അ. ൫) വക്ഷ്യമാണാഃ| സാവശേഷം ച സ്നേഹം കുര്വീത| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-യസ്മാത് ശേഷേ സ്നേഹേ വായുസ്തിഷ്ഠതി|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

ദത്തേ തൂത്താനദേഹസ്യ പാണിനാ താഡയേത്സ്ഫിജൌ| തത്പാര്ഷ്ണിഭ്യാം തഥാ ശയ്യാം പാദതശ്ച ത്രിരുത്ക്ഷിപേത്||൨൭|| തതഃ പ്രസാരിതാങ്ഹ്ഗസ്യ സോപധാനസ്യ പാര്ഷ്ണികേ| ആഹന്യാന്മുഷ്ടിനാऽങ്ഹ്ഗം ച സ്നേഹേനാഭ്യജ്യ മര്ദയേത്||൨൮|| വേദനാര്തമിതി സ്നേഹോ ന ഹി ശീഘ്രം നിവര്തതേ| യോജ്യഃ ശീഘ്രം നിവൃത്തേऽന്യഃ സ്നേഹോऽതിഷ്ഠന്നകാര്യകൃത്||൨൯||

സ൦-ദത്തേ ച ബസ്തിസ്നേഹേ സതി, ഉത്താനഗാത്രസ്യ തു തസ്യ സ്ഫിജൌ ഹസ്തേനാഹന്യാത്| തഥാ-തേനൈവ പ്രകാരേണ, തത്പാര്ഷ്ണിഭ്യാം സ്ഫിജൌ താഡയേത്| ശയ്യാം-ഖട്വാം ച, പാദതഃ-ചരണദേശാത്, ത്രീന് വാരാനുത്ക്ഷിപേത്, ന തു മൂര്ധതഃ| തതഃ-ശയ്യോത്ക്ഷേപാദനന്തരം, പ്രസാരിതശരീരസ്യ ദത്തഗണ്ഡുകസ്യ പാര്ഷ്ണികേ-പാര്ഷ്ണീ, മൃഷ്ട്യാऽऽഹന്യാത്| അങ്ഗം-ശരീരം ച, സ്നേഹേന-തൈലാദിനാ, അഭ്യജ്യ മര്ദയേത്| കിമേവം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-അങ്ഗം വേദനാര്തം-പീഡാതുരം, ഇതി-ഹേതോര്യസ്മാദാശു സ്നേഹോ ന നിവര്തതേ| ശീഘ്രമപയാതേ ച സ്നേഹേ സത്യപരഃ സ്നേഹോ ദേയഃ| കസ്മാദേവം വിധീയതേ ? ഇത്യാഹ-സ്നേഹഃ ശരീരാഭ്യന്തരേऽതിഷ്ഠന് നൈവ കാര്യകൃത്-ന സ്നേഹനേ സമര്ഥ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

ദീപ്താഗ്നിം ത്വാഗതസ്നേഹം സായാസ്നേ ഭോജയേല്ലഘു| |൩൦|

സ൦-ദീപ്താഗ്നിം തു പുരുഷം നിവൃത്തസ്നേഹം സന്തം [ സായാഹ്നേ ] ലഘു-മാത്രയാ സ്വഭാവതശ്ച, ആശയേത്|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| നിവൃത്തികാലഃ പരമസ്ത്രയോ യാമാസ്തതഃ പരമ്||൩൦|| അഹോരാത്രമുപേക്ഷേത, പരതഃ ഫലവര്തിഭിഃ| തീക്ഷ്ണൈര്വാ ബസ്തിഭിഃ കുര്യാദ്യത്നം സ്നേഹനിവൃത്തയേ||൩൧||

സ൦-സ്നേഹസ്യ ത്രയഃ പ്രഹരാഃ പരോ നിവൃത്തികാലഃ| തതഃ-പ്രഹരത്രയാത് പരതോ, രാത്രിംദിവമുപേക്ഷേത-ന തദാകൃഷ്ടൌ യത്നം കുര്യാത്| പരതഃ-അഹോരാത്രാത്, ഫലവര്തിഭിഃ-അര്ശശ്ചികിത്സിതോക്താഭിഃ, അഥവാ തീക്ഷ്ണൈര്ബസ്തികല്പോക്തൈര്ബസ്തിഭിഃ സ്നേഹാഗമനാര്ഥം യതേത|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

അതിരൌക്ഷ്യാദനാഗച്ഛന്ന ചേജ്ജാഡ്യാദിദോഷകൃത്| ഉപേക്ഷേതൈവ ഹി തതോऽധ്യുഷിതശ്ച നിശാം പിബേത്||൩൨|| പ്രാതര്നാഗരധാന്യാമ്ഭഃ കോഷ്ണം, കേവലമേവ വാ| |൩൩|

സ൦-അതിരൌക്ഷ്യാദനാഗച്ഛന് സ്നേഹോ യദി ജാഡ്യാഗ്നിസാദാദിദോഷാന്ന വിധത്തേ, തത ഉപേക്ഷേതൈവ-ന തന്നിഷ്കാസനേ യതേതേത്യര്ഥഃ| അധ്യുഷിതോ രാത്രിം യദി സ്നേഹസ്തതഃ പരിണതത്വാത് രസാദിധാതുസമതാം ഗതഃ പ്രാതഃ-പ്രഭാതേ, ശുണ്ഠീധാന്യകാമ്ബു കദുഷ്ണം പിബേത്| കേവലമേവ വാ-നഗരധാന്യകരഹിതം, കോഷ്ണം ജലം പിബേത്|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| അന്വാസയേത്തൃതീയേऽഹ്നി പഞ്ചമേ വാ പുനശ്ച തമ്||൩൩|| യഥാ വാ സ്നേഹപക്തിഃ സ്യാദതോऽത്യുല്ബണമാരുതാന്| വ്യായാമനിത്യാന് ദീപ്താഗ്നീന് രൂക്ഷാംശ്ച പ്രതിവാസരമ്||൩൪||

സ൦-തമാതുരം ഭൂയസ്തൃതീയേ ദിവസേ പഞ്ചമേ വാऽനുവാസയേത്| അഥവാ യഥാ സ്നേഹപാകോ ഭവേദിത്യഗ്ന്യപേക്ഷയാ സപ്തരാത്രേऽധികേ ന്യൂനേ വാ ത്രിരാത്രേ വാ യഥായോഗമനുവാസയേത്| അതഃ-അസ്മാദേവ ഹേതോഃ, അധികപവനാന് വ്യായാമശീലാന് പടുതരദഹനാന് രൂക്ഷാംശ്ച പുരുഷാന് പ്രത്യഹമനുവാസയേത്|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ഇതി സ്നേഹൈസ്ത്രിചതുരൈഃ സ്നിഗ്ധേ സ്രോതോവിശുദ്ധയേ| നിരൂഹം ശോധനം യുഞ്ജ്യാദസ്നിഗ്ധേ സ്നേഹനം തനോഃ||൩൫||

സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, സ്നേഹൈസ്ത്രിഭിശ്ചതുര്ഭിര്വാ സ്നിഗ്ധേ സതി സ്രോതോവിശോധനാര്ഥം നിരൂഹം ശോധനം പ്രയോജയേത്| അസ്നിഗ്ധേ സതി തനോഃ-ശരീരസ്യ, സ്നേഹനം പ്രയോജയേത്| ത്രയോ വാ ചത്വാരോ വാ ത്രിചതുരാഃ| സങ്ഖ്യയാവ്യയേതി സമാസഃ| ചതുരോऽച്പ്രകരണേ ത്ര്യുപാഭ്യാമുപസങ്ഖ്യാനമിത്യച് സമാസാന്തഃ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

പഞ്ചമേऽഥ തൃതീയേ വാ ദിവസേ സാധകേ ശുഭേ| മധ്യാഹ്നേ കിഞ്ചിദാവൃത്തേ പ്രയുക്തേ ബലിമങ്ഗലേ||൩൬|| അഭ്യക്തസ്വേദിതോത്സൃഷ്ടമലം നാതിബുഭുക്ഷിതമ്| അവേക്ഷ്യ പുരുഷം ദോഷഭേഷജാദീനി ചാദരാത്||൩൭|| ബസ്തിം പ്രകല്പയേദ്വൈദ്യസ്തദ്വിദ്യൈര്ബഹുഭിഃ സഹ| |൩൮|

സ൦-അഥ-അനുവാസനാദനന്തരം, പഞ്ചമേ തൃതീയേ വാ വാസരേ മധ്യാഹ്നേ കിഞ്ചിത്-മനാക്, ആവൃത്തേ-അതിക്രാന്തേ, തഥാ ബലിമങ്ഗലേ വിഹിതേ സതി, പുരുഷം കൃതാഭ്യക്തസ്വേദിതം ത്യക്തമലം കിഞ്ചിദ്ബുഭുക്ഷിതം തഥാ പ്രകൃത്യാദിഭിര്ജ്ഞാത്വാ ദോഷാദീനി വിദിത്വാ| ആദിശബ്ദേന സാത്മ്യബലാദിപരിഗ്രഹഃ| ഇത്യേവം സര്വമവഗമ്യ വൈദ്യോ ബസ്തിം പ്രകല്പയേത്| നനു, "ദൂഷ്യം ദേശം" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൬൭) ഇത്യാദിനാ സര്വമുക്തമേവൈതത്| തത്കിമനേന ? ഇതി| ബ്രൂമഃ| നിരൂഹമപി സാപായം പശ്യതേതദാചാര്യേണ പുനരുക്തമ്| ദൂഷ്യദേശാദിമഹതാ യത്നേനാലോചനീയമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| "നിരൂഹമാത്രാ പ്രഥമേ" ഇത്യാദി ച സര്വമത്രാലോച്യമ്| കഥം പ്രകല്പയേത് ? ഇത്യാഹ-തദ്വിദ്യൈഃ-വൈദ്യകശാശ്ത്രജ്ഞൈര്ബഹുഭിഃ സഹ-സാര്ദ്ധമ്|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

അഥ നിരൂഹകല്പനാമാഹ - - - - | ക്വാഥയേദ്വിംശതിപലം ദ്രവ്യസ്യാഷ്ടൌ ഫലാനി ച||൩൮|| തതഃ ക്വാഥാച്ചതുര്ഥാംശം സ്നേഹം വാതേ പ്രകല്പയേത്| പിത്തേ സ്വസ്ഥേ ച ഷഷ്ഠാംശമഷ്ടമാംശം കഫേऽധികേ||൩൯|| സര്വത്ര ചാഷ്ടമം ഭാഗം കല്കാദ്ഭവതി വാ യഥാ| നാസ്യച്ഛസാന്ദ്രതാ ബസ്തേഃ പലമാത്രം ഗുഡസ്യ ച||൪൦|| മധുപട്വാദിശേഷം ച യുക്ത്യാ| |൪൧|

സ൦-ദ്രവ്യസ്യ-ബസ്തികല്പോക്തസ്യ, നിരൂഹകല്പനാര്ഥം വിംശതിപലാനി, തഥാऽഷ്ടൌ ഫലാനി-മദനഫലാനി, സാമാന്യപരിഭാഷയാ ഷോഡശഗുണം ജലം ദത്ത്വാ ക്വാഥയേത്| ചതുര്ഭാഗാവശേഷശ്ച ഗ്രാഹ്യഃ| തതഃ-തസ്മാദേവംകൃതാത്, ക്വാഥാച്ചതുര്ഥാംശം സ്നേഹം വാതേ പ്രകല്പയേത്| ദ്വാദശപ്രസൃതോ ഹി നിരൂഹഃ| തത്ര സ്നേഹം ഷട്പലികം കല്പയേദിത്യര്ഥഃ| പിത്തേऽധികേ സ്വസ്ഥേ ച പുരുഷേ ഷഷ്ഠാംശം സ്നേഹം-ചതുഷ്പലികം, പ്രകല്പയേദിതി പ്രകൃതമ്| കഫേऽധികേ അഷ്ടമാംശം സ്നേഹം-ത്രിപലികം, പ്രകല്പയേത്| നനു, സ്വസ്ഥസ്യ ദോഷചാലനം പ്രതിഷിദ്ധം തന്ത്രാന്തരീയൈഃ| തദ്ഗ്രന്ഥോ ഹി-"യോ ഹി സഞ്ചാലയേത്സുപ്തം വനേ സിംഹം കരാദിഭിഃ| സ ദോഷാംശ്ചാലയേത് സ്വസ്ഥാന് പ്രച്ഛര്ദനവിരേചനൈഃ||" ഇതി| തസ്മാത് സ്വസ്ഥവൃത്തേ നിരൂഹകല്പനാ ന യുക്തേതി| തദേതദസത്| യസ്മാത് പ്രാഗഭിഹിതമ് (ഹൃ. സൂ. അ. ൪|൩൫)- "ശീതോദ്ഭവം ദോഷചയം വസന്തേ വിശോധയന് ഗ്രീഷ്മജമഭ്രകാലേ| ഘനാത്യയേ വാര്ഷികമാശു സമ്യക് പ്രാപ്നോതി രോഗാനൃതുജാന്ന ജാതു||" ഇതി| തസ്മാദാചാര്യവചനാജ്ജ്ഞായതേ സ്വസ്ഥവൃത്തേऽപി ശുദ്ധിവിധാനം സമ്മതമിതി തന്ത്രകൃതഃ| തന്ത്രാന്തരീയം മതം ത്വസദേവ, ശിഷ്ടവ്യവഹാരവിരുദ്ധത്വാത്| സര്വത്ര-വാതേ പിത്തേ കഫേ സ്വസ്ഥേ ച, കല്കാത്-പേഷ്യദ്രവ്യാത്, അഷ്ടമം ഭാഗം-ത്രീണി പലാനി, കല്പയേത്| ഭവതി വേത്യാദി| യഥാ വാ ബസ്തിരത്യച്ഛോऽതിസാന്ദ്രോ-അതിഘനോ [ വാ ] ന ഭവതി തഥാ കല്കഃ കല്പയിതവ്യഃ| പലമാത്രം ഗുഡസ്യ ചേതി പലാന്നാധികോന ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥം മാത്രഗ്രഹണമ്| മധുപട്വാദിശേഷം ച യുക്ത്യാ പ്രകല്പയേത്| തത്രേയം യുക്തിഃ,-മാക്ഷികസ്യ പലചതുഷ്ടയം സൈന്ധവസ്യ ച കര്ഷഃ, ആദിഗ്രഹണാത് ക്വചിദ്യവക്ഷാരസ്യ കര്ഷഃ, തഥാ മാംസരസസുരാസവസുക്തക്ഷീരകാഞ്ജികാനാം ഗ്രഹണമ്|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

സര്വം തദേകതഃ| ഉഷ്ണാമ്ബുകുമ്ഭീബാഷ്പേണ തപ്തം ഖജസമാഹതമ്||൪൧|| പ്രക്ഷിപ്യ ബസ്തൌ പ്രണയേത്പായൌ നാത്യുഷ്ണശീതലമ്| നാതിസ്നിഗ്ധം ന വാ രൂക്ഷം നാതിതീക്ഷ്ണം ന വാ മൃദു||൪൨|| നാത്യച്ഛസാന്ദ്രം നോനാതിമാത്രം നാപടു നാതി ച| ലവണം തദ്വദമ്ലം ച|൪൩|

സ൦-തത്-ഏതത്, സര്വമൌഷധമേകതഃ-ഏകസ്മിന് കൃത്വാ, ഭേഷജപാകാതിക്രാന്തിപരിഹാരാര്ഥമുഷ്ണാമ്ബുകുമ്ഭീവാഷ്പേണ തപ്തം, ഖജേന-ദധ്യാഹനനകാഷ്ഠേന, സമാഹതം-ആലോഡിതം, തഥാ "ബ്രഹ്മദക്ഷ" ഇത്യാദിനാ ചാഭിമന്ത്രിതം, ബസ്തൌ പ്രക്ഷിപ്യ പായൌ-ഗുദേ, പ്രണയേത്| നാത്യുഷ്ണം, നാതിശീതലം, നാതിസ്നിഗ്ധം, ന വാ രൂക്ഷം, നാതിതീക്ഷ്ണം, ന വാ മൃദു, നാത്യച്ഛം നാതിസാന്ദ്രം-നാതിഘനം, നോനമാത്രം, ന ചാതിമാത്രം, നാപടു-നാലവണം, നാതിലവണം, തദ്വദമ്ലം ചേതി നാനമ്ലം, നാത്യമ്ലമ്| അതിശബ്ദപ്രയോഗാദത്ര മധ്യമാവസ്ഥാനുഗമഃ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

സാമ്പ്രതമന്യമതമഭിധത്തേ - - - - പഠന്ത്യന്യേ തു തദ്വിദഃ||൪൩|| മാത്രാം ത്രിപലികാം കൃര്യാത്സ്നേഹമാക്ഷികയോഃ പൃഥക്| കര്ഷാര്ദ്ധം മാണിമന്ഥസ്യ സ്വസ്ഥേ കല്കപലദ്വയമ്||൪൪|| സര്വദ്രവാണാം ശേഷാണാം പലാനി ദശ കല്പയേത്| |൪൫|

സ൦-തദ്വിദോ-ബസ്തിവിദഃ, ഏവം പഠന്തി| യഥാ,-"മാത്രാം ത്രിപലികാം കുര്യാത് " ഇത്യാദി|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

സമ്പ്രതി നിരൂഹാവയവാനാം മാക്ഷികാദീനാം സംയോജനവിധിമാഹ - - - - | മാക്ഷികം ലവണം സ്നേഹം കല്കം ക്വാഥമിതി ക്രമാത്||൪൫|| ആവപേത നിരൂഹാണാമേഷ സംയോജനേ വിധിഃ| |൪൬|

സ൦-മാക്ഷികാദി ക്രമാത് ആവപേത-മര്ദയിത്വാ മിശ്രയേത്| കുണ്ഡകേ മാക്ഷികം പ്രഥമം പ്രക്ഷിപ്യ മര്ദയേത്| തതസ്തത്രൈവ ലവണം ക്ഷിപ്ത്വാ മേലയേത്| ഏവം സ്നേഹം, തതോऽനു കല്കം, തതഃ ക്വാഥം, ഇതി-അനേന, ക്രമേണ മിശ്രയേദിത്യര്ഥഃ| ഏവം യോജിതാനി ദ്രവ്യാണി സമരസതാം യാന്തി| സമരസഭാവേന ച നിരൂഹസ്യ സമ്യഗ്യോഗോ ഭവതി| നിരൂഹാണാം സംയോജനേ-മിശ്രണേ, ഏഷ വിധിഃ-ഏതദ്വിധാനമ്|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ഉത്താനോ ദത്തമാത്രേ തു നിരൂഹേ തന്മനാ ഭവേത്||൪൬|| കൃതോപധാനഃ സഞ്ജാതവേഗശ്ചോത്കടകഃ സൃജേത്| |൪൭|

സ൦-നിരൂഹേ ദത്തമാത്രേ സതി ഉത്താനഃ സന് തന്മനാഃ-നിരൂഹവേഗേ ദത്താവധാനഃ, തഥാ കൃതോപധാനഃ സന് തിഷ്ഠേത്| സമുദ്ഭൂതവേഗശ്ചോത്കടകഃ സന് ത്യജേത് 'വേഗം' ഇതി ശേഷഃ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| ആഗതൌ പരമഃ കാലോ മുഹൂര്തോ മൃത്യവേ പരമ്||൪൭|| തത്രാനുലോമികം സ്നേഹക്ഷാരമൂത്രാമ്ലകല്പിതമ്| ത്വരിതം സ്നിഗ്ധതീക്ഷ്ണോഷ്ണം ബസ്തിമന്യം പ്രപീഡയേത്||൪൮|| വിദദ്യാത്ഫലവര്തിം വാ സ്വേദനോത്രാസനാദി ച| |൪൯|

സ൦-ആഗതൌ-പ്രത്യാഗമനേ, കാലഃ പരമോ മുഹൂര്തഃ| അപരഃ-തസ്മാന്മുഹൂര്താദന്യോ, വിസ്രബ്ധാഗമനകാലോ മൃത്യവേ-മരണായ| തത്ര-തസ്മിന് മുഹൂര്താത്പരമനാഗമനേ നിരൂഹസ്യ, ത്വരിതമപരം ബസ്തിം-നിരൂഹം, പ്രപീഡയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| കിമ്ഭൂതം നിരൂഹമ് ? ആനുലോമികം-അനുലോമകരമ്| സ്നേഹഃ, തഥാ ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരാദിഃ, തഥാ മൂത്രം-ഗോമൂത്രം, അമ്ലം-കാഞ്ജികാദി, തൈഃ കല്പിതം-നിരൂപിതമ്| തഥാ, സ്നിഗ്ധം തീക്ഷ്ണമുഷ്ണം ച| സ്നേഹയോഗാദേവ സ്നിഗ്ധത്വേ സിദ്ധേ സ്നിഗ്ധഗ്രഹണം നിരൂഹസ്യ സ്നിഗ്ധേതരത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്| ആനുലോമികമിതി "അധ്യാത്മാദിത്വാത്" ഠഞ്| അഥവാ ഫലവര്തിം വിദദ്യാത്| ഫലേന-മദനഫലേന യുക്താ വര്തിഃ| സാ ചാര്ശശ്ചികിത്സിതേ (ഹൃ. ചി. അ. ൮|൧൩൭) വക്ഷ്യമാണാ| സ്വേദനോത്ത്രാസനാദി ച| സ്വേദനം-സ്വേദഃ| ഉത്ത്രാസനം-ഖഡ്ഗഹസ്തയോധദര്ശനാദിനാ കുപിതനൃപച്ഛദ്മഖഡ്ഗവ്യഗ്രാഗ്രബാഹുദര്ശനാകുലകരണാദി, കുര്യാത്|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| സ്വയമേവ നിവൃത്തേ തു ദ്വിതീയോ ബസ്തിരിഷ്യതേ||൪൯|| തൃതീയോऽപി ചതുര്ഥോऽപി യാവദ്വാ സുനിരൂഢതാ| |൫൦|

സ൦-സ്വയമേവ-ഫലവര്ത്യാദ്യായാസം വിനാऽപി, നിവൃത്തേ നിരൂഹേ സതി ദ്വിതീയോ ബസ്തിഃ-നിരൂഹഃ, ഇഷ്യതേ| യത്നവിശേഷേണ തു നിരൂഹേ നിവൃത്തേ സതി നാന്യം ബസ്തിം പ്രപീഡയേത്, ഇത്യുക്തം ഭവതി| തൃതീയോऽപീത്യപിഃ സമുച്ചയേ| ഏവം ചതുര്ഥോऽപീതി| യാവദ്വേതി| പഞ്ചമാദയോऽപി ബസ്തയോ ദേയാഃ, യാവത് സമ്യങ്നിരൂഢത്വം സ്യാത്|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

കാനി പുനഃ സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗാനി ? ഇത്യാഹ - - - - | വിരിക്തവച്ച യോഗാദീന്വിദ്യാത്|൫൦|

സ൦-നിരൂഹേ വിരിക്ത ഇവ യോഗാദീന് വിദ്യാത്| തത്ര ചോക്തമ്- (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮|൩൮) - "ഹൃത്കുക്ഷ്യശുദ്ധിഃ" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "ഭവന്ത്യതിവിരിക്തസ്യ തഥാऽതിവമനാമയാഃ|" ഇതി|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| യോഗേ തു ഭോജയേത്||൫൦|| കോഷ്ണേന വാരിണാ സ്നാതം തനുധന്വരസൌദനമ്| |൫൧|

സ൦-യോഗേ തു-നിരൂഹസ്യ സമ്യഗ്യോഗേ സതി, സുഖോഷ്ണജലസ്നാതം സന്തം ഭോജയേത്| കിമ് ? ധന്വരസൌദനമ്, ധന്വരസോ-ജാങ്ഗലരസശ്ചൌദനം ച തദ്ധന്വരസൌദനമ്| കിമ്ഭൂതമ് ? തനു-അഘനമ്| നനു, "യൂഷക്ഷീരരസൈഃ ക്രമാത്" ഇതി (ശ്ലോ. ൫൬) വക്ഷ്യതി| തത്കഥമിഹേദമുപപദ്യതേ ? ബ്രൂമഃ| വാതവികാരശമനാര്ഥോ ഹി നിരൂഹഃ പ്രായേണേഷ്യതേ| തസ്മിംശ്ച രസകൌദനമേവ പഥ്യം ശ്രേയഃ| അഗ്രേ ച ദോഷാപേക്ഷയാ പഥ്യം വിശേഷേണോപദേക്ഷ്യതേ| അതോ നാത്ര കിഞ്ചിദനുപപന്നമ്| നനു, ദോഷനിര്ഹരണം വമനവിരേകാഭ്യാമിവാനേന ക്രിയതേ| തത്ര ച യഥാ പേയാദിക്രമോ യുക്തഃ, തഥേഹാപി യുക്തഃ സ്യാത്| നൈവമ്| വിരേകവമനാഭ്യാം ഹി വഹ്നിസ്ഥാനമാച്ഛാദ്യതേ, തേനാഗ്നിമാന്ദ്യം ഭവതി| നിരൂഹസ്തു നാഭേരുര്ധ്വമഗച്ഛന്നേവ ദോഷനിര്ഹരണം കരോതി, തേന തത്ര നാഗ്നിമാന്ദ്യാപത്തിഃ| തസ്മാന്നാത്ര പേയാദിക്രമഃ| അപി ച, വാതവികാരവിഷയത്വാച്ചാത്ര രസൌദനപ്രായമേവ പഥ്യം യുക്തമ്|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| വികാരാ യേ നിരൂഢസ്യ ഭവന്തി പ്രചലൈര്മലൈഃ||൫൧|| തേ സുഖോഷ്ണാമ്ബുസിക്തസ്യ യാന്തി ഭുക്തവതഃ ശമമ്| |൫൨|

സ൦-പ്രകര്ഷേണ ചലൈര്ദോഷൈര്യേ വികാരാ ഭവന്തി, തേ കോഷ്ണസലിലൈഃ സ്നാതസ്യ കൃതഭോജനസ്യ സതഃ ശമം ഗച്ഛന്തി| അത ഏവ തത്കാര്യമിതി ഭാവഃ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| അഥ വാതാര്ദിതം ഭൂയഃ സദ്യ ഏവാനുവാസയേത്||൫൨||

സ൦-അഥ-നിരൂഹാദനന്തരം, വാതപീഡിതം പുരുഷം സദ്യ ഏവ-തസ്മിന്നേവ ദിനേ, അനുവാസയേത്|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

സമ്യഗ്ഘീനാതിയോഗാശ്ച തസ്യ സ്യുഃ സ്നേഹപീതവത്| |൫൩|

സ൦-തസ്യ-അനുവാസനസ്യ, സ്നേഹപീതസ്യേവ സമ്യഗ്യോഗാദയഃ സ്യുഃ| സ്നേഹപീതസ്യേവ സ്നേഹപീതവത്, ഷഷ്ഠ്യന്താദ്വതിഃ| തത്ര (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൬|൩൦)- "വാതാനുലോമ്യം" ഇത്യാദി "ഘ്രാണവക്ത്രഗുദസ്രവാഃ" ഇത്യന്തം സ്നേഹപാനസ്യ സമ്യഗ്യോഗാതിയോഗലക്ഷണമ്|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

അന്യദപ്യനുവാസനസ്യ സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമാഹ - - - - | കിഞ്ചിത്കാലം സ്ഥിതോ യശ്ച സപുരീഷോ നിവര്തതേ||൫൩|| സാനുലോമാനിലഃ സ്നേഹസ്തത്സിദ്ധമനുവാസനമ്| |൫൪|

സ൦-ചശബ്ദഃ പൂര്വോക്തം സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണം സമുച്ചിനോതി| കിഞ്ചിത്-അല്പമാത്രം, കാലം കോഷ്ഠാഭ്യന്തരേ സ്ഥിതഃ സന് സവിട്കഃ സാനുഗുണപവനോ നിവര്തതേ-നിഃസരതി, യഃ സ ഏവംഭൂതശ്ച സ്നേഹഃ, തത്സിദ്ധം-അഭിമതകാരി, അനുവാസനമ്| ഉക്തം വ്യസ്തം സമസ്തം ചേദം സിദ്ധാനുവാസനലക്ഷണമ്|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ഏകം ത്രീന് വാ ബലാസേ തു സ്നേഹബസ്തീന് പ്രകല്പയേത്||൫൪|| പഞ്ച വാ സപ്ത വാ പിത്തേ, നവൈകാദശ വാऽനിലേ| പുനസ്തതോऽപ്യയുഗ്മാംസ്തു പുനരാസ്ഥാപനം തതഃ||൫൫||

സ൦-സ്നേഹബസ്തീന്-അനുവാസനാനി, ഏകം ത്രീന് വാ ശ്ലേഷ്മവികാരേ പ്രകല്പയേത്| കാര്യേ കാരണോപചാരാദേവമുക്തമ്| ഏവമഗ്രേऽപി ചിന്ത്യമ്| പിത്തേ പഞ്ച സ്നേഹബസ്തീനഥവാ സപ്ത ദദ്യാത്| നവ ഏകാദശ വാ വായൌ ദദ്യാത്| തതഃ പുനരപ്യയുഗ്മാന്-വിഷമാനേവ, സ്നേഹബസ്തീന് ദദ്യാത്| തതഃ പുനരപ്യാസ്ഥാപനം ദദ്യാത്| അയുഗ്മവചനം ചേദം ബാഹുല്യേനായം വ്യവഹാരോ യുക്ത ഇതി പ്രതിപാദയിതുമ്| വാതോത്തരസ്യ തു യുഗ്മാ അപി ദേയാ ഏവ| തഥാ ചാധുനൈവാഭ്യധായി (ശ്ലോ. ൩൪) - "അതോऽത്യുല്ബണമാരുതാന്| വ്യായാമനിത്യാന് ദീപ്താഗ്നീന് രൂക്ഷാംശ്ച പ്രതിവാസരമ്||" ഇതി|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

കഫപിത്താനിലേഷ്വന്നം യൂഷക്ഷീരരസൈഃ ക്രമാത്| |൫൬|

സ൦-കൃതാസ്ഥാപനസ്യ ച പഥ്യം ശ്ലേഷ്മപിത്തപവനേഷു യഥാസങ്ഖ്യം യൂഷാദിഭിഃ സഹാന്നമുപയോക്തവ്യമ്|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| വാതഘ്നൌഷധനിഷ്ക്വാഥത്രിവൃതാസൈന്ധവൈര്യുതഃ||൫൬|| ബസ്തിരേകോऽനിലേ സ്നിഗ്ധഃ സ്വാദ്വമ്ലോഷ്ണോ രസാന്വിതഃ| |൫൭|

സ൦-ബസ്തിഃ-നിരൂഹഃ, [അനിലേ-വാതവിഷയേ, വാതഘ്നൌഷധാനി-ദശമൂലാദീനി, തേഷാം നിഷ്ക്വാഥഃ ത്രിവൃതാസൈന്ധവൈര്യുതഃ, തഥാ ] സ്നിഗ്ധോ മധുരാമ്ലോഷ്ണരസയുക്തഃ പവനേ ഹിതഃ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ന്യഗ്രോധാദിഗണക്വാഥപദ്മകാദിസിതായുതൌ||൫൭|| പിത്തേ സ്വാദുഹിമൌ സാജ്യക്ഷീരേക്ഷുരസമാക്ഷികൌ| |൫൮|

സ൦-പിത്തേ മധുരശിശിരൌ സഘൃതദുഗ്ധേക്ഷുരസമധൂ ദ്വൌ ബസ്തീ ഹിതൌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| ആരഗ്വധാദിനിഷ്ക്വാഥവത്സകാദിയുതാസ്ത്രയഃ||൫൮|| രൂക്ഷാഃ സക്ഷൌദ്രഗോമൂത്രാസ്തീക്ഷ്ണോഷ്ണകടുകാഃ കഫേ| |൫൯|

സ൦-തഥാ, ആരഗ്വധേന്ദ്രയവേത്യാദികഷായവത്സംകമൂര്വേത്യാദികഷായാഭ്യാം (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫, ശ്ലോ. ൧൭ ശ്ലോ. ൩൩) യുക്താ രൂക്ഷാ മാക്ഷികഗോമൂത്രാഭ്യാം സഹിതാസ്തീക്ഷ്ണാദിഗുണയുക്താസ്ത്രയോ ബസ്തയഃ കഫേ ഹിതാഃ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| ത്രയസ്തേ സന്നിപാതേऽപി ദോഷാന് ഘ്നന്തി യതഃ ക്രമാത്||൫൯||

സ൦-സന്നിപാതേऽപി ത്രയ ഏവ ബസ്തയോ ഹിതാഃ| യസ്മാത്തേ ദോഷാന്-ത്രീന്, ക്രമേണ പരാകുര്വന്തി|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

ത്രിഭ്യഃ പരം ബസ്തിമതോ നേച്ഛന്ത്യന്യേ ചികിത്സകാഃ| ന ഹി ദോഷശ്ചതുര്ഥോऽസ്തി പുനര്ദീയേത യം പ്രതി||൬൦||

സ൦-അത ഏവ ഹേതോസ്ത്രിഭ്യോ ബസ്തിഭ്യഃ പരമപരേ ഭിഷജോ നിരൂഹം നേച്ഛന്തി| യതസ്ത്രയോ ദോഷാസ്ത്രിഭിര്ബസ്തിഭിര്നിവര്തിതാ ഇതി| ചതുര്ഥോ ദോഷോ ന വിദ്യതേ, യം ലക്ഷീകൃത്യ ഭൂയശ്ചതുര്ഥഃ പുടകോ ദീയതേ|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ഉത്ക്ലേശനം ശുദ്ധികരം ദോഷാണാം ശമനം ക്രമാത്| ത്രിധൈവ കല്പയേദ്വസ്തിമിത്യന്യേऽപി പ്രചക്ഷതേ||൬൧||

സ൦-അന്യേऽപി വൈദ്യാസ്ത്രിധൈവ ബസ്തിം കല്പയേദിതി ജഗദുഃ| ഏകം ബസ്തി ദോഷാണാമുത്ക്ലേശനമ്, അന്യം ദ്വിതീയം ബസ്തി ദോഷാണാം ശുദ്ധികരമ്, അന്യം തൃതീയം ബസ്തി ദോഷാണാം ശമനമ്| ക്രമാദിതി അനയാ യുക്ത്യാ ത്രിവിധോ ബസ്തിരിതി മന്യന്തേ|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| തത്ര കിം ക്രിയതാമ് ? ഇത്യാഹ - - - -] ദോഷൌഷധാദിബലതഃ സര്വമേതത്പ്രമാണയേത്| |൬൨|

സ൦-തദത്ര ദോഷഭേഷജദേശസാത്മ്യാദിവശാത് സര്വമപ്യേതത് പ്രമാണീകാര്യമ്|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

അഥ സര്വമതാനുഗ്രാഹി സ്വമതമാഹ - - - - | സമ്യങ്നിരൂഢലിങ്ഗം തു നാസമ്ഭാവ്യ നിവര്തയേത്||൬൨||

സ൦-സമ്യങ്നിരൂഢലക്ഷണമസമ്ഭാവ്യ-അസമ്പാദ്യ, ന നിവര്തയേത്,-ബസ്തിദാനം കാരയേദേവ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ഇദാനീം കര്മകാലയോഗാഖ്യാന് ബസ്തിവിശേഷാനാഹ - - - - പ്രാക്സ്നേഹ ഏകഃ പഞ്ചാന്തേ ദ്വാദശാസ്ഥാപനാനി ച| സാന്വാസനാനി കര്മൈവം ബസ്തയസ്ത്രിംശദീരിതാഃ||൬൩||

സ൦-പ്രാക്-പൂര്വം, ഏകഃ സ്നേഹബസ്തിഃ| അന്തേ-അവസാനേ, പഞ്ച സ്നേഹാഃ| തഥാ, നിരൂഹാ ദ്വാദശ സഹാനുവാസനാഃ| ഇത്യേവം ത്രിംശദ്ബസ്തയഃ "കര്മ" ഇതി ഗദിതാഃ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

കാലഃ പഞ്ചദശൈകോऽത്ര പ്രാക് സ്നേഹോऽന്തേ ത്രയസ്തഥാ| ഷട് പഞ്ചബസ്ത്യന്തരിതാഃ|൬൪|

സ൦-പഞ്ചദശ ബസ്തയഃ "കാലഃ" ഉച്യതേ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഏകഃ പൂര്വം സ്നേഹഃ| തഥാ, അന്തേ ത്രയഃ സ്നേഹാഃ| തഥാ, ഷട് സ്നേഹാഃ പഞ്ചഭിര്ബസ്തിഭിരന്തരിതാ ഇതി|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| യോഗോऽഷ്ടൌ ബസ്തയോऽത്ര തു||൬൪|| ത്രയോ നിരൂഹാഃ സ്നേഹാശ്ച സ്നേഹാവാദ്യന്തയോരുഭൌ| |൬൫|

സ൦-"യോഗഃ" അഷ്ടൌ ബസ്തയഃ| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ത്രയോ നിരൂഹാഃ, ത്രീണി ചാനുവാസനാനി, തഥാऽऽദ്യന്തയോര്ദ്വൌ സ്നേഹബസ്തീ, ഇതി|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| സ്നേഹബസ്തിം നിരൂഹം വാ നൈകമേവാതി ശീലയേത്||൬൫|| ഉത്ക്ലേശാഗ്നിവധൌ സ്നേഹാന്നിരൂഹാന്മരുതോ ഭയമ്| |൬൬|

സ൦-സ്നേഹബസ്തിമഥവാ നിരൂഹമേകമേവ കേവലമതിശയേന ന ശീലയേത്| യതഃ സ്നേഹാദതിസേവിതാത് ഉത്ക്ലേശാഗ്നിമാന്ദ്യേ ജായേതേ| നിരൂഹാദതിസേവിതാത് പവനാദ്ഭയം ജായതേ|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| തസ്മാന്നിരൂഢഃ സ്നേഹ്യഃ സ്യാന്നിരൂഹ്യശ്ചാനുവാസിതഃ||൬൬||

സ൦-തസ്മാത്കാരണാത് നിരൂഢോ നരഃ സ്നേഹനാര്ഹഃ സ്യാത്| അനുവാസിതശ്ച പുരുഷോ നിരൂഹണാര്ഹോ ഭവേത്|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

സ്നേഹശോധനയുക്ത്യൈവം ബസ്തികര്മ ത്രിദോഷജിത്| |൬൭|

സ൦-ഏവം-പൂര്വോക്തയാ, സ്നേഹശോധനയുക്ത്യാ ബസ്തികര്മ സേവിതം ത്രീന് ദോഷാന് ജയതി|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

അധുനാ മാത്രാബസ്തിം ലക്ഷയതി - - - - | ഹ്രസ്വയാ സ്നേഹപാനസ്യ മാത്രയാ യോജിതഃ സമഃ||൬൭|| മാത്രാബസ്തിഃ സ്മൃതഃ സ്നേഹഃ| |൬൮|

സ൦-ഹ്രസ്വയാ-യാമദ്വയജരണലക്ഷണയാ, സ്നേഹപാനമാത്രയാ സമഃ-തുല്യോ, യോജിതഃ സ്നേഹോ മാത്രാബസ്തിസംജ്ഞഃ സ്മൃതഃ, സദ്വൈദ്യൈരിതി ശേഷഃ| അന്യൈസ്ത്വന്യഥാ സ്നേഹമാത്രോക്താ| യഥാ-"ഷട്പലാ തു ഭവേജ്ജ്യേഷ്ഠാ, ത്രിപലാ മധ്യമാ ഭവേത്| കനീയസ്യധ്യര്ദ്ധപലാ ത്രിധാമാത്രാऽനുവാസനേ||" ഇതി|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

ശീലനീയഃ സദാ ച സഃ| ബാലവൃദ്ധാധ്വഭാരസ്ത്രീവ്യായാമാസക്തചിന്തകൈഃ||൬൮|| വാതഭഗ്നാബലാല്പാഗ്നിനൃപേശ്വരസുഖാത്മഭിഃ| ദോഷഘ്നോ നിഷ്പരീഹാരോ ബല്യഃ സൃഷ്ടമലഃ സുഖഃ||൬൯||

സ൦-സ ച-മാത്രാബസ്തിഃ, ബാലാദിഭിഃ സതതമേവ ശീലയിതവ്യഃ| സ ച ശീലിതോ ദോഷാപഹഃ, തഥാ നിഷ്പരീഹാരഃ-അനിയന്ത്രണോ, ബലായ ഹിതോ, നിര്ഗതപുരീഷാദികഃ, സുഖകാരീ ച|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

ബസ്തൌ രോഗേഷു നാരീണാം യോനിഗര്ഭാശയേഷു ച| ദ്വിത്രാസ്ഥാപനശുദ്ധേഭ്യോ വിദധ്യാദ്ബസ്തിമുത്തരമ്||൭൦||

സ൦-ബസ്തിസ്ഥാനേ രോഗേഷു നരാണാമിത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| "നാരീണാം യോനിഗര്ഭാശയേഷു ച" ഇത്യുക്തേഃ| ദ്വേ വാ ത്രീണി വാ ദ്വിത്രാണി, ദ്വിത്രാണി ച താന്യാസ്ഥാപനാനി ച ദ്വിത്രാസ്ഥാപനാനി, തൈഃ ശുദ്ധാ ദ്വിത്രാസ്ഥാപനശുദ്ധാഃ, തേഭ്യോ നരേഭ്യഃ സ്ത്രീഭ്യശ്ചോത്തരബസ്തിം ദദ്യാത്| പുമാന്സ്ത്രിയേത്യേകശേഷഃ| ഗുദാദുത്തരേണ മാര്ഗേണ ദീയത ഇത്യുത്തരബസ്തിഃ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

അഥ നേത്രസ്യ പരിമാണമാഹ - - - - ആതുരാങ്ഗുലമാനേന തന്നേത്രം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| വൃത്തം ഗോപുച്ഛവന്മൂലമധ്യയോഃ കൃതകര്ണികമ്||൭൧|| സിദ്ധാര്ഥകപ്രവേശാഗ്രം ശ്ലക്ഷ്ണം ഹേമാദിസമ്ഭവമ്| കുന്ദാശ്വമാരസുമനഃപുഷ്പവൃന്തോപമം ദൃഢമ്||൭൨||

സ൦-തന്നേത്രം-ഉത്തരബസ്തിയന്ത്രകം, ആതുരാങ്ഗുലപ്രമാണേന ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്, ദൈര്ഘ്യേണേത്യര്ഥാദേവ പ്രതീയതേ| പുരുഷാണാമേവൈതദിതി വേദ്യമ്| സ്ത്രീണാം ഹി വക്ഷ്യതി (ശ്ലോ. ൭൯) - "നേത്രം ദശാങ്ഗുലം മുദ്ഗപ്രവേശം" ഇതി| തച്ച വൃത്തം-വര്തുലമ്| തഥാ, ഗോപുച്ഛാകൃതി| തഥാ, മൂലേ മധ്യേ ചോത്പാദിതകര്ണികമ്| തഥാ, സിദ്ധാര്ഥകഃ പ്രവിശത്യസ്മിന്നിതി സിദ്ധാര്ഥകപ്രവേശം, താദൃശമഗ്രം-പ്രാന്തോ, യസ്യ-നേത്രസ്യ, തത് സിദ്ധാര്ഥകപ്രവേശാഗ്രമ്| തഥാ, ശ്ലക്ഷ്ണം-അതികോമലമ്| തഥാ, ഹേമാദിജമ്| ആദിശബ്ദേന ധാത്വാദയഃ പ്രാഗുക്താ (ശ്ലോ. ൯ ടീ.) ഗൃഹ്യന്തേ| തഥാ, കുന്ദകരവീരജാതീപുഷ്പവൃന്തസദൃശം ദൃഢം ച| അശ്വമാരഃ-കരവീരഃ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

തസ്യ ബസ്തിര്മൃദുലഘുര്മാത്രാ ശുക്തിര്വികല്പ്യ വാ| |൭൩|

സ൦-തഥാ, തസ്യ-നേത്രസ്യ, ബസ്തിര്മൃദുലഘുഃ, 'യോജ്യഃ' ഇതി ശേഷഃ| മാത്രാ ശുക്തിഃ-കര്ഷദ്വയമ്, 'സ്നേഹസ്യ' ഇതി ശേഷഃ| വികല്പ്യ വാ-വയോബലദേഹസത്ത്വസാത്മ്യാദിവശാന്നിരൂപ്യ വാ, മാത്രാ കാര്യേത്യര്ഥഃ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| അഥ സ്നാതാശിതസ്യാസ്യ സ്നേഹബസ്തിവിധാനതഃ||൭൩|| ഋജോഃ സുഖോപവിഷ്ടസ്യ പീഠേ ജാനുസമേ മൃദൌ| ഹൃഷ്ടേ മേഢ്രേ സ്ഥിതേ ചര്ജൌ ശനൈഃ സ്രോതോവിശുദ്ധയേ||൭൪|| സൂക്ഷ്മാം ശലാകാം പ്രണയേത്തയാ ശുദ്ധേऽനുസേവനി| ആമേഹനാന്തം നേത്രം ച നിഷ്കമ്പം ഗുദവത്തതഃ||൭൫|| പീഡിതേऽന്തര്ഗതേ സ്നേഹേ സ്നേഹബസ്തിക്രമോ ഹിതഃ| |൭൬|

സ൦-അഥേതി മങ്ഗലേ| അസ്യ-രോഗിണോ നിരൂഹവത്കൃതമങ്ഗലസ്യ| തഥാ, പൂര്വം സ്നാതഃ പശ്ചാദശിതഃ, തസ്യ| കഥമശിതസ്യ ? സ്നേഹബസ്തിവിധാനതഃ| തൃതീയാര്ഥേ തസിഃ| സ്നേഹബസ്തൌ യാദൃശ ആഹാരോ വിഹിതസ്തേന കൃതഭോജനസ്യേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഋജോഃ-സ്പഷ്ടം സ്ഥിതസ്യ| തഥാ, സുഖേനാസീനസ്യ| ക്വ ? പീഠേ,-ആസനേ| കിമ്ഭൂതേ ? ജാനുതുല്യേ| തഥാ, മൃദൌ-അകഠിനേ ച| തഥാ, ശിശ്നേ പ്രഹൃഷ്ടേ-സ്തബ്ധേ, തഥാ ഋജൌ,-സ്പഷ്ടം കൃത്വാ സ്ഥിതേ സതി, ശനൈഃ-ന ത്വരയാ, സൂക്ഷ്മാം ശലാകാം പ്രണയേത്-പ്രവേശയേത്| സ്ഥൂലായാം തത്ര ക്ഷതകരണാത്| പ്രവേശയോഗാത് തയാ-ശലാകയാ, ശുദ്ധേ മേഢ്രേ സതി, അനുസേവനി-സേവനീമനുലക്ഷീകൃത്യ, ആമേഢ്രാന്തം നേത്രം പ്രണയേത്| ഷഡങ്ഗുലം പ്രായേണ പ്രവേശയേദിത്യര്ഥഃ| കഥമ് ? ഗുദവന്നിഷ്കമ്പമ്| തതോ-നിഷ്കമ്പസ്ഥാപനാദനന്തരം, പീഡിതേ പുടകേ, സ്നേഹേ ചാന്തഃപ്രവിഷ്ടേ സതി, അനുവാസനക്രമോ ഹിതഃ-പാണിനാ താഡയേത് സ്ഫിജൌ| തത്പാര്ഷ്ണിഭ്യാം" ഇത്യാദികഃ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| ബസ്തീനനേന വിധിനാ ദദ്യാത്ത്രീംശ്ചതുരോऽപി വാ||൭൬|| അനുവാസനവച്ഛേഷം സര്വമേവാസ്യ ചിന്തയേത്| |൭൭|

സ൦-ത്രീന് ചതുരോ വാ ബസ്തീനനേന വിധാനേന ദദ്യാത്| ശേഷം [ സര്വമേവ ]-വിധിപരിഹാരാദി സമ്യഗ്ദത്തവ്യാപദാദികം, അസ്യ-ഉത്തരബസ്തേഃ, അനുവാസനസ്യേവ നിരൂപയേത്| യദുക്തം ഖരനാദേന-"യഥാശേഷം പ്രവേശ്യാന്തഃ സ്നേഹസ്യാര്ദ്ധപലം നയേത്| പ്രത്യാഗതേ ദ്വിതീയം വാ തൃതീയം വാ പ്രദാപയേത്|| സ ചേദനുവസേത്തത്ര സ്യാത്ക്രിയേയം വിശേഷതഃ| പിപ്പല്യാരഗ്വധാഗാരധൂമവത്സകസൈന്ധവൈഃ|| മൂത്രാമ്ലപിഷ്ടൈര്ഗുലികാഃ സര്ഷപാമാഷസന്നിഭാഃ| ഛായാസു ശുഷ്കാസ്താഃ ശിശ്നേ ദദ്യാത്സര്ഷപസന്നിഭാഃ|| പൂര്വം, മാഷോപമാഃ പശ്ചാത്താഭിഃ സ്നേഹം സമാനയേത്| സ്നേഹേ പ്രത്യാഗതേ ച സ്യാദാനുവാസനികോ വിധിഃ||" ഇതി|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ഏവമ് പുരുഷാണാമുത്തരബസ്തിവിധാനമുക്ത്വാ സ്ത്രീണാം വക്തി - - - - | സ്ത്രീണാമാര്തവകാലേ തു യോനിര്ഗൃഹ്ണാത്യപാവൃതേഃ||൭൭|| വിദധീത തദാ തസ്മാദനൃതാവപി ചാത്യതേ| യോനിവിഭ്രംശശൂലേഷു യോനിവ്യാപദ്യസൃഗ്ദരേ||൭൮||

സ൦-ലലനാനാമൃതുകാല ഏവാര്തവകാലഃ-"ഋതുസ്തു ദ്വാദശ നിശാഃ" (ഹൃ. ശാ. അ. ൧|൨൭) ഇത്യാദിനോക്തഃ, തത്ര ഋതൌ യോനിഃ കര്താ ഉത്തരബസ്തിസ്വഭാവം സ്നേഹം ഗൃഹ്ണാതി| കുതഃ ? അപാവൃതേഃ,-അപാവരണാത് കാരണാത്| അന്യദാ തു സംവൃതത്വാത് ന സ്നേഹമാദത്തേ ഗര്ഭവത്| തസ്മാദ്ധേതോസ്തദാ-ഋതുകാലേ വിദധീത, പ്രകൃതത്വാദുത്തരബസ്തിമ്| അത്യന്തേ-ആത്യയികേ വ്യാധൌ, അനൃതാവപി വിദധീത| തമേവാത്യയം ദര്ശയതി-യോനീത്യാദി| യോനിവിഭ്രംശഃ-ഉത്തരേ (അ. ൩൩|൪൦) വക്ഷ്യമാണഃ, യോനിശൂലോ-യോനിരുജാ, തേഷു| തഥാ, യോനിവ്യാപത്തൌ| തഥാ, അസൃഗ്ദരേ,-രക്തപിത്തം യോനിമുഖേനാഗച്ഛത് സ്ത്രീണാമസൃഗ്ദരമുച്യതേ| ഏതേഷു രോഗേഷൂത്തരബസ്തിമാത്യയികത്വാദനൃതാവപി ദദ്യാത്|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

അഥാത്ര തു നേത്രസ്യ പ്രമാണമാഹ - - - - നേത്രം ദശാങ്ഗുലം മുദ്ഗപ്രവേശം ചതുരങുലമ്| അപത്യമാര്ഗേ യോജ്യം സ്യാദ് ഹ്യങ്ഗുലം മൂത്രവര്ത്മനി||൭൯|| മൂത്രകൃച്ഛ്രവികാരേഷു, ബാലാനാം ത്വേകമങ്ഗുലമ്| |൮൦|

സ൦-ദശാങ്ഗുലപ്രമാണം ദൈര്ഘ്യേണ| തഥാ, മുദ്ഗഃ പ്രവിശത്യസ്മിന്നിതി മുദ്ഗപ്രവേശം തദിവാഗ്രം [ മുദ്ഗ ] പ്രവേശാഗ്രമിതി വേദ്യമ്, അന്തലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ| വൃത്തഗോപുച്ഛാകാരാദി ശേഷം പൂര്വോക്തമത്ര വേദ്യമ്| പുഷ്പവൃന്തോപമത്വം ത്വത്ര ന യുജ്യതേ| യതോ മൂത്രസ്രോതഃ പരിണാഹമേതദ്വിധാതവ്യമ്| പുരുഷേ സ്ത്രിയാം ചൈവപ്രകാരമ്| യദുക്തം മുനിനാ (ച. സി. അ. ൯|൫൪) - "[ പുഷ്പനേത്രം ച ഹൈമം സ്യാത്സൂക്ഷ്മമൌത്തരബസ്തികമ്| ജാതീപുഷ്പസ്യ വൃന്തേന സമം ഗോപുച്ഛസംസ്ഥിതമ്|| രൌപ്യം വാ സര്ഷപച്ഛിദ്രം ദ്വികര്ണം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| ] പുഷ്പനേത്രപ്രമാണം തു പ്രമദാനാം ദശാങ്ഗുലമ്|| മൂത്രസ്രോതഃപരിണാഹം" ഇതി| തച്ചതുരങ്ഗുലം യാവത് പ്രവേശ്യമ്| ചതുരങ്ഗുലാച്ചോര്ധ്വം കര്ണികാ കാര്യാ| അധികപ്രവേശനിവാരണാര്ഥമ്, ന തു മേഹനനേത്ര ഇവ മധ്യകര്ണികേതി| അയമര്ഥോऽത്ര സാക്ഷാന്നോപാത്തോ ഗമ്യമാനത്വാത്| അത ഏവ തത്പ്രവേശപ്രമാണമാഹ-ചതുരങ്ഗുലമപത്യമാര്ഗേ യോജ്യം സ്യാദിതി| അപത്യമാര്ഗ ഇത്യനേന സ്ത്രീ ഗര്ഭഗ്രഹണപ്രസവാദിസമര്ഥാ സൂച്യതേ| ഏവംവിധായാഃ സ്ത്രിയശ്ചതുരങ്ഗുലം പ്രവേശയിതവ്യമിതി| മൂത്രവര്ത്മനി ഹ്യങ്ഗുലം യോജ്യമ്| യാ സ്ത്രീ സുരതവ്യവഹാരഗര്ഭഗ്രഹണയോഗ്യാ, അഥവാ യാ ബാലാ-അപ്രൌഢാ, തസ്യാ യോനിഃ-കേവലം മൂത്രസ്യേവ മാര്ഗഃ, തസ്യാ നേത്രം ഹ്യങ്ഗുലം പ്രവേശ്യമ്| അത ഊര്ധ്വം തു പ്രവേശാത്താസാം മാംസക്ഷതിഃ സ്യാത്| കേഷു രോഗേഷു ? മൂത്രകൃച്ഛ്രവികാരേഷു| ബാലാനാം തു സ്ത്രീണാമേകമങുലം പ്രവേശ്യമ്|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| പ്രകുഞ്ചോ മധ്യമാ മാത്രാ. ബാലാനാം ശുക്തിരേവ തു||൮൦||

സ൦-സ്ത്രീണാമുത്തരബസ്തൌ സ്നേഹസ്യ പ്രകുഞ്ചോ മധ്യമാ മാത്രാ,-നോത്തമാ കനിഷ്ഠാ വാ| ബാലാനാം തു ശക്തിരേവ മധ്യമാ മാത്രാ സ്നേഹസ്യ|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

അധുനോത്തരബസ്ത്യവസ്ഥാനം ത്രിവിധായാ അപി സ്ത്രിയാ വദതി - - - - ഉത്താനായാഃ ശയാനായാഃ സമ്യക് സങ്കോച്യ സക്ഥിനീ| ഊര്ധ്വജാന്വാസ്ത്രിചതുരാനഹോരാത്രേണ യോജയേത്||൮൧|| ബസ്തീംസ്ത്രിരാത്രമേവം ച സ്നേഹമാത്രാം വിവര്ദ്ധയന്| ത്ര്യഹമേവ ച വിശ്രഭ്യ പ്രണിദധ്യാത്പുനസ്ത്ര്യഹമ്||൮൨||

സ൦-ഉത്താനായാഃ-ന ത്വവാങ്മുഖ്യാഃ പാര്ശ്വസ്ഥിതായാ വാ, ശയാനായാഃ-ന ത്വാസീനായാഃ, തഥോര്ധ്വജാന്വാഃ, ബസ്തീന് ത്രിചതുരാനഹോരാത്രാത് യോജയേത്| കിം കൃത്വാ ? സക്ഥിനീ സങ്കോച്യ| അനുവാസനേ ത്വേക ഏവ ബസ്തിരഹോരാത്രേണ യോജ്യ ഇത്യസ്യ ഭേദഃ| ഏവം ത്ര്യഹം ബസ്തിദാനം കാര്യമ്, ന ത്വത്രാനുവാസനവത് ത്ര്യഹേ പഞ്ചമേ വാऽഹനീതി| കിം കുര്വന് ? സ്നേഹമാത്രാം യഥാസ്വമര്ധകര്ഷാദിക്രമേണ വര്ദ്ധയന്| ത്ര്യഹമേവ ച വിശ്രമ്യ-ത്രീണി ദിനാനി വിലമ്ബ്യ ച, പുനഃ-പൂര്വോക്തേനൈവ പ്രകാരേണ, [ ത്ര്യഹം ] പ്രണിദധ്യാത്-കുര്യാത്| ഏഷ ഏവ ച ന്യായോ മേഢ്രേऽപി യോജ്യഃ, തജ്ജാതീയത്വാദസ്യാര്ഥസ്യ| അത ഏവാന്തേऽയമുപദിഷ്ട ഉഭയസമ്ബന്ധാര്ഥമ്|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

യുക്ത്യോക്തമേവാമുമര്ഥം സങ്ക്ഷേപസങ്ഗ്രഹാര്ഥം പുനരാഹ - - - - പക്ഷാദ്വിരേകോ വമിതേ തതഃ പക്ഷാന്നിരൂഹണമ്| സദ്യോ നിരൂഢശ്ചാന്വാസ്യഃ സപ്തരാത്രാദ്വിരേചിതഃ||൮൩||

സ൦-ഉത്തമശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധേ വമിതേ പക്ഷാദനന്തരം വിരേകഃ കാര്യഃ| യസ്മാത് പ്രവരയാ ശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധേ സുവമിതേ പേയാദിക്രമേണ സപ്താഹാത് പ്രകൃതിഭോജനാപത്തിഃ| തതഃ സപ്താഹേനൈകാന്തരാനുവാസനദാനേന സ്നിഗ്ധസ്യ വിരേക ഇതി പക്ഷേണൈവ യുജ്യതേ| തതഃ-അനന്തരം, പക്ഷാത്പരതോ നിരൂഹഃ| യതഃ കൃതവിരേകസ്യ സപ്താഹാത് പ്രകൃതിഭോജനാപത്തൌ സ്നേഹനാര്ഥമനുവാസനേനൈകാന്തരിതേന സ്നിഗ്ധസ്യ നിരൂഹോ യുജ്യത ഇതി പക്ഷേണൈവ യുക്തഃ| നിരൂഢശ്ച സദ്യ ഏവാനുവാസ്യഃ| തഥാ ച പ്രാഗഭ്യധായി (ശ്ലോ. ൫൨) - "അഥ വാതാര്ദിതം ഭൂയഃ സദ്യ ഏവാനുവാസയേത്|" ഇതി| വിരേചിതഃ സപ്തരാത്രാദൂര്ധ്വമനുവാസ്യഃ| യതഃ സപ്താഹേന പ്രകൃതിഭോജനാപത്തിഃ, തതഃ സ്നേഹനാര്ഥമനുവാസനം യുക്തമ്|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

നനു, ദോഷാണാം ധാതൂനാം ച സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാമേകലോലീഭാവാത് കഥം ബസ്തിര്ദോഷാനേവ നിര്ഹരേത് ന ധാതൂന് ? ഇത്യേതച്ചോദ്യം ദൃഷ്ടാന്തദ്വാരേണ പരിജിഹീര്ഷുരിദമാഹ - - - - യഥാ കുസുമ്ഭാദിയുതാത്തോയാദ്രാഗം ഹരേത്പടഃ| തഥാ ദ്രവീകൃതാദ്ദേഹാദ്ബസ്തിര്നിര്ഹരതേ മലാന്||൮൪||

സ൦-കുസുമ്ഭകുങ്കുമാദിയുക്താജ്ജലാദ്യഥാ പടോ-വാസോ, രാഗം ഹരേത്-ഗൃഹ്ണീയാത്, ന കുസുമ്ഭാദികമ്| തഥൈവ ദ്രവീകൃതാത് കായാദ്ദോഷധാതൂനാമേകലോലീഭാവേऽപി ബസ്തിര്ദോഷാന്നിര്ഹരതേ, ന ധാതൂന്|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

അധുനാ വായോഃ സ്വരൂപം പ്രഥയന് ബസ്തിം ശ്ലാഘയന്നാഹ - - - - ശാഖാഗതാഃ കോഷ്ഠഗതാശ്ച രോഗാ മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാങ്ഗജാശ്ച| യേ സന്തി തേഷാം ന തു കശ്ചിദന്യോ വായോഃ പരം ജന്മനി ഹേതുരസ്തി||൮൫|| വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താദിമലോച്ചയാനാം വിക്ഷേപസംഹാരകരഃ സ യസ്മാത്| തസ്യാതിവൃദ്ധംസ്യ ശമായ ന്യായ- ദ്ബസ്തേര്വിനാ ഭേഷജമസ്തി കിഞ്ചിത്||൮൬|| തസ്മാച്ചികിത്സാര്ദ്ധ ഇതി പ്രദിഷ്ടഃ കൃത്സ്നാ ചികിത്സാऽപി ച ബസ്തിരേകൈഃ| |൮൭|

സ൦-സക്ഥിനീ ദ്വേ ദ്വൌ ബാഹൂ ഇതി ശാഖാഃ, താസു ഗതാഃ-തത ഉത്പന്നാഃ| ഏവം കോഷ്ഠോ-മഹാസ്രോതഃ, തത്ര ഗതാഃ-കോഷ്ഠഗതാഃ| തഥാ, മര്മാണി ച ഊര്ധ്വം ച സര്വേ ചാവയവാശ്ച മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാഃ, തേഷാമങ്ഗം, തത്ര ജാതാ മര്മോര്ധ്വസര്വാവയവാങ്ഗജാഃ| തത്ര മര്മാണി-മര്മവിഭാഗേ (ഹൃ. ശാ. അ. ൪) വക്ഷ്യന്തേ| ഊര്ധ്വശബ്ദേനോര്ധ്വജത്രു ഗൃഹ്യതേ, തത്ര ജാതാ ഊര്ധ്വാങ്ഗജാഃ,-മുഖരോഗാദയഃ, സര്വാങ്ഗജാഃ-ജ്വരാദയഃ, അവയവജാഃ-ശ്വിത്രാദയശ്ച, യേ രോഗാ വിദ്യന്തേ തേഷാം ജന്മനി-ഉത്പത്തൌ, വായോരപരഃ കശ്ചിദപി ഹേതുര്നാസ്തി| കഥമ് ? പരം,-അതിശയേന| കിഞ്ചിന്മാത്രേണാനുബലഭാവേന പിത്തശ്ലേഷ്മാണാവപി ഹേതൂ ഭവത ഏവ| യഥാ,-പാമാകണ്ഡ്വാദീനാമ്| അവയവഗ്രഹണേനൈവോര്ധ്വഗ്രഹണേ ലബ്ധ ഊര്ധ്വഗ്രഹണം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| യഥാ,-ബ്രാഹ്മണാ ആയാതാ വസിഷ്ഠോऽപ്യായാത ഇതി| ഏതദേവാധികൃത്യ വക്ഷ്യമാണാഃ പഞ്ച വിധയഃ സകലമേവോത്തരം ച തന്ത്രം പ്രധാനമ്| തസ്മാത്പ്രധാനാ ഊര്ധ്വാങ്ഗജാഃ| നനു, കുതോ ഹേതോര്മരുത ഏതേഷു കാരണത്വമിത്യാഹ-വിഡിത്യാദി| വിട് ച ശ്ലേഷ്മാ ച പിത്തം ച വിട്ശ്ലേഷ്മപിത്താനി, താന്യാദിര്യേഷാമ്| ആദിശബ്ദേന മൂത്രസ്വേദാദിപരിഗ്രഹഃ| ഏതേऽപി ഹി ശരീരമലിനീകരാന്മലാഃ, തേഷാമുച്ചയാഃ-സഞ്ചയാഃ, തേഷാം സ വായുര്യസ്മാദ്വിക്ഷേപസംഹാരകരഃ-വിക്ഷേപശ്ച സംഹാരശ്ച വിക്ഷേപസംഹാരൌ, തൌ കരോതീതി| "കൃഞോ ഹേതുതാച്ഛീല്യ" ഇത്യാദിനാ ഹേതൌ ടഃ| വിക്ഷേപസംഹാരകരണഹേതുരിത്യര്ഥഃ| തസ്യ ക്രിയാവത്ത്വാത്| വായുശ്ച ശേഷദോഷാഭ്യാം ന കദാചിദ്വിക്ഷിപ്യതേ സംഹ്രിയതേ വാ| തയോര്നിഷ്ക്രിയത്വാത്| തസ്യ ച വായോഃ പ്രവൃദ്ധസ്യ ശമനാര്ഥം ബസ്തിമന്തരേണാപരം ഭേഷജം നാസ്തി| സ്നേഹസ്വേദാദികം തു വിദ്യമാനമപി ന തഥാ സമര്ഥമ്, ഇത്യഗണ്യത്വാത്തദവിദ്യമാനമുച്യതേ| തസ്മാത്-ദോഷപ്രധാനസ്യ പവനസ്യ ശമനാര്ഥാത്കാരണാത്, ബസ്തിശ്ചിതിത്സാര്ദ്ധ ഇതി കഥിതഃ| ഏകൈശ്ചാചാര്യൈര്നിരവശേഷാऽപി ചികിത്സാ ബസ്തിഃ പ്രദിഷ്ടഃ| നനു, " ചതുര്ണാം ഭിഷജാദീനാം" (ച. സൂ. അ. ൯|൫) ഇത്യാദിലക്ഷണാ ചികിത്സാ| തത്കഥം തസ്യാ ഭാഗകല്പനാ കര്തും യുജ്യതേ ? ന ച സര്വാ ചികിത്സാ ബസ്തിരിതി വക്തും ശക്യതേ, ശേഷചികിത്സാശാസ്ത്രവിസ്തരസ്ഥാനര്ഥക്യപ്രസങ്ഗാത്| തസ്മാദേതദയുക്തമിവാഭാതി| അത്രോച്യതേ| വായുവികാരാ അശീതിരുക്താഃ| പിത്തശ്ലേഷ്മവികാരാശ്ച ഷഷ്ടിരുക്താഃ| തത്ര വാതവികാരാണാം പ്രധാനോപക്രമോ ബസ്തിഃ, തസ്മാച്ചികിത്സാര്ധോ ബസ്തിഃ കാര്യദ്വാരേണോക്തഃ| അഥവാ മാരുതം പിത്തശ്ലേഷ്മവിട്സഹിതം ബസ്തിഃ സമൂലമേവാപകര്ഷതീത്യുക്തത്വാത് സര്വൈവ ചികിത്സാ കാര്യദ്വാരേണ ബസ്തിരേകൈരുപദിഷ്ടഃ| അന്യത്രാപി ചൈവംപ്രായോ നിര്ദേശഃ കൃത ഏവാചാര്യൈഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. ചി. അ. ൨൯|൧൪൦) - "യാനീഹ കര്മാണ്യുക്താനി വിസര്പവിനിവൃത്തയേ| ഏകതസ്താനി സര്വാണി രക്തമോക്ഷണമേകതഃ||" ഇതി| 'ചികിത്സാര്ദ്ധം' ഇത്യയഃ തു പാഠോ ന യുക്ത ഏവ| അര്ദ്ധശബ്ദസ്യ ഹി സമപ്രവിഭാഗ ഏവ നപുംസകത്വമ്| ന ചാത്ര സമപ്രവിഭാഗോ ഗമ്യതേ| തസ്മാന്നപുംസകത്വമത്രാന്യായ്യമ്|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| തഥാ നിജാഗന്തുവികാരകാരി- രക്തൌഷധത്വേന ശിരാവ്യധോऽപി||൮൭|| ഇതി ശ്രീ വൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ബസ്തിവിധിര്നാമൈകോനവിംതിതമോऽധ്യായഃ||൧൯||

സ൦-ന കേവലം ബസ്തിഃ, യാവച്ഛിരാവ്യധോऽപി ചികിത്സാര്ദ്ധഃ സര്വാ വാ ചികിത്സേത്യുപദിഷ്ടഃ| കുതഃ ? നിജേത്യാദിനാ| നിജാഃ-വാതാദിസമുത്ഥാഃ, ആഗന്തവോ-വിഷവഹ്ന്യാദിസമുത്ഥാഃ, നിജാശ്ചാഗന്തവശ്ച തേ ച തേ വികാരാശ്ച നിജാഗന്തുവികാരാഃ, താന്കര്തും ശീലം യസ്യ തന്നിജാഗന്തുവികാരകാരി, തച്ച തദ്രക്തം ച നിജാഗന്തുവികാരകാരിരക്തം, തസ്യൌഷധത്വേന| തത്ര വിസര്പവിദ്രധിപ്രഭൃതിരോഗവിശേഷോപശമകരണാച്ചികിത്സാര്ദ്ധഃ ശിരാവ്യധ ഉപവിഷ്ടഃ| തഥാ, അപരേऽതി യേ രോഗാഃ ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈരപ്യുപക്രമൈരനുപശാന്താഃ, തേऽപി ശിരാവ്യധസാധ്യാഃ| അത ഏവ സര്വാऽപി ചികിത്സാ ശിരാവ്യധ ഉക്ത ഇതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ബസ്തിവിധിര്നാമൈകോനവിംശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൯||