19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

மலஹரணார்தஂ பூர்வாத்யாய உக்தஃ| பஸ்திநாऽபி மலோ நிர்ஹ்ரியத இதி வமநவிரேசநவிதேரநந்தரஂ பஸ்திவிதேருபதேஶோ யுக்த இத்யாஹ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

மலஹரணார்தஂ பூர்வாத்யாய உக்தஃ| பஸ்திநாऽபி மலோ நிர்ஹ்ரியத இதி வமநவிரேசநவிதேரநந்தரஂ பஸ்திவிதேருபதேஶோ யுக்த இத்யாஹ - - - - அதாதோ பஸ்திவிதிமத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே|௨|

ஸ௦-பஸ்திநா தீயத இத் பஸ்திஃ, தஸ்ய விதிஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

வாதோல்பணேஷு தோஷேஷு வாதே வா பஸ்திரிஷ்யதே| உபக்ரமாணாஂ ஸர்வேஷாஂ ஸோऽக்ரணீஸ்த்ரிவிதஸ்து ஸஃ||௧|| நிரூஹோऽந்வாஸநஂ பஸ்திருத்தரஃ| |௨|

ஸ௦-வாத உல்பணஃ-அதிகோ, யேஷாஂ தோஷாணாஂ தேஷு பஸ்திரிஷ்யதே| ஆசார்யைரிதி ஶேஷஃ| தத்ர வாதபித்தே வாதஶ்லேஷ்மண்யதவா கேவலே வாயௌ பஸ்திரிஷ்யதே| உபக்ரமாணாஂ-சிகித்ஸிதாநாஂ, ஸர்வேஷாஂ ஸஃ-பஸ்திஃ, அக்ரணீஃ-ப்ரதாநதமஃ| ஸ ச த்ரிப்ரகாரஃ| ததேவ த்ரைவித்யமாஹ-நிரூஹோऽந்வாஸநஂ பஸ்திருத்தர இதி| குதாதுத்தரேண மார்கேண மேட்ராதிநா தீயத இத்யுத்தரபஸ்திஃ|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

தேந ஸாதயேத்| குல்மாநாஹகுடப்லீஹஶுத்தாதீஸாரஶூலிநஃ||௨|| ஜீர்ணஜ்வரப்ரதிஶ்யாயஶுக்ராநிலமலக்ரஹாந்| வர்த்மாஶ்மரீரஜோநாஶாந் தாருணாஂஶ்சாநிலாமயாந்||௩||

ஸ௦-தேநேத்யநேந நிரூஹஃ பராமஶ்யதே| கதமிதி சேத் ? ப்ரூமஃ| "அநாஸ்தாப்யாஸ்து" இத்யதீதே| தத்ர கே நிரூஹ்யா இத்யாதிகதே ஸதி, அநிரூஹ்யாஃ புநரிமே இதி வக்துஂ யுஜ்யதே| அபி ச, "ஆஸ்தாப்யா ஏவ சாந்வாஸ்யாஃ" இதி படதி| கே ஆஸ்தாப்யா இதி நாதிகம்யேத யதீஹ நிரூஹோ ந பராமஶ்யேத| தஸ்மாத்தேநேத்யநேந நிரூஹஸ்ய க்ரஹணஂ ந்யாய்யம்| தேந-நிரூஹேண, குல்மாதீஂஸ்ததா ஜீர்ணஜ்வராதீந் கச்ச்ராந் வாதரோகாஶ்சஂ ஸாதயேத்-உபக்ரமேத்| குல்மாதீநாஂ ஶூலாந்தாநாஂ த்வந்த்வேநீ கார்யௌ| ஶுக்ராதீநாஂ க்ரஹேண ஸம்பந்தஃ| ஶுக்ரக்ரஹோ-ரேதோவிபந்தஃ| அநிலக்ரஹோ-வாயோரஸஞ்சாரஃ| மலக்ரஹோ-மூத்ரவிஶோர்விபந்தஃ| ரஜோநாஶஃ-ஸ்த்ரியாஃ புஷ்பவிநாஶஃ|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

அநாஸ்தாப்யாஸ்த்வதிஸ்நிக்தஃ க்ஷதோரஸ்கோ பஶஂ கஶஃ| ஆமாதிஸாரீ வமிமாந் ஸஂஶுத்தோ தத்தநாவநஃ||௪|| ஶ்வாஸகாஸப்ரஸேகார்ஶோஹித்மாத்மாநால்பவஹ்நயஃ| ஶூநபாயுஃ கதஹாரோ பத்தச்சித்ரோதகோதரீ||௫|| குஷ்டீ ச மதுமேஹீ ச மாஸாந் ஸப்த ச கர்பிணீ| |௬|

ஸ௦-அதிஸ்நிக்தாதயஃ ஸப்தமமாஸகர்பிண்யந்தா அநாஸ்தாப்யாஃ-அநிரூஹ்யாஃ| வமிமாந்-ப்ரஸக்தச்சர்திஃ| பத்தாதீநாமுதரேண ஸம்பந்தஃ| தத இநிர்மத்வர்தீயஃ| ஶுத்தாதிஸாரிண ஆஸ்தாப்யா இத்யநேநைவாமாதிஸாரிணோऽநாஸ்தாப்யத்வே லப்தே புநர்வசநஂ நியமார்தம், தேநாமாதிஸாரிணோ ந கதஞ்சிதாஸ்தாப்யா இதி| தத்ராதிஸ்நிக்தஸ்ய தோஷாநுத்க்லேஶ்ய நிரூஹஃ ஶ்வயதுமுதரஂ ச ஜநயேத்| க்ஷதோரஸ்ககஶயோஃ க்ஷோபவ்யாபந்நஂ ஶரீரமாஶு பீடயேத்| ஆமாதிஸாரிணோ தோஷஸ்ய ஸம்யகநிர்ஹரணாத்தேஹஸ்ய க்ஷோபாததிபீடாஂ குர்யாத்| ப்ரஸக்தச்சர்திஷோ தோஷோத்க்லேஶோ நிரூஹமூர்த்வஂ நயேத்| கதவமநவிரேகயோஸ்து ரிக்தஂ தேஹஂ க்ஷதஂ க்ஷார இவ தஹேத்| கதநஸ்யஸ்ய விவதோர்த்வஸ்ரோதஸ்தயா விப்ரஂஶஂ குர்யாத்| ஶ்வாஸாதீநாமுத்க்லிஷ்டதோஷத்வாந்நிரூஹ ஊர்த்வஂ வ்ரஜேத்| அர்ஶஃப்ரபதீநாஂ பஶதரமாத்மாநஂ மத்யுர்த்வா ஸ்யாத்| அல்பாக்ந்யாதீநாஂ ஸ்தம்பஜாட்யாதீநாவஹேத்| கர்பிண்யாஃ பூர்வோக்தா ஏவ தோஷாஃ|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| ஆஸ்தாப்யா ஏவ சாந்வாஸ்யா விஶேஷாததிவஹ்நயஃ||௬|| ரூக்ஷாஃ கேவலவாதார்தாஃ| |௭|

ஸ௦-ய ஏவாஸ்தாப்யாஸ்த ஏவாநுவாஸ்யாஃ| ஆங்பூர்வாத்திஷ்டதேர்ணிஜந்தாதநுபூர்வாச்ச வஸதேரர்ஹார்தே ண்யத்| விஶேஷேணாதிவஹ்ந்யாதயோऽநுவாஸ்யாஃ|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

நாநுவாஸ்யாஸ்த ஏவ ச| யேऽநாஸ்தாப்யாஸ்ததா பாண்டுகாமலாமேஹபீநஸாஃ||௭|| நிரந்நப்லீஹவிட்பேதிகுருகோஷ்டகபோதராஃ| அபிஷ்யந்திபஶஸ்தூலகமிகோஷ்டாட்யமாருதாஃ||௮|| பீதே விஷே கரேऽபச்யாஂ ஶ்லீபதீ கலகண்டவாந்| |௯|

ஸ௦-த ஏவ சேதி யேऽநாஸ்தாப்யாஃ-அநிரூஹ்யாஃ, தே சாபி நாநுவாஸ்யாஃ| ததா, பாண்ட்வாதயோ நாநுவாஸநார்ஹாஃ| ஏதேஷாஂ ஹி தோஷாநுத்க்லேஶ்ய ஸ்நேஹபஸ்திருதரஂ ஜநயேத்| நிரந்நஸ்யாநுவாஸநாத் ஸ்நேஹவிபத்திஃ| ததா சோக்தஂ கரநாதேந-"அபுக்ததத்தஸ்ய ததா ஸ்நேஹபஸ்திர்விபத்யதே|" இதி| ப்லீஹாதீநாஂ ஸ்தம்பஜாட்யாதீநாவஹேத்| கமிகோஷ்டஸ்யாநுவாஸநாதயஃ பூர்வமநிர்ஹதைஃ கமிபிரதவாऽதிபஹுத்வாத்தோஷாபநிஃஸரணேந ஹதயமதிகர்ஷத்பிஶ்ச்சர்திஂ குர்யுஃ| ஆட்யமாருதஸ்ய ஸம்யக்தோஷாநிர்ஹரணாதாமயவத்திஃ| பீதே விஷே கரே ச நாநுவாஸ்யா இதி யோஜ்யம்| அபசீ-உத்தரே (அ. ௨௯|௨௫) வக்ஷ்யமாணா| ஶ்லீபதீதீநிஃ, கலகண்டவாநிதி மதுப்| அபச்யாதயோ நாநுவாஸ்யா இதி| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ. அ. ௨௮) - "அபுக்தே ரிக்தகோஷ்டஸ்ய ப்ரயுக்தமநுவாஸநம்| ஸரதூரகஸூக்ஷ்மத்வைஃ க்ஷிப்ரமூர்த்வஂ ப்ரபத்யதே|| தேந வாயோர்ஜயோ ந ஸ்யாத்வாததாமந்யதிஷ்டதா| காயாக்நேராஶு நாஶஶ்ச விஶேஷாதநிர்வர்திநா|| ஸ்நேஹஃ ஸத்யோऽஶிதாஹாரருத்தே த்வாமாஶயேऽநிலம்| பக்வஸ்தஂ ஹந்தி பக்வஸ்தஶ்ச்யவதே சாந்நபாகதஃ|| நிரூஹஶ்ச ஸமீரஶ்ச தீக்ஷ்ணவேகாவுபாவபி| தாவந்நமூர்ச்சிதௌ தீக்ஷ்ணாவதோऽந்நந ஸஹாகதௌ|| ஊர்த்வஂ வா ஶகதா ஸார்த்தஂ ஸஂஸ்திதௌ கோஷ்ட ஏவ வா| ஸமலாஹாரவிஷ்டப்தௌ ஹரேதாமாஶு ஜீவிதம்|| புக்தவாநநுவாஸ்யோऽஸ்மாந்ந நிரூஹ்யோऽத்ர புக்தவாந்|" இதி|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| நிரூஹாந்வாஸநயோர்யந்த்ரஸ்ய லக்ஷணமாஹ - ] - - - | தயோஸ்து நேத்ரஂ ஹேமாதிதாதுதார்வஸ்திவேணுஜம்||௯|| கோபுச்சாகாரமச்சித்ரஂ ஶ்லக்ஷ்ணர்ஜு குலிகாமுகம்| |௧௦|

ஸ௦-தயோஃ-நிரூஹாந்வாஸநயோர்நேத்ரஂ பவதி| நீயதே-ப்ராப்யதே ஸ்நேஹகல்காத்யபாநமிதி நேத்ரம்| நேத்ரேதி "தாம்நீஶஸ" இதி ணேஃ ஷ்ட்ரந்ऽऽப்ரத்யயஃ| கிம்பூதஂ நேத்ரம் ? ஹேமாதீதி| ஆதிஶப்தஃ ப்ரகாரே| தேந ரூப்யரீதிகாயஃகாஂஸ்யத்ரபுஸீஸாதயோ கஹ்யந்தே| ஹேமாதயஶ்ச தே தாதவஶ்சேதி கர்மதாரயஃ| தாரு-ஶிஂஶிபாதிகாஷ்டம், அஸ்தி-கஜாதேஃ, வேணுஃ-வஂஶஃ, ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| ஏப்யோ ஜாதஂ தயோஃ-நிரூஹாந்வாஸநயோஃ, நேத்ரஂ பவதி| கிம்பூதம் ? கோபுச்சாகாரம், கோபுச்ச இவாகாரோ யஸ்ய தத்| ததா, அச்சித்ரஂ-நிர்விவரம்| ததா, ஶ்லக்ஷ்ணஂ-கோமலம்| ததா, ஜு-அவக்ரம்| குலிகாஸதஶமதீக்ஷ்ணாக்ரஂ முகஂ யஸ்ய ததேவம்|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

அதாஸ்ய ப்ரமாணமாஹ - - - - | ஊநேऽப்தே பஞ்ச, பூர்ணேऽஸ்மிந்நாஸப்தப்யோऽங்குலாநி ஷட்||௧௦|| ஸப்தமே ஸப்த, தாந்யஷ்டௌ த்வாதஶே, ஷோடஶே நவ| த்வாதஶைவ பரஂ விஂஶாத்வீக்ஷ்ய வர்ஷாந்தரேஷு ச||௧௧|| வயோபலஶரீராணி ப்ரமாணமபிவர்த்தயேத்| |௧௨|

ஸ௦-ஷண்மாஸே பாலேऽதிகே வா அபூர்ணவர்ஷே நேத்ரஸ்ய பஞ்சாங்குலாநி| ஆதுராங்குலப்ரமாணமிதி கம்யதே| தைர்க்யேண சேத்யேததப்யநுக்தஂ கம்யதே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஶ்லோ. ௧௨) - "ஸ்வாங்குஷ்டேந ஸமஂ மூலே ஸ்தௌல்யேந" இதி| ஆஸப்தப்யஃ-ஸப்தவர்ஷாணி மர்யாதீகத்ய, ஷடங்குலாநி ப்ரமாணம்| ஆஙத்ர மர்யாதாயாம், நாபிவிதௌ| தேந ஷட்வர்ஷே பாலே ஷடங்குலாநி நேத்ரம்| அந்யதா ஸப்தவர்ஷஸ்யாபி ஷடேவேதி ப்ராப்நோதி| வக்ஷ்யதி து-"ஸப்தமே ஸப்த" இதி| ஏவஂ ச பூர்வாபரஂ வ்யாஹதஂ ஸ்யாத்| தஸ்மாந்மர்யாதாயாமாஙித்யேவேஹி| ஸப்தமே வர்ஷே ஸப்தாங்குலாநி| த்வாதஶே வத்ஸரே தாநி-அங்குலாந்யஷ்டௌ நேத்ரம்| த்வாதஶாநாஂ பூரண இதி " தஸ்ய பூரணே டட்" இதி டட்| ஏவஂ ஷோடஶ இத்யத்ர| ஷோடஶே ஸஂவத்ஸரே நவாங்குலாநி நேத்ரம்| விஂஶாத்வத்ஸராதூர்த்வமேகவிஂஶப்ரபதிவர்ஷேஷு த்வாதஶாங்குலாநி நேத்ரம்| நாதோऽப்யதிகாநீத்யேவஶப்தார்தஃ| விஂஶதிஶப்தாத் பூரணே டடி திவிஂஶதோர்டிதீதி திலோபாத்விஂஶஶப்தஃ| வர்ஷாந்தரேஷு-அந்தராலஸ்திதேஷு வர்ஷேஷு நவமதஶமாதிஷு, வீக்ஷ்ய-பர்யாலோச்ய, நேத்ரஸ்ய ப்ரமாணமபிவர்த்தயேத்| சஶப்தோ பிந்நக்ரமஃ| ந கேவலஂ வர்ஷாந்தரேஷு ப்ரமாணமபிவர்த்தயேத்| யாவத்வயோபலாதீநி ச நிரூப்ய ப்ரமாணஂ வத்திஂ நயேத்|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| ஸ்வாங்குஷ்டேந ஸமஂ மூலே ஸ்தௌல்யேநாக்ரே கநிஷ்டயா||௧௨||

ஸ௦-ஸ்தௌல்யேந-பரிணாஹேந, ஸ்வாங்குஷ்டேந துல்யஂ மூலே நேத்ரம்| ததா, அக்ரஂ-ப்ராந்தஃ, தஸ்மிந் கநிஷ்டயாऽங்குல்யா ஸமஂ நேத்ரஂ ஸ்யாத்| கரநாதேऽப்யுக்தம்-"பஸ்திநேத்ரமஜு ஶ்லக்ஷ்ணஂ ஸுவத்தஂ குலிகாமுகம்| பவேத்கோபுச்சஸஂஸ்தாநஂ ஸுப்ரவாஹஂ த்ரிகர்ணிகம்|| யா த்ரிபாகப்ரணயநே மர்யாதா கர்ணிகா பவேத்| த்வே கர்ணிகே சோபரிஷ்டாத்பஸ்த்யாதாரே யதாந்தரே|| ஸ்வாங்குஷ்டகபரீணாஹஂ மூலஂ நேத்ரஸ்ய ஶஸ்யதே| மத்யஂ த்வநாமிகாதுல்யமக்நஂ துல்யகநிஷ்டிகம்|| ஸ்வேநாங்குலிப்ரமாணேந தைர்க்யஂ ஸ்யாத்த்வாதஶாங்குலம்| கர்கந்துப்ரஂவஹஂ சித்ரஂ ஶ்ரேஷ்டமந்யத்யதாவயஃ|| விஂஶத்வாதஶஷட்வர்ஷே த்வாதஶாஷ்டஷடங்குலம்| கர்கந்துகஸதீநாக்ரமுத்கசித்ரவஹஂ ஸ்மதம்||" இத்யாதி| முநிரப்யவோசத் (ச. ஸி. அ. ௩|௬) - "ஷட்த்வாதஶாஷ்டாங்குலஸம்மிதாநி ஷட்விஂஶதித்வாதஶவர்ஷஜாநாம்| ஸ்யுர்முத்ககர்கந்துஸதீநவாஹிச்சித்ராணி வர்த்யா பிஹிதாநி சைவ|| யதாவயோऽங்குஷ்டகநிஷ்டிகாப்யாஂ மூலாக்ரயோஃ ஸ்யுஃ பரிணாஹவந்தி|" இதி|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

அதுநா சித்ரத்வாரேண நேத்ரஸ்தௌல்யப்ரமாணமதிகமபி தர்ஶயந்நாஹ - - - - பூர்ணேऽப்தேऽங்குலமாதாய ததர்த்தார்த்தப்ரவர்த்திதம்| த்ர்யங்குலஂ பரமஂ சித்ரஂ மூலேऽக்ரே வஹதே து யத்||௧௩|| முத்கஂ மாஷஂ கலாயஂ ச க்லிந்நஂ கர்கந்துகஂ க்ரமாத்| |௧௪|

ஸ௦-வர்ஷே பூர்ணே ஸத்யங்குலமாதாய ஸ்வாங்குலாத்ப்ரபதி க்ரமேண த்ர்யங்குலஂ சித்ரஂ மூலே நேத்ரஸ்ய பவதி| கிம்பூதஂ சித்ரம் ? அர்த்தஸ்யார்த்தமர்த்தார்த்தம்| தஸ்ய-அங்குலஸ்யார்த்தார்த்தஂ ததர்த்தார்த்தம், தேந ப்ரவர்த்திதம்| தத்ர ப்ரதமே வர்ஷேऽங்குலமாத்ரஂ சித்ரம், யாவத்வர்ஷாணி ஷட்| ஸப்தமே வர்ஷே ஸபாதமங்குலம், யாவதேகாதஶ வர்ஷாணி| த்வாதஶே வர்ஷே ஸார்த்தமங்குலம், யாவத்ஷோடஶ வர்ஷாணி| ஷோடஶவர்ஷஸ்ய து பாதோநமங்குலத்வயம்| ஸப்ததஶே வர்ஷேऽங்குலத்வயம்| அஷ்டாதஶே வர்ஷே ஸபாதமங்குலத்வயம்| ஏகோநவிஂஶதிவர்ஷஸ்ய ஸார்த்தமங்குலத்வயம்| விஂஶதிவர்ஷஸ்ய பாதோநமங்குலத்ரயம்| ஏகவிஂஶதிவர்ஷஸ்ய த்ர்யங்குலஂ சித்ரமிதி க்ரமோ வேத்யஃ| பரமமித்யநேநைதத்கமயதி,-பரமஂ-உத்கர்ஷமாஶ்ரித்யேதஂ மூலச்சித்ரம்| மத்யமஂ து மூலச்சித்ரஂ "ஸ்வாங்குஷ்டேந" இத்யநேநோக்தம்| ஊநவர்ஷஸ்ய த்வர்த்தாங்குலஂ சித்ரமேததபேக்ஷயா கல்ப்யம்| அக்ரே து சித்ரஂ தத்பவதி யந்முத்காதி வஹதி| தத்ர வார்ஷிகஸ்ய முத்கவாஹி, யாவத்ஷட்வர்ஷம்| ஸப்தவர்ஷஸ்ய மாஷவாஹி, யாவதேகாதஶோऽப்தஃ| த்வாதஶவர்ஷஸ்ய கலாயவாஹி, ஷோடஶவர்ஷஸ்ய க்லிந்நகலாயவாஹி, ஏகவிஂஶதிவர்ஷஸ்ய கர்கந்துவாஹி, இதி க்ரமாத்வயஃப்ரமாணம்| ஊநவர்ஷஸ்ய ச ந முத்கவாஹி கல்ப்யம்| அக்ரச்சித்ரப்ரமாணஂ சைதத் "அக்ரே கநிஷ்டயா" இத்யத்ராபி ஸங்கச்சத ஏவ| தைர்க்யப்ரமாணஂ சாத்ர பக்ஷே பூர்வமேவ யோஜ்யம்| "ஸ்வாங்குஷ்டேந ஸமஂ மூலே ஸ்தௌல்யேந" இத்யநேந (இத்யத்ர) சித்ரப்ரமாணஂ ஸ்வமத்யா பிஷஜா ப்ரகல்ப்யம்| ததா, "த்ர்யங்குலஂ பரமஂ சித்ரஂ" இத்யத்ர ச ஸ்தௌல்யப்ரமாணஂ ஸ்வதியைவ நிரூப்யம்| தந்த்ரகதா து க்ரந்தகௌரவபயாதுக்தப்ராயத்வாச்சேஹ நோக்தம்|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| மூலாச்சித்ரப்ரமாணேந ப்ராந்தே கடிதகர்ணிகம்||௧௪|| வர்த்யாऽக்ரே பிஹிதஂ, மூலே யதாஸ்வஂ ஹ்யங்குலாந்தரம்| கர்ணிகாத்விதயஂ நேத்ரே குர்யாத்|௧௫|

ஸ௦-மூலே யச்சித்ரமுக்தஂ தத்ப்ரமாணேந ப்ராந்தே கடிதா-ஸம்பாதிதா, கர்ணிகா-சத்ராகாரா குதாதிகாந்தஃப்ரவேஶரோதிநீ, யஸ்மிஂஸ்ததேவம்| ததா, வர்த்யா-தஶாதிகதயா, ப்ராந்தே (அக்ரே) பிஹிதஂ-ஸ்தகிதம்| யதாஸ்வஂ-ஊநவர்ஷாதிகஸ்ய ததங்குலப்ரமாணேந, த்வ்யங்குலாந்தரஂ கர்ணிகாயுகலஂ மூலப்ரதேஶே நேத்ரே விததீத பஸ்திபுடயோஜநார்தம்|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

அத ஏவாஹ - - - - | தத்ர ச யோஜயேத்||௧௫|| அஜாவிமஹிஷாதீநாஂ பஸ்திஂ ஸுமதிதஂ தடம்| கஷாயரக்தஂ நிஶ்சித்ரக்ரந்திகந்தஶிரஂ தநும்||௧௬|| க்ரதிதஂ ஸாது ஸூத்ரேண ஸுகஸஂஸ்தாப்யபேஷஜம்| |௧௭|

ஸ௦-தஸ்மிஂஶ்ச கர்ணிகாத்விதயேऽஜாதீநாஂ பஸ்திஂ யோஜயேத்| ஆதிஶப்தேந கோஹரிணவராஹாணாஂ க்ரஹணம்| அஜாதீநாமித்யேவஂ நிர்தேஶேऽப்யவிமஹிஷக்ரஹணே லப்தே ஸாக்ஷாதேதயோர்க்ரஹணமந்யஜேப்யோ பஸ்திப்ய ஏதத்பஸ்தேர்யோக்யதரத்வப்ரதிபாதநார்தம்| கிம்பூதஂ பஸ்திம் ? ஸுமதிதஂ,-ஸஸ்நேஹஂ முஹுஃ ஸுஷ்டு மர்திதம்| ததா, தடம்| ததா கஷாயேண-ஹரீதக்யாதிநா, ரக்தம்| ததா, சித்ரஂ ச க்ரந்திஶ்ச கந்தஶ்ச ஶிரஶ்ச, தாஃ நிர்கதாஃ-ந ஸந்தி, யஸ்ய தந்நிஶ்சித்ரக்ரந்திகந்தஶிரம்| ததா, தநுஂ-ந ஸ்தூலம்| ததா, ஸாது-ஸம்யக், ஸூத்ரேண க்ரதிதஂ-பத்தம்| ததா, ஸுகேந-அகச்ச்ரேண, ஸஂஸ்தாபநீயமௌஷதஂ யத்ர ததேவம்|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| பஸ்த்யபாவேऽங்கபாதஂ வாந்யஸேத்வாஸோऽதவா கநம்||௧௭||

ஸ௦-பஸ்தேரபாவே ஸதி, அங்கபாதஂ வா-சரணாத்யவயவவிஶேஷஂ வா, ந்யஸேத்-நேத்ரே யோஜயேத்| அதவா, வஸ்த்ரஂ கநஂ ந்யஸேத்|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

நிரூஹமாத்ரா ப்ரதமே ப்ரகுஞ்சோ வத்ஸரே பரம்| ப்ரகுஞ்சவத்திஃ ப்ரத்யப்தஂ யாவத்ஷட்ப்ரஸதாஸ்ததஃ||௧௮|| ப்ரஸதஂ வர்த்தயேதூர்த்வஂ த்வாதஶாஷ்டாதஶஸ்ய து| ஆஸப்ததேரிதஂ மாநஂ, தஶைவ ப்ரஸதாஃ பரம்||௧௯||

ஸ௦-நிரூஹஸ்ய மாத்ரா ப்ரதமே வர்ஷே கஷாயஸ்நேஹஸஹிதஸ்ய ப்ரகுஞ்சஃ-பலப்ரமாணம்| ஷண்மாஸாதௌ த்வேததநுஸாரேணார்தபலாதி கல்ப்யம்| வர்ஷாத்பரஂ ப்ரகுஞ்ஹ்சேந வத்திஃ ப்ரதிஸஂவத்ஸரஂ கார்யா, யாவத் ஷட்ப்ரஸதாஃ-த்வாதஶ பலாநி| தத ஊர்த்வஂ ப்ரஸதஂ வர்த்தயேத்| ப்ரத்யப்தமித்யநுவர்ததே| ததோ த்வாதஶவர்ஷஸ்யைவஂ த்வாதஶ பலாநி| அநந்தரஂ த்ரயோதஶவர்ஷாதிஷு ப்ரதிவர்ஷஂ பலத்வயஂ நிரூஹமாத்ராயா வர்த்தயிதவ்யஂ க்ரமேணைவ யாவத்ஸப்ததஶவர்ஷாணி| அஷ்டாதஶவர்ஷஸ்ய து த்வாதஶ ப்ரஸதாஃ-சதுர்விஂஶதிபலாநி| இதஂ-ஏதத், மாநஂ-ப்ரமாணஂ, ஸப்ததிவர்ஷாணி யாவத்| பரஂ-ஸப்ததேரூர்த்வஂ, தஶைவ ப்ரஸதா மாநம், நாதிகம்|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ஏவஂ ஸாஂவத்ஸரீகாதாரப்ய யாவத்வர்ஷஶதிகஸ்தாவந்நிரூஹமாத்ராமபிதாய, அநுவாஸநமாத்ராமதிகத்யாஹ - - - - யதாயதஂ நிரூஹஸ்ய பாதோ மாத்ராऽநுவாஸநே| |௨௦|

ஸ௦-யதாயதஂ-யதாஸ்வஂ வார்ஷிகஸ்யைகவிஂஶதிவத்ஸராதேர்வா, நிரூஹஸ்ய பாதஃ-சதுர்பாகமாத்ரஃ, அநுவாஸநே-அநுவாஸநவிஷயே, மாத்ரா| யஸ்ய பலஂ நிரூஹஸ்தஸ்ய கர்ஷப்ரமாணமநுவாஸநமித்யர்தஃ| ஏவஂ ஸர்வத்ர கல்ப்யம்|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| ஆஸ்தாப்யஂ ஸ்நேஹிதஂ ஸ்விந்நஂ ஶுத்தஂ லப்தபலஂ புநஃ||௨௦|| அந்வாஸநார்ஹஂ விஜ்ஞாய பூர்வமேவாநுவாஸயேத்| ஶீதே வஸந்தே ச திவா ராத்ரௌ கேசித்ததோऽந்யதா||௨௧|| அப்யக்தஸ்நாதமுசிதாத்பாதஹீநஂ ஹிதஂ லகு| அஸ்நிக்தரூக்ஷமஶிதஂ ஸாநுபாநஂ த்ரவாதி ச||௨௨|| கதசங்க்ரமணஂ முக்தவிண்மூத்ரஂ ஶயநே ஸுகே| நாத்யுச்ச்ரிதே ந சோச்சீர்ஷே ஸஂவிஷ்டஂ வாமபார்ஶ்வதஃ||௨௩|| ஸங்கோச்ய தக்ஷிணஂ ஸக்தி ப்ரஸார்ய ச ததோऽபரம்| |௨௪|

ஸ௦-ஆஸ்தாப்யஂ-நிரூஹணார்ஹஂ, ஸ்நிக்தஂ, ததா ஸ்விந்நஂ, ததா ஶுத்தஂ-ஊர்த்வாதஃ, ததா பூயோऽபி லப்தபலஂ, ததாऽநுவாஸநயோக்யஂ, விதித்வா பூர்வமேவ நிரூஹாதநுவாஸயேத்| ஶீதே-ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ த்வோஃ, ததா வஸந்தே, திவாऽநுவாஸயேத்| அந்யதா-ஶீதாத்வஸந்தாச்சாந்யஸ்மிந் க்ரீஷ்மப்ராவட்ஶரதாக்யே தௌ, ராத்ராவநுவாஸயேத்| கேசிதிதி பிந்நக்ரமஃ, ததோऽந்யதேத்யதோऽநந்தரஂ த்ரஷ்டவ்யம்| இதி கேசித் "ஆஹுஃ" இதி வாக்யஶேஷஃ| தாந்வந்தராஸ்து ஸர்வதைவ ராத்ராவநுவாஸநஂ நேச்சந்தி| தந்வந்தரிமதமேவோரரீகத்ய ஸங்க்ரஹேऽதிஜகே (ஸூ. அ. ௨௮)- "ந ராத்ரௌ ப்ரணயேத்பஸ்திஂ தோஷோத்க்லேஶோ ஹி ராத்ரிஜஃ| ஸ்நேஹவீர்யயுதஃ குர்யாதாத்மாநஂ கௌரவஂ ஜ்வரம்||" இதி| ததேதத்தேஶாந்தராதிவஶாத் ப்ரமாணயிதவ்யம்| கிம்பூதஂ நரம் ? அப்யக்தஸ்நாதஂ,-பூர்வமப்யக்தஃ பஶ்சாத்ஸ்நாதஃ, தம்| பூர்வகாலேதி ஸமாஸஃ| உசிதாத்பாதஹீநஂ-யேந யத்போஜநமப்யஸ்தஂ தஸ்மாச்சதுர்தபாகஹீநமஶிதம்| ததா, ஹிதஂ-லகுகுணயுக்தம்| ததா, கிஞ்சித் ஸ்நிக்தரூக்ஷம்| ததா, ஸாநுபாநஂ த்ரவாதி ச| ஆதிஶப்தேந த்ரவோஷ்ணமநபிஷ்யந்தீத்யாதிவிஶிஷ்டஂ புக்தவந்தமிதி கமயதி| உக்தஂ ச ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௨௮)- "அதிஸ்நிக்தாஶிநோ ஹ்யுபயமார்கஸஂஸர்காத் ஸ்நேஹோ மதமூர்ச்சாக்நிஸாதஹல்லாஸாதீந் ஜநயதி| ரூக்ஷாஶிநோ விஷ்டம்பஂ பலவர்ணஹாநிஂ ச| அல்பமாத்ரத்ரவாஶிநோ விஸஷ்டவிண்மூத்ரஸ்ய சாநாவதோ ந ததாவரணாத்வ்யாபதம்|" இதி| கிம்பூதம் ? கதசங்க்ரமணஂ-விஹிதகமநமாத்ரம்| ததா, வ்யக்தமூத்ரபுரீஷம்| ததா, ஶயநே-ஶயநீயே, ஸுகாவஹே ஸஂவிஷ்டஂ-ஸ்திதம்| கிம்பூதே ? நாத்யுச்ச்ரிதே,-நாத்யுந்நதே, ந சோச்சீர்ஷே-ந சோந்நதஶிரோதரே| கதஂ ஸஂவிஷ்டம் ? வாமபார்ஶ்வதஃ,-வாமபார்ஶ்வேந| ஸங்கோச்ய தக்ஷிணஂ ஸக்தி வாமஸக்த்ந உபரீதி வத்தவைத்யாஃ| ததோ-தக்ஷிணஸக்த்நஃ, அபரஂ-வாமஂ ஸக்தி, ப்ரஸார்ய| ஸங்க்ரஹே சோக்தம் (ஸூ. அ. ௨௮) - "ஶயநே நாத்யுச்ச்ரிதே ஸ்வாஸ்தத ஈஷதுந்நதபாததேஶே வாமபார்ஶ்வேந ப்ராக்ऽऽஶிரஸஂ ஸஂவேஶயேத்|" இதி|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| அதாஸ்ய நேத்ரஂ ப்ரணயேத்ஸ்நிக்தே ஸ்நிக்தமுகஂ குதே||௨௪|| உச்ச்வாஸ்ய பஸ்தேர்வதநே பத்தே ஹஸ்தமகம்பயந்| பஷ்டவஂஶஂ ப்ரதி ததோ நாதித்ருதவிலம்பிதம்||௨௫|| நாதிவேகஂ ந வா மந்தஂ ஸகதேவ ப்ரபீடயேத்| ஸாவஶேஷஂ ச குர்வீத வாயுஃ ஶேஷே ஹி திஷ்டதி||௨௬||

ஸ௦-அஸ்ய-ஏவஂபூதாவஸ்தஸ்யாதுரஸ்ய, குதே ஸ்நிக்தே கதேந கதே நேத்ரஂ [ ஸ்நிக்தப்ராந்தஂ ப்ரணயேத்| ] பஸ்தேர்வதந உச்ச்வாஸ்ய-வாதஂ நிஃஸார்ய, பத்தே ஸதி, நாதிஶீக்ரஂ, நாதிவிலம்பிதஂ, நாதிவேகேந, ந ச மந்தஂ கத்வா, ததா பஷ்டவஂஶாபிமுகமேகவாரமேவ நேத்ரஂ ப்ரபீடயேத்| கதஂ ப்ரபீடயேத் ? ஹஸ்தமகம்பயந்| அதித்ருதாதிபீடநதோஷா பஸ்திவ்யாபத்ஸித்தௌ (ஹ. க. அ. ௫) வக்ஷ்யமாணாஃ| ஸாவஶேஷஂ ச ஸ்நேஹஂ குர்வீத| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-யஸ்மாத் ஶேஷே ஸ்நேஹே வாயுஸ்திஷ்டதி|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

தத்தே தூத்தாநதேஹஸ்ய பாணிநா தாடயேத்ஸ்பிஜௌ| தத்பார்ஷ்ணிப்யாஂ ததா ஶய்யாஂ பாததஶ்ச த்ரிருத்க்ஷிபேத்||௨௭|| ததஃ ப்ரஸாரிதாங்ஹ்கஸ்ய ஸோபதாநஸ்ய பார்ஷ்ணிகே| ஆஹந்யாந்முஷ்டிநாऽங்ஹ்கஂ ச ஸ்நேஹேநாப்யஜ்ய மர்தயேத்||௨௮|| வேதநார்தமிதி ஸ்நேஹோ ந ஹி ஶீக்ரஂ நிவர்ததே| யோஜ்யஃ ஶீக்ரஂ நிவத்தேऽந்யஃ ஸ்நேஹோऽதிஷ்டந்நகார்யகத்||௨௯||

ஸ௦-தத்தே ச பஸ்திஸ்நேஹே ஸதி, உத்தாநகாத்ரஸ்ய து தஸ்ய ஸ்பிஜௌ ஹஸ்தேநாஹந்யாத்| ததா-தேநைவ ப்ரகாரேண, தத்பார்ஷ்ணிப்யாஂ ஸ்பிஜௌ தாடயேத்| ஶய்யாஂ-கட்வாஂ ச, பாததஃ-சரணதேஶாத், த்ரீந் வாராநுத்க்ஷிபேத், ந து மூர்ததஃ| ததஃ-ஶய்யோத்க்ஷேபாதநந்தரஂ, ப்ரஸாரிதஶரீரஸ்ய தத்தகண்டுகஸ்ய பார்ஷ்ணிகே-பார்ஷ்ணீ, மஷ்ட்யாऽऽஹந்யாத்| அங்கஂ-ஶரீரஂ ச, ஸ்நேஹேந-தைலாதிநா, அப்யஜ்ய மர்தயேத்| கிமேவஂ க்ரியதே ? இத்யாஹ-அங்கஂ வேதநார்தஂ-பீடாதுரஂ, இதி-ஹேதோர்யஸ்மாதாஶு ஸ்நேஹோ ந நிவர்ததே| ஶீக்ரமபயாதே ச ஸ்நேஹே ஸத்யபரஃ ஸ்நேஹோ தேயஃ| கஸ்மாதேவஂ விதீயதே ? இத்யாஹ-ஸ்நேஹஃ ஶரீராப்யந்தரேऽதிஷ்டந் நைவ கார்யகத்-ந ஸ்நேஹநே ஸமர்த இத்யர்தஃ|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

தீப்தாக்நிஂ த்வாகதஸ்நேஹஂ ஸாயாஸ்நே போஜயேல்லகு| |௩௦|

ஸ௦-தீப்தாக்நிஂ து புருஷஂ நிவத்தஸ்நேஹஂ ஸந்தஂ [ ஸாயாஹ்நே ] லகு-மாத்ரயா ஸ்வபாவதஶ்ச, ஆஶயேத்|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| நிவத்திகாலஃ பரமஸ்த்ரயோ யாமாஸ்ததஃ பரம்||௩௦|| அஹோராத்ரமுபேக்ஷேத, பரதஃ பலவர்திபிஃ| தீக்ஷ்ணைர்வா பஸ்திபிஃ குர்யாத்யத்நஂ ஸ்நேஹநிவத்தயே||௩௧||

ஸ௦-ஸ்நேஹஸ்ய த்ரயஃ ப்ரஹராஃ பரோ நிவத்திகாலஃ| ததஃ-ப்ரஹரத்ரயாத் பரதோ, ராத்ரிஂதிவமுபேக்ஷேத-ந ததாகஷ்டௌ யத்நஂ குர்யாத்| பரதஃ-அஹோராத்ராத், பலவர்திபிஃ-அர்ஶஶ்சிகித்ஸிதோக்தாபிஃ, அதவா தீக்ஷ்ணைர்பஸ்திகல்போக்தைர்பஸ்திபிஃ ஸ்நேஹாகமநார்தஂ யதேத|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

அதிரௌக்ஷ்யாதநாகச்சந்ந சேஜ்ஜாட்யாதிதோஷகத்| உபேக்ஷேதைவ ஹி ததோऽத்யுஷிதஶ்ச நிஶாஂ பிபேத்||௩௨|| ப்ராதர்நாகரதாந்யாம்பஃ கோஷ்ணஂ, கேவலமேவ வா| |௩௩|

ஸ௦-அதிரௌக்ஷ்யாதநாகச்சந் ஸ்நேஹோ யதி ஜாட்யாக்நிஸாதாதிதோஷாந்ந விதத்தே, தத உபேக்ஷேதைவ-ந தந்நிஷ்காஸநே யதேதேத்யர்தஃ| அத்யுஷிதோ ராத்ரிஂ யதி ஸ்நேஹஸ்ததஃ பரிணதத்வாத் ரஸாதிதாதுஸமதாஂ கதஃ ப்ராதஃ-ப்ரபாதே, ஶுண்டீதாந்யகாம்பு கதுஷ்ணஂ பிபேத்| கேவலமேவ வா-நகரதாந்யகரஹிதஂ, கோஷ்ணஂ ஜலஂ பிபேத்|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| அந்வாஸயேத்ததீயேऽஹ்நி பஞ்சமே வா புநஶ்ச தம்||௩௩|| யதா வா ஸ்நேஹபக்திஃ ஸ்யாததோऽத்யுல்பணமாருதாந்| வ்யாயாமநித்யாந் தீப்தாக்நீந் ரூக்ஷாஂஶ்ச ப்ரதிவாஸரம்||௩௪||

ஸ௦-தமாதுரஂ பூயஸ்ததீயே திவஸே பஞ்சமே வாऽநுவாஸயேத்| அதவா யதா ஸ்நேஹபாகோ பவேதித்யக்ந்யபேக்ஷயா ஸப்தராத்ரேऽதிகே ந்யூநே வா த்ரிராத்ரே வா யதாயோகமநுவாஸயேத்| அதஃ-அஸ்மாதேவ ஹேதோஃ, அதிகபவநாந் வ்யாயாமஶீலாந் படுதரதஹநாந் ரூக்ஷாஂஶ்ச புருஷாந் ப்ரத்யஹமநுவாஸயேத்|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

இதி ஸ்நேஹைஸ்த்ரிசதுரைஃ ஸ்நிக்தே ஸ்ரோதோவிஶுத்தயே| நிரூஹஂ ஶோதநஂ யுஞ்ஜ்யாதஸ்நிக்தே ஸ்நேஹநஂ தநோஃ||௩௫||

ஸ௦-இதி-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண, ஸ்நேஹைஸ்த்ரிபிஶ்சதுர்பிர்வா ஸ்நிக்தே ஸதி ஸ்ரோதோவிஶோதநார்தஂ நிரூஹஂ ஶோதநஂ ப்ரயோஜயேத்| அஸ்நிக்தே ஸதி தநோஃ-ஶரீரஸ்ய, ஸ்நேஹநஂ ப்ரயோஜயேத்| த்ரயோ வா சத்வாரோ வா த்ரிசதுராஃ| ஸங்க்யயாவ்யயேதி ஸமாஸஃ| சதுரோऽச்ப்ரகரணே த்ர்யுபாப்யாமுபஸங்க்யாநமித்யச் ஸமாஸாந்தஃ|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

பஞ்சமேऽத ததீயே வா திவஸே ஸாதகே ஶுபே| மத்யாஹ்நே கிஞ்சிதாவத்தே ப்ரயுக்தே பலிமங்கலே||௩௬|| அப்யக்தஸ்வேதிதோத்ஸஷ்டமலஂ நாதிபுபுக்ஷிதம்| அவேக்ஷ்ய புருஷஂ தோஷபேஷஜாதீநி சாதராத்||௩௭|| பஸ்திஂ ப்ரகல்பயேத்வைத்யஸ்தத்வித்யைர்பஹுபிஃ ஸஹ| |௩௮|

ஸ௦-அத-அநுவாஸநாதநந்தரஂ, பஞ்சமே ததீயே வா வாஸரே மத்யாஹ்நே கிஞ்சித்-மநாக், ஆவத்தே-அதிக்ராந்தே, ததா பலிமங்கலே விஹிதே ஸதி, புருஷஂ கதாப்யக்தஸ்வேதிதஂ த்யக்தமலஂ கிஞ்சித்புபுக்ஷிதஂ ததா ப்ரகத்யாதிபிர்ஜ்ஞாத்வா தோஷாதீநி விதித்வா| ஆதிஶப்தேந ஸாத்ம்யபலாதிபரிக்ரஹஃ| இத்யேவஂ ஸர்வமவகம்ய வைத்யோ பஸ்திஂ ப்ரகல்பயேத்| நநு, "தூஷ்யஂ தேஶஂ" (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨|௬௭) இத்யாதிநா ஸர்வமுக்தமேவைதத்| தத்கிமநேந ? இதி| ப்ரூமஃ| நிரூஹமபி ஸாபாயஂ பஶ்யதேததாசார்யேண புநருக்தம்| தூஷ்யதேஶாதிமஹதா யத்நேநாலோசநீயமிதி ப்ரதிபாதநார்தம்| "நிரூஹமாத்ரா ப்ரதமே" இத்யாதி ச ஸர்வமத்ராலோச்யம்| கதஂ ப்ரகல்பயேத் ? இத்யாஹ-தத்வித்யைஃ-வைத்யகஶாஶ்த்ரஜ்ஞைர்பஹுபிஃ ஸஹ-ஸார்த்தம்|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

அத நிரூஹகல்பநாமாஹ - - - - | க்வாதயேத்விஂஶதிபலஂ த்ரவ்யஸ்யாஷ்டௌ பலாநி ச||௩௮|| ததஃ க்வாதாச்சதுர்தாஂஶஂ ஸ்நேஹஂ வாதே ப்ரகல்பயேத்| பித்தே ஸ்வஸ்தே ச ஷஷ்டாஂஶமஷ்டமாஂஶஂ கபேऽதிகே||௩௯|| ஸர்வத்ர சாஷ்டமஂ பாகஂ கல்காத்பவதி வா யதா| நாஸ்யச்சஸாந்த்ரதா பஸ்தேஃ பலமாத்ரஂ குடஸ்ய ச||௪௦|| மதுபட்வாதிஶேஷஂ ச யுக்த்யா| |௪௧|

ஸ௦-த்ரவ்யஸ்ய-பஸ்திகல்போக்தஸ்ய, நிரூஹகல்பநார்தஂ விஂஶதிபலாநி, ததாऽஷ்டௌ பலாநி-மதநபலாநி, ஸாமாந்யபரிபாஷயா ஷோடஶகுணஂ ஜலஂ தத்த்வா க்வாதயேத்| சதுர்பாகாவஶேஷஶ்ச க்ராஹ்யஃ| ததஃ-தஸ்மாதேவஂகதாத், க்வாதாச்சதுர்தாஂஶஂ ஸ்நேஹஂ வாதே ப்ரகல்பயேத்| த்வாதஶப்ரஸதோ ஹி நிரூஹஃ| தத்ர ஸ்நேஹஂ ஷட்பலிகஂ கல்பயேதித்யர்தஃ| பித்தேऽதிகே ஸ்வஸ்தே ச புருஷே ஷஷ்டாஂஶஂ ஸ்நேஹஂ-சதுஷ்பலிகஂ, ப்ரகல்பயேதிதி ப்ரகதம்| கபேऽதிகே அஷ்டமாஂஶஂ ஸ்நேஹஂ-த்ரிபலிகஂ, ப்ரகல்பயேத்| நநு, ஸ்வஸ்தஸ்ய தோஷசாலநஂ ப்ரதிஷித்தஂ தந்த்ராந்தரீயைஃ| தத்க்ரந்தோ ஹி-"யோ ஹி ஸஞ்சாலயேத்ஸுப்தஂ வநே ஸிஂஹஂ கராதிபிஃ| ஸ தோஷாஂஶ்சாலயேத் ஸ்வஸ்தாந் ப்ரச்சர்தநவிரேசநைஃ||" இதி| தஸ்மாத் ஸ்வஸ்தவத்தே நிரூஹகல்பநா ந யுக்தேதி| ததேததஸத்| யஸ்மாத் ப்ராகபிஹிதம் (ஹ. ஸூ. அ. ௪|௩௫)- "ஶீதோத்பவஂ தோஷசயஂ வஸந்தே விஶோதயந் க்ரீஷ்மஜமப்ரகாலே| கநாத்யயே வார்ஷிகமாஶு ஸம்யக் ப்ராப்நோதி ரோகாநதுஜாந்ந ஜாது||" இதி| தஸ்மாதாசார்யவசநாஜ்ஜ்ஞாயதே ஸ்வஸ்தவத்தேऽபி ஶுத்திவிதாநஂ ஸம்மதமிதி தந்த்ரகதஃ| தந்த்ராந்தரீயஂ மதஂ த்வஸதேவ, ஶிஷ்டவ்யவஹாரவிருத்தத்வாத்| ஸர்வத்ர-வாதே பித்தே கபே ஸ்வஸ்தே ச, கல்காத்-பேஷ்யத்ரவ்யாத், அஷ்டமஂ பாகஂ-த்ரீணி பலாநி, கல்பயேத்| பவதி வேத்யாதி| யதா வா பஸ்திரத்யச்சோऽதிஸாந்த்ரோ-அதிகநோ [ வா ] ந பவதி ததா கல்கஃ கல்பயிதவ்யஃ| பலமாத்ரஂ குடஸ்ய சேதி பலாந்நாதிகோந இதி ஜ்ஞாபநார்தஂ மாத்ரக்ரஹணம்| மதுபட்வாதிஶேஷஂ ச யுக்த்யா ப்ரகல்பயேத்| தத்ரேயஂ யுக்திஃ,-மாக்ஷிகஸ்ய பலசதுஷ்டயஂ ஸைந்தவஸ்ய ச கர்ஷஃ, ஆதிக்ரஹணாத் க்வசித்யவக்ஷாரஸ்ய கர்ஷஃ, ததா மாஂஸரஸஸுராஸவஸுக்தக்ஷீரகாஞ்ஜிகாநாஂ க்ரஹணம்|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

ஸர்வஂ ததேகதஃ| உஷ்ணாம்புகும்பீபாஷ்பேண தப்தஂ கஜஸமாஹதம்||௪௧|| ப்ரக்ஷிப்ய பஸ்தௌ ப்ரணயேத்பாயௌ நாத்யுஷ்ணஶீதலம்| நாதிஸ்நிக்தஂ ந வா ரூக்ஷஂ நாதிதீக்ஷ்ணஂ ந வா மது||௪௨|| நாத்யச்சஸாந்த்ரஂ நோநாதிமாத்ரஂ நாபடு நாதி ச| லவணஂ தத்வதம்லஂ ச|௪௩|

ஸ௦-தத்-ஏதத், ஸர்வமௌஷதமேகதஃ-ஏகஸ்மிந் கத்வா, பேஷஜபாகாதிக்ராந்திபரிஹாரார்தமுஷ்ணாம்புகும்பீவாஷ்பேண தப்தஂ, கஜேந-தத்யாஹநநகாஷ்டேந, ஸமாஹதஂ-ஆலோடிதஂ, ததா "ப்ரஹ்மதக்ஷ" இத்யாதிநா சாபிமந்த்ரிதஂ, பஸ்தௌ ப்ரக்ஷிப்ய பாயௌ-குதே, ப்ரணயேத்| நாத்யுஷ்ணஂ, நாதிஶீதலஂ, நாதிஸ்நிக்தஂ, ந வா ரூக்ஷஂ, நாதிதீக்ஷ்ணஂ, ந வா மது, நாத்யச்சஂ நாதிஸாந்த்ரஂ-நாதிகநஂ, நோநமாத்ரஂ, ந சாதிமாத்ரஂ, நாபடு-நாலவணஂ, நாதிலவணஂ, தத்வதம்லஂ சேதி நாநம்லஂ, நாத்யம்லம்| அதிஶப்தப்ரயோகாதத்ர மத்யமாவஸ்தாநுகமஃ|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

ஸாம்ப்ரதமந்யமதமபிதத்தே - - - - படந்த்யந்யே து தத்விதஃ||௪௩|| மாத்ராஂ த்ரிபலிகாஂ கர்யாத்ஸ்நேஹமாக்ஷிகயோஃ பதக்| கர்ஷார்த்தஂ மாணிமந்தஸ்ய ஸ்வஸ்தே கல்கபலத்வயம்||௪௪|| ஸர்வத்ரவாணாஂ ஶேஷாணாஂ பலாநி தஶ கல்பயேத்| |௪௫|

ஸ௦-தத்விதோ-பஸ்திவிதஃ, ஏவஂ படந்தி| யதா,-"மாத்ராஂ த்ரிபலிகாஂ குர்யாத் " இத்யாதி|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

ஸம்ப்ரதி நிரூஹாவயவாநாஂ மாக்ஷிகாதீநாஂ ஸஂயோஜநவிதிமாஹ - - - - | மாக்ஷிகஂ லவணஂ ஸ்நேஹஂ கல்கஂ க்வாதமிதி க்ரமாத்||௪௫|| ஆவபேத நிரூஹாணாமேஷ ஸஂயோஜநே விதிஃ| |௪௬|

ஸ௦-மாக்ஷிகாதி க்ரமாத் ஆவபேத-மர்தயித்வா மிஶ்ரயேத்| குண்டகே மாக்ஷிகஂ ப்ரதமஂ ப்ரக்ஷிப்ய மர்தயேத்| ததஸ்தத்ரைவ லவணஂ க்ஷிப்த்வா மேலயேத்| ஏவஂ ஸ்நேஹஂ, ததோऽநு கல்கஂ, ததஃ க்வாதஂ, இதி-அநேந, க்ரமேண மிஶ்ரயேதித்யர்தஃ| ஏவஂ யோஜிதாநி த்ரவ்யாணி ஸமரஸதாஂ யாந்தி| ஸமரஸபாவேந ச நிரூஹஸ்ய ஸம்யக்யோகோ பவதி| நிரூஹாணாஂ ஸஂயோஜநே-மிஶ்ரணே, ஏஷ விதிஃ-ஏதத்விதாநம்|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| உத்தாநோ தத்தமாத்ரே து நிரூஹே தந்மநா பவேத்||௪௬|| கதோபதாநஃ ஸஞ்ஜாதவேகஶ்சோத்கடகஃ ஸஜேத்| |௪௭|

ஸ௦-நிரூஹே தத்தமாத்ரே ஸதி உத்தாநஃ ஸந் தந்மநாஃ-நிரூஹவேகே தத்தாவதாநஃ, ததா கதோபதாநஃ ஸந் திஷ்டேத்| ஸமுத்பூதவேகஶ்சோத்கடகஃ ஸந் த்யஜேத் 'வேகஂ' இதி ஶேஷஃ|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| ஆகதௌ பரமஃ காலோ முஹூர்தோ மத்யவே பரம்||௪௭|| தத்ராநுலோமிகஂ ஸ்நேஹக்ஷாரமூத்ராம்லகல்பிதம்| த்வரிதஂ ஸ்நிக்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணஂ பஸ்திமந்யஂ ப்ரபீடயேத்||௪௮|| விதத்யாத்பலவர்திஂ வா ஸ்வேதநோத்ராஸநாதி ச| |௪௯|

ஸ௦-ஆகதௌ-ப்ரத்யாகமநே, காலஃ பரமோ முஹூர்தஃ| அபரஃ-தஸ்மாந்முஹூர்தாதந்யோ, விஸ்ரப்தாகமநகாலோ மத்யவே-மரணாய| தத்ர-தஸ்மிந் முஹூர்தாத்பரமநாகமநே நிரூஹஸ்ய, த்வரிதமபரஂ பஸ்திஂ-நிரூஹஂ, ப்ரபீடயேதிதி ஸம்பந்தஃ| கிம்பூதஂ நிரூஹம் ? ஆநுலோமிகஂ-அநுலோமகரம்| ஸ்நேஹஃ, ததா க்ஷாரோ-யவக்ஷாராதிஃ, ததா மூத்ரஂ-கோமூத்ரஂ, அம்லஂ-காஞ்ஜிகாதி, தைஃ கல்பிதஂ-நிரூபிதம்| ததா, ஸ்நிக்தஂ தீக்ஷ்ணமுஷ்ணஂ ச| ஸ்நேஹயோகாதேவ ஸ்நிக்தத்வே ஸித்தே ஸ்நிக்தக்ரஹணஂ நிரூஹஸ்ய ஸ்நிக்தேதரத்வப்ரதிபாதநார்தம்| ஆநுலோமிகமிதி "அத்யாத்மாதித்வாத்" டஞ்| அதவா பலவர்திஂ விதத்யாத்| பலேந-மதநபலேந யுக்தா வர்திஃ| ஸா சார்ஶஶ்சிகித்ஸிதே (ஹ. சி. அ. ௮|௧௩௭) வக்ஷ்யமாணா| ஸ்வேதநோத்த்ராஸநாதி ச| ஸ்வேதநஂ-ஸ்வேதஃ| உத்த்ராஸநஂ-கட்கஹஸ்தயோததர்ஶநாதிநா குபிதநபச்சத்மகட்கவ்யக்ராக்ரபாஹுதர்ஶநாகுலகரணாதி, குர்யாத்|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| ஸ்வயமேவ நிவத்தே து த்விதீயோ பஸ்திரிஷ்யதே||௪௯|| ததீயோऽபி சதுர்தோऽபி யாவத்வா ஸுநிரூடதா| |௫௦|

ஸ௦-ஸ்வயமேவ-பலவர்த்யாத்யாயாஸஂ விநாऽபி, நிவத்தே நிரூஹே ஸதி த்விதீயோ பஸ்திஃ-நிரூஹஃ, இஷ்யதே| யத்நவிஶேஷேண து நிரூஹே நிவத்தே ஸதி நாந்யஂ பஸ்திஂ ப்ரபீடயேத், இத்யுக்தஂ பவதி| ததீயோऽபீத்யபிஃ ஸமுச்சயே| ஏவஂ சதுர்தோऽபீதி| யாவத்வேதி| பஞ்சமாதயோऽபி பஸ்தயோ தேயாஃ, யாவத் ஸம்யங்நிரூடத்வஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

காநி புநஃ ஸம்யங்நிரூடலிங்காநி ? இத்யாஹ - - - - | விரிக்தவச்ச யோகாதீந்வித்யாத்|௫௦|

ஸ௦-நிரூஹே விரிக்த இவ யோகாதீந் வித்யாத்| தத்ர சோக்தம்- (ஹ. ஸூ. அ. ௧௮|௩௮) - "ஹத்குக்ஷ்யஶுத்திஃ" இத்யாரப்ய யாவத் "பவந்த்யதிவிரிக்தஸ்ய ததாऽதிவமநாமயாஃ|" இதி|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| யோகே து போஜயேத்||௫௦|| கோஷ்ணேந வாரிணா ஸ்நாதஂ தநுதந்வரஸௌதநம்| |௫௧|

ஸ௦-யோகே து-நிரூஹஸ்ய ஸம்யக்யோகே ஸதி, ஸுகோஷ்ணஜலஸ்நாதஂ ஸந்தஂ போஜயேத்| கிம் ? தந்வரஸௌதநம், தந்வரஸோ-ஜாங்கலரஸஶ்சௌதநஂ ச தத்தந்வரஸௌதநம்| கிம்பூதம் ? தநு-அகநம்| நநு, "யூஷக்ஷீரரஸைஃ க்ரமாத்" இதி (ஶ்லோ. ௫௬) வக்ஷ்யதி| தத்கதமிஹேதமுபபத்யதே ? ப்ரூமஃ| வாதவிகாரஶமநார்தோ ஹி நிரூஹஃ ப்ராயேணேஷ்யதே| தஸ்மிஂஶ்ச ரஸகௌதநமேவ பத்யஂ ஶ்ரேயஃ| அக்ரே ச தோஷாபேக்ஷயா பத்யஂ விஶேஷேணோபதேக்ஷ்யதே| அதோ நாத்ர கிஞ்சிதநுபபந்நம்| நநு, தோஷநிர்ஹரணஂ வமநவிரேகாப்யாமிவாநேந க்ரியதே| தத்ர ச யதா பேயாதிக்ரமோ யுக்தஃ, ததேஹாபி யுக்தஃ ஸ்யாத்| நைவம்| விரேகவமநாப்யாஂ ஹி வஹ்நிஸ்தாநமாச்சாத்யதே, தேநாக்நிமாந்த்யஂ பவதி| நிரூஹஸ்து நாபேருர்த்வமகச்சந்நேவ தோஷநிர்ஹரணஂ கரோதி, தேந தத்ர நாக்நிமாந்த்யாபத்திஃ| தஸ்மாந்நாத்ர பேயாதிக்ரமஃ| அபி ச, வாதவிகாரவிஷயத்வாச்சாத்ர ரஸௌதநப்ராயமேவ பத்யஂ யுக்தம்|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| விகாரா யே நிரூடஸ்ய பவந்தி ப்ரசலைர்மலைஃ||௫௧|| தே ஸுகோஷ்ணாம்புஸிக்தஸ்ய யாந்தி புக்தவதஃ ஶமம்| |௫௨|

ஸ௦-ப்ரகர்ஷேண சலைர்தோஷைர்யே விகாரா பவந்தி, தே கோஷ்ணஸலிலைஃ ஸ்நாதஸ்ய கதபோஜநஸ்ய ஸதஃ ஶமஂ கச்சந்தி| அத ஏவ தத்கார்யமிதி பாவஃ|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| அத வாதார்திதஂ பூயஃ ஸத்ய ஏவாநுவாஸயேத்||௫௨||

ஸ௦-அத-நிரூஹாதநந்தரஂ, வாதபீடிதஂ புருஷஂ ஸத்ய ஏவ-தஸ்மிந்நேவ திநே, அநுவாஸயேத்|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

ஸம்யக்கீநாதியோகாஶ்ச தஸ்ய ஸ்யுஃ ஸ்நேஹபீதவத்| |௫௩|

ஸ௦-தஸ்ய-அநுவாஸநஸ்ய, ஸ்நேஹபீதஸ்யேவ ஸம்யக்யோகாதயஃ ஸ்யுஃ| ஸ்நேஹபீதஸ்யேவ ஸ்நேஹபீதவத், ஷஷ்ட்யந்தாத்வதிஃ| தத்ர (ஹ. ஸூ. அ. ௧௬|௩௦)- "வாதாநுலோம்யஂ" இத்யாதி "க்ராணவக்த்ரகுதஸ்ரவாஃ" இத்யந்தஂ ஸ்நேஹபாநஸ்ய ஸம்யக்யோகாதியோகலக்ஷணம்|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

அந்யதப்யநுவாஸநஸ்ய ஸம்யக்யோகலக்ஷணமாஹ - - - - | கிஞ்சித்காலஂ ஸ்திதோ யஶ்ச ஸபுரீஷோ நிவர்ததே||௫௩|| ஸாநுலோமாநிலஃ ஸ்நேஹஸ்தத்ஸித்தமநுவாஸநம்| |௫௪|

ஸ௦-சஶப்தஃ பூர்வோக்தஂ ஸம்யக்யோகலக்ஷணஂ ஸமுச்சிநோதி| கிஞ்சித்-அல்பமாத்ரஂ, காலஂ கோஷ்டாப்யந்தரே ஸ்திதஃ ஸந் ஸவிட்கஃ ஸாநுகுணபவநோ நிவர்ததே-நிஃஸரதி, யஃ ஸ ஏவஂபூதஶ்ச ஸ்நேஹஃ, தத்ஸித்தஂ-அபிமதகாரி, அநுவாஸநம்| உக்தஂ வ்யஸ்தஂ ஸமஸ்தஂ சேதஂ ஸித்தாநுவாஸநலக்ஷணம்|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ஏகஂ த்ரீந் வா பலாஸே து ஸ்நேஹபஸ்தீந் ப்ரகல்பயேத்||௫௪|| பஞ்ச வா ஸப்த வா பித்தே, நவைகாதஶ வாऽநிலே| புநஸ்ததோऽப்யயுக்மாஂஸ்து புநராஸ்தாபநஂ ததஃ||௫௫||

ஸ௦-ஸ்நேஹபஸ்தீந்-அநுவாஸநாநி, ஏகஂ த்ரீந் வா ஶ்லேஷ்மவிகாரே ப்ரகல்பயேத்| கார்யே காரணோபசாராதேவமுக்தம்| ஏவமக்ரேऽபி சிந்த்யம்| பித்தே பஞ்ச ஸ்நேஹபஸ்தீநதவா ஸப்த தத்யாத்| நவ ஏகாதஶ வா வாயௌ தத்யாத்| ததஃ புநரப்யயுக்மாந்-விஷமாநேவ, ஸ்நேஹபஸ்தீந் தத்யாத்| ததஃ புநரப்யாஸ்தாபநஂ தத்யாத்| அயுக்மவசநஂ சேதஂ பாஹுல்யேநாயஂ வ்யவஹாரோ யுக்த இதி ப்ரதிபாதயிதும்| வாதோத்தரஸ்ய து யுக்மா அபி தேயா ஏவ| ததா சாதுநைவாப்யதாயி (ஶ்லோ. ௩௪) - "அதோऽத்யுல்பணமாருதாந்| வ்யாயாமநித்யாந் தீப்தாக்நீந் ரூக்ஷாஂஶ்ச ப்ரதிவாஸரம்||" இதி|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

கபபித்தாநிலேஷ்வந்நஂ யூஷக்ஷீரரஸைஃ க்ரமாத்| |௫௬|

ஸ௦-கதாஸ்தாபநஸ்ய ச பத்யஂ ஶ்லேஷ்மபித்தபவநேஷு யதாஸங்க்யஂ யூஷாதிபிஃ ஸஹாந்நமுபயோக்தவ்யம்|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| வாதக்நௌஷதநிஷ்க்வாதத்ரிவதாஸைந்தவைர்யுதஃ||௫௬|| பஸ்திரேகோऽநிலே ஸ்நிக்தஃ ஸ்வாத்வம்லோஷ்ணோ ரஸாந்விதஃ| |௫௭|

ஸ௦-பஸ்திஃ-நிரூஹஃ, [அநிலே-வாதவிஷயே, வாதக்நௌஷதாநி-தஶமூலாதீநி, தேஷாஂ நிஷ்க்வாதஃ த்ரிவதாஸைந்தவைர்யுதஃ, ததா ] ஸ்நிக்தோ மதுராம்லோஷ்ணரஸயுக்தஃ பவநே ஹிதஃ|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| ந்யக்ரோதாதிகணக்வாதபத்மகாதிஸிதாயுதௌ||௫௭|| பித்தே ஸ்வாதுஹிமௌ ஸாஜ்யக்ஷீரேக்ஷுரஸமாக்ஷிகௌ| |௫௮|

ஸ௦-பித்தே மதுரஶிஶிரௌ ஸகததுக்தேக்ஷுரஸமதூ த்வௌ பஸ்தீ ஹிதௌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| ஆரக்வதாதிநிஷ்க்வாதவத்ஸகாதியுதாஸ்த்ரயஃ||௫௮|| ரூக்ஷாஃ ஸக்ஷௌத்ரகோமூத்ராஸ்தீக்ஷ்ணோஷ்ணகடுகாஃ கபே| |௫௯|

ஸ௦-ததா, ஆரக்வதேந்த்ரயவேத்யாதிகஷாயவத்ஸஂகமூர்வேத்யாதிகஷாயாப்யாஂ (ஹ. ஸூ. அ. ௧௫, ஶ்லோ. ௧௭ ஶ்லோ. ௩௩) யுக்தா ரூக்ஷா மாக்ஷிககோமூத்ராப்யாஂ ஸஹிதாஸ்தீக்ஷ்ணாதிகுணயுக்தாஸ்த்ரயோ பஸ்தயஃ கபே ஹிதாஃ|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| த்ரயஸ்தே ஸந்நிபாதேऽபி தோஷாந் க்நந்தி யதஃ க்ரமாத்||௫௯||

ஸ௦-ஸந்நிபாதேऽபி த்ரய ஏவ பஸ்தயோ ஹிதாஃ| யஸ்மாத்தே தோஷாந்-த்ரீந், க்ரமேண பராகுர்வந்தி|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

த்ரிப்யஃ பரஂ பஸ்திமதோ நேச்சந்த்யந்யே சிகித்ஸகாஃ| ந ஹி தோஷஶ்சதுர்தோऽஸ்தி புநர்தீயேத யஂ ப்ரதி||௬௦||

ஸ௦-அத ஏவ ஹேதோஸ்த்ரிப்யோ பஸ்திப்யஃ பரமபரே பிஷஜோ நிரூஹஂ நேச்சந்தி| யதஸ்த்ரயோ தோஷாஸ்த்ரிபிர்பஸ்திபிர்நிவர்திதா இதி| சதுர்தோ தோஷோ ந வித்யதே, யஂ லக்ஷீகத்ய பூயஶ்சதுர்தஃ புடகோ தீயதே|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

உத்க்லேஶநஂ ஶுத்திகரஂ தோஷாணாஂ ஶமநஂ க்ரமாத்| த்ரிதைவ கல்பயேத்வஸ்திமித்யந்யேऽபி ப்ரசக்ஷதே||௬௧||

ஸ௦-அந்யேऽபி வைத்யாஸ்த்ரிதைவ பஸ்திஂ கல்பயேதிதி ஜகதுஃ| ஏகஂ பஸ்தி தோஷாணாமுத்க்லேஶநம், அந்யஂ த்விதீயஂ பஸ்தி தோஷாணாஂ ஶுத்திகரம், அந்யஂ ததீயஂ பஸ்தி தோஷாணாஂ ஶமநம்| க்ரமாதிதி அநயா யுக்த்யா த்ரிவிதோ பஸ்திரிதி மந்யந்தே|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| தத்ர கிஂ க்ரியதாம் ? இத்யாஹ - - - -] தோஷௌஷதாதிபலதஃ ஸர்வமேதத்ப்ரமாணயேத்| |௬௨|

ஸ௦-ததத்ர தோஷபேஷஜதேஶஸாத்ம்யாதிவஶாத் ஸர்வமப்யேதத் ப்ரமாணீகார்யம்|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

அத ஸர்வமதாநுக்ராஹி ஸ்வமதமாஹ - - - - | ஸம்யங்நிரூடலிங்கஂ து நாஸம்பாவ்ய நிவர்தயேத்||௬௨||

ஸ௦-ஸம்யங்நிரூடலக்ஷணமஸம்பாவ்ய-அஸம்பாத்ய, ந நிவர்தயேத்,-பஸ்திதாநஂ காரயேதேவ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

இதாநீஂ கர்மகாலயோகாக்யாந் பஸ்திவிஶேஷாநாஹ - - - - ப்ராக்ஸ்நேஹ ஏகஃ பஞ்சாந்தே த்வாதஶாஸ்தாபநாநி ச| ஸாந்வாஸநாநி கர்மைவஂ பஸ்தயஸ்த்ரிஂஶதீரிதாஃ||௬௩||

ஸ௦-ப்ராக்-பூர்வஂ, ஏகஃ ஸ்நேஹபஸ்திஃ| அந்தே-அவஸாநே, பஞ்ச ஸ்நேஹாஃ| ததா, நிரூஹா த்வாதஶ ஸஹாநுவாஸநாஃ| இத்யேவஂ த்ரிஂஶத்பஸ்தயஃ "கர்ம" இதி கதிதாஃ|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

காலஃ பஞ்சதஶைகோऽத்ர ப்ராக் ஸ்நேஹோऽந்தே த்ரயஸ்ததா| ஷட் பஞ்சபஸ்த்யந்தரிதாஃ|௬௪|

ஸ௦-பஞ்சதஶ பஸ்தயஃ "காலஃ" உச்யதே| கதம் ? இத்யாஹ-ஏகஃ பூர்வஂ ஸ்நேஹஃ| ததா, அந்தே த்ரயஃ ஸ்நேஹாஃ| ததா, ஷட் ஸ்நேஹாஃ பஞ்சபிர்பஸ்திபிரந்தரிதா இதி|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| யோகோऽஷ்டௌ பஸ்தயோऽத்ர து||௬௪|| த்ரயோ நிரூஹாஃ ஸ்நேஹாஶ்ச ஸ்நேஹாவாத்யந்தயோருபௌ| |௬௫|

ஸ௦-"யோகஃ" அஷ்டௌ பஸ்தயஃ| கதம் ? இத்யாஹ-த்ரயோ நிரூஹாஃ, த்ரீணி சாநுவாஸநாநி, ததாऽऽத்யந்தயோர்த்வௌ ஸ்நேஹபஸ்தீ, இதி|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| ஸ்நேஹபஸ்திஂ நிரூஹஂ வா நைகமேவாதி ஶீலயேத்||௬௫|| உத்க்லேஶாக்நிவதௌ ஸ்நேஹாந்நிரூஹாந்மருதோ பயம்| |௬௬|

ஸ௦-ஸ்நேஹபஸ்திமதவா நிரூஹமேகமேவ கேவலமதிஶயேந ந ஶீலயேத்| யதஃ ஸ்நேஹாததிஸேவிதாத் உத்க்லேஶாக்நிமாந்த்யே ஜாயேதே| நிரூஹாததிஸேவிதாத் பவநாத்பயஂ ஜாயதே|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| தஸ்மாந்நிரூடஃ ஸ்நேஹ்யஃ ஸ்யாந்நிரூஹ்யஶ்சாநுவாஸிதஃ||௬௬||

ஸ௦-தஸ்மாத்காரணாத் நிரூடோ நரஃ ஸ்நேஹநார்ஹஃ ஸ்யாத்| அநுவாஸிதஶ்ச புருஷோ நிரூஹணார்ஹோ பவேத்|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

ஸ்நேஹஶோதநயுக்த்யைவஂ பஸ்திகர்ம த்ரிதோஷஜித்| |௬௭|

ஸ௦-ஏவஂ-பூர்வோக்தயா, ஸ்நேஹஶோதநயுக்த்யா பஸ்திகர்ம ஸேவிதஂ த்ரீந் தோஷாந் ஜயதி|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

அதுநா மாத்ராபஸ்திஂ லக்ஷயதி - - - - | ஹ்ரஸ்வயா ஸ்நேஹபாநஸ்ய மாத்ரயா யோஜிதஃ ஸமஃ||௬௭|| மாத்ராபஸ்திஃ ஸ்மதஃ ஸ்நேஹஃ| |௬௮|

ஸ௦-ஹ்ரஸ்வயா-யாமத்வயஜரணலக்ஷணயா, ஸ்நேஹபாநமாத்ரயா ஸமஃ-துல்யோ, யோஜிதஃ ஸ்நேஹோ மாத்ராபஸ்திஸஂஜ்ஞஃ ஸ்மதஃ, ஸத்வைத்யைரிதி ஶேஷஃ| அந்யைஸ்த்வந்யதா ஸ்நேஹமாத்ரோக்தா| யதா-"ஷட்பலா து பவேஜ்ஜ்யேஷ்டா, த்ரிபலா மத்யமா பவேத்| கநீயஸ்யத்யர்த்தபலா த்ரிதாமாத்ராऽநுவாஸநே||" இதி|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

ஶீலநீயஃ ஸதா ச ஸஃ| பாலவத்தாத்வபாரஸ்த்ரீவ்யாயாமாஸக்தசிந்தகைஃ||௬௮|| வாதபக்நாபலால்பாக்நிநபேஶ்வரஸுகாத்மபிஃ| தோஷக்நோ நிஷ்பரீஹாரோ பல்யஃ ஸஷ்டமலஃ ஸுகஃ||௬௯||

ஸ௦-ஸ ச-மாத்ராபஸ்திஃ, பாலாதிபிஃ ஸததமேவ ஶீலயிதவ்யஃ| ஸ ச ஶீலிதோ தோஷாபஹஃ, ததா நிஷ்பரீஹாரஃ-அநியந்த்ரணோ, பலாய ஹிதோ, நிர்கதபுரீஷாதிகஃ, ஸுககாரீ ச|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

பஸ்தௌ ரோகேஷு நாரீணாஂ யோநிகர்பாஶயேஷு ச| த்வித்ராஸ்தாபநஶுத்தேப்யோ விதத்யாத்பஸ்திமுத்தரம்||௭௦||

ஸ௦-பஸ்திஸ்தாநே ரோகேஷு நராணாமித்யர்தால்லப்யதே| "நாரீணாஂ யோநிகர்பாஶயேஷு ச" இத்யுக்தேஃ| த்வே வா த்ரீணி வா த்வித்ராணி, த்வித்ராணி ச தாந்யாஸ்தாபநாநி ச த்வித்ராஸ்தாபநாநி, தைஃ ஶுத்தா த்வித்ராஸ்தாபநஶுத்தாஃ, தேப்யோ நரேப்யஃ ஸ்த்ரீப்யஶ்சோத்தரபஸ்திஂ தத்யாத்| புமாந்ஸ்த்ரியேத்யேகஶேஷஃ| குதாதுத்தரேண மார்கேண தீயத இத்யுத்தரபஸ்திஃ|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

அத நேத்ரஸ்ய பரிமாணமாஹ - - - - ஆதுராங்குலமாநேந தந்நேத்ரஂ த்வாதஶாங்குலம்| வத்தஂ கோபுச்சவந்மூலமத்யயோஃ கதகர்ணிகம்||௭௧|| ஸித்தார்தகப்ரவேஶாக்ரஂ ஶ்லக்ஷ்ணஂ ஹேமாதிஸம்பவம்| குந்தாஶ்வமாரஸுமநஃபுஷ்பவந்தோபமஂ தடம்||௭௨||

ஸ௦-தந்நேத்ரஂ-உத்தரபஸ்தியந்த்ரகஂ, ஆதுராங்குலப்ரமாணேந த்வாதஶாங்குலம், தைர்க்யேணேத்யர்தாதேவ ப்ரதீயதே| புருஷாணாமேவைததிதி வேத்யம்| ஸ்த்ரீணாஂ ஹி வக்ஷ்யதி (ஶ்லோ. ௭௯) - "நேத்ரஂ தஶாங்குலஂ முத்கப்ரவேஶஂ" இதி| தச்ச வத்தஂ-வர்துலம்| ததா, கோபுச்சாகதி| ததா, மூலே மத்யே சோத்பாதிதகர்ணிகம்| ததா, ஸித்தார்தகஃ ப்ரவிஶத்யஸ்மிந்நிதி ஸித்தார்தகப்ரவேஶஂ, தாதஶமக்ரஂ-ப்ராந்தோ, யஸ்ய-நேத்ரஸ்ய, தத் ஸித்தார்தகப்ரவேஶாக்ரம்| ததா, ஶ்லக்ஷ்ணஂ-அதிகோமலம்| ததா, ஹேமாதிஜம்| ஆதிஶப்தேந தாத்வாதயஃ ப்ராகுக்தா (ஶ்லோ. ௯ டீ.) கஹ்யந்தே| ததா, குந்தகரவீரஜாதீபுஷ்பவந்தஸதஶஂ தடஂ ச| அஶ்வமாரஃ-கரவீரஃ|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

தஸ்ய பஸ்திர்மதுலகுர்மாத்ரா ஶுக்திர்விகல்ப்ய வா| |௭௩|

ஸ௦-ததா, தஸ்ய-நேத்ரஸ்ய, பஸ்திர்மதுலகுஃ, 'யோஜ்யஃ' இதி ஶேஷஃ| மாத்ரா ஶுக்திஃ-கர்ஷத்வயம், 'ஸ்நேஹஸ்ய' இதி ஶேஷஃ| விகல்ப்ய வா-வயோபலதேஹஸத்த்வஸாத்ம்யாதிவஶாந்நிரூப்ய வா, மாத்ரா கார்யேத்யர்தஃ|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| அத ஸ்நாதாஶிதஸ்யாஸ்ய ஸ்நேஹபஸ்திவிதாநதஃ||௭௩|| ஜோஃ ஸுகோபவிஷ்டஸ்ய பீடே ஜாநுஸமே மதௌ| ஹஷ்டே மேட்ரே ஸ்திதே சர்ஜௌ ஶநைஃ ஸ்ரோதோவிஶுத்தயே||௭௪|| ஸூக்ஷ்மாஂ ஶலாகாஂ ப்ரணயேத்தயா ஶுத்தேऽநுஸேவநி| ஆமேஹநாந்தஂ நேத்ரஂ ச நிஷ்கம்பஂ குதவத்ததஃ||௭௫|| பீடிதேऽந்தர்கதே ஸ்நேஹே ஸ்நேஹபஸ்திக்ரமோ ஹிதஃ| |௭௬|

ஸ௦-அதேதி மங்கலே| அஸ்ய-ரோகிணோ நிரூஹவத்கதமங்கலஸ்ய| ததா, பூர்வஂ ஸ்நாதஃ பஶ்சாதஶிதஃ, தஸ்ய| கதமஶிதஸ்ய ? ஸ்நேஹபஸ்திவிதாநதஃ| ததீயார்தே தஸிஃ| ஸ்நேஹபஸ்தௌ யாதஶ ஆஹாரோ விஹிதஸ்தேந கதபோஜநஸ்யேத்யர்தஃ| ததா, ஜோஃ-ஸ்பஷ்டஂ ஸ்திதஸ்ய| ததா, ஸுகேநாஸீநஸ்ய| க்வ ? பீடே,-ஆஸநே| கிம்பூதே ? ஜாநுதுல்யே| ததா, மதௌ-அகடிநே ச| ததா, ஶிஶ்நே ப்ரஹஷ்டே-ஸ்தப்தே, ததா ஜௌ,-ஸ்பஷ்டஂ கத்வா ஸ்திதே ஸதி, ஶநைஃ-ந த்வரயா, ஸூக்ஷ்மாஂ ஶலாகாஂ ப்ரணயேத்-ப்ரவேஶயேத்| ஸ்தூலாயாஂ தத்ர க்ஷதகரணாத்| ப்ரவேஶயோகாத் தயா-ஶலாகயா, ஶுத்தே மேட்ரே ஸதி, அநுஸேவநி-ஸேவநீமநுலக்ஷீகத்ய, ஆமேட்ராந்தஂ நேத்ரஂ ப்ரணயேத்| ஷடங்குலஂ ப்ராயேண ப்ரவேஶயேதித்யர்தஃ| கதம் ? குதவந்நிஷ்கம்பம்| ததோ-நிஷ்கம்பஸ்தாபநாதநந்தரஂ, பீடிதே புடகே, ஸ்நேஹே சாந்தஃப்ரவிஷ்டே ஸதி, அநுவாஸநக்ரமோ ஹிதஃ-பாணிநா தாடயேத் ஸ்பிஜௌ| தத்பார்ஷ்ணிப்யாஂ" இத்யாதிகஃ|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| பஸ்தீநநேந விதிநா தத்யாத்த்ரீஂஶ்சதுரோऽபி வா||௭௬|| அநுவாஸநவச்சேஷஂ ஸர்வமேவாஸ்ய சிந்தயேத்| |௭௭|

ஸ௦-த்ரீந் சதுரோ வா பஸ்தீநநேந விதாநேந தத்யாத்| ஶேஷஂ [ ஸர்வமேவ ]-விதிபரிஹாராதி ஸம்யக்தத்தவ்யாபதாதிகஂ, அஸ்ய-உத்தரபஸ்தேஃ, அநுவாஸநஸ்யேவ நிரூபயேத்| யதுக்தஂ கரநாதேந-"யதாஶேஷஂ ப்ரவேஶ்யாந்தஃ ஸ்நேஹஸ்யார்த்தபலஂ நயேத்| ப்ரத்யாகதே த்விதீயஂ வா ததீயஂ வா ப்ரதாபயேத்|| ஸ சேதநுவஸேத்தத்ர ஸ்யாத்க்ரியேயஂ விஶேஷதஃ| பிப்பல்யாரக்வதாகாரதூமவத்ஸகஸைந்தவைஃ|| மூத்ராம்லபிஷ்டைர்குலிகாஃ ஸர்ஷபாமாஷஸந்நிபாஃ| சாயாஸு ஶுஷ்காஸ்தாஃ ஶிஶ்நே தத்யாத்ஸர்ஷபஸந்நிபாஃ|| பூர்வஂ, மாஷோபமாஃ பஶ்சாத்தாபிஃ ஸ்நேஹஂ ஸமாநயேத்| ஸ்நேஹே ப்ரத்யாகதே ச ஸ்யாதாநுவாஸநிகோ விதிஃ||" இதி|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ஏவம் புருஷாணாமுத்தரபஸ்திவிதாநமுக்த்வா ஸ்த்ரீணாஂ வக்தி - - - - | ஸ்த்ரீணாமார்தவகாலே து யோநிர்கஹ்ணாத்யபாவதேஃ||௭௭|| விததீத ததா தஸ்மாதநதாவபி சாத்யதே| யோநிவிப்ரஂஶஶூலேஷு யோநிவ்யாபத்யஸக்தரே||௭௮||

ஸ௦-லலநாநாமதுகால ஏவார்தவகாலஃ-"துஸ்து த்வாதஶ நிஶாஃ" (ஹ. ஶா. அ. ௧|௨௭) இத்யாதிநோக்தஃ, தத்ர தௌ யோநிஃ கர்தா உத்தரபஸ்திஸ்வபாவஂ ஸ்நேஹஂ கஹ்ணாதி| குதஃ ? அபாவதேஃ,-அபாவரணாத் காரணாத்| அந்யதா து ஸஂவதத்வாத் ந ஸ்நேஹமாதத்தே கர்பவத்| தஸ்மாத்தேதோஸ்ததா-துகாலே விததீத, ப்ரகதத்வாதுத்தரபஸ்திம்| அத்யந்தே-ஆத்யயிகே வ்யாதௌ, அநதாவபி விததீத| தமேவாத்யயஂ தர்ஶயதி-யோநீத்யாதி| யோநிவிப்ரஂஶஃ-உத்தரே (அ. ௩௩|௪௦) வக்ஷ்யமாணஃ, யோநிஶூலோ-யோநிருஜா, தேஷு| ததா, யோநிவ்யாபத்தௌ| ததா, அஸக்தரே,-ரக்தபித்தஂ யோநிமுகேநாகச்சத் ஸ்த்ரீணாமஸக்தரமுச்யதே| ஏதேஷு ரோகேஷூத்தரபஸ்திமாத்யயிகத்வாதநதாவபி தத்யாத்|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

அதாத்ர து நேத்ரஸ்ய ப்ரமாணமாஹ - - - - நேத்ரஂ தஶாங்குலஂ முத்கப்ரவேஶஂ சதுரஙுலம்| அபத்யமார்கே யோஜ்யஂ ஸ்யாத் ஹ்யங்குலஂ மூத்ரவர்த்மநி||௭௯|| மூத்ரகச்ச்ரவிகாரேஷு, பாலாநாஂ த்வேகமங்குலம்| |௮௦|

ஸ௦-தஶாங்குலப்ரமாணஂ தைர்க்யேண| ததா, முத்கஃ ப்ரவிஶத்யஸ்மிந்நிதி முத்கப்ரவேஶஂ ததிவாக்ரஂ [ முத்க ] ப்ரவேஶாக்ரமிதி வேத்யம், அந்தலோபாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யா| வத்தகோபுச்சாகாராதி ஶேஷஂ பூர்வோக்தமத்ர வேத்யம்| புஷ்பவந்தோபமத்வஂ த்வத்ர ந யுஜ்யதே| யதோ மூத்ரஸ்ரோதஃ பரிணாஹமேதத்விதாதவ்யம்| புருஷே ஸ்த்ரியாஂ சைவப்ரகாரம்| யதுக்தஂ முநிநா (ச. ஸி. அ. ௯|௫௪) - "[ புஷ்பநேத்ரஂ ச ஹைமஂ ஸ்யாத்ஸூக்ஷ்மமௌத்தரபஸ்திகம்| ஜாதீபுஷ்பஸ்ய வந்தேந ஸமஂ கோபுச்சஸஂஸ்திதம்|| ரௌப்யஂ வா ஸர்ஷபச்சித்ரஂ த்விகர்ணஂ த்வாதஶாங்குலம்| ] புஷ்பநேத்ரப்ரமாணஂ து ப்ரமதாநாஂ தஶாங்குலம்|| மூத்ரஸ்ரோதஃபரிணாஹஂ" இதி| தச்சதுரங்குலஂ யாவத் ப்ரவேஶ்யம்| சதுரங்குலாச்சோர்த்வஂ கர்ணிகா கார்யா| அதிகப்ரவேஶநிவாரணார்தம், ந து மேஹநநேத்ர இவ மத்யகர்ணிகேதி| அயமர்தோऽத்ர ஸாக்ஷாந்நோபாத்தோ கம்யமாநத்வாத்| அத ஏவ தத்ப்ரவேஶப்ரமாணமாஹ-சதுரங்குலமபத்யமார்கே யோஜ்யஂ ஸ்யாதிதி| அபத்யமார்க இத்யநேந ஸ்த்ரீ கர்பக்ரஹணப்ரஸவாதிஸமர்தா ஸூச்யதே| ஏவஂவிதாயாஃ ஸ்த்ரியஶ்சதுரங்குலஂ ப்ரவேஶயிதவ்யமிதி| மூத்ரவர்த்மநி ஹ்யங்குலஂ யோஜ்யம்| யா ஸ்த்ரீ ஸுரதவ்யவஹாரகர்பக்ரஹணயோக்யா, அதவா யா பாலா-அப்ரௌடா, தஸ்யா யோநிஃ-கேவலஂ மூத்ரஸ்யேவ மார்கஃ, தஸ்யா நேத்ரஂ ஹ்யங்குலஂ ப்ரவேஶ்யம்| அத ஊர்த்வஂ து ப்ரவேஶாத்தாஸாஂ மாஂஸக்ஷதிஃ ஸ்யாத்| கேஷு ரோகேஷு ? மூத்ரகச்ச்ரவிகாரேஷு| பாலாநாஂ து ஸ்த்ரீணாமேகமஙுலஂ ப்ரவேஶ்யம்|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| ப்ரகுஞ்சோ மத்யமா மாத்ரா. பாலாநாஂ ஶுக்திரேவ து||௮௦||

ஸ௦-ஸ்த்ரீணாமுத்தரபஸ்தௌ ஸ்நேஹஸ்ய ப்ரகுஞ்சோ மத்யமா மாத்ரா,-நோத்தமா கநிஷ்டா வா| பாலாநாஂ து ஶக்திரேவ மத்யமா மாத்ரா ஸ்நேஹஸ்ய|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

அதுநோத்தரபஸ்த்யவஸ்தாநஂ த்ரிவிதாயா அபி ஸ்த்ரியா வததி - - - - உத்தாநாயாஃ ஶயாநாயாஃ ஸம்யக் ஸங்கோச்ய ஸக்திநீ| ஊர்த்வஜாந்வாஸ்த்ரிசதுராநஹோராத்ரேண யோஜயேத்||௮௧|| பஸ்தீஂஸ்த்ரிராத்ரமேவஂ ச ஸ்நேஹமாத்ராஂ விவர்த்தயந்| த்ர்யஹமேவ ச விஶ்ரப்ய ப்ரணிதத்யாத்புநஸ்த்ர்யஹம்||௮௨||

ஸ௦-உத்தாநாயாஃ-ந த்வவாங்முக்யாஃ பார்ஶ்வஸ்திதாயா வா, ஶயாநாயாஃ-ந த்வாஸீநாயாஃ, ததோர்த்வஜாந்வாஃ, பஸ்தீந் த்ரிசதுராநஹோராத்ராத் யோஜயேத்| கிஂ கத்வா ? ஸக்திநீ ஸங்கோச்ய| அநுவாஸநே த்வேக ஏவ பஸ்திரஹோராத்ரேண யோஜ்ய இத்யஸ்ய பேதஃ| ஏவஂ த்ர்யஹஂ பஸ்திதாநஂ கார்யம், ந த்வத்ராநுவாஸநவத் த்ர்யஹே பஞ்சமே வாऽஹநீதி| கிஂ குர்வந் ? ஸ்நேஹமாத்ராஂ யதாஸ்வமர்தகர்ஷாதிக்ரமேண வர்த்தயந்| த்ர்யஹமேவ ச விஶ்ரம்ய-த்ரீணி திநாநி விலம்ப்ய ச, புநஃ-பூர்வோக்தேநைவ ப்ரகாரேண, [ த்ர்யஹஂ ] ப்ரணிதத்யாத்-குர்யாத்| ஏஷ ஏவ ச ந்யாயோ மேட்ரேऽபி யோஜ்யஃ, தஜ்ஜாதீயத்வாதஸ்யார்தஸ்ய| அத ஏவாந்தேऽயமுபதிஷ்ட உபயஸம்பந்தார்தம்|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

யுக்த்யோக்தமேவாமுமர்தஂ ஸங்க்ஷேபஸங்க்ரஹார்தஂ புநராஹ - - - - பக்ஷாத்விரேகோ வமிதே ததஃ பக்ஷாந்நிரூஹணம்| ஸத்யோ நிரூடஶ்சாந்வாஸ்யஃ ஸப்தராத்ராத்விரேசிதஃ||௮௩||

ஸ௦-உத்தமஶுத்த்யா ஶுத்தே வமிதே பக்ஷாதநந்தரஂ விரேகஃ கார்யஃ| யஸ்மாத் ப்ரவரயா ஶுத்த்யா ஶுத்தே ஸுவமிதே பேயாதிக்ரமேண ஸப்தாஹாத் ப்ரகதிபோஜநாபத்திஃ| ததஃ ஸப்தாஹேநைகாந்தராநுவாஸநதாநேந ஸ்நிக்தஸ்ய விரேக இதி பக்ஷேணைவ யுஜ்யதே| ததஃ-அநந்தரஂ, பக்ஷாத்பரதோ நிரூஹஃ| யதஃ கதவிரேகஸ்ய ஸப்தாஹாத் ப்ரகதிபோஜநாபத்தௌ ஸ்நேஹநார்தமநுவாஸநேநைகாந்தரிதேந ஸ்நிக்தஸ்ய நிரூஹோ யுஜ்யத இதி பக்ஷேணைவ யுக்தஃ| நிரூடஶ்ச ஸத்ய ஏவாநுவாஸ்யஃ| ததா ச ப்ராகப்யதாயி (ஶ்லோ. ௫௨) - "அத வாதார்திதஂ பூயஃ ஸத்ய ஏவாநுவாஸயேத்|" இதி| விரேசிதஃ ஸப்தராத்ராதூர்த்வமநுவாஸ்யஃ| யதஃ ஸப்தாஹேந ப்ரகதிபோஜநாபத்திஃ, ததஃ ஸ்நேஹநார்தமநுவாஸநஂ யுக்தம்|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

நநு, தோஷாணாஂ தாதூநாஂ ச ஸ்நேஹஸ்வேதாப்யாமேகலோலீபாவாத் கதஂ பஸ்திர்தோஷாநேவ நிர்ஹரேத் ந தாதூந் ? இத்யேதச்சோத்யஂ தஷ்டாந்தத்வாரேண பரிஜிஹீர்ஷுரிதமாஹ - - - - யதா குஸும்பாதியுதாத்தோயாத்ராகஂ ஹரேத்படஃ| ததா த்ரவீகதாத்தேஹாத்பஸ்திர்நிர்ஹரதே மலாந்||௮௪||

ஸ௦-குஸும்பகுங்குமாதியுக்தாஜ்ஜலாத்யதா படோ-வாஸோ, ராகஂ ஹரேத்-கஹ்ணீயாத், ந குஸும்பாதிகம்| ததைவ த்ரவீகதாத் காயாத்தோஷதாதூநாமேகலோலீபாவேऽபி பஸ்திர்தோஷாந்நிர்ஹரதே, ந தாதூந்|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

அதுநா வாயோஃ ஸ்வரூபஂ ப்ரதயந் பஸ்திஂ ஶ்லாகயந்நாஹ - - - - ஶாகாகதாஃ கோஷ்டகதாஶ்ச ரோகா மர்மோர்த்வஸர்வாவயவாங்கஜாஶ்ச| யே ஸந்தி தேஷாஂ ந து கஶ்சிதந்யோ வாயோஃ பரஂ ஜந்மநி ஹேதுரஸ்தி||௮௫|| விட்ஶ்லேஷ்மபித்தாதிமலோச்சயாநாஂ விக்ஷேபஸஂஹாரகரஃ ஸ யஸ்மாத்| தஸ்யாதிவத்தஂஸ்ய ஶமாய ந்யாய- த்பஸ்தேர்விநா பேஷஜமஸ்தி கிஞ்சித்||௮௬|| தஸ்மாச்சிகித்ஸார்த்த இதி ப்ரதிஷ்டஃ கத்ஸ்நா சிகித்ஸாऽபி ச பஸ்திரேகைஃ| |௮௭|

ஸ௦-ஸக்திநீ த்வே த்வௌ பாஹூ இதி ஶாகாஃ, தாஸு கதாஃ-தத உத்பந்நாஃ| ஏவஂ கோஷ்டோ-மஹாஸ்ரோதஃ, தத்ர கதாஃ-கோஷ்டகதாஃ| ததா, மர்மாணி ச ஊர்த்வஂ ச ஸர்வே சாவயவாஶ்ச மர்மோர்த்வஸர்வாவயவாஃ, தேஷாமங்கஂ, தத்ர ஜாதா மர்மோர்த்வஸர்வாவயவாங்கஜாஃ| தத்ர மர்மாணி-மர்மவிபாகே (ஹ. ஶா. அ. ௪) வக்ஷ்யந்தே| ஊர்த்வஶப்தேநோர்த்வஜத்ரு கஹ்யதே, தத்ர ஜாதா ஊர்த்வாங்கஜாஃ,-முகரோகாதயஃ, ஸர்வாங்கஜாஃ-ஜ்வராதயஃ, அவயவஜாஃ-ஶ்வித்ராதயஶ்ச, யே ரோகா வித்யந்தே தேஷாஂ ஜந்மநி-உத்பத்தௌ, வாயோரபரஃ கஶ்சிதபி ஹேதுர்நாஸ்தி| கதம் ? பரஂ,-அதிஶயேந| கிஞ்சிந்மாத்ரேணாநுபலபாவேந பித்தஶ்லேஷ்மாணாவபி ஹேதூ பவத ஏவ| யதா,-பாமாகண்ட்வாதீநாம்| அவயவக்ரஹணேநைவோர்த்வக்ரஹணே லப்த ஊர்த்வக்ரஹணஂ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| யதா,-ப்ராஹ்மணா ஆயாதா வஸிஷ்டோऽப்யாயாத இதி| ஏததேவாதிகத்ய வக்ஷ்யமாணாஃ பஞ்ச விதயஃ ஸகலமேவோத்தரஂ ச தந்த்ரஂ ப்ரதாநம்| தஸ்மாத்ப்ரதாநா ஊர்த்வாங்கஜாஃ| நநு, குதோ ஹேதோர்மருத ஏதேஷு காரணத்வமித்யாஹ-விடித்யாதி| விட் ச ஶ்லேஷ்மா ச பித்தஂ ச விட்ஶ்லேஷ்மபித்தாநி, தாந்யாதிர்யேஷாம்| ஆதிஶப்தேந மூத்ரஸ்வேதாதிபரிக்ரஹஃ| ஏதேऽபி ஹி ஶரீரமலிநீகராந்மலாஃ, தேஷாமுச்சயாஃ-ஸஞ்சயாஃ, தேஷாஂ ஸ வாயுர்யஸ்மாத்விக்ஷேபஸஂஹாரகரஃ-விக்ஷேபஶ்ச ஸஂஹாரஶ்ச விக்ஷேபஸஂஹாரௌ, தௌ கரோதீதி| "கஞோ ஹேதுதாச்சீல்ய" இத்யாதிநா ஹேதௌ டஃ| விக்ஷேபஸஂஹாரகரணஹேதுரித்யர்தஃ| தஸ்ய க்ரியாவத்த்வாத்| வாயுஶ்ச ஶேஷதோஷாப்யாஂ ந கதாசித்விக்ஷிப்யதே ஸஂஹ்ரியதே வா| தயோர்நிஷ்க்ரியத்வாத்| தஸ்ய ச வாயோஃ ப்ரவத்தஸ்ய ஶமநார்தஂ பஸ்திமந்தரேணாபரஂ பேஷஜஂ நாஸ்தி| ஸ்நேஹஸ்வேதாதிகஂ து வித்யமாநமபி ந ததா ஸமர்தம், இத்யகண்யத்வாத்ததவித்யமாநமுச்யதே| தஸ்மாத்-தோஷப்ரதாநஸ்ய பவநஸ்ய ஶமநார்தாத்காரணாத், பஸ்திஶ்சிதித்ஸார்த்த இதி கதிதஃ| ஏகைஶ்சாசார்யைர்நிரவஶேஷாऽபி சிகித்ஸா பஸ்திஃ ப்ரதிஷ்டஃ| நநு, " சதுர்ணாஂ பிஷஜாதீநாஂ" (ச. ஸூ. அ. ௯|௫) இத்யாதிலக்ஷணா சிகித்ஸா| தத்கதஂ தஸ்யா பாககல்பநா கர்துஂ யுஜ்யதே ? ந ச ஸர்வா சிகித்ஸா பஸ்திரிதி வக்துஂ ஶக்யதே, ஶேஷசிகித்ஸாஶாஸ்த்ரவிஸ்தரஸ்தாநர்தக்யப்ரஸங்காத்| தஸ்மாதேததயுக்தமிவாபாதி| அத்ரோச்யதே| வாயுவிகாரா அஶீதிருக்தாஃ| பித்தஶ்லேஷ்மவிகாராஶ்ச ஷஷ்டிருக்தாஃ| தத்ர வாதவிகாராணாஂ ப்ரதாநோபக்ரமோ பஸ்திஃ, தஸ்மாச்சிகித்ஸார்தோ பஸ்திஃ கார்யத்வாரேணோக்தஃ| அதவா மாருதஂ பித்தஶ்லேஷ்மவிட்ஸஹிதஂ பஸ்திஃ ஸமூலமேவாபகர்ஷதீத்யுக்தத்வாத் ஸர்வைவ சிகித்ஸா கார்யத்வாரேண பஸ்திரேகைருபதிஷ்டஃ| அந்யத்ராபி சைவஂப்ராயோ நிர்தேஶஃ கத ஏவாசார்யைஃ| ததா ச முநிஃ (ச. சி. அ. ௨௯|௧௪௦) - "யாநீஹ கர்மாண்யுக்தாநி விஸர்பவிநிவத்தயே| ஏகதஸ்தாநி ஸர்வாணி ரக்தமோக்ஷணமேகதஃ||" இதி| 'சிகித்ஸார்த்தஂ' இத்யயஃ து பாடோ ந யுக்த ஏவ| அர்த்தஶப்தஸ்ய ஹி ஸமப்ரவிபாக ஏவ நபுஂஸகத்வம்| ந சாத்ர ஸமப்ரவிபாகோ கம்யதே| தஸ்மாந்நபுஂஸகத்வமத்ராந்யாய்யம்|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| ததா நிஜாகந்துவிகாரகாரி- ரக்தௌஷதத்வேந ஶிராவ்யதோऽபி||௮௭|| இதி ஶ்ரீ வைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஸ்திவிதிர்நாமைகோநவிஂதிதமோऽத்யாயஃ||௧௯||

ஸ௦-ந கேவலஂ பஸ்திஃ, யாவச்சிராவ்யதோऽபி சிகித்ஸார்த்தஃ ஸர்வா வா சிகித்ஸேத்யுபதிஷ்டஃ| குதஃ ? நிஜேத்யாதிநா| நிஜாஃ-வாதாதிஸமுத்தாஃ, ஆகந்தவோ-விஷவஹ்ந்யாதிஸமுத்தாஃ, நிஜாஶ்சாகந்தவஶ்ச தே ச தே விகாராஶ்ச நிஜாகந்துவிகாராஃ, தாந்கர்துஂ ஶீலஂ யஸ்ய தந்நிஜாகந்துவிகாரகாரி, தச்ச தத்ரக்தஂ ச நிஜாகந்துவிகாரகாரிரக்தஂ, தஸ்யௌஷதத்வேந| தத்ர விஸர்பவித்ரதிப்ரபதிரோகவிஶேஷோபஶமகரணாச்சிகித்ஸார்த்தஃ ஶிராவ்யத உபவிஷ்டஃ| ததா, அபரேऽதி யே ரோகாஃ ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷாத்யைரப்யுபக்ரமைரநுபஶாந்தாஃ, தேऽபி ஶிராவ்யதஸாத்யாஃ| அத ஏவ ஸர்வாऽபி சிகித்ஸா ஶிராவ்யத உக்த இதி| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே பஸ்திவிதிர்நாமைகோநவிஂஶோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௯||