19. bastividhiradhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

మలహరణార్థం పూర్వాధ్యాయ ఉక్తః| బస్తినాఽపి మలో నిర్హ్రియత ఇతి వమనవిరేచనవిధేరనంతరం బస్తివిధేరుపదేశో యుక్త ఇత్యాహ-

Adhikarana bastividhiradhyAyaH (2) · Śloka 2

మలహరణార్థం పూర్వాధ్యాయ ఉక్తః| బస్తినాఽపి మలో నిర్హ్రియత ఇతి వమనవిరేచనవిధేరనంతరం బస్తివిధేరుపదేశో యుక్త ఇత్యాహ - - - - అథాతో బస్తివిధిమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే|2|

స0-బస్తినా దీయత ఇత్ బస్తిః, తస్య విధిః| శేషం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం|

Adhikarana basterviShayaH, basteH sarvopakramashreShThatvam, bastibhedAH (1-2) · Śloka 2

వాతోల్బణేషు దోషేషు వాతే వా బస్తిరిష్యతే| ఉపక్రమాణాం సర్వేషాం సోఽగ్రణీస్త్రివిధస్తు సః||1|| నిరూహోఽన్వాసనం బస్తిరుత్తరః| |2|

స0-వాత ఉల్బణః-అధికో, యేషాం దోషాణాం తేషు బస్తిరిష్యతే| ఆచార్యైరితి శేషః| తత్ర వాతపిత్తే వాతశ్లేష్మణ్యథవా కేవలే వాయౌ బస్తిరిష్యతే| ఉపక్రమాణాం-చికిత్సితానాం, సర్వేషాం సః-బస్తిః, అగ్రణీః-ప్రధానతమః| స చ త్రిప్రకారః| తదేవ త్రైవిధ్యమాహ-నిరూహోఽన్వాసనం బస్తిరుత్తర ఇతి| గుదాదుత్తరేణ మార్గేణ మేఢ్రాదినా దీయత ఇత్యుత్తరబస్తిః|

Adhikarana nirUhasya visheShato viShayaH (2-3) · Śloka 3

తేన సాధయేత్| గుల్మానాహఖుడప్లీహశుద్ధాతీసారశూలినః||2|| జీర్ణజ్వరప్రతిశ్యాయశుక్రానిలమలగ్రహాన్| వర్ధ్మాశ్మరీరజోనాశాన్ దారుణాంశ్చానిలామయాన్||3||

స0-తేనేత్యనేన నిరూహః పరామృశ్యతే| కథమితి చేత్ ? బ్రూమః| "అనాస్థాప్యాస్తు" ఇత్యధీతే| తత్ర కే నిరూహ్యా ఇత్యాధిగతే సతి, అనిరూహ్యాః పునరిమే ఇతి వక్తుం యుజ్యతే| అపి చ, "ఆస్థాప్యా ఏవ చాన్వాస్యాః" ఇతి పఠతి| కే ఆస్థాప్యా ఇతి నాధిగమ్యేత యదీహ నిరూహో న పరామృశ్యేత| తస్మాత్తేనేత్యనేన నిరూహస్య గ్రహణం న్యాయ్యం| తేన-నిరూహేణ, గుల్మాదీంస్తథా జీర్ణజ్వరాదీన్ కృచ్ఛ్రాన్ వాతరోగాశ్చం సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| గుల్మాదీనాం శూలాంతానాం ద్వంద్వేనీ కార్యౌ| శుక్రాదీనాం గ్రహేణ సంబంధః| శుక్రగ్రహో-రేతోవిబంధః| అనిలగ్రహో-వాయోరసంచారః| మలగ్రహో-మూత్రవిశోర్విబంధః| రజోనాశః-స్త్రియాః పుష్పవినాశః|

Adhikarana aniruhyAH (4-6) · Śloka 6

అనాస్థాప్యాస్త్వతిస్నిగ్ధః క్షతోరస్కో భృశం కృశః| ఆమాతిసారీ వమిమాన్ సంశుద్ధో దత్తనావనః||4|| శ్వాసకాసప్రసేకార్శోహిధ్మాధ్మానాల్పవహ్నయః| శూనపాయుః కృతహారో బద్ధచ్ఛిద్రోదకోదరీ||5|| కుష్ఠీ చ మధుమేహీ చ మాసాన్ సప్త చ గర్భిణీ| |6|

స0-అతిస్నిగ్ధాదయః సప్తమమాసగర్భిణ్యంతా అనాస్థాప్యాః-అనిరూహ్యాః| వమిమాన్-ప్రసక్తచ్ఛర్దిః| బద్ధాదీనాముదరేణ సంబంధః| తత ఇనిర్మత్వర్థీయః| శుద్ధాతిసారిణ ఆస్థాప్యా ఇత్యనేనైవామాతిసారిణోఽనాస్థాప్యత్వే లబ్ధే పునర్వచనం నియమార్థం, తేనామాతిసారిణో న కథంచిదాస్థాప్యా ఇతి| తత్రాతిస్నిగ్ధస్య దోషానుత్క్లేశ్య నిరూహః శ్వయథుముదరం చ జనయేత్| క్షతోరస్కకృశయోః క్షోభవ్యాపన్నం శరీరమాశు పీడయేత్| ఆమాతిసారిణో దోషస్య సమ్యగనిర్హరణాద్దేహస్య క్షోభాదతిపీడాం కుర్యాత్| ప్రసక్తచ్ఛర్దిషో దోషోత్క్లేశో నిరూహమూర్ధ్వం నయేత్| కృతవమనవిరేకయోస్తు రిక్తం దేహం క్షతం క్షార ఇవ దహేత్| కృతనస్యస్య వివృతోర్ధ్వస్రోతస్తయా విభ్రంశం కుర్యాత్| శ్వాసాదీనాముత్క్లిష్టదోషత్వాన్నిరూహ ఊర్ధ్వం వ్రజేత్| అర్శఃప్రభృతీనాం భృశతరమాధ్మానం మృత్యుర్త్వా స్యాత్| అల్పాగ్న్యాదీనాం స్తంభజాడ్యాదీనావహేత్| గర్భిణ్యాః పూర్వోక్తా ఏవ దోషాః|

Adhikarana anuvAsanasya visheShato viShayAH (6-7) · Śloka 7

| ఆస్థాప్యా ఏవ చాన్వాస్యా విశేషాదతివహ్నయః||6|| రూక్షాః కేవలవాతార్తాః| |7|

స0-య ఏవాస్థాప్యాస్త ఏవానువాస్యాః| ఆంపూర్వాత్తిష్ఠతేర్ణిజంతాదనుపూర్వాచ్చ వసతేరర్హార్థే ణ్యత్| విశేషేణాతివహ్న్యాదయోఽనువాస్యాః|

Adhikarana nAnuvAsyAH (7-9) · Śloka 9

నానువాస్యాస్త ఏవ చ| యేఽనాస్థాప్యాస్తథా పాండుకామలామేహపీనసాః||7|| నిరన్నప్లీహవిడ్భేదిగురుకోష్ఠకఫోదరాః| అభిష్యందిభృశస్థూలకృమికోష్ఠాఢ్యమారుతాః||8|| పీతే విషే గరేఽపచ్యాం శ్లీపదీ గలగండవాన్| |9|

స0-త ఏవ చేతి యేఽనాస్థాప్యాః-అనిరూహ్యాః, తే చాపి నానువాస్యాః| తథా, పాండ్వాదయో నానువాసనార్హాః| ఏతేషాం హి దోషానుత్క్లేశ్య స్నేహబస్తిరుదరం జనయేత్| నిరన్నస్యానువాసనాత్ స్నేహవిపత్తిః| తథా చోక్తం ఖరనాదేన-"అభుక్తదత్తస్య తథా స్నేహబస్తిర్విపద్యతే|" ఇతి| ప్లీహాదీనాం స్తంభజాడ్యాదీనావహేత్| కృమికోష్ఠస్యానువాసనాదయః పూర్వమనిర్హృతైః కృమిభిరథవాఽతిబహుత్వాద్దోషాపనిఃసరణేన హృదయమతికర్షద్భిశ్చ్ఛర్దిం కుర్యుః| ఆఢ్యమారుతస్య సమ్యగ్దోషానిర్హరణాదామయవృద్ధిః| పీతే విషే గరే చ నానువాస్యా ఇతి యోజ్యం| అపచీ-ఉత్తరే (అ. 29|25) వక్ష్యమాణా| శ్లీపదీతీనిః, గలగండవానితి మతుప్| అపచ్యాదయో నానువాస్యా ఇతి| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 28) - "అభుక్తే రిక్తకోష్ఠస్య ప్రయుక్తమనువాసనం| సరదూరగసూక్ష్మత్వైః క్షిప్రమూర్ధ్వం ప్రపద్యతే|| తేన వాయోర్జయో న స్యాద్వాతధామన్యతిష్ఠతా| కాయాగ్నేరాశు నాశశ్చ విశేషాదనిర్వర్తినా|| స్నేహః సద్యోఽశితాహారరుద్ధే త్వామాశయేఽనిలం| పక్వస్థం హంతి పక్వస్థశ్చ్యవతే చాన్నపాకతః|| నిరూహశ్చ సమీరశ్చ తీక్ష్ణవేగావుభావపి| తావన్నమూర్చ్ఛితౌ తీక్ష్ణావధోఽన్నన సహాగతౌ|| ఊర్ధ్వం వా శకృతా సార్ద్ధం సంస్థితౌ కోష్ఠ ఏవ వా| సమలాహారవిష్టబ్ధౌ హరేతామాశు జీవితం|| భుక్తవాననువాస్యోఽస్మాన్న నిరూహ్యోఽత్ర భుక్తవాన్|" ఇతి|

Adhikarana nirUhAnvAsanayantrasya lakShaNam (9-10) · Śloka 10

| నిరూహాన్వాసనయోర్యంత్రస్య లక్షణమాహ - ] - - - | తయోస్తు నేత్రం హేమాదిధాతుదార్వస్థివేణుజం||9|| గోపుచ్ఛాకారమచ్ఛిద్రం శ్లక్ష్ణర్జు గులికాముఖం| |10|

స0-తయోః-నిరూహాన్వాసనయోర్నేత్రం భవతి| నీయతే-ప్రాప్యతే స్నేహకల్కాద్యపానమితి నేత్రం| నేత్రేతి "దామ్నీశస" ఇతి ణేః ష్ట్రన్ఽఽప్రత్యయః| కింభూతం నేత్రం ? హేమాదీతి| ఆదిశబ్దః ప్రకారే| తేన రూప్యరీతికాయఃకాంస్యత్రపుసీసాదయో గృహ్యంతే| హేమాదయశ్చ తే ధాతవశ్చేతి కర్మధారయః| దారు-శింశిపాదికాష్ఠం, అస్థి-గజాదేః, వేణుః-వంశః, ఏతేషాం ద్వంద్వః| ఏభ్యో జాతం తయోః-నిరూహాన్వాసనయోః, నేత్రం భవతి| కింభూతం ? గోపుచ్ఛాకారం, గోపుచ్ఛ ఇవాకారో యస్య తత్| తథా, అచ్ఛిద్రం-నిర్వివరం| తథా, శ్లక్ష్ణం-కోమలం| తథా, ఋజు-అవక్రం| గులికాసదృశమతీక్ష్ణాగ్రం ముఖం యస్య తదేవం|

Adhikarana yantrapramANam (10-12) · Śloka 12

అథాస్య ప్రమాణమాహ - - - - | ఊనేఽబ్దే పంచ, పూర్ణేఽస్మిన్నాసప్తభ్యోఽంగులాని షట్||10|| సప్తమే సప్త, తాన్యష్టౌ ద్వాదశే, షోడశే నవ| ద్వాదశైవ పరం వింశాద్వీక్ష్య వర్షాంతరేషు చ||11|| వయోబలశరీరాణి ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| |12|

స0-షణ్మాసే బాలేఽధికే వా అపూర్ణవర్షే నేత్రస్య పంచాంగులాని| ఆతురాంగులప్రమాణమితి గమ్యతే| దైర్ఘ్యేణ చేత్యేతదప్యనుక్తం గమ్యతే| వక్ష్యతి హి (శ్లో. 12) - "స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేన" ఇతి| ఆసప్తభ్యః-సప్తవర్షాణి మర్యాదీకృత్య, షడంగులాని ప్రమాణం| ఆఙత్ర మర్యాదాయాం, నాభివిధౌ| తేన షడ్వర్షే బాలే షడంగులాని నేత్రం| అన్యథా సప్తవర్షస్యాపి షడేవేతి ప్రాప్నోతి| వక్ష్యతి తు-"సప్తమే సప్త" ఇతి| ఏవం చ పూర్వాపరం వ్యాహతం స్యాత్| తస్మాన్మర్యాదాయామాఙిత్యేవేహి| సప్తమే వర్షే సప్తాంగులాని| ద్వాదశే వత్సరే తాని-అంగులాన్యష్టౌ నేత్రం| ద్వాదశానాం పూరణ ఇతి " తస్య పూరణే డట్" ఇతి డట్| ఏవం షోడశ ఇత్యత్ర| షోడశే సంవత్సరే నవాంగులాని నేత్రం| వింశాద్వత్సరాదూర్ధ్వమేకవింశప్రభృతివర్షేషు ద్వాదశాంగులాని నేత్రం| నాతోఽప్యధికానీత్యేవశబ్దార్థః| వింశతిశబ్దాత్ పూరణే డటి తివింశతోర్డితీతి తిలోపాద్వింశశబ్దః| వర్షాంతరేషు-అంతరాలస్థితేషు వర్షేషు నవమదశమాదిషు, వీక్ష్య-పర్యాలోచ్య, నేత్రస్య ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| చశబ్దో భిన్నక్రమః| న కేవలం వర్షాంతరేషు ప్రమాణమభివర్ద్ధయేత్| యావద్వయోబలాదీని చ నిరూప్య ప్రమాణం వృద్ధిం నయేత్|

Adhikarana yantrasthaulyam (12) · Śloka 12

| స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేనాగ్రే కనిష్ఠయా||12||

స0-స్థౌల్యేన-పరిణాహేన, స్వాంగుష్ఠేన తుల్యం మూలే నేత్రం| తథా, అగ్రం-ప్రాంతః, తస్మిన్ కనిష్ఠయాఽంగుల్యా సమం నేత్రం స్యాత్| ఖరనాదేఽప్యుక్తం-"బస్తినేత్రమృజు శ్లక్ష్ణం సువృత్తం గులికాముఖం| భవేద్గోపుచ్ఛసంస్థానం సుప్రవాహం త్రికర్ణికం|| యా త్రిభాగప్రణయనే మర్యాదా కర్ణికా భవేత్| ద్వే కర్ణికే చోపరిష్టాద్బస్త్యాధారే యథాంతరే|| స్వాంగుష్ఠకపరీణాహం మూలం నేత్రస్య శస్యతే| మధ్యం త్వనామికాతుల్యమగ్నం తుల్యకనిష్ఠికం|| స్వేనాంగులిప్రమాణేన దైర్ఘ్యం స్యాద్ద్వాదశాంగులం| కర్కంధుప్రంవహం ఛిద్రం శ్రేష్ఠమన్యద్యథావయః|| వింశద్వాదశషడ్వర్షే ద్వాదశాష్టషడంగులం| కర్కంధుకసతీనాగ్రముద్గఛిద్రవహం స్మృతం||" ఇత్యాది| మునిరప్యవోచత్ (చ. సి. అ. 3|6) - "షడ్ద్వాదశాష్టాంగులసమ్మితాని షడ్వింశతిద్వాదశవర్షజానాం| స్యుర్ముద్గకర్కంధుసతీనవాహిచ్ఛిద్రాణి వర్త్యా పిహితాని చైవ|| యథావయోఽంగుష్ఠకనిష్ఠికాభ్యాం మూలాగ్రయోః స్యుః పరిణాహవంతి|" ఇతి|

Adhikarana yantracchidrapramANam (13-14) · Śloka 14

అధునా ఛిద్రద్వారేణ నేత్రస్థౌల్యప్రమాణమధికమపి దర్శయన్నాహ - - - - పూర్ణేఽబ్దేఽంగులమాదాయ తదర్ద్ధార్ద్ధప్రవర్ద్ధితం| త్ర్యంగులం పరమం ఛిద్రం మూలేఽగ్రే వహతే తు యత్||13|| ముద్గం మాషం కలాయం చ క్లిన్నం కర్కంధుకం క్రమాత్| |14|

స0-వర్షే పూర్ణే సత్యంగులమాదాయ స్వాంగులాత్ప్రభృతి క్రమేణ త్ర్యంగులం ఛిద్రం మూలే నేత్రస్య భవతి| కింభూతం ఛిద్రం ? అర్ద్ధస్యార్ద్ధమర్ద్ధార్ద్ధం| తస్య-అంగులస్యార్ద్ధార్ద్ధం తదర్ద్ధార్ద్ధం, తేన ప్రవర్ద్ధితం| తత్ర ప్రథమే వర్షేఽంగులమాత్రం ఛిద్రం, యావద్వర్షాణి షట్| సప్తమే వర్షే సపాదమంగులం, యావదేకాదశ వర్షాణి| ద్వాదశే వర్షే సార్ద్ధమంగులం, యావత్షోడశ వర్షాణి| షోడశవర్షస్య తు పాదోనమంగులద్వయం| సప్తదశే వర్షేఽంగులద్వయం| అష్టాదశే వర్షే సపాదమంగులద్వయం| ఏకోనవింశతివర్షస్య సార్ద్ధమంగులద్వయం| వింశతివర్షస్య పాదోనమంగులత్రయం| ఏకవింశతివర్షస్య త్ర్యంగులం ఛిద్రమితి క్రమో వేద్యః| పరమమిత్యనేనైతద్గమయతి,-పరమం-ఉత్కర్షమాశ్రిత్యేదం మూలచ్ఛిద్రం| మధ్యమం తు మూలచ్ఛిద్రం "స్వాంగుష్ఠేన" ఇత్యనేనోక్తం| ఊనవర్షస్య త్వర్ద్ధాంగులం ఛిద్రమేతదపేక్షయా కల్ప్యం| అగ్రే తు ఛిద్రం తద్భవతి యన్ముద్గాది వహతి| తత్ర వార్షికస్య ముద్గవాహి, యావత్షడ్వర్షం| సప్తవర్షస్య మాషవాహి, యావదేకాదశోఽబ్దః| ద్వాదశవర్షస్య కలాయవాహి, షోడశవర్షస్య క్లిన్నకలాయవాహి, ఏకవింశతివర్షస్య కర్కంధువాహి, ఇతి క్రమాద్వయఃప్రమాణం| ఊనవర్షస్య చ న ముద్గవాహి కల్ప్యం| అగ్రచ్ఛిద్రప్రమాణం చైతత్ "అగ్రే కనిష్ఠయా" ఇత్యత్రాపి సంగచ్ఛత ఏవ| దైర్ఘ్యప్రమాణం చాత్ర పక్షే పూర్వమేవ యోజ్యం| "స్వాంగుష్ఠేన సమం మూలే స్థౌల్యేన" ఇత్యనేన (ఇత్యత్ర) ఛిద్రప్రమాణం స్వమత్యా భిషజా ప్రకల్ప్యం| తథా, "త్ర్యంగులం పరమం ఛిద్రం" ఇత్యత్ర చ స్థౌల్యప్రమాణం స్వధియైవ నిరూప్యం| తంత్రకృతా తు గ్రంథగౌరవభయాదుక్తప్రాయత్వాచ్చేహ నోక్తం|

Adhikarana yantraprAnte karNikAsthApanam, yantrAgracchidraM vartyA pidheyam, karNikAdvayamadhye dvya~ggulamantaram (14-15) · Śloka 15

| మూలాచ్ఛిద్రప్రమాణేన ప్రాంతే ఘటితకర్ణికం||14|| వర్త్యాఽగ్రే పిహితం, మూలే యథాస్వం హ్యంగులాంతరం| కర్ణికాద్వితయం నేత్రే కుర్యాత్|15|

స0-మూలే యచ్ఛిద్రముక్తం తత్ప్రమాణేన ప్రాంతే ఘటితా-సంపాదితా, కర్ణికా-ఛత్రాకారా గుదాధికాంతఃప్రవేశరోధినీ, యస్మింస్తదేవం| తథా, వర్త్యా-దశాదికృతయా, ప్రాంతే (అగ్రే) పిహితం-స్థగితం| యథాస్వం-ఊనవర్షాదికస్య తదంగులప్రమాణేన, ద్వ్యంగులాంతరం కర్ణికాయుగలం మూలప్రదేశే నేత్రే విదధీత బస్తిపుటయోజనార్థం|

Adhikarana karNikAdvaye bastibandhanam (15-17) · Śloka 17

అత ఏవాహ - - - - | తత్ర చ యోజయేత్||15|| అజావిమహిషాదీనాం బస్తిం సుమృదితం దృఢం| కషాయరక్తం నిశ్ఛిద్రగ్రంథిగంధశిరం తనుం||16|| గ్రథితం సాధు సూత్రేణ సుఖసంస్థాప్యభేషజం| |17|

స0-తస్మింశ్చ కర్ణికాద్వితయేఽజాదీనాం బస్తిం యోజయేత్| ఆదిశబ్దేన గోహరిణవరాహాణాం గ్రహణం| అజాదీనామిత్యేవం నిర్దేశేఽప్యవిమహిషగ్రహణే లబ్ధే సాక్షాదేతయోర్గ్రహణమన్యజేభ్యో బస్తిభ్య ఏతద్బస్తేర్యోగ్యతరత్వప్రతిపాదనార్థం| కింభూతం బస్తిం ? సుమృదితం,-సస్నేహం ముహుః సుష్ఠు మర్దితం| తథా, దృఢం| తథా కషాయేణ-హరీతక్యాదినా, రక్తం| తథా, ఛిద్రం చ గ్రంథిశ్చ గంధశ్చ శిరశ్చ, తాః నిర్గతాః-న సంతి, యస్య తన్నిశ్ఛిద్రగ్రంథిగంధశిరం| తథా, తనుం-న స్థూలం| తథా, సాధు-సమ్యక్, సూత్రేణ గ్రథితం-బద్ధం| తథా, సుఖేన-అకృచ్ఛ్రేణ, సంస్థాపనీయమౌషధం యత్ర తదేవం|

Adhikarana tadalAbhe caritArthatA (17) · Śloka 17

| బస్త్యభావేఽంకపాదం వాన్యసేద్వాసోఽథవా ఘనం||17||

స0-బస్తేరభావే సతి, అంకపాదం వా-చరణాద్యవయవవిశేషం వా, న్యసేత్-నేత్రే యోజయేత్| అథవా, వస్త్రం ఘనం న్యసేత్|

Adhikarana nirUhauShadhamAtrA (18-19) · Śloka 19

నిరూహమాత్రా ప్రథమే ప్రకుంచో వత్సరే పరం| ప్రకుంచవృద్ధిః ప్రత్యబ్దం యావత్షట్ప్రసృతాస్తతః||18|| ప్రసృతం వర్ద్ధయేదూర్ధ్వం ద్వాదశాష్టాదశస్య తు| ఆసప్తతేరిదం మానం, దశైవ ప్రసృతాః పరం||19||

స0-నిరూహస్య మాత్రా ప్రథమే వర్షే కషాయస్నేహసహితస్య ప్రకుంచః-పలప్రమాణం| షణ్మాసాదౌ త్వేతదనుసారేణార్ధపలాది కల్ప్యం| వర్షాత్పరం ప్రకుఞ్హ్చేన వృద్ధిః ప్రతిసంవత్సరం కార్యా, యావత్ షట్ప్రసృతాః-ద్వాదశ పలాని| తత ఊర్ధ్వం ప్రసృతం వర్ద్ధయేత్| ప్రత్యబ్దమిత్యనువర్తతే| తతో ద్వాదశవర్షస్యైవం ద్వాదశ పలాని| అనంతరం త్రయోదశవర్షాదిషు ప్రతివర్షం పలద్వయం నిరూహమాత్రాయా వర్ద్ధయితవ్యం క్రమేణైవ యావత్సప్తదశవర్షాణి| అష్టాదశవర్షస్య తు ద్వాదశ ప్రసృతాః-చతుర్వింశతిపలాని| ఇదం-ఏతత్, మానం-ప్రమాణం, సప్తతివర్షాణి యావత్| పరం-సప్తతేరూర్ధ్వం, దశైవ ప్రసృతా మానం, నాధికం|

Adhikarana anuvAsanauShadhamAtrA (20) · Śloka 20

ఏవం సాంవత్సరీకాదారభ్య యావద్వర్షశతికస్తావన్నిరూహమాత్రామభిధాయ, అనువాసనమాత్రామధికృత్యాహ - - - - యథాయథం నిరూహస్య పాదో మాత్రాఽనువాసనే| |20|

స0-యథాయథం-యథాస్వం వార్షికస్యైకవింశతివత్సరాదేర్వా, నిరూహస్య పాదః-చతుర్భాగమాత్రః, అనువాసనే-అనువాసనవిషయే, మాత్రా| యస్య పలం నిరూహస్తస్య కర్షప్రమాణమనువాసనమిత్యర్థః| ఏవం సర్వత్ర కల్ప్యం|

Adhikarana nirUhyasyAnuvAsanam, anuvAsanakAlaH, anuvasanIyasya pUrvakartavyam (20-24) · Śloka 24

| ఆస్థాప్యం స్నేహితం స్విన్నం శుద్ధం లబ్ధబలం పునః||20|| అన్వాసనార్హం విజ్ఞాయ పూర్వమేవానువాసయేత్| శీతే వసంతే చ దివా రాత్రౌ కేచిత్తతోఽన్యదా||21|| అభ్యక్తస్నాతముచితాత్పాదహీనం హితం లఘు| అస్నిగ్ధరూక్షమశితం సానుపానం ద్రవాది చ||22|| కృతచంక్రమణం ముక్తవిణ్మూత్రం శయనే సుఖే| నాత్యుచ్ఛ్రితే న చోచ్ఛీర్షే సంవిష్టం వామపార్శ్వతః||23|| సంకోచ్య దక్షిణం సక్థి ప్రసార్య చ తతోఽపరం| |24|

స0-ఆస్థాప్యం-నిరూహణార్హం, స్నిగ్ధం, తథా స్విన్నం, తథా శుద్ధం-ఊర్ధ్వాధః, తథా భూయోఽపి లబ్ధబలం, తథాఽనువాసనయోగ్యం, విదిత్వా పూర్వమేవ నిరూహాదనువాసయేత్| శీతే-హేమంతశిశిరయోః ఋత్వోః, తథా వసంతే, దివాఽనువాసయేత్| అన్యదా-శీతాద్వసంతాచ్చాన్యస్మిన్ గ్రీష్మప్రావృట్శరదాఖ్యే ఋతౌ, రాత్రావనువాసయేత్| కేచిదితి భిన్నక్రమః, తతోఽన్యదేత్యతోఽనంతరం ద్రష్టవ్యం| ఇతి కేచిత్ "ఆహుః" ఇతి వాక్యశేషః| ధాన్వంతరాస్తు సర్వథైవ రాత్రావనువాసనం నేచ్ఛంతి| ధన్వంతరిమతమేవోరరీకృత్య సంగ్రహేఽధిజగే (సూ. అ. 28)- "న రాత్రౌ ప్రణయేద్బస్తిం దోషోత్క్లేశో హి రాత్రిజః| స్నేహవీర్యయుతః కుర్యాదాధ్మానం గౌరవం జ్వరం||" ఇతి| తదేతద్దేశాంతరాదివశాత్ ప్రమాణయితవ్యం| కింభూతం నరం ? అభ్యక్తస్నాతం,-పూర్వమభ్యక్తః పశ్చాత్స్నాతః, తం| పూర్వకాలేతి సమాసః| ఉచితాత్పాదహీనం-యేన యద్భోజనమభ్యస్తం తస్మాచ్చతుర్థభాగహీనమశితం| తథా, హితం-లఘుగుణయుక్తం| తథా, కించిత్ స్నిగ్ధరూక్షం| తథా, సానుపానం ద్రవాది చ| ఆదిశబ్దేన ద్రవోష్ణమనభిష్యందీత్యాదివిశిష్టం భుక్తవంతమితి గమయతి| ఉక్తం చ సంగ్రహే (సూ. అ. 28)- "అతిస్నిగ్ధాశినో హ్యుభయమార్గసంసర్గాత్ స్నేహో మదమూర్చ్ఛాగ్నిసాదహృల్లాసాదీన్ జనయతి| రూక్షాశినో విష్టంభం బలవర్ణహానిం చ| అల్పమాత్రద్రవాశినో విసృష్టవిణ్మూత్రస్య చానావృతో న తదావరణాద్వ్యాపదం|" ఇతి| కింభూతం ? కృతచంక్రమణం-విహితగమనమాత్రం| తథా, వ్యక్తమూత్రపురీషం| తథా, శయనే-శయనీయే, సుఖావహే సంవిష్టం-స్థితం| కింభూతే ? నాత్యుచ్ఛ్రితే,-నాత్యున్నతే, న చోచ్ఛీర్షే-న చోన్నతశిరోధరే| కథం సంవిష్టం ? వామపార్శ్వతః,-వామపార్శ్వేన| సంకోచ్య దక్షిణం సక్థి వామసక్థ్న ఉపరీతి వృద్ధవైద్యాః| తతో-దక్షిణసక్థ్నః, అపరం-వామం సక్థి, ప్రసార్య| సంగ్రహే చోక్తం (సూ. అ. 28) - "శయనే నాత్యుచ్ఛ్రితే స్వాస్తృత ఈషదున్నతపాదదేశే వామపార్శ్వేన ప్రాక్ఽఽశిరసం సంవేశయేత్|" ఇతి|

Adhikarana anuvAsane vaidyakRutyam (24-26) · Śloka 26

| అథాస్య నేత్రం ప్రణయేత్స్నిగ్ధే స్నిగ్ధముఖం గుదే||24|| ఉచ్ఛ్వాస్య బస్తేర్వదనే బద్ధే హస్తమకంపయన్| పృష్ఠవంశం ప్రతి తతో నాతిద్రుతవిలంబితం||25|| నాతివేగం న వా మందం సకృదేవ ప్రపీడయేత్| సావశేషం చ కుర్వీత వాయుః శేషే హి తిష్ఠతి||26||

స0-అస్య-ఏవంభూతావస్థస్యాతురస్య, గుదే స్నిగ్ధే ఘృతేన కృతే నేత్రం [ స్నిగ్ధప్రాంతం ప్రణయేత్| ] బస్తేర్వదన ఉచ్ఛ్వాస్య-వాతం నిఃసార్య, బద్ధే సతి, నాతిశీఘ్రం, నాతివిలంబితం, నాతివేగేన, న చ మందం కృత్వా, తథా పృష్ఠవంశాభిముఖమేకవారమేవ నేత్రం ప్రపీడయేత్| కథం ప్రపీడయేత్ ? హస్తమకంపయన్| అతిద్రుతాదిపీడనదోషా బస్తివ్యాపత్సిద్ధౌ (హృ. క. అ. 5) వక్ష్యమాణాః| సావశేషం చ స్నేహం కుర్వీత| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-యస్మాత్ శేషే స్నేహే వాయుస్తిష్ఠతి|

Adhikarana vaidyakRutyasya phalam, shIghranivRuttau punaranuvAsanam (27-29) · Śloka 29

దత్తే తూత్తానదేహస్య పాణినా తాడయేత్స్ఫిజౌ| తత్పార్ష్ణిభ్యాం తథా శయ్యాం పాదతశ్చ త్రిరుత్క్షిపేత్||27|| తతః ప్రసారితాఙ్హ్గస్య సోపధానస్య పార్ష్ణికే| ఆహన్యాన్ముష్టినాఽఙ్హ్గం చ స్నేహేనాభ్యజ్య మర్దయేత్||28|| వేదనార్తమితి స్నేహో న హి శీఘ్రం నివర్తతే| యోజ్యః శీఘ్రం నివృత్తేఽన్యః స్నేహోఽతిష్ఠన్నకార్యకృత్||29||

స0-దత్తే చ బస్తిస్నేహే సతి, ఉత్తానగాత్రస్య తు తస్య స్ఫిజౌ హస్తేనాహన్యాత్| తథా-తేనైవ ప్రకారేణ, తత్పార్ష్ణిభ్యాం స్ఫిజౌ తాడయేత్| శయ్యాం-ఖట్వాం చ, పాదతః-చరణదేశాత్, త్రీన్ వారానుత్క్షిపేత్, న తు మూర్ధతః| తతః-శయ్యోత్క్షేపాదనంతరం, ప్రసారితశరీరస్య దత్తగండుకస్య పార్ష్ణికే-పార్ష్ణీ, మృష్ట్యాఽఽహన్యాత్| అంగం-శరీరం చ, స్నేహేన-తైలాదినా, అభ్యజ్య మర్దయేత్| కిమేవం క్రియతే ? ఇత్యాహ-అంగం వేదనార్తం-పీడాతురం, ఇతి-హేతోర్యస్మాదాశు స్నేహో న నివర్తతే| శీఘ్రమపయాతే చ స్నేహే సత్యపరః స్నేహో దేయః| కస్మాదేవం విధీయతే ? ఇత్యాహ-స్నేహః శరీరాభ్యంతరేఽతిష్ఠన్ నైవ కార్యకృత్-న స్నేహనే సమర్థ ఇత్యర్థః|

Adhikarana mandAgnimanAgatasnehaM ca sAyaM na bhojayet (30) · Śloka 30

దీప్తాగ్నిం త్వాగతస్నేహం సాయాస్నే భోజయేల్లఘు| |30|

స0-దీప్తాగ్నిం తు పురుషం నివృత్తస్నేహం సంతం [ సాయాహ్నే ] లఘు-మాత్రయా స్వభావతశ్చ, ఆశయేత్|

Adhikarana anuvAsanasya nivRuttikAlaH, anivRuttau upekShA pratIkArashca (30-31) · Śloka 31

| నివృత్తికాలః పరమస్త్రయో యామాస్తతః పరం||30|| అహోరాత్రముపేక్షేత, పరతః ఫలవర్తిభిః| తీక్ష్ణైర్వా బస్తిభిః కుర్యాద్యత్నం స్నేహనివృత్తయే||31||

స0-స్నేహస్య త్రయః ప్రహరాః పరో నివృత్తికాలః| తతః-ప్రహరత్రయాత్ పరతో, రాత్రిందివముపేక్షేత-న తదాకృష్టౌ యత్నం కుర్యాత్| పరతః-అహోరాత్రాత్, ఫలవర్తిభిః-అర్శశ్చికిత్సితోక్తాభిః, అథవా తీక్ష్ణైర్బస్తికల్పోక్తైర్బస్తిభిః స్నేహాగమనార్థం యతేత|

Adhikarana pratIkArasyApavAdaH, snehasheShapAkArthamauShadham (32-33) · Śloka 33

అతిరౌక్ష్యాదనాగచ్ఛన్న చేజ్జాడ్యాదిదోషకృత్| ఉపేక్షేతైవ హి తతోఽధ్యుషితశ్చ నిశాం పిబేత్||32|| ప్రాతర్నాగరధాన్యాంభః కోష్ణం, కేవలమేవ వా| |33|

స0-అతిరౌక్ష్యాదనాగచ్ఛన్ స్నేహో యది జాడ్యాగ్నిసాదాదిదోషాన్న విధత్తే, తత ఉపేక్షేతైవ-న తన్నిష్కాసనే యతేతేత్యర్థః| అధ్యుషితో రాత్రిం యది స్నేహస్తతః పరిణతత్వాత్ రసాదిధాతుసమతాం గతః ప్రాతః-ప్రభాతే, శుంఠీధాన్యకాంబు కదుష్ణం పిబేత్| కేవలమేవ వా-నగరధాన్యకరహితం, కోష్ణం జలం పిబేత్|

Adhikarana punaranuvAsanasya kAlaH (33-34) · Śloka 34

| అన్వాసయేత్తృతీయేఽహ్ని పంచమే వా పునశ్చ తం||33|| యథా వా స్నేహపక్తిః స్యాదతోఽత్యుల్బణమారుతాన్| వ్యాయామనిత్యాన్ దీప్తాగ్నీన్ రూక్షాంశ్చ ప్రతివాసరం||34||

స0-తమాతురం భూయస్తృతీయే దివసే పంచమే వాఽనువాసయేత్| అథవా యథా స్నేహపాకో భవేదిత్యగ్న్యపేక్షయా సప్తరాత్రేఽధికే న్యూనే వా త్రిరాత్రే వా యథాయోగమనువాసయేత్| అతః-అస్మాదేవ హేతోః, అధికపవనాన్ వ్యాయామశీలాన్ పటుతరదహనాన్ రూక్షాంశ్చ పురుషాన్ ప్రత్యహమనువాసయేత్|

Adhikarana anuvasanAnantaraM nirUhaH, anuvAsanaM vinaiva niruhaH (35) · Śloka 35

ఇతి స్నేహైస్త్రిచతురైః స్నిగ్ధే స్రోతోవిశుద్ధయే| నిరూహం శోధనం యుంజ్యాదస్నిగ్ధే స్నేహనం తనోః||35||

స0-ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, స్నేహైస్త్రిభిశ్చతుర్భిర్వా స్నిగ్ధే సతి స్రోతోవిశోధనార్థం నిరూహం శోధనం ప్రయోజయేత్| అస్నిగ్ధే సతి తనోః-శరీరస్య, స్నేహనం ప్రయోజయేత్| త్రయో వా చత్వారో వా త్రిచతురాః| సంఖ్యయావ్యయేతి సమాసః| చతురోఽచ్ప్రకరణే త్ర్యుపాభ్యాముపసంఖ్యానమిత్యచ్ సమాసాంతః|

Adhikarana nirUhavidhiH (36-38) · Śloka 38

పంచమేఽథ తృతీయే వా దివసే సాధకే శుభే| మధ్యాహ్నే కించిదావృత్తే ప్రయుక్తే బలిమంగలే||36|| అభ్యక్తస్వేదితోత్సృష్టమలం నాతిబుభుక్షితం| అవేక్ష్య పురుషం దోషభేషజాదీని చాదరాత్||37|| బస్తిం ప్రకల్పయేద్వైద్యస్తద్విద్యైర్బహుభిః సహ| |38|

స0-అథ-అనువాసనాదనంతరం, పంచమే తృతీయే వా వాసరే మధ్యాహ్నే కించిత్-మనాక్, ఆవృత్తే-అతిక్రాంతే, తథా బలిమంగలే విహితే సతి, పురుషం కృతాభ్యక్తస్వేదితం త్యక్తమలం కించిద్బుభుక్షితం తథా ప్రకృత్యాదిభిర్జ్ఞాత్వా దోషాదీని విదిత్వా| ఆదిశబ్దేన సాత్మ్యబలాదిపరిగ్రహః| ఇత్యేవం సర్వమవగమ్య వైద్యో బస్తిం ప్రకల్పయేత్| నను, "దూష్యం దేశం" (హృ. సూ. అ. 12|67) ఇత్యాదినా సర్వముక్తమేవైతత్| తత్కిమనేన ? ఇతి| బ్రూమః| నిరూహమపి సాపాయం పశ్యతేతదాచార్యేణ పునరుక్తం| దూష్యదేశాదిమహతా యత్నేనాలోచనీయమితి ప్రతిపాదనార్థం| "నిరూహమాత్రా ప్రథమే" ఇత్యాది చ సర్వమత్రాలోచ్యం| కథం ప్రకల్పయేత్ ? ఇత్యాహ-తద్విద్యైః-వైద్యకశాశ్త్రజ్ఞైర్బహుభిః సహ-సార్ద్ధం|

Adhikarana nirUhadravyANAM mAtrA (38-41) · Śloka 41

అథ నిరూహకల్పనామాహ - - - - | క్వాథయేద్వింశతిపలం ద్రవ్యస్యాష్టౌ ఫలాని చ||38|| తతః క్వాథాచ్చతుర్థాంశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| పిత్తే స్వస్థే చ షష్ఠాంశమష్టమాంశం కఫేఽధికే||39|| సర్వత్ర చాష్టమం భాగం కల్కాద్భవతి వా యథా| నాస్యచ్ఛసాంద్రతా బస్తేః పలమాత్రం గుడస్య చ||40|| మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా| |41|

స0-ద్రవ్యస్య-బస్తికల్పోక్తస్య, నిరూహకల్పనార్థం వింశతిపలాని, తథాఽష్టౌ ఫలాని-మదనఫలాని, సామాన్యపరిభాషయా షోడశగుణం జలం దత్త్వా క్వాథయేత్| చతుర్భాగావశేషశ్చ గ్రాహ్యః| తతః-తస్మాదేవంకృతాత్, క్వాథాచ్చతుర్థాంశం స్నేహం వాతే ప్రకల్పయేత్| ద్వాదశప్రసృతో హి నిరూహః| తత్ర స్నేహం షట్పలికం కల్పయేదిత్యర్థః| పిత్తేఽధికే స్వస్థే చ పురుషే షష్ఠాంశం స్నేహం-చతుష్పలికం, ప్రకల్పయేదితి ప్రకృతం| కఫేఽధికే అష్టమాంశం స్నేహం-త్రిపలికం, ప్రకల్పయేత్| నను, స్వస్థస్య దోషచాలనం ప్రతిషిద్ధం తంత్రాంతరీయైః| తద్గ్రంథో హి-"యో హి సంచాలయేత్సుప్తం వనే సింహం కరాదిభిః| స దోషాంశ్చాలయేత్ స్వస్థాన్ ప్రచ్ఛర్దనవిరేచనైః||" ఇతి| తస్మాత్ స్వస్థవృత్తే నిరూహకల్పనా న యుక్తేతి| తదేతదసత్| యస్మాత్ ప్రాగభిహితం (హృ. సూ. అ. 4|35)- "శీతోద్భవం దోషచయం వసంతే విశోధయన్ గ్రీష్మజమభ్రకాలే| ఘనాత్యయే వార్షికమాశు సమ్యక్ ప్రాప్నోతి రోగానృతుజాన్న జాతు||" ఇతి| తస్మాదాచార్యవచనాజ్జ్ఞాయతే స్వస్థవృత్తేఽపి శుద్ధివిధానం సమ్మతమితి తంత్రకృతః| తంత్రాంతరీయం మతం త్వసదేవ, శిష్టవ్యవహారవిరుద్ధత్వాత్| సర్వత్ర-వాతే పిత్తే కఫే స్వస్థే చ, కల్కాత్-పేష్యద్రవ్యాత్, అష్టమం భాగం-త్రీణి పలాని, కల్పయేత్| భవతి వేత్యాది| యథా వా బస్తిరత్యచ్ఛోఽతిసాంద్రో-అతిఘనో [ వా ] న భవతి తథా కల్కః కల్పయితవ్యః| పలమాత్రం గుడస్య చేతి పలాన్నాధికోన ఇతి జ్ఞాపనార్థం మాత్రగ్రహణం| మధుపట్వాదిశేషం చ యుక్త్యా ప్రకల్పయేత్| తత్రేయం యుక్తిః,-మాక్షికస్య పలచతుష్టయం సైంధవస్య చ కర్షః, ఆదిగ్రహణాత్ క్వచిద్యవక్షారస్య కర్షః, తథా మాంసరససురాసవసుక్తక్షీరకాంజికానాం గ్రహణం|

Adhikarana nirUhadravyANAM saMskAraH (41-43) · Śloka 43

సర్వం తదేకతః| ఉష్ణాంబుకుంభీబాష్పేణ తప్తం ఖజసమాహతం||41|| ప్రక్షిప్య బస్తౌ ప్రణయేత్పాయౌ నాత్యుష్ణశీతలం| నాతిస్నిగ్ధం న వా రూక్షం నాతితీక్ష్ణం న వా మృదు||42|| నాత్యచ్ఛసాంద్రం నోనాతిమాత్రం నాపటు నాతి చ| లవణం తద్వదమ్లం చ|43|

స0-తత్-ఏతత్, సర్వమౌషధమేకతః-ఏకస్మిన్ కృత్వా, భేషజపాకాతిక్రాంతిపరిహారార్థముష్ణాంబుకుంభీవాష్పేణ తప్తం, ఖజేన-దధ్యాహననకాష్ఠేన, సమాహతం-ఆలోడితం, తథా "బ్రహ్మదక్ష" ఇత్యాదినా చాభిమంత్రితం, బస్తౌ ప్రక్షిప్య పాయౌ-గుదే, ప్రణయేత్| నాత్యుష్ణం, నాతిశీతలం, నాతిస్నిగ్ధం, న వా రూక్షం, నాతితీక్ష్ణం, న వా మృదు, నాత్యచ్ఛం నాతిసాంద్రం-నాతిఘనం, నోనమాత్రం, న చాతిమాత్రం, నాపటు-నాలవణం, నాతిలవణం, తద్వదమ్లం చేతి నానమ్లం, నాత్యమ్లం| అతిశబ్దప్రయోగాదత్ర మధ్యమావస్థానుగమః|

Adhikarana matAntareNa svasthaviShayaM mAnam (43-45) · Śloka 45

సాంప్రతమన్యమతమభిధత్తే - - - - పఠంత్యన్యే తు తద్విదః||43|| మాత్రాం త్రిపలికాం కృర్యాత్స్నేహమాక్షికయోః పృథక్| కర్షార్ద్ధం మాణిమంథస్య స్వస్థే కల్కపలద్వయం||44|| సర్వద్రవాణాం శేషాణాం పలాని దశ కల్పయేత్| |45|

స0-తద్విదో-బస్తివిదః, ఏవం పఠంతి| యథా,-"మాత్రాం త్రిపలికాం కుర్యాత్ " ఇత్యాది|

Adhikarana nirUhadravyANAM melanakramaH (45-46) · Śloka 46

సంప్రతి నిరూహావయవానాం మాక్షికాదీనాం సంయోజనవిధిమాహ - - - - | మాక్షికం లవణం స్నేహం కల్కం క్వాథమితి క్రమాత్||45|| ఆవపేత నిరూహాణామేష సంయోజనే విధిః| |46|

స0-మాక్షికాది క్రమాత్ ఆవపేత-మర్దయిత్వా మిశ్రయేత్| కుండకే మాక్షికం ప్రథమం ప్రక్షిప్య మర్దయేత్| తతస్తత్రైవ లవణం క్షిప్త్వా మేలయేత్| ఏవం స్నేహం, తతోఽను కల్కం, తతః క్వాథం, ఇతి-అనేన, క్రమేణ మిశ్రయేదిత్యర్థః| ఏవం యోజితాని ద్రవ్యాణి సమరసతాం యాంతి| సమరసభావేన చ నిరూహస్య సమ్యగ్యోగో భవతి| నిరూహాణాం సంయోజనే-మిశ్రణే, ఏష విధిః-ఏతద్విధానం|

Adhikarana datte nirUhe rogiNaH kRutyam (46-47) · Śloka 47

| ఉత్తానో దత్తమాత్రే తు నిరూహే తన్మనా భవేత్||46|| కృతోపధానః సంజాతవేగశ్చోత్కటకః సృజేత్| |47|

స0-నిరూహే దత్తమాత్రే సతి ఉత్తానః సన్ తన్మనాః-నిరూహవేగే దత్తావధానః, తథా కృతోపధానః సన్ తిష్ఠేత్| సముద్భూతవేగశ్చోత్కటకః సన్ త్యజేత్ 'వేగం' ఇతి శేషః|

Adhikarana nirUhasya nivRuttikAlaH, anivRuttau pratIkAraH (47-49) · Śloka 49

| ఆగతౌ పరమః కాలో ముహూర్తో మృత్యవే పరం||47|| తత్రానులోమికం స్నేహక్షారమూత్రామ్లకల్పితం| త్వరితం స్నిగ్ధతీక్ష్ణోష్ణం బస్తిమన్యం ప్రపీడయేత్||48|| విదద్యాత్ఫలవర్తిం వా స్వేదనోత్రాసనాది చ| |49|

స0-ఆగతౌ-ప్రత్యాగమనే, కాలః పరమో ముహూర్తః| అపరః-తస్మాన్ముహూర్తాదన్యో, విస్రబ్ధాగమనకాలో మృత్యవే-మరణాయ| తత్ర-తస్మిన్ ముహూర్తాత్పరమనాగమనే నిరూహస్య, త్వరితమపరం బస్తిం-నిరూహం, ప్రపీడయేదితి సంబంధః| కింభూతం నిరూహం ? ఆనులోమికం-అనులోమకరం| స్నేహః, తథా క్షారో-యవక్షారాదిః, తథా మూత్రం-గోమూత్రం, అమ్లం-కాంజికాది, తైః కల్పితం-నిరూపితం| తథా, స్నిగ్ధం తీక్ష్ణముష్ణం చ| స్నేహయోగాదేవ స్నిగ్ధత్వే సిద్ధే స్నిగ్ధగ్రహణం నిరూహస్య స్నిగ్ధేతరత్వప్రతిపాదనార్థం| ఆనులోమికమితి "అధ్యాత్మాదిత్వాత్" ఠఞ్| అథవా ఫలవర్తిం విదద్యాత్| ఫలేన-మదనఫలేన యుక్తా వర్తిః| సా చార్శశ్చికిత్సితే (హృ. చి. అ. 8|137) వక్ష్యమాణా| స్వేదనోత్త్రాసనాది చ| స్వేదనం-స్వేదః| ఉత్త్రాసనం-ఖడ్గహస్తయోధదర్శనాదినా కుపితనృపచ్ఛద్మఖడ్గవ్యగ్రాగ్రబాహుదర్శనాకులకరణాది, కుర్యాత్|

Adhikarana asamyagyogAtpunaH punardAnam (49-50) · Śloka 50

| స్వయమేవ నివృత్తే తు ద్వితీయో బస్తిరిష్యతే||49|| తృతీయోఽపి చతుర్థోఽపి యావద్వా సునిరూఢతా| |50|

స0-స్వయమేవ-ఫలవర్త్యాద్యాయాసం వినాఽపి, నివృత్తే నిరూహే సతి ద్వితీయో బస్తిః-నిరూహః, ఇష్యతే| యత్నవిశేషేణ తు నిరూహే నివృత్తే సతి నాన్యం బస్తిం ప్రపీడయేత్, ఇత్యుక్తం భవతి| తృతీయోఽపీత్యపిః సముచ్చయే| ఏవం చతుర్థోఽపీతి| యావద్వేతి| పంచమాదయోఽపి బస్తయో దేయాః, యావత్ సమ్యఙ్నిరూఢత్వం స్యాత్|

Adhikarana samyagyogAdilakShaNam (50) · Śloka 50

కాని పునః సమ్యఙ్నిరూఢలింగాని ? ఇత్యాహ - - - - | విరిక్తవచ్చ యోగాదీన్విద్యాత్|50|

స0-నిరూహే విరిక్త ఇవ యోగాదీన్ విద్యాత్| తత్ర చోక్తం- (హృ. సూ. అ. 18|38) - "హృత్కుక్ష్యశుద్ధిః" ఇత్యారభ్య యావత్ "భవంత్యతివిరిక్తస్య తథాఽతివమనామయాః|" ఇతి|

Adhikarana samyagyoge snAnaM bhojanaM ca (50-51) · Śloka 51

| యోగే తు భోజయేత్||50|| కోష్ణేన వారిణా స్నాతం తనుధన్వరసౌదనం| |51|

స0-యోగే తు-నిరూహస్య సమ్యగ్యోగే సతి, సుఖోష్ణజలస్నాతం సంతం భోజయేత్| కిం ? ధన్వరసౌదనం, ధన్వరసో-జాంగలరసశ్చౌదనం చ తద్ధన్వరసౌదనం| కింభూతం ? తను-అఘనం| నను, "యూషక్షీరరసైః క్రమాత్" ఇతి (శ్లో. 56) వక్ష్యతి| తత్కథమిహేదముపపద్యతే ? బ్రూమః| వాతవికారశమనార్థో హి నిరూహః ప్రాయేణేష్యతే| తస్మింశ్చ రసకౌదనమేవ పథ్యం శ్రేయః| అగ్రే చ దోషాపేక్షయా పథ్యం విశేషేణోపదేక్ష్యతే| అతో నాత్ర కించిదనుపపన్నం| నను, దోషనిర్హరణం వమనవిరేకాభ్యామివానేన క్రియతే| తత్ర చ యథా పేయాదిక్రమో యుక్తః, తథేహాపి యుక్తః స్యాత్| నైవం| విరేకవమనాభ్యాం హి వహ్నిస్థానమాచ్ఛాద్యతే, తేనాగ్నిమాంద్యం భవతి| నిరూహస్తు నాభేరుర్ధ్వమగచ్ఛన్నేవ దోషనిర్హరణం కరోతి, తేన తత్ర నాగ్నిమాంద్యాపత్తిః| తస్మాన్నాత్ర పేయాదిక్రమః| అపి చ, వాతవికారవిషయత్వాచ్చాత్ర రసౌదనప్రాయమేవ పథ్యం యుక్తం|

Adhikarana snAnabhojanayoH phalam (51-52) · Śloka 52

| వికారా యే నిరూఢస్య భవంతి ప్రచలైర్మలైః||51|| తే సుఖోష్ణాంబుసిక్తస్య యాంతి భుక్తవతః శమం| |52|

స0-ప్రకర్షేణ చలైర్దోషైర్యే వికారా భవంతి, తే కోష్ణసలిలైః స్నాతస్య కృతభోజనస్య సతః శమం గచ్ఛంతి| అత ఏవ తత్కార్యమితి భావః|

Adhikarana vAtArditasya nirUhadina evAnuvAsanam (52) · Śloka 52

| అథ వాతార్దితం భూయః సద్య ఏవానువాసయేత్||52||

స0-అథ-నిరూహాదనంతరం, వాతపీడితం పురుషం సద్య ఏవ-తస్మిన్నేవ దినే, అనువాసయేత్|

Adhikarana anuvAsanasya samyagyogAdi lakShaNam (53) · Śloka 53

సమ్యగ్ఘీనాతియోగాశ్చ తస్య స్యుః స్నేహపీతవత్| |53|

స0-తస్య-అనువాసనస్య, స్నేహపీతస్యేవ సమ్యగ్యోగాదయః స్యుః| స్నేహపీతస్యేవ స్నేహపీతవత్, షష్ఠ్యంతాద్వతిః| తత్ర (హృ. సూ. అ. 16|30)- "వాతానులోమ్యం" ఇత్యాది "ఘ్రాణవక్త్రగుదస్రవాః" ఇత్యంతం స్నేహపానస్య సమ్యగ్యోగాతియోగలక్షణం|

Adhikarana visheShaM samyagyogalakShaNam (53-54) · Śloka 54

అన్యదప్యనువాసనస్య సమ్యగ్యోగలక్షణమాహ - - - - | కించిత్కాలం స్థితో యశ్చ సపురీషో నివర్తతే||53|| సానులోమానిలః స్నేహస్తత్సిద్ధమనువాసనం| |54|

స0-చశబ్దః పూర్వోక్తం సమ్యగ్యోగలక్షణం సముచ్చినోతి| కించిత్-అల్పమాత్రం, కాలం కోష్ఠాభ్యంతరే స్థితః సన్ సవిట్కః సానుగుణపవనో నివర్తతే-నిఃసరతి, యః స ఏవంభూతశ్చ స్నేహః, తత్సిద్ధం-అభిమతకారి, అనువాసనం| ఉక్తం వ్యస్తం సమస్తం చేదం సిద్ధానువాసనలక్షణం|

Adhikarana anuvAsanAvRuttau doShabhedena sa~gkhyAniyamaH madhyemadhye nirUhaH (54-55) · Śloka 55

| ఏకం త్రీన్ వా బలాసే తు స్నేహబస్తీన్ ప్రకల్పయేత్||54|| పంచ వా సప్త వా పిత్తే, నవైకాదశ వాఽనిలే| పునస్తతోఽప్యయుగ్మాంస్తు పునరాస్థాపనం తతః||55||

స0-స్నేహబస్తీన్-అనువాసనాని, ఏకం త్రీన్ వా శ్లేష్మవికారే ప్రకల్పయేత్| కార్యే కారణోపచారాదేవముక్తం| ఏవమగ్రేఽపి చింత్యం| పిత్తే పంచ స్నేహబస్తీనథవా సప్త దద్యాత్| నవ ఏకాదశ వా వాయౌ దద్యాత్| తతః పునరప్యయుగ్మాన్-విషమానేవ, స్నేహబస్తీన్ దద్యాత్| తతః పునరప్యాస్థాపనం దద్యాత్| అయుగ్మవచనం చేదం బాహుల్యేనాయం వ్యవహారో యుక్త ఇతి ప్రతిపాదయితుం| వాతోత్తరస్య తు యుగ్మా అపి దేయా ఏవ| తథా చాధునైవాభ్యధాయి (శ్లో. 34) - "అతోఽత్యుల్బణమారుతాన్| వ్యాయామనిత్యాన్ దీప్తాగ్నీన్ రూక్షాంశ్చ ప్రతివాసరం||" ఇతి|

Adhikarana atra doShabhedena yUShAdibhirbhojanam (56) · Śloka 56

కఫపిత్తానిలేష్వన్నం యూషక్షీరరసైః క్రమాత్| |56|

స0-కృతాస్థాపనస్య చ పథ్యం శ్లేష్మపిత్తపవనేషు యథాసంఖ్యం యూషాదిభిః సహాన్నముపయోక్తవ్యం|

Adhikarana vAte nirUhaM prati visheShaH (56-57) · Śloka 57

| వాతఘ్నౌషధనిష్క్వాథత్రివృతాసైంధవైర్యుతః||56|| బస్తిరేకోఽనిలే స్నిగ్ధః స్వాద్వమ్లోష్ణో రసాన్వితః| |57|

స0-బస్తిః-నిరూహః, [అనిలే-వాతవిషయే, వాతఘ్నౌషధాని-దశమూలాదీని, తేషాం నిష్క్వాథః త్రివృతాసైంధవైర్యుతః, తథా ] స్నిగ్ధో మధురామ్లోష్ణరసయుక్తః పవనే హితః|

Adhikarana pitte nirUhaM prati visheShaH (57-58) · Śloka 58

| న్యగ్రోధాదిగణక్వాథపద్మకాదిసితాయుతౌ||57|| పిత్తే స్వాదుహిమౌ సాజ్యక్షీరేక్షురసమాక్షికౌ| |58|

స0-పిత్తే మధురశిశిరౌ సఘృతదుగ్ధేక్షురసమధూ ద్వౌ బస్తీ హితౌ|

Adhikarana kaphe nirUhaM prati visheShaH (58-59) · Śloka 59

| ఆరగ్వధాదినిష్క్వాథవత్సకాదియుతాస్త్రయః||58|| రూక్షాః సక్షౌద్రగోమూత్రాస్తీక్ష్ణోష్ణకటుకాః కఫే| |59|

స0-తథా, ఆరగ్వధేంద్రయవేత్యాదికషాయవత్సంకమూర్వేత్యాదికషాయాభ్యాం (హృ. సూ. అ. 15, శ్లో. 17 శ్లో. 33) యుక్తా రూక్షా మాక్షికగోమూత్రాభ్యాం సహితాస్తీక్ష్ణాదిగుణయుక్తాస్త్రయో బస్తయః కఫే హితాః|

Adhikarana sannipAte ta eva trayaH (59) · Śloka 59

| త్రయస్తే సన్నిపాతేఽపి దోషాన్ ఘ్నంతి యతః క్రమాత్||59||

స0-సన్నిపాతేఽపి త్రయ ఏవ బస్తయో హితాః| యస్మాత్తే దోషాన్-త్రీన్, క్రమేణ పరాకుర్వంతి|

Adhikarana uktaniyamasya matAntaratvam, na hi doShashcaturtho~asti (60) · Śloka 60

త్రిభ్యః పరం బస్తిమతో నేచ్ఛంత్యన్యే చికిత్సకాః| న హి దోషశ్చతుర్థోఽస్తి పునర్దీయేత యం ప్రతి||60||

స0-అత ఏవ హేతోస్త్రిభ్యో బస్తిభ్యః పరమపరే భిషజో నిరూహం నేచ్ఛంతి| యతస్త్రయో దోషాస్త్రిభిర్బస్తిభిర్నివర్తితా ఇతి| చతుర్థో దోషో న విద్యతే, యం లక్షీకృత్య భూయశ్చతుర్థః పుటకో దీయతే|

Adhikarana tribhyo nyUnatA~api na kAryA (61) · Śloka 61

ఉత్క్లేశనం శుద్ధికరం దోషాణాం శమనం క్రమాత్| త్రిధైవ కల్పయేద్వస్తిమిత్యన్యేఽపి ప్రచక్షతే||61||

స0-అన్యేఽపి వైద్యాస్త్రిధైవ బస్తిం కల్పయేదితి జగదుః| ఏకం బస్తి దోషాణాముత్క్లేశనం, అన్యం ద్వితీయం బస్తి దోషాణాం శుద్ధికరం, అన్యం తృతీయం బస్తి దోషాణాం శమనం| క్రమాదితి అనయా యుక్త్యా త్రివిధో బస్తిరితి మన్యంతే|

Adhikarana matayorviShayavyavasyA (62) · Śloka 62

| తత్ర కిం క్రియతాం ? ఇత్యాహ - - - -] దోషౌషధాదిబలతః సర్వమేతత్ప్రమాణయేత్| |62|

స0-తదత్ర దోషభేషజదేశసాత్మ్యాదివశాత్ సర్వమప్యేతత్ ప్రమాణీకార్యం|

Adhikarana svamatamAha (62) · Śloka 62

అథ సర్వమతానుగ్రాహి స్వమతమాహ - - - - | సమ్యఙ్నిరూఢలింగం తు నాసంభావ్య నివర్తయేత్||62||

స0-సమ్యఙ్నిరూఢలక్షణమసంభావ్య-అసంపాద్య, న నివర్తయేత్,-బస్తిదానం కారయేదేవ|

Adhikarana karmabastiH (63) · Śloka 63

ఇదానీం కర్మకాలయోగాఖ్యాన్ బస్తివిశేషానాహ - - - - ప్రాక్స్నేహ ఏకః పంచాంతే ద్వాదశాస్థాపనాని చ| సాన్వాసనాని కర్మైవం బస్తయస్త్రింశదీరితాః||63||

స0-ప్రాక్-పూర్వం, ఏకః స్నేహబస్తిః| అంతే-అవసానే, పంచ స్నేహాః| తథా, నిరూహా ద్వాదశ సహానువాసనాః| ఇత్యేవం త్రింశద్బస్తయః "కర్మ" ఇతి గదితాః|

Adhikarana kAlabastiH (64) · Śloka 64

కాలః పంచదశైకోఽత్ర ప్రాక్ స్నేహోఽంతే త్రయస్తథా| షట్ పంచబస్త్యంతరితాః|64|

స0-పంచదశ బస్తయః "కాలః" ఉచ్యతే| కథం ? ఇత్యాహ-ఏకః పూర్వం స్నేహః| తథా, అంతే త్రయః స్నేహాః| తథా, షట్ స్నేహాః పంచభిర్బస్తిభిరంతరితా ఇతి|

Adhikarana yogabastiH (64-65) · Śloka 65

| యోగోఽష్టౌ బస్తయోఽత్ర తు||64|| త్రయో నిరూహాః స్నేహాశ్చ స్నేహావాద్యంతయోరుభౌ| |65|

స0-"యోగః" అష్టౌ బస్తయః| కథం ? ఇత్యాహ-త్రయో నిరూహాః, త్రీణి చానువాసనాని, తథాఽఽద్యంతయోర్ద్వౌ స్నేహబస్తీ, ఇతి|

Adhikarana prayoganiyame yuktiH, prayogAtikrame doShaH (65-66) · Śloka 66

| స్నేహబస్తిం నిరూహం వా నైకమేవాతి శీలయేత్||65|| ఉత్క్లేశాగ్నివధౌ స్నేహాన్నిరూహాన్మరుతో భయం| |66|

స0-స్నేహబస్తిమథవా నిరూహమేకమేవ కేవలమతిశయేన న శీలయేత్| యతః స్నేహాదతిసేవితాత్ ఉత్క్లేశాగ్నిమాంద్యే జాయేతే| నిరూహాదతిసేవితాత్ పవనాద్భయం జాయతే|

Adhikarana niyamatAtparyam (66) · Śloka 66

| తస్మాన్నిరూఢః స్నేహ్యః స్యాన్నిరూహ్యశ్చానువాసితః||66||

స0-తస్మాత్కారణాత్ నిరూఢో నరః స్నేహనార్హః స్యాత్| అనువాసితశ్చ పురుషో నిరూహణార్హో భవేత్|

Adhikarana prayoganiyamasya phalam (67) · Śloka 67

స్నేహశోధనయుక్త్యైవం బస్తికర్మ త్రిదోషజిత్| |67|

స0-ఏవం-పూర్వోక్తయా, స్నేహశోధనయుక్త్యా బస్తికర్మ సేవితం త్రీన్ దోషాన్ జయతి|

Adhikarana mAtrAbastilakShaNam (67-68) · Śloka 68

అధునా మాత్రాబస్తిం లక్షయతి - - - - | హ్రస్వయా స్నేహపానస్య మాత్రయా యోజితః సమః||67|| మాత్రాబస్తిః స్మృతః స్నేహః| |68|

స0-హ్రస్వయా-యామద్వయజరణలక్షణయా, స్నేహపానమాత్రయా సమః-తుల్యో, యోజితః స్నేహో మాత్రాబస్తిసంజ్ఞః స్మృతః, సద్వైద్యైరితి శేషః| అన్యైస్త్వన్యథా స్నేహమాత్రోక్తా| యథా-"షట్పలా తు భవేజ్జ్యేష్ఠా, త్రిపలా మధ్యమా భవేత్| కనీయస్యధ్యర్ద్ధపలా త్రిధామాత్రాఽనువాసనే||" ఇతి|

Adhikarana mAtrAbasterviShayaH, mAtrAbasteH phalam (68-69) · Śloka 69

శీలనీయః సదా చ సః| బాలవృద్ధాధ్వభారస్త్రీవ్యాయామాసక్తచింతకైః||68|| వాతభగ్నాబలాల్పాగ్నినృపేశ్వరసుఖాత్మభిః| దోషఘ్నో నిష్పరీహారో బల్యః సృష్టమలః సుఖః||69||

స0-స చ-మాత్రాబస్తిః, బాలాదిభిః సతతమేవ శీలయితవ్యః| స చ శీలితో దోషాపహః, తథా నిష్పరీహారః-అనియంత్రణో, బలాయ హితో, నిర్గతపురీషాదికః, సుఖకారీ చ|

Adhikarana uttaravastervisheShato viShayaH (70) · Śloka 70

బస్తౌ రోగేషు నారీణాం యోనిగర్భాశయేషు చ| ద్విత్రాస్థాపనశుద్ధేభ్యో విదధ్యాద్బస్తిముత్తరం||70||

స0-బస్తిస్థానే రోగేషు నరాణామిత్యర్థాల్లభ్యతే| "నారీణాం యోనిగర్భాశయేషు చ" ఇత్యుక్తేః| ద్వే వా త్రీణి వా ద్విత్రాణి, ద్విత్రాణి చ తాన్యాస్థాపనాని చ ద్విత్రాస్థాపనాని, తైః శుద్ధా ద్విత్రాస్థాపనశుద్ధాః, తేభ్యో నరేభ్యః స్త్రీభ్యశ్చోత్తరబస్తిం దద్యాత్| పుమాన్స్త్రియేత్యేకశేషః| గుదాదుత్తరేణ మార్గేణ దీయత ఇత్యుత్తరబస్తిః|

Adhikarana uttarabasternetramAnam (71-72) · Śloka 72

అథ నేత్రస్య పరిమాణమాహ - - - - ఆతురాంగులమానేన తన్నేత్రం ద్వాదశాంగులం| వృత్తం గోపుచ్ఛవన్మూలమధ్యయోః కృతకర్ణికం||71|| సిద్ధార్థకప్రవేశాగ్రం శ్లక్ష్ణం హేమాదిసంభవం| కుందాశ్వమారసుమనఃపుష్పవృంతోపమం దృఢం||72||

స0-తన్నేత్రం-ఉత్తరబస్తియంత్రకం, ఆతురాంగులప్రమాణేన ద్వాదశాంగులం, దైర్ఘ్యేణేత్యర్థాదేవ ప్రతీయతే| పురుషాణామేవైతదితి వేద్యం| స్త్రీణాం హి వక్ష్యతి (శ్లో. 79) - "నేత్రం దశాంగులం ముద్గప్రవేశం" ఇతి| తచ్చ వృత్తం-వర్తులం| తథా, గోపుచ్ఛాకృతి| తథా, మూలే మధ్యే చోత్పాదితకర్ణికం| తథా, సిద్ధార్థకః ప్రవిశత్యస్మిన్నితి సిద్ధార్థకప్రవేశం, తాదృశమగ్రం-ప్రాంతో, యస్య-నేత్రస్య, తత్ సిద్ధార్థకప్రవేశాగ్రం| తథా, శ్లక్ష్ణం-అతికోమలం| తథా, హేమాదిజం| ఆదిశబ్దేన ధాత్వాదయః ప్రాగుక్తా (శ్లో. 9 టీ.) గృహ్యంతే| తథా, కుందకరవీరజాతీపుష్పవృంతసదృశం దృఢం చ| అశ్వమారః-కరవీరః|

Adhikarana uttarabastau bastiH, uttarabastermAtrA (73) · Śloka 73

తస్య బస్తిర్మృదులఘుర్మాత్రా శుక్తిర్వికల్ప్య వా| |73|

స0-తథా, తస్య-నేత్రస్య, బస్తిర్మృదులఘుః, 'యోజ్యః' ఇతి శేషః| మాత్రా శుక్తిః-కర్షద్వయం, 'స్నేహస్యా ఇతి శేషః| వికల్ప్య వా-వయోబలదేహసత్త్వసాత్మ్యాదివశాన్నిరూప్య వా, మాత్రా కార్యేత్యర్థః|

Adhikarana uttarabastervidhiH (73-76) · Śloka 76

| అథ స్నాతాశితస్యాస్య స్నేహబస్తివిధానతః||73|| ఋజోః సుఖోపవిష్టస్య పీఠే జానుసమే మృదౌ| హృష్టే మేఢ్రే స్థితే చర్జౌ శనైః స్రోతోవిశుద్ధయే||74|| సూక్ష్మాం శలాకాం ప్రణయేత్తయా శుద్ధేఽనుసేవని| ఆమేహనాంతం నేత్రం చ నిష్కంపం గుదవత్తతః||75|| పీడితేఽంతర్గతే స్నేహే స్నేహబస్తిక్రమో హితః| |76|

స0-అథేతి మంగలే| అస్య-రోగిణో నిరూహవత్కృతమంగలస్య| తథా, పూర్వం స్నాతః పశ్చాదశితః, తస్య| కథమశితస్య ? స్నేహబస్తివిధానతః| తృతీయార్థే తసిః| స్నేహబస్తౌ యాదృశ ఆహారో విహితస్తేన కృతభోజనస్యేత్యర్థః| తథా, ఋజోః-స్పష్టం స్థితస్య| తథా, సుఖేనాసీనస్య| క్వ ? పీఠే,-ఆసనే| కింభూతే ? జానుతుల్యే| తథా, మృదౌ-అకఠినే చ| తథా, శిశ్నే ప్రహృష్టే-స్తబ్ధే, తథా ఋజౌ,-స్పష్టం కృత్వా స్థితే సతి, శనైః-న త్వరయా, సూక్ష్మాం శలాకాం ప్రణయేత్-ప్రవేశయేత్| స్థూలాయాం తత్ర క్షతకరణాత్| ప్రవేశయోగాత్ తయా-శలాకయా, శుద్ధే మేఢ్రే సతి, అనుసేవని-సేవనీమనులక్షీకృత్య, ఆమేఢ్రాంతం నేత్రం ప్రణయేత్| షడంగులం ప్రాయేణ ప్రవేశయేదిత్యర్థః| కథం ? గుదవన్నిష్కంపం| తతో-నిష్కంపస్థాపనాదనంతరం, పీడితే పుటకే, స్నేహే చాంతఃప్రవిష్టే సతి, అనువాసనక్రమో హితః-పాణినా తాడయేత్ స్ఫిజౌ| తత్పార్ష్ణిభ్యాం" ఇత్యాదికః|

Adhikarana uttarabastyAvRuttau sa~gkhyA, sheShamanuvAsanavat (76-77) · Śloka 77

| బస్తీననేన విధినా దద్యాత్త్రీంశ్చతురోఽపి వా||76|| అనువాసనవచ్ఛేషం సర్వమేవాస్య చింతయేత్| |77|

స0-త్రీన్ చతురో వా బస్తీననేన విధానేన దద్యాత్| శేషం [ సర్వమేవ ]-విధిపరిహారాది సమ్యగ్దత్తవ్యాపదాదికం, అస్య-ఉత్తరబస్తేః, అనువాసనస్యేవ నిరూపయేత్| యదుక్తం ఖరనాదేన-"యథాశేషం ప్రవేశ్యాంతః స్నేహస్యార్ద్ధపలం నయేత్| ప్రత్యాగతే ద్వితీయం వా తృతీయం వా ప్రదాపయేత్|| స చేదనువసేత్తత్ర స్యాత్క్రియేయం విశేషతః| పిప్పల్యారగ్వధాగారధూమవత్సకసైంధవైః|| మూత్రామ్లపిష్టైర్గులికాః సర్షపామాషసన్నిభాః| ఛాయాసు శుష్కాస్తాః శిశ్నే దద్యాత్సర్షపసన్నిభాః|| పూర్వం, మాషోపమాః పశ్చాత్తాభిః స్నేహం సమానయేత్| స్నేహే ప్రత్యాగతే చ స్యాదానువాసనికో విధిః||" ఇతి|

Adhikarana strINAmuttarabastikAlaH (77-78) · Śloka 78

ఏవం పురుషాణాముత్తరబస్తివిధానముక్త్వా స్త్రీణాం వక్తి - - - - | స్త్రీణామార్తవకాలే తు యోనిర్గృహ్ణాత్యపావృతేః||77|| విదధీత తదా తస్మాదనృతావపి చాత్యతే| యోనివిభ్రంశశూలేషు యోనివ్యాపద్యసృగ్దరే||78||

స0-లలనానామృతుకాల ఏవార్తవకాలః-"ఋతుస్తు ద్వాదశ నిశాః" (హృ. శా. అ. 1|27) ఇత్యాదినోక్తః, తత్ర ఋతౌ యోనిః కర్తా ఉత్తరబస్తిస్వభావం స్నేహం గృహ్ణాతి| కుతః ? అపావృతేః,-అపావరణాత్ కారణాత్| అన్యదా తు సంవృతత్వాత్ న స్నేహమాదత్తే గర్భవత్| తస్మాద్ధేతోస్తదా-ఋతుకాలే విదధీత, ప్రకృతత్వాదుత్తరబస్తిం| అత్యంతే-ఆత్యయికే వ్యాధౌ, అనృతావపి విదధీత| తమేవాత్యయం దర్శయతి-యోనీత్యాది| యోనివిభ్రంశః-ఉత్తరే (అ. 33|40) వక్ష్యమాణః, యోనిశూలో-యోనిరుజా, తేషు| తథా, యోనివ్యాపత్తౌ| తథా, అసృగ్దరే,-రక్తపిత్తం యోనిముఖేనాగచ్ఛత్ స్త్రీణామసృగ్దరముచ్యతే| ఏతేషు రోగేషూత్తరబస్తిమాత్యయికత్వాదనృతావపి దద్యాత్|

Adhikarana strINAM rogabhedena yantrabhedo mArgabhedashca (79-80) · Śloka 80

అథాత్ర తు నేత్రస్య ప్రమాణమాహ - - - - నేత్రం దశాంగులం ముద్గప్రవేశం చతురఙులం| అపత్యమార్గే యోజ్యం స్యాద్ హ్యంగులం మూత్రవర్త్మని||79|| మూత్రకృచ్ఛ్రవికారేషు, బాలానాం త్వేకమంగులం| |80|

స0-దశాంగులప్రమాణం దైర్ఘ్యేణ| తథా, ముద్గః ప్రవిశత్యస్మిన్నితి ముద్గప్రవేశం తదివాగ్రం [ ముద్గ ] ప్రవేశాగ్రమితి వేద్యం, అంతలోపాఖ్యయా తంత్రయుక్త్యా| వృత్తగోపుచ్ఛాకారాది శేషం పూర్వోక్తమత్ర వేద్యం| పుష్పవృంతోపమత్వం త్వత్ర న యుజ్యతే| యతో మూత్రస్రోతః పరిణాహమేతద్విధాతవ్యం| పురుషే స్త్రియాం చైవప్రకారం| యదుక్తం మునినా (చ. సి. అ. 9|54) - "[ పుష్పనేత్రం చ హైమం స్యాత్సూక్ష్మమౌత్తరబస్తికం| జాతీపుష్పస్య వృంతేన సమం గోపుచ్ఛసంస్థితం|| రౌప్యం వా సర్షపచ్ఛిద్రం ద్వికర్ణం ద్వాదశాంగులం| ] పుష్పనేత్రప్రమాణం తు ప్రమదానాం దశాంగులం|| మూత్రస్రోతఃపరిణాహం" ఇతి| తచ్చతురంగులం యావత్ ప్రవేశ్యం| చతురంగులాచ్చోర్ధ్వం కర్ణికా కార్యా| అధికప్రవేశనివారణార్థం, న తు మేహననేత్ర ఇవ మధ్యకర్ణికేతి| అయమర్థోఽత్ర సాక్షాన్నోపాత్తో గమ్యమానత్వాత్| అత ఏవ తత్ప్రవేశప్రమాణమాహ-చతురంగులమపత్యమార్గే యోజ్యం స్యాదితి| అపత్యమార్గ ఇత్యనేన స్త్రీ గర్భగ్రహణప్రసవాదిసమర్థా సూచ్యతే| ఏవంవిధాయాః స్త్రియశ్చతురంగులం ప్రవేశయితవ్యమితి| మూత్రవర్త్మని హ్యంగులం యోజ్యం| యా స్త్రీ సురతవ్యవహారగర్భగ్రహణయోగ్యా, అథవా యా బాలా-అప్రౌఢా, తస్యా యోనిః-కేవలం మూత్రస్యేవ మార్గః, తస్యా నేత్రం హ్యంగులం ప్రవేశ్యం| అత ఊర్ధ్వం తు ప్రవేశాత్తాసాం మాంసక్షతిః స్యాత్| కేషు రోగేషు ? మూత్రకృచ్ఛ్రవికారేషు| బాలానాం తు స్త్రీణామేకమఙులం ప్రవేశ్యం|

Adhikarana strINAmuttarabastau mAtrA (80) · Śloka 80

| ప్రకుంచో మధ్యమా మాత్రా. బాలానాం శుక్తిరేవ తు||80||

స0-స్త్రీణాముత్తరబస్తౌ స్నేహస్య ప్రకుంచో మధ్యమా మాత్రా,-నోత్తమా కనిష్ఠా వా| బాలానాం తు శక్తిరేవ మధ్యమా మాత్రా స్నేహస్య|

Adhikarana strINAmuttarabastividhiH, strINAmuttarabastAvAvRuttikramaH (81-82) · Śloka 82

అధునోత్తరబస్త్యవస్థానం త్రివిధాయా అపి స్త్రియా వదతి - - - - ఉత్తానాయాః శయానాయాః సమ్యక్ సంకోచ్య సక్థినీ| ఊర్ధ్వజాన్వాస్త్రిచతురానహోరాత్రేణ యోజయేత్||81|| బస్తీంస్త్రిరాత్రమేవం చ స్నేహమాత్రాం వివర్ద్ధయన్| త్ర్యహమేవ చ విశ్రభ్య ప్రణిదధ్యాత్పునస్త్ర్యహం||82||

స0-ఉత్తానాయాః-న త్వవాఙ్ముఖ్యాః పార్శ్వస్థితాయా వా, శయానాయాః-న త్వాసీనాయాః, తథోర్ధ్వజాన్వాః, బస్తీన్ త్రిచతురానహోరాత్రాత్ యోజయేత్| కిం కృత్వా ? సక్థినీ సంకోచ్య| అనువాసనే త్వేక ఏవ బస్తిరహోరాత్రేణ యోజ్య ఇత్యస్య భేదః| ఏవం త్ర్యహం బస్తిదానం కార్యం, న త్వత్రానువాసనవత్ త్ర్యహే పంచమే వాఽహనీతి| కిం కుర్వన్ ? స్నేహమాత్రాం యథాస్వమర్ధకర్షాదిక్రమేణ వర్ద్ధయన్| త్ర్యహమేవ చ విశ్రమ్య-త్రీణి దినాని విలంబ్య చ, పునః-పూర్వోక్తేనైవ ప్రకారేణ, [ త్ర్యహం ] ప్రణిదధ్యాత్-కుర్యాత్| ఏష ఏవ చ న్యాయో మేఢ్రేఽపి యోజ్యః, తజ్జాతీయత్వాదస్యార్థస్య| అత ఏవాంతేఽయముపదిష్ట ఉభయసంబంధార్థం|

Adhikarana vamanAdInAmantaram (83) · Śloka 83

యుక్త్యోక్తమేవాముమర్థం సంక్షేపసంగ్రహార్థం పునరాహ - - - - పక్షాద్విరేకో వమితే తతః పక్షాన్నిరూహణం| సద్యో నిరూఢశ్చాన్వాస్యః సప్తరాత్రాద్విరేచితః||83||

స0-ఉత్తమశుద్ధ్యా శుద్ధే వమితే పక్షాదనంతరం విరేకః కార్యః| యస్మాత్ ప్రవరయా శుద్ధ్యా శుద్ధే సువమితే పేయాదిక్రమేణ సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనాపత్తిః| తతః సప్తాహేనైకాంతరానువాసనదానేన స్నిగ్ధస్య విరేక ఇతి పక్షేణైవ యుజ్యతే| తతః-అనంతరం, పక్షాత్పరతో నిరూహః| యతః కృతవిరేకస్య సప్తాహాత్ ప్రకృతిభోజనాపత్తౌ స్నేహనార్థమనువాసనేనైకాంతరితేన స్నిగ్ధస్య నిరూహో యుజ్యత ఇతి పక్షేణైవ యుక్తః| నిరూఢశ్చ సద్య ఏవానువాస్యః| తథా చ ప్రాగభ్యధాయి (శ్లో. 52) - "అథ వాతార్దితం భూయః సద్య ఏవానువాసయేత్|" ఇతి| విరేచితః సప్తరాత్రాదూర్ధ్వమనువాస్యః| యతః సప్తాహేన ప్రకృతిభోజనాపత్తిః, తతః స్నేహనార్థమనువాసనం యుక్తం|

Adhikarana shuddhAshuddhasamparke~ashuddhameva bastirnirharet (84) · Śloka 84

నను, దోషాణాం ధాతూనాం చ స్నేహస్వేదాభ్యామేకలోలీభావాత్ కథం బస్తిర్దోషానేవ నిర్హరేత్ న ధాతూన్ ? ఇత్యేతచ్చోద్యం దృష్టాంతద్వారేణ పరిజిహీర్షురిదమాహ - - - - యథా కుసుంభాదియుతాత్తోయాద్రాగం హరేత్పటః| తథా ద్రవీకృతాద్దేహాద్బస్తిర్నిర్హరతే మలాన్||84||

స0-కుసుంభకుంకుమాదియుక్తాజ్జలాద్యథా పటో-వాసో, రాగం హరేత్-గృహ్ణీయాత్, న కుసుంభాదికం| తథైవ ద్రవీకృతాత్ కాయాద్దోషధాతూనామేకలోలీభావేఽపి బస్తిర్దోషాన్నిర్హరతే, న ధాతూన్|

Adhikarana basteH sarvottamatve yuktiH (85-87) · Śloka 87

అధునా వాయోః స్వరూపం ప్రథయన్ బస్తిం శ్లాఘయన్నాహ - - - - శాఖాగతాః కోష్ఠగతాశ్చ రోగా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాశ్చ| యే సంతి తేషాం న తు కశ్చిదన్యో వాయోః పరం జన్మని హేతురస్తి||85|| విట్శ్లేష్మపిత్తాదిమలోచ్చయానాం విక్షేపసంహారకరః స యస్మాత్| తస్యాతివృద్ధంస్య శమాయ న్యాయ- ద్బస్తేర్వినా భేషజమస్తి కించిత్||86|| తస్మాచ్చికిత్సార్ద్ధ ఇతి ప్రదిష్టః కృత్స్నా చికిత్సాఽపి చ బస్తిరేకైః| |87|

స0-సక్థినీ ద్వే ద్వౌ బాహూ ఇతి శాఖాః, తాసు గతాః-తత ఉత్పన్నాః| ఏవం కోష్ఠో-మహాస్రోతః, తత్ర గతాః-కోష్ఠగతాః| తథా, మర్మాణి చ ఊర్ధ్వం చ సర్వే చావయవాశ్చ మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాః, తేషామంగం, తత్ర జాతా మర్మోర్ధ్వసర్వావయవాంగజాః| తత్ర మర్మాణి-మర్మవిభాగే (హృ. శా. అ. 4) వక్ష్యంతే| ఊర్ధ్వశబ్దేనోర్ధ్వజత్రు గృహ్యతే, తత్ర జాతా ఊర్ధ్వాంగజాః,-ముఖరోగాదయః, సర్వాంగజాః-జ్వరాదయః, అవయవజాః-శ్విత్రాదయశ్చ, యే రోగా విద్యంతే తేషాం జన్మని-ఉత్పత్తౌ, వాయోరపరః కశ్చిదపి హేతుర్నాస్తి| కథం ? పరం,-అతిశయేన| కించిన్మాత్రేణానుబలభావేన పిత్తశ్లేష్మాణావపి హేతూ భవత ఏవ| యథా,-పామాకండ్వాదీనాం| అవయవగ్రహణేనైవోర్ధ్వగ్రహణే లబ్ధ ఊర్ధ్వగ్రహణం ప్రాధాన్యఖ్యాపనార్థం| యథా,-బ్రాహ్మణా ఆయాతా వసిష్ఠోఽప్యాయాత ఇతి| ఏతదేవాధికృత్య వక్ష్యమాణాః పంచ విధయః సకలమేవోత్తరం చ తంత్రం ప్రధానం| తస్మాత్ప్రధానా ఊర్ధ్వాంగజాః| నను, కుతో హేతోర్మరుత ఏతేషు కారణత్వమిత్యాహ-విడిత్యాది| విట్ చ శ్లేష్మా చ పిత్తం చ విట్శ్లేష్మపిత్తాని, తాన్యాదిర్యేషాం| ఆదిశబ్దేన మూత్రస్వేదాదిపరిగ్రహః| ఏతేఽపి హి శరీరమలినీకరాన్మలాః, తేషాముచ్చయాః-సంచయాః, తేషాం స వాయుర్యస్మాద్విక్షేపసంహారకరః-విక్షేపశ్చ సంహారశ్చ విక్షేపసంహారౌ, తౌ కరోతీతి| "కృఞో హేతుతాచ్ఛీల్య" ఇత్యాదినా హేతౌ టః| విక్షేపసంహారకరణహేతురిత్యర్థః| తస్య క్రియావత్త్వాత్| వాయుశ్చ శేషదోషాభ్యాం న కదాచిద్విక్షిప్యతే సంహ్రియతే వా| తయోర్నిష్క్రియత్వాత్| తస్య చ వాయోః ప్రవృద్ధస్య శమనార్థం బస్తిమంతరేణాపరం భేషజం నాస్తి| స్నేహస్వేదాదికం తు విద్యమానమపి న తథా సమర్థం, ఇత్యగణ్యత్వాత్తదవిద్యమానముచ్యతే| తస్మాత్-దోషప్రధానస్య పవనస్య శమనార్థాత్కారణాత్, బస్తిశ్చితిత్సార్ద్ధ ఇతి కథితః| ఏకైశ్చాచార్యైర్నిరవశేషాఽపి చికిత్సా బస్తిః ప్రదిష్టః| నను, " చతుర్ణాం భిషజాదీనాం" (చ. సూ. అ. 9|5) ఇత్యాదిలక్షణా చికిత్సా| తత్కథం తస్యా భాగకల్పనా కర్తుం యుజ్యతే ? న చ సర్వా చికిత్సా బస్తిరితి వక్తుం శక్యతే, శేషచికిత్సాశాస్త్రవిస్తరస్థానర్థక్యప్రసంగాత్| తస్మాదేతదయుక్తమివాభాతి| అత్రోచ్యతే| వాయువికారా అశీతిరుక్తాః| పిత్తశ్లేష్మవికారాశ్చ షష్టిరుక్తాః| తత్ర వాతవికారాణాం ప్రధానోపక్రమో బస్తిః, తస్మాచ్చికిత్సార్ధో బస్తిః కార్యద్వారేణోక్తః| అథవా మారుతం పిత్తశ్లేష్మవిట్సహితం బస్తిః సమూలమేవాపకర్షతీత్యుక్తత్వాత్ సర్వైవ చికిత్సా కార్యద్వారేణ బస్తిరేకైరుపదిష్టః| అన్యత్రాపి చైవంప్రాయో నిర్దేశః కృత ఏవాచార్యైః| తథా చ మునిః (చ. చి. అ. 29|140) - "యానీహ కర్మాణ్యుక్తాని విసర్పవినివృత్తయే| ఏకతస్తాని సర్వాణి రక్తమోక్షణమేకతః||" ఇతి| 'చికిత్సార్ద్ధం' ఇత్యయః తు పాఠో న యుక్త ఏవ| అర్ద్ధశబ్దస్య హి సమప్రవిభాగ ఏవ నపుంసకత్వం| న చాత్ర సమప్రవిభాగో గమ్యతే| తస్మాన్నపుంసకత్వమత్రాన్యాయ్యం|

Adhikarana shirAvyadho~api bastitulyaH (19) · Śloka 19

| తథా నిజాగంతువికారకారి- రక్తౌషధత్వేన శిరావ్యధోఽపి||87|| ఇతి శ్రీ వైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే బస్తివిధిర్నామైకోనవింతితమోఽధ్యాయః||19||

స0-న కేవలం బస్తిః, యావచ్ఛిరావ్యధోఽపి చికిత్సార్ద్ధః సర్వా వా చికిత్సేత్యుపదిష్టః| కుతః ? నిజేత్యాదినా| నిజాః-వాతాదిసముత్థాః, ఆగంతవో-విషవహ్న్యాదిసముత్థాః, నిజాశ్చాగంతవశ్చ తే చ తే వికారాశ్చ నిజాగంతువికారాః, తాంకర్తుం శీలం యస్య తన్నిజాగంతువికారకారి, తచ్చ తద్రక్తం చ నిజాగంతువికారకారిరక్తం, తస్యౌషధత్వేన| తత్ర విసర్పవిద్రధిప్రభృతిరోగవిశేషోపశమకరణాచ్చికిత్సార్ద్ధః శిరావ్యధ ఉపవిష్టః| తథా, అపరేఽతి యే రోగాః శీతోష్ణస్నిగ్ధరూక్షాద్యైరప్యుపక్రమైరనుపశాంతాః, తేఽపి శిరావ్యధసాధ్యాః| అత ఏవ సర్వాఽపి చికిత్సా శిరావ్యధ ఉక్త ఇతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే బస్తివిధిర్నామైకోనవింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 19||