2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો દિનચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

સ૦-અથેતિ સર્વેષ્વધ્યાયેષુ મઙ્ગલાર્થઃ| તથા અત ઇત્યાનન્તર્યે પ્રસ્તુતાભિસમ્બન્ધે વા| અથેત્યાદિશબ્દાનાં પૂર્વાધ્યાયે વર્ણિત એવાર્થઃ| માઙ્ગલિકો હ્યાચાર્યઃ પ્રત્યધ્યાયારમ્ભે મઙ્ગલાર્થમથશબ્દં પ્રયુઙ્ક્તે| દિને દિને ચર્યા દિનચર્યા, દિનસ્ય વા ચર્યા દિનચર્યા| ચરણં ચર્યા| ઉભયલોકહિતમાહારવિહારચેષ્ટિતમિતિ યાવત્, પ્રતિદિને યત્કર્તવ્યમ્| દિનચર્યા યસ્મિન્નધ્યાયેઽસ્તીતિ પૂર્વવત્ છપ્રત્યયમુત્પાદ્ય તલ્લોપે પ્રકૃતિભાવત્વં ચ પ્રતિપાદ્ય દિનચર્યેતિ નિષ્પાદ્યતે, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| નનુ, પ્રસ્તુતાદાયુષ્કામીયાદધ્યાયાદનન્તરં કોઽસ્ય સમ્બન્ધઃ ?| ઉચ્યતે| યસ્માદાયુષ્કામેણ પુરુષેણ યત્પ્રધાનમાયુષ્યં તદાસેવ્યં પ્રથમતઃ, તદન્વન્યાનિ યાન્યાયુષ્યાણિ| અતઃ પ્રથમં તાવદાચારપ્રધાનેન ભવિતવ્યમ્| યતઃ, "આચારાદાયુર્લભ્યતે" ઇત્યાચાર્યાઃ| યદ્યપ્યત્ર રાત્રિચર્યાઽપિ વિહિતા, તથાપિ પ્રાધાન્યાદ્દિનચર્યા અસ્મિન્નધ્યાયે નિર્દિષ્ટા| અતો દિનચર્યાધ્યાયોઽયમુચ્યતે|

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

અસ્મિંસ્તન્ત્રે આયુઃપાલનં પ્રકૃતમ્| તદ્વિવિધમ્, સ્વસ્થવૃત્તમાતુરવૃત્તં ચ| તત્ર મઙ્ગલ્યત્વાત્ સ્વલ્પવક્તવ્યત્વાદાતુરોપયોગિત્વાચ્ચ સ્વસ્થવૃત્તમેવાદાવુચ્યતે બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્સ્વસ્થો રક્ષાર્થમાયુષઃ| |૧|

સ૦-રાત્રેશ્ચતુર્દશો મુહૂર્તો બ્રાહ્મો મુહૂર્તઃ, વિષુવતિ સમરાત્રિંદિવે કાલે દ્વિઘટિકોપલક્ષણઃ| મુહૂર્તસ્ય ચેહ દ્વિઘટિકોપલક્ષણાર્થત્વાત્સર્વસ્મિન્ કાલે રાત્રેશ્ચતુર્ઘટિકાવશેષે સમુત્થાનં કાર્યમિતિ સ્થિતમ્| (સ્વસ્થો-નીરોગઃ કલ્યઃ| સ આયુષો યથોપચરિતસ્ય જીવિતસ્ય રક્ષાર્થં બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેદભ્યુત્થાનં કુર્યાત્| મુહૂર્તો-નાડિકાદ્વયમ્| બ્રહ્મ-જ્ઞાનં, તદર્થમધ્યયનાદ્યપિ બ્રહ્મ, તસ્ય યોગ્યો મુહૂર્તો બ્રાહ્મઃ, પશ્ચિમયામસ્ય નાડિકાદ્વયમ્|) તસ્મિન્ બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્| કિમ્ભૂતઃ ? સ્વસ્થોઽનાતુરઃ| (સુશ્રુતે સૂ.અ.૧૫/૪૮)- "સમદોષઃ સમાગ્નિશ્ચ સમધાતુમલક્રિયઃ| પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયમનાઃ સ્વસ્થ ઇત્યભિધીયતે" ઇતિ સ્વસ્થલક્ષણમ્| કિમર્થમુત્તિષ્ઠેત્ ? રક્ષાર્થમાયુષો જીવિતસ્ય| તદા હ્યુત્તિષ્ઠતો વ્યાધ્યલક્ષ્મ્યાદ્યભાવ એવાયુષો રક્ષા ભવતિ| આતુરેણ ધાતુસામ્યાર્થં સ્વપ્તવ્યમેવ|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| શરીરચિન્તાં નિર્વર્ત્ય કૃતશૌચવિધિસ્તતઃ||૧|| અર્કન્યગ્રોધખદિરકરઞ્જકકુભાદિજમ્| પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ મૃદ્વગ્રં કષાયકટુતિક્તકમ્||૨|| કનીન્યગ્રસમસ્થૌલ્યં પ્રગુણં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં દન્તમાંસાન્યબાધયન્||૩||

સ૦-શરીરસ્ય ચિન્તા શરીરચિન્તા- જીર્ણાજીર્ણનિરૂપણાદિકા, તાં નિર્વર્ત્ય, તતો મૂત્રપુરીષાદેઃ કૃતશૌચવિધાનઃ, તતોઽનન્તરં દન્તપવનમર્કાદિકં ભક્ષયેત્| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ.૩)- "બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેજ્જીર્ણાજીર્ણં નિરૂપયન્" ઇત્યાદિ| અર્કઃ- સૂર્યાહ્વઃ| ન્યગ્રોધો- યક્ષાવાસઃ| ખદિરો- ગાયત્રી| કરઞ્જશ્ચિરિબિલ્વઃ| કકુભોઽર્જુનઃ| આદિશબ્દેન માલતીકરવીરાદિપરિગ્રહઃ| કથં ભક્ષયેત્ ? દન્તાનાં માંસાન્યબાધયન્નપીડયન્| પ્રાતઃ- પ્રત્યુષસિ, ભુક્ત્વા ચ- આહારં ભક્ષયિત્વા ચ| મૃદ્વગ્રં- કૂર્ચિતાગ્રમ્| તથા કષાયકટુતિક્તમ્, રસત્રયેણ હ્યનેન મુખવૈરસ્યારોચકશ્લેષ્માદ્યપનયાઃ સમ્યક્ સમ્પદ્યન્તે| અર્કાદ્યુપાદાનાદેવ કષાયાદિત્વે લબ્ધે, કષાયાદિગ્રહણં સઙ્ગ્રહાદિગૃહીતસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થં સ્પષ્ટાર્થં ચ| અર્કાદિગ્રહણમુદાહરણાર્થં જ્ઞેયમ્| અત્ર સંક્ષેપવિવક્ષયા ન દન્તપવનસ્ય ગણસઙ્ગ્રહઃ| દ્વાદશાદ્યઙ્ગુલપ્રમાણત્વં શ્લેષ્માતકાદ્યનિષ્ટદન્તપવનનિષેધશ્ચ તન્ત્રાન્તરોક્ત (સઙ્ગ્રહોક્ત) મપિ નેહોક્તમ્| સુશ્રુતેનોક્તમ્ (?) "અજગ્ધમનુપક્લિષ્ટં ષડષ્ટદ્વાદશાઙ્ગુલમ્| પ્રદેશનીમુખસમં મૃદુ સ્યાદ્દન્તધાવનમ્| કૂર્ચિતાગ્રં" ઇત્યાદિ|

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

નાદ્યાદજીર્ણવમથુશ્વાસકાસજ્વરાર્દિતી| તૃષ્ણાસ્યપાકહૃન્નેત્રશિરઃકર્ણામયી ચ તત્||૪||

સ૦-અજીર્ણાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતાનિ વિદ્યન્તે યસ્યેતિ 'અત ઇનિઠનૌ' ઇતિ ઇનિઃ| એવં તૃષ્ણાસ્યેત્યાદૌ દ્વન્દ્વાદિનિશ્ચ| તદ્દન્તપવનમજીર્ણી ન ભક્ષયેત્| એવં વમથ્વાદીનાં કર્ણામય્યન્તાનાં સમ્બન્ધો યોજ્યઃ|

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

સૌવીરમઞ્જનં નિત્યં હિતમક્ષ્ણોસ્તતો ભજેત્| |૫|

સ૦-તતો-દન્તપવનભક્ષણાનન્તરં, સૌવીરાખ્યમઞ્જનં ભજેત્| કસ્માત્ ? યતો હિતમક્ષ્ણોઃ|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| ચક્ષુસ્તેજોમયં તસ્ય વિશેષાત્ શ્લેષ્મતો ભયમ્||૫|| યોજયેત્સપ્તરાત્રેઽસ્માત્સ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનમ્| |૬|

સ૦-અસ્માત્કારણાત્, સ્રાવણાર્થં સપ્તરાત્રે સતિ, રસાઞ્જનં દાર્વીક્વાથસમુદ્ભવાખ્યં, યોજયેત્| યસ્માચ્ચક્ષુસ્તેજોમયમાગ્નેયમ્| યદ્યપિ પઞ્ચમહાભૂતાત્મકં સર્વમપિ, તથાપિ બાહુલ્યેન વ્યપદેશાત્તેજોમયમુચ્યતે| અત એવ તદ્રૂપાણ્યાલોચયતિ| તથા ચ લોકે કશ્ચિદાહ-- "નરપતિરેતિ" ઇતિ| ન ચાસૌ નરાણામેવ પતિઃ કિન્તર્હિ નારીણામપીતિ| તસ્ય હિ ચક્ષુષો વાતપિત્તાભ્યામપિ ભયમસ્તિ, વિશેષેણ તુ કફાદ્ભયમ્, તતો રસાઞ્જનં યોજયેત્|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| તતો નાવનગણ્ડૂષધૂમતામ્બૂલભાગ્ભવેત્||૬||

સ૦-નાવનાદીનાં ગુણાઃ નસ્યાદિવિધિષુ વક્ષ્યમાણા વિધાનં ચ| તામ્બૂલસ્ય તુ વૈશદ્યારુચિહરત્વસૌગન્ધ્યાદિગુણાઃ પ્રસિદ્ધા એવ| નાવનાદીનાં તામ્બૂલાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| તતોઽઞ્જનાદનન્તરં, નાવનગણ્ડૂષધૂમતામ્બૂલાનિ ભજતે યઃ સ એવંવિધો ભવેત્| 'ભજો ણ્વિઃ' ઇતિ ણ્વિઃ|

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

યેષાં તુ તામ્બૂલમપથ્યં, તાનાહ તામ્બૂલં ક્ષતપિત્તાસ્રરૂક્ષોત્કુપિતચક્ષુષામ્| વિષમૂર્ચ્છામદાર્તાનામપથ્યં શોષિણામપિ||૭||

સ૦-ક્ષતં વિદ્યતે યેષાં તે ક્ષતાઃ| અર્શ આદિત્વાદચ્| એવં પિત્તાસ્રા રૂક્ષાશ્ચ| ઉત્કુપિતમભિષ્યન્નં ચક્ષુરેકં દ્વે વા યેષાં ત એવમ્| ક્ષતાશ્ચ પિત્તાસ્રાશ્ચ રૂક્ષાશ્ચોત્કુપિતચક્ષુષશ્ચ, તેષામપથ્યમહિતમ્| તથા વિષાર્તાનાં મૂર્ચ્છાર્તાનાં મદાર્તાનાં શોષિણાં ચ, ઇત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ| શોષિણો- રાજયક્ષ્મિણઃ|

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

તદેતત્સર્વં વિધાય, ભોજનાસન્ને કાલેઽભ્યઙ્ગ આચરણીય ઇત્યાહ અભ્યઙ્ગમાચરેન્નિત્યં, સ જરાશ્રમવાતહા| દૃષ્ટિપ્રસાદપુષ્ટ્યાયુઃસ્વપ્નસુત્વક્ત્વદાર્ઢ્યકૃત્||૮||

સ૦-અભ્યઙ્ગં નિત્યં સતતમાચરેત્| નિત્યગ્રહણં ચોપલક્ષણાર્થમ્| એકદ્વિત્રિદિનાન્તરમપિ યથોદિતમાચરતો ન દોષઃ| સોઽભ્યઙ્ગઃ, આચર્યમાણો જરા ચ શ્રમશ્ચ વાતશ્ચ તાન્ હન્તીતિ ક્વિપ્| તથા દૃષ્ટીત્યાદિ| દૃષ્ટેઃ પ્રસાદો- વૈમલ્યં દૃષ્ટિપ્રસાદઃ| શોભના ચાસૌ ત્વક્ ચ સુત્વક્, તસ્યા ભાવઃ સુત્વક્ત્વમ્| દૃઢસ્ય ભાવો દાર્ઢ્યમ્| "વર્ણદૃઢાદિભ્યઃ ષ્યઞ્ચ" ઇતિ ષ્યઞ્| દૃષ્ટિપ્રસાદાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| તાનિ કરોતિ યોઽભ્યઙ્ગઃ, સ એવમ્|

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

શિરઃશ્રવણપાદેષુ તં વિશેષેણ શીલયેત્| |૯|

સ૦-તમભ્યઙ્ગમ્, શિરઃશ્રવણપાદેષુ, વિશેષેણાતિશયેન, શીલયેદભ્યસેત્, ઇતિ વચનાચ્ચાવશ્યં ન તથા સર્વશરીરેઽભ્યઙ્ગઃ કાર્યઃ, યથૈતેષુ શિરઃશ્રવણપાદેષુ| અત્ર ચ પૂર્વવદેકત્વાભાવઃ|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

અથેતદપવાદમાહ | વર્જ્યોઽભ્યઙ્ગઃ કફગ્રસ્તકૃતસંશુદ્ધ્યજીર્ણિભિઃ||૯||

સ૦-અભ્યઙ્ગો વર્જ્યો- વર્જનીયઃ| કફગ્રસ્તેન કૃતસંશુદ્ધિના અજીર્ણિના ચ| ગ્રસ્તગ્રહણમતિશયપ્રતિપાદનાર્થમ્|

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

લાઘવં કર્મસામર્થ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મેદસઃ ક્ષયઃ| વિભક્તઘનગાત્રત્વં વ્યાયામાદુપજાયતે||૧૦||

સ૦-શરીરાયાસજનનં કર્મ વ્યાયામ ઉચ્યતે| તસ્માત્પઞ્ચગુણાઃ લાઘવાદયો નિષ્પદ્યન્તે| વિભક્તાનિ-વિભાગેન સ્થિતાનિ, ઘનાનિ- દૃઢાનિ, ગાત્રાણિ યસ્ય સ વિભક્તઘનગાત્રઃ, તસ્ય ભાવસ્તત્ત્વમિતિ|

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ઇદાનીં યેનાસૌ ન કાર્યસ્તં દર્શયતિ વાતપિત્તામયી બાલો વૃદ્ધોઽજીર્ણો ચ તં ત્યજેત્| |૧૧|

સ૦-વાતપિત્તામયી, બાલઃ- આષોડશાદ્વર્ષાત્, વૃદ્ધઃ- સપ્તતેરૂર્ધ્વમ્, અજીર્ણી ચ, તં જહ્યાત્|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| અર્ધશક્ત્યા નિષેવ્યસ્તુ બલિભિઃ સ્નિગ્ધભોજિભિઃ||૧૧|| શીતકાલે વસન્તે ચ, મન્દમેવ તતોઽન્યદા| |૧૨|

સ૦-તુરવધારણે| બલવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ સ્નિગ્ધભોજિભિરર્ધશક્ત્યૈવ નિષેવ્યો વ્યાયામઃ| પ્રાક્ શ્રમાદ્વાયામવર્જનં કાર્યમિત્યર્થઃ| કદાસૌ વિધાતવ્યઃ ? ઇત્યાહ- શીતકાલ ઇતિ| હેમન્તે શિશિરે વસન્તે ચ સેવ્યઃ| શીતર્તુવસન્તાભ્યામન્યદા મન્દમેવ સેવ્યઃ| મન્દમિતિ ક્રિયાવિશેષણમ્| ક્રિયાવિશેષણાનાં ચ કર્મત્વમેકત્વં નપુંસકત્વં ચ વક્તવ્યમિતિ|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| તં કૃત્વાઽનુસુખં દેહં મર્દયેચ્ચ સમન્તતઃ||૧૨||

સ૦-તં- વ્યાયામં, કૃત્વા, અનુસુખં- યથા શરીરે બાધા ન સ્યાત્તથા, દેહં મર્દયેત્| સમન્તતઃ- પરિતઃ|

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

તૃષ્ણા ક્ષયઃ પ્રતમકો રક્તપિત્તં શ્રમઃ ક્લમઃ| અતિવ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્છર્દિશ્ચ જાયતે||૧૩||

સ૦-અતિવ્યાયામાત્તૃષ્ણાદયો ભવન્તિ| તૃષ્ણેતિ પૃથક્ પદમ્| (તેન તૃષ્ણાદીનાં પદાનામકૃતસમાસાનાં નિર્દેશો દોષદેશાદ્યનુરોધેનૈકસ્ય દ્વયોસ્ત્રિચતુરાણાં બહુતરાણાં સર્વેષાં ચાતિ વ્યાયામવ્યાપત્ત્વદ્યોતનાર્થઃ|) અતિવ્યાયામપ્રસઙ્ગેનાતિજાગરાદીનામપિ વ્યાપદો દર્શયતિ-

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

વ્યાયામજાગરાધ્વસ્ત્રીહાસ્યભાષ્યાદિ સાહસમ્| ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ ભજન્નતિ વિનશ્યતિ||૧૪||

સ૦-વ્યાયામાદીનાં ભાષ્યાન્તાનાં દ્વન્દ્વઃ| તાન્યાદિર્યસ્ય સાહસસ્ય ધનુરાકર્ષણાદેસ્તદેવમ્| અયથાબલમારમ્ભઃ સાહસમ્, તદ્ભજન્સેવમાનો વિનશ્યતિ| ક ઇવ ? સિંહ ઇવ, સિંહો વિક્રમવાનપ્યતિબલં ગજપતિં મહાવર્ષ્માણમાકર્ષન્નાક્રામન્ યથા વિનશ્યતિ, તથાઽયથાબલમારબ્ધેન વ્યાયામાદિના નરો માર્યત ઇતિ|

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ઉદ્વર્તનં કફહરં મેદસઃ પ્રવિલાયનમ્| સ્થિરીકરણમઙ્ગાનાં ત્વક્પ્રસાદકરં પરમ્||૧૫||

સ૦-ઉદ્વર્તનસ્ય કફહરાદયશ્ચત્વારો ગુણાઃ|

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

દીપનં વૃષ્યમાયુષ્યં સ્નાનમૂર્જાબલપ્રદમ્| કણ્ડૂમલશ્રમસ્વેદતન્દ્રાતૃડ્દાહપાપ્મજિત્||૧૬||

સ૦-સ્નાનં દીપનં વૃષ્યામાયુષ્યં ચ ભવતિ| ઊર્જા- ઉત્સાહઃ, બલં- પ્રાણઃ, એતે પ્રદદાતિ- કરોતિ યત્તદેવમ્| કણ્ડ્વિત્યાદિ| કણ્ડ્વાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એતાન્ જયતિ| સ્નાનસ્ય પ્રભાવાદાયુષ્યત્વવૃષ્યત્વદીપનત્વાનિ બોદ્દવ્યાનિ| અથવા સ્નાનેન પ્રહર્ષો ભવતિ, પ્રહર્ષણત્વાચ્ચ વૃષ્યત્વમ્| તથા ચ વક્ષ્યતિ (ઉ.અ.૪૦/૩૫)- "યત્કિઞ્ચિન્મધુરં સ્નિગ્ધં બૃંહણં બલવર્ધનમ્| મનસો હર્ષણં યચ્ચ તત્સર્વં વૃષ્યમુચ્યતે" ઇતિ| તથા, સ્નાનં જાઠરાગ્નેર્બહિર્નિર્ગતાનિ રોમકૂપાશ્રિતાન્યર્ચીંષિ રુદ્ધ્વાઽન્તર્નયતિ, તતશ્ચાગ્નેઃ પ્રબલત્વં કુર્વદ્ દીપનં સમ્પદ્યતે| યથા- શીતકાલે શીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધસ્ય જાઠરાગ્નેઃ પ્રબલત્વમ્| બાલાદિત્યસ્તુ વ્યાચક્ષિષ્ટ "સ્નાનેન ભ્રાજકાખ્યં ત્વગાશ્રિતં પિત્તમન્તઃ પ્રવિશદૂષ્માણં સંવર્ધયતિ, તેન તદ્દીપનમ્"| અત એવ પરિષેકે જલમુષ્ણમિષ્યતે| યસ્માચ્છીતં નિર્વાપયતિ તેજો ન દેહસ્યાન્તઃ પ્રવેશયતિ| શીતકાલે તુ યચ્છીતાનિલસ્પર્શસંરુદ્ધસ્યાગ્નેઃ પ્રબલત્વં તત્કાલ એવં તસ્મિન્, કાલસ્વાભાવ્યાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| તથા ચાન્યર્તૌ શીતે સતિ મન્દાગ્નિત્વમેવ દૃશ્યતે| યથા- વર્ષાસુ| અગ્નિમાન્દ્યાદેવાત્ર હિ વહ્નિસન્ધુક્ષણં ભોજનં સમુપદિષ્ટમ્| તથા ચ મુનિઃ (ચ.સૂ.અ.૬/૩૬)- "વ્યક્તામ્લલવણસ્નેહં વાતવર્ષાકુલેઽહનિ| વિશેષશીતે ભોક્તવ્યં વર્ષાસ્વનિલશાન્તયે" ઇતિ|

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ઉષ્ણામ્બુનાઽધઃકાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ| તેનૈવ તૂત્તમાઙ્ગસ્ય બલહૃત્કેશચક્ષુષામ્||૧૭||

સ૦-ઉષ્ણામ્બુના અધઃકાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ- પ્રાણકૃત્| તેનૈવોષ્ણોદકેનૈવ, ઉત્તમાઙ્ગસ્ય- શિરસઃ, પરિષેકો વિધીયમાનઃ કેશચક્ષુષાં બલહૃત્| પ્રાણ્યઙ્ગાનાં સમાહાર એવ દ્વન્દ્વ ઇત્યસ્ય પ્રાયિકત્વાત્કેશચક્ષુષામિત્યુપપન્નમેવ|

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

સ્નાનં યેષામપથ્યમ્, તાન્ દર્શયિતુમાહ સ્નાનમર્દિતનેત્રાસ્યકર્ણરોગાતિસારિષુ| આધ્માનપીનસાજીર્ણભુક્તવત્સુ ચ ગર્હિતમ્||૧૮||

સ૦-નેત્રે ચાસ્યં ચ કર્ણૌ ચ તત્ર રોગાઃ| અર્દિતં ચ નેત્રાસ્યકર્ણરોગાશ્ચાતિસારશ્ચ તે વિદ્યન્તે યેષાં ત એવમ્| તેષુ ગર્હિતમહિતમ્| એવં શેષેષુ યોજ્યમ્| આધ્માનાદીનાં દ્વન્દ્વસ્તતો મતુપ્| તેન આધ્માનવત્સુ ગર્હિતમિતિ યોજ્યમ્| એવં શેષેષ્વપિ|

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

જીર્ણો હિતં મિતં ચાદ્યાન્ન વેગાનીરયેદ્બલાત્| ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાન્નાજિત્વા સાધ્યમામયમ્||૧૯||

સ૦-જીર્ણે- સમ્યક્પરિણતે પૂર્વ આહારે, અદ્યાત્- ભુઞ્જીત| કિમદ્યાત્ ? હિતં- પથ્યમ્| મિતં- માત્રયા યુક્તમ્| પથ્યમપિ હ્યતિમાત્રં હીનમાત્રં વા ભુક્તં દોષાય સ્યાત્, અતો મિતમ્| ન વેગાનિત્યાદિ| વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં સમ્બન્ધિનો વેગાનનુન્મુખીભૂતાન્ બલાન્નૈરયેન્ન પ્રવર્તયેત્| ન વેગિત ઇત્યાદિ| સઞ્જાતવાતવિણ્મૂત્રવેગસ્તમકૃત્વા નાન્યકાર્યઃ સ્યાત્| નાન્યત્કાર્યં કુર્યાદિત્યર્થઃ| નાજિત્વેત્યાદિ| સાધયિતું શક્યઃ સાધ્યઃ, તં રોગમજિત્વા નાન્યકાર્યઃ સ્યાદિતિ યોજ્યમ્| સ હ્યુપેક્ષિતો દુઃસાધ્યોઽસાધ્યો વા સ્યાત્| સાધ્યશબ્દોપાદાનાદસાધ્યામયં પ્રતિ યત્નો ન કાર્યઃ, ચિકિત્સાનૈષ્ફલ્યાદિતિ દ્યોતયતિ|

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

સુખાર્થાઃ સર્વભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ| સુખં ચ ન વિના ધર્માત્તસ્માદ્ધર્મપરો ભવેત્||૨૦||

સ૦-સર્વભૂતાનામશેષપ્રાણિનાં, યસ્માત્સુખાર્થાઃ પ્રવૃત્તયઃ- કર્માણિ, મતાઃ- અભિપ્રેતાઃ| સુખં ચ શર્માખ્યં, ધર્માદ્વિના ન ભવતિ, તસ્માત્કારણાત્, ધર્મપરો- ધર્મપ્રધાનઃ, સ્યાત્| ધર્માદિતિ "પૃથગ્વિના" ઇતિ પઞ્ચમી|

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

ભક્ત્યા કલ્યાણમિત્રાણિ સેવેતેતરદૂરગઃ| |૨૧|

સ૦-કલ્યાણે- શુભકર્મણિ, મિત્રાણિ- સહાયાઃ, ઉપદેશાદિના કલ્યાણમિત્રાણિ, તાનિ ભક્ત્યા- અદમ્ભમતિઃ સન્, ભજેત્| ઇતરાણિ- કલ્યાણમિત્રાપેક્ષયેતરાણિ પાપમિત્રાણિ, તેભ્યો દૂરગસ્તદ્વર્જનપરઃ| તત્સઙ્ગો હિ દૃષ્ટાદૃષ્ટાનર્થકરઃ| દૂરગ ઇત્યત્ર "અન્તાત્યન્તાધ્વદૂરપારસર્વાનન્તેષુ ડઃ" ઇતિ ડઃ|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| હિંસાસ્તેયાન્યથાકામં પૈશુન્યં પરુષાનૃતે||૨૧|| સમ્ભિન્નાલાપં વ્યાપાદમભિધ્યાં દૃગ્વિપર્યયમ્| પાપં કર્મેતિ દશધા કાયવાઙ્મનસૈસ્ત્યજેત્||૨૨||

સ૦-હિંસા- પ્રાણ્યુપઘાતઃ, સ્તેયં- ચૌર્યમ્, અન્યથાકામો- નિષિદ્ધકામસેવા પશુસ્ત્રીગુરુદારગમનાદિ, એતત્ત્રિવિધં કાયિકં પાપં કર્મ| પૈશુન્યં- પરેષાં ભેદકૃદ્વચનમ્, પરુષમમૃદુવચનમ્, અનૃતસત્યવચનમ્, સમ્ભિન્નાલાપોઽસમ્બદ્ધપ્રલપનમ્, ચતુર્વિધમેતદ્વાચિકમ્| વ્યાપાદઃ- પ્રાણ્યુપઘાતચિન્તા, અભિધ્યા- પરગુણાદ્યસહિષ્ણુતા, વિષયસ્પૃહા વા. દૃગ્વિપર્યયં- શાસ્ત્રદૃષ્ટિવૈપરીત્યં નાસ્તિકત્વાદિ, ત્રિવિધમેતન્માનસમ્| તદેતદ્ધિંસાદિ દશધા પાપં કર્મ કાયવાઙ્મનસૈસ્ત્યજેન્ન કુર્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

અવૃત્તિવ્યાધિશોકાર્તાનનુવર્તેત શક્તિતઃ| |૨૩|

સ૦-ન વિદ્યતે વૃત્તિર્યેષાં તાનવૃત્તીન્| શક્તિતઃ- યથાસામર્થ્યમ્, અનુવર્તેત- અનુકૂલં ગચ્છેત્| તથા, વ્યાધિના શોકેન ચાર્તાંશ્ચ|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| આત્મવત્સતતં પશ્યેદપિ કીટપિપીલિકમ્||૨૩||

સ૦-કીટાન્ પિપીલિકાંશ્ચાત્મવત્પશ્યેત્| સ્વશરીરતુલ્યાનિત્યર્થઃ| કિમુત સાધૂનસાધૂંશ્ચ| કીટપિપીલિકમપ્યાત્મવત્પશ્યેદિત્યપિશબ્દસ્યાર્થઃ| કીટપિપીલિકમિતિ "ક્ષુદ્રજન્તવઃ" ઇત્યેકત્વમ્|

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

અર્ચયેદ્દેવગોવિપ્રવૃદ્ધવૈદ્યનૃપાતિથીન્| |૨૪|

સ૦-દેવાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| દેવાદીનર્ચયેત્| વૃદ્ધાઃ- જ્ઞાનવૃદ્ધાઃ શીલતપોવૃદ્ધાશ્ચ| નૃપો- રાજા| અતિથિઃ- અસમાનગ્રામી વૈશ્વદેવાન્તે સમુપસ્થિતઃ|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| વિમુખાન્નાર્થિનઃ કુર્યાન્નાવમન્યેત નાક્ષિપેત્||૨૪||

સ૦-અર્થિનો- યાચકાન્, પ્રત્યાખ્યાનેન વિમુખાન્ન કુર્યાત્| નાવમન્યેત્- નાવમાનયેત્| ન ચ પરુષવચનાદિના આક્ષિપેત્- પરિભવેત્|

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ઉપકારપ્રધાનઃ સ્યાદપકારપરેઽપ્યરૌ| |૨૫|

સ૦-અરૌ શત્રાવપકારપરેઽપિ સત્યુપકારપ્રધાનઃ સ્યાત્| નનુ, રિપુરપકારક એવ, તત્કિમપકારપર ઇતિ વિશેષણેન| તથા ચ માઘઃ (સર્ગઃ ૨/૩૭)- "ઉપકર્ત્રારિણા સન્ધિર્ન મિત્રેણાપકારિણા| ઉપકારાપકારૌ હિ લક્ષ્યં લક્ષણમેતયોઃ" ઇતિ| ઉચ્યતે| ન હિ સર્વદૈવારિરપકારં કર્તું શક્યઃ સ્યાત્, કિં તર્હિ કદાચિદેવ| હેત્વાદ્યધીનત્વાદપકારકારિત્વસ્ય| વાતાદિદોષવત્| યથા- વાતાદયો દોષા દૂષણસ્વભાવા અપિ સન્તઃ કદાચિદ્વિકારકારિત્વે સમર્થા ભવન્તિ કદાચિન્નૈવ| દોષત્વં તુ સર્વદૈવ તેષામ્| તસ્માદપકારપર ઇતિ યુક્તં વિશેષણમ્| અપકારિણ્યુપકારકૃત્સ્યાત્ કિં પુનરુપકારક ઇત્યપિશબ્દાર્થઃ|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| સમ્પદ્વિપત્સ્વેકમના, હેતાવીર્ષ્યેત્ફલે ન તુ||૨૫||

સ૦-સમ્પત્સુ વિપત્સુ ચૈકમનાઃ- સમચિત્તઃ| સમ્પત્સુ હર્ષેણ, વિપત્સુ વિષાદાદિના, ન ભાવ્યમિત્યર્થઃ| હેતાવિત્યાદિ| હેતૌ- કારણે, ઈર્ષ્યેત્| યથા- અયમેવં શ્રુતત્યાગાદિગુણવાન્ કસ્માત્, કસ્માદહમપ્યેવં ન ભવેયમ્| ફલે ન તુ- પરકીયે શોભને ફલે વસ્ત્રાલઙ્કારાદિકે નેર્ષ્યેત્|

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

કાલે હિતં મિતં બ્રૂયાદવિસંવાદિ પેશલમ્| |૨૬|

સ૦-કાલે- પ્રસ્તાવે, હિતં- પથ્યમ્, મિતં- ન બહુ, અવિસંવાદિ- સત્યમ્, પેશલં- મનોજ્ઞં, બ્રૂયાત્|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| પૂર્વાભિભાષી, સુમુખઃ સુશીલઃ કરુણામૃદુઃ||૨૬|| નૈકઃ સુખી, ન સર્વત્ર વિશ્રબ્ધો, ન ચ શઙ્કિતઃ| |૨૭|

સ૦-પૂર્વાભિભાષી- પૂર્વાલાપી, સ્યાત્| સુમુખો- ગતભ્રુકુટિઃ| સુશીલઃ- શોભનસ્વભાવઃ| તથા, કરુણયા મૃદુરાર્દ્રસન્તાનો માતેવ પુત્રે| એકોઽદ્વિતીયઃ સન્સુખી ન સ્યાત્| તથા, સર્વત્ર- સર્વસ્મિન્ જને, વિશ્રબ્ધો- વિશ્વસ્તો, ન સ્યાત્| તથા ચ ભગવાન્ વ્યાસઃ- "માયાચારે માયયા વર્તિતવ્યમ્" ઇતિ| તથા, સર્વત્ર- મિત્રસ્વજનાદિષ્વપિ, શઙ્કિતોઽવિશ્વસ્તો, ન સ્યાત્, તેષાં વૈમુખ્ય- દોષપ્રસઙ્ગભયાત્|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| ન કઞ્ચિદાત્મનઃ શત્રું નાત્માનં કસ્યચિદ્રિપુમ્||૨૭|| પ્રકાશયેન્નાપમાનં ન ચ નિઃસ્નેહતાં પ્રભોઃ| |૨૮|

સ૦-આત્મનઃ શત્રું કઞ્ચિદપિ ન પ્રકાશયેત્| તત્પ્રકાશનાદ્ધિઃ ભેદઃ સ્યાત્| નાત્માનં કસ્યચિદ્રિપું પ્રકાશયેત્| પૂર્વોક્તાદેવ હેતોઃ| અપમાનં- અસત્કારં, કસ્યચિન્ન પ્રકાશયેત્| પ્રભોઃ સ્વામિનઃ સમ્બન્ધિનીં નિઃસ્નેહતાં ન પ્રકાશયેત્| તત્પ્રકાશનાદસૌ પ્રભુર્જાતાવસરૈર્ભેદકૈઃ સુતરાં નિઃસ્નેહીક્રિયતે|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| જનસ્યાશયમાલક્ષ્ય યો યથા પરિતુષ્યતિ||૨૮|| તં તથૈવાનુવર્તેત પરારાધનપણ્ડિતઃ| |૨૯|

સ૦-જનસ્યાશયમાલક્ષ્ય- લોકસ્ય અભિપ્રાયં બુદ્ધ્વા પરિચ્છિદ્ય, યો જનો યથા પરિતુષ્યતિ તથા તેનૈવ પ્રકારેણ દાનપ્રિયવચનાદિના તમનુવર્તેતારાધયેત્| કીદૃશો ભૂત્વા ? પરારાધને પણ્ડિતસ્તજ્જ્ઞઃ|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

ન પીડયેદિન્દ્રિયાણિ વ ચૈતાન્યતિ લાલયેત્||૨૯||

સ૦-ઇન્દ્રિયાણિ- રસનાદીનિ, કદન્નાશનાદિના ન પીડયેન્ન નિગૃહ્ણીયાત્| ન ચૈતાનીન્દ્રિયાણ્યતિ લાલયેદતિશયેન વિલાસયેત્|

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

ત્રિવર્ગશૂન્યં નારમ્ભં ભજેત્તં ચાવિરોધયન્| |૩૦|

સ૦-ત્રયાણાં ધર્માર્થાકામાનાં વર્ગસ્ત્રિવર્ગઃ, તેન શૂન્યં- રહિતં, આરમ્ભમુદ્યમં, ન ભજેત્- ન કુર્યાત્| કથં ભજેત્ ? તં ચ ત્રિવર્ગમવિરોધયન્- પરસ્પરમબાધયન્|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| અનુયાયાત્પ્રતિપદં સર્વધર્મેષુ મધ્યમામ્||૩૦||

સ૦-સર્વધર્મેષુ મધ્યમાં પ્રતિપદં પ્રતિપત્તિમનુયાયાત્- સર્વેષ્વાચારેષુ મધ્યમં માર્ગમનુવર્તેત| નૈકત્રાસક્તિં કુર્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

નીચરોમનખશ્મશ્રુર્નિર્મલાઙ્ઘ્રિમલાયનઃ| સ્નાનશીલઃ સુસુરભિઃ સુવેષોઽનુલ્બણોજ્જ્વલઃ||૩૧||

સ૦-નીચાન્યદીર્ઘાણિ રોમનખશ્મશ્રૂણિ યસ્ય સ એવંભૂતો ભવેત્| રોમાણિ- બાહૂરુપ્રભૃતિષુ રોમાણિ કેશાશ્ચોચ્યન્તે| તથા ચ "હૃષેર્લોમસુ" ઇત્યત્ર સૂત્રે વિવૃતમ્- 'લોમાનિ મૂર્ધજાન્યઙ્ગજાનિ ચેહ ગૃહ્યન્તે' ઇતિ| નીચલોમાદિકફલં ચ મુનિનોક્તમ્ (ચ.સૂ.અ.૫/૯૬)- "પૌષ્ટિકં ધન્યમાયુષ્યં શુચિ રૂપવિરાજનમ્| કેશલોમનખાદીનાં કૃન્તનં સમ્પ્રસાધનમ્" ઇતિ| તથાઙ્ઘ્રી- પાદૌ| મલાયનાનિ- ઘ્રાણકર્ણાદીનિ| નિર્મલાન્યઙ્ઘ્રિમલાયનાનિ યસ્ય સ એવમ્| અસ્ય ચ ફલમ્ (ચ.સૂ.અ.૫/૯૫)-- "મેધ્યં પવિત્રમાયુષ્યમલક્ષ્મીકલિનાશનમ્| પાદયોર્મલમાર્ગાણાં શૌચાદાનમભીક્ષ્ણશઃ" ઇતિ| સ્નાનં શીલયતીતિ સ્નાનશીલો- નિત્યસ્નાયી સ્યાત્| તથા, સુસુરભિઃ- સુગન્ધિઃ| શોભનો જીર્ણમલિનવસ્ત્રાદિવિવર્જિતો વેષો યસ્ય સ સુવેષઃ| અનુલ્બણોઽનુદ્ધતઃ, સ ચાસાવુજ્જ્વલશ્ચાનુલ્બણોજ્જ્વલઃ| અનુદ્ધતવેષઃ ઉજ્જ્વલશ્ચ સ્યાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ધારયેત્સતતં રત્નસિદ્ધમન્ત્રમહૌષધીઃ| |૩૨|

સ૦- ધારયેદિત્યાદિ| રત્નાનિ- મણયો વજ્રપદ્મરાગાદયઃ| સિદ્ધમન્ત્રોઽપરાજિતાદિઃ| મહૌષધિઃ- સહદેવ્યાદિકા| રત્નાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| રત્નાદીર્બાહુગ્રીવાદિષુ, સતતં- સદૈવ, ધારયેત્|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| સાતપત્રપદત્રાણો વિચરેદ્યુગમાત્રદૃક્||૩૨||

સ૦-યુગમાત્રદૃગ્વિચરેદ્ભ્રમેત્| યુગં- હસ્તચતુષ્ટયમ્, તત્પશ્યતિ યઃ સ એવમ્| એવં કુર્વન્સમ્મુખમાગચ્છદ્ભિર્ગવાશ્વાદિભિર્નોપદ્રૂયતે| તથા, સહાતપત્રેણ- છત્રેણ, પદત્રાણેન- પદાધારપર્યાયેણ, યો વર્તતે સ એવમ્| પાદત્રચ્છત્રયોશ્ચ ગુણા ઉક્તાઃ- "મારુતસ્યાનુલોમ્યાય ખુડસ્તમ્ભશ્રમાપહમ્| અન્વર્થસંજ્ઞં પાદત્રં બલદૃક્શુક્રરક્ષણમ્| વર્ણ્યં નેત્રહિતં છત્રં વાતવર્ષાતપાપહમ્" ઇતિ|

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

નિશિ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી મૌલી સહાયવાન્| |૩૩|

સ૦-રાત્રૌ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી સન્ વિચરેત્| દણ્ડેન સર્પાદીનામુત્ત્રાસમપિ ચોક્તમ્| તથા (સુશ્રુતે ચિ.અ.૨૪/૭૬)- "શુનઃ સરીસૃપવ્યાલવિષાણિભ્યો ભયાપહમ્| શ્રમસ્ખલનદોષઘ્નં સ્થવિરે ચ પ્રશસ્યતે| સત્વોત્સાહબલસ્થૈર્યધૈર્યવીર્યવિવર્ધનમ્| અવષ્ટમ્ભકરં ચાપિ ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્||" ઇતિ| તથા ચ (ચરકે સૂ.અ.૫/૯૯)- "સ્ખલતઃ સમ્પ્રતિષ્ઠાનં શત્રૂણાં ચ નિષૂદનમ્| અવષ્ટમ્ભનમાયુષ્યં ભયઘ્નં દણ્ડધારણમ્" ઇતિ| મૌલીશિરોવેષ્ટનયુક્તઃ| અનેનોપરિષ્ટાત્ પતતાં પતઙ્ગકીટાદિમૂત્રપુરીષાદીનાં રક્ષા| તથા, સહાયવાન્| અનેનાપિ ચિત્તાવષ્ટમ્ભઃ| દણ્ડશબ્દાત્ "અત ઇનિઠનૌ" ઇતિ ઇનિઃ, મૌલિશબ્દાચ્ચ વ્રીહ્યાદિત્વાત્, તસ્ય હ્યાકૃતિગણત્વમિતિ કેચિત્| આત્યયિક ઇતિ| અત્યયઃ- કૃચ્છ્રમ્| તસ્મિન્ ભવમિત્યધ્યાત્માદિત્વાઠ્ઠઞ્|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| ચૈત્યપૂજ્યધ્વજાશસ્તચ્છાયાભસ્મતુષાશુચીન્||૩૩|| નાક્રામેચ્છર્કરાલોષ્ટબલિસ્નાનભુવો ન ચ| |૩૪|

સ૦-ચૈત્યો- વિશિષ્ટદેવતાધિષ્ઠિતો લોકપ્રસિદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, બુદ્ધાલય ઇત્યન્યે| પૂજ્યો- ગુરુપિત્રાદિઃ| ધ્વજશ્ચિહ્નમ્| અશસ્તાશ્ચણ્ડાલાદયઃ, અશસ્તમમઙ્ગલ્યં વસ્તુ ઇત્યન્યે| એષાં છાયામ્| તથા, ભસ્મ-ભૂતિઃ| તુષો- ધાન્યાદિત્વક્| અશુચિર્વિટ્, યદ્વા ઉચ્છિષ્ટં વસ્તુ| તદેતન્નાક્રામેત્| શર્કરા- સૂક્ષ્મપાષાણાકૃતિર્મૃત્ખણ્ડિકા| તથા, લોષ્ટં- મૃત્પિણ્ડાદિખણ્ડઃ| બલિર્દેવતાદ્યર્ચનમ્| સ્નાનં પ્રસિદ્ધમ્| બલિશ્ચ સ્નાનં ચ બલિસ્નાને, તયોર્ભુવૌ બલિસ્નાનભુવૌ| શર્કરા ચ લોષ્ટં ચ બલિસ્નાનભુવૌ ચ તા નાક્રામેત્|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| નદીં તરેન્ન બાહુભ્યાં, નાગ્નિસ્કન્ધમભિવ્રજેત્||૩૪|| સન્દિગ્ધનાવં વૃક્ષં ચ નારોહેદ્દુષ્ટયાનવત્| |૩૫|

સ૦- નદીં- તરઙ્ગિણીં, દોર્ભ્યાં ન તરેત્| અગ્નિસ્કન્ધમભિ- અગ્નિરાશેરભિમુખં, ન વ્રજેત્| સન્દિગ્ધા ચાસૌ નૌશ્ચ તાં, નારોહેન્નોચ્ચલેત્| સન્દિગ્ધાયાઃ શિથિલબન્ધનત્વાજ્જર્જરત્વાદતિભારાક્રાન્તત્વાત્પારગમનં પ્રતિ સન્દેહઃ| ચેતિ સમુચ્ચયે| વૃક્ષં ચ નારોહેત્| કથમ્ ? દુષ્ટયાનવત્| યથા દુષ્ટયાનમશ્વાદિકં નારોહેત્ તથેતિ| દુષ્ટયાનારોહણમપિ ચોક્તયાઽનયા નિષિદ્ધમ્|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| નાસંવૃતમુખઃ કુર્યાત્ક્ષુતિહાસ્યવિજૃમ્ભણમ્||૩૫||

સ૦-નાસંવૃતાસ્યઃ ક્ષુત્યાદીન્ કુર્યાત્| હસ્તાદિના મુખં પિધાય કુર્યાદિત્યર્થઃ| ક્ષુતિઃ- છિક્કા, હાસ્યં- હસનમ્, વિજૃમ્ભણં- જૃમ્ભિકા, એષાં સમાહારદ્વન્દ્વઃ|

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

નાસિકાં ન વિકુષ્ણીયાન્નાકસ્માદ્વિલિખેદ્ભુવમ્| નાઙ્ગૈશ્ચેષ્ટેત વિગુણં, નાસીતોત્કટકશ્ચિરમ્||૩૬||

સ૦-નાસાં ન વિકર્ષેત્| મલોત્સારણમાત્રં તુ કાર્યમેવ, ઇતિ વિશબ્દેન દ્યોતયતિ| અકસ્માત્- કારણં વિના, ભુવં- પૃથ્વીં, ન વિલિખેત્- નોત્કર્ષેત્| અઙ્ગૈર્હસ્તપાદાદિભિઃ, વિગુણં- અનનુગુણં યથા ભવતિ તથા, ન ચેષ્ટેત- ન વ્યાપ્રિયેત| ઉત્કટકં સ્થિતમવસ્થાનં યસ્ય સ એવમ્ભૂતો નાસીત| ચિરં ચ તિષ્ઠેદિત્યર્થઃ, અર્શોરોગાદ્યુત્પત્તેઃ|

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

દેહવાક્ચેતસાં ચેષ્ટાઃ પ્રાક્ શ્રમાદ્વિનિવર્તયેત્| નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેત્|૩૭|

સ૦-દેહાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| એષાં સમ્બન્ધિનીશ્ચેષ્ટાઃ ક્રિયાઃ શ્રમાત્ખેદાત્ પૂર્વં વિનિવર્તયેત્| તાવદ્ધનુરાકર્ષાદિ કુર્યાદ્યાવન્નાતીવ શ્રમઃ સ્યાદિત્યર્થઃ| તથા, ઊર્ધ્વે જાનુની યસ્ય સ ઊર્ધ્વજાનુશ્ચિરં નાસીત|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

નક્તં સેવેત ન દ્રુમમ્||૩૭|| તથા ચત્વરચૈત્યાન્તશ્ચતુષ્પથસુરાલયાન્| સૂનાટવીશૂન્યગૃહશ્મશાનાનિ દિવાઽપિ ન||૩૮||

સ૦-નક્તં- રાત્રૌ, દ્રુમં- તરું, ન સેવેત| તદાશ્રિતકીટમૂત્રશકૃદાદિપાતરક્ષાર્થમ્| ચત્વરં- ત્રિપથમ્| અન્યે ત્વાહુઃ- "યત્ર પ્રદેશે નગરનિવાસિનો ગ્રામ્યા વા સમેત્ય નાનાવિધાઃ કથાઃ કુર્વન્તિ, સ ચત્વર ઉચ્યતે"| ચૈત્યાન્તઃ- ચૈત્યસમીપમ્, ચતુષ્પથં- માર્ગચતુષ્ટયસઙ્ગમઃ, સુરાલયો- દેવગૃહમ્, એતાંશ્ચ નક્તં ન સેવેત| સૂના- વધસ્થાનમ્, અટવી- નિર્જનો દેશઃ, શૂન્યગૃહં- ઉજ્જટં ભવનમ્, શ્મશાનં- પિતૃવનમ્, એતાનિ દિવાઽપિ ન સેવેત| અપિ શબ્દેન રાત્રૌ નિતરામસેવનમાહ|

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

સર્વથેક્ષેત નાદિત્યં, ન ભારં શિરસા વહેત્| નેક્ષેત પ્રતતં સૂક્ષ્મં દીપ્તામેધ્યાપ્રિયાણિ ચ||૩૯||

સ૦-આદિત્યં સર્વથા- ઉદ્યન્તમસ્તં યાન્તં પ્રતિમાગતમુપરક્તં વા, નેક્ષેત| તથા, ભારં શિરસા ન ચ વહેન્ન નયેત્| પ્રતતં- અનવરતં, સૂક્ષ્મં વસ્તુ નેક્ષેત| દીપ્તં ચામેધ્યં ચાપ્રિયં ચ તાનિ પ્રતતં નેક્ષેત| નનુ, તર્હિ સર્વથા નેક્ષેતેત્યનેન કોઽર્થઃ ? યતો રવિરપિ દીપ્તઃ, દીપ્તગ્રહણેનૈવાસ્ય દર્શનનિષેધઃ સિદ્ધઃ| અસ્ત્યેવૈતત્| કિન્તુ સર્વપ્રકારમાદિત્યં નેક્ષેત| દીપ્તં ત્વનવરતં નેક્ષેતેતિ|

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

મદ્યવિક્રયસન્ધાનદાનાદાનાનિ નાચરેત્| |૪૦|

સ૦-વિક્રયો- વિનિમયઃ, ઇયત્પ્રમાણમધુનેદં દીયત ઇતિ| સન્ધીયતે યેન તત્સન્ધાનમ્- અનેકદ્રવ્યસમ્ભારો યેન તત્- મદ્યં યથાવત્પ્રમાણેન સન્ધીયતે| દાનં- યથાશાસ્ત્રં સ્વત્વનિવૃત્તિઃ પરસ્વત્વાપાદાનમ્| આદાનં- યથાશાસ્ત્રમેવ પરસ્માદ્ ગ્રહણમ્| એતેષાં દ્વન્દ્વઃ| તતો મદ્યશબ્દેન ષષ્ટીસમાસઃ| મદ્યવિક્રયાદીનિ નાચરેત્| દ્વિજવિષયં ચૈતદ્વાક્યમિતિ બોધ્યમ્| સર્વસ્ય તુ નિષેધાત્ ક્રયાદિવ્યવહારોચ્છેદઃ સ્યાત્|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| પુરોવાતાતપરજસ્તુષારપરુષાનિલાન્||૪૦|| અનૃજુઃ ક્ષવથૂદ્ગારકાસસ્વપ્નાન્નમૈથુનમ્| કૂલછાયાં નૃપદ્વિષ્ટં વ્યાલદંષ્ટ્રિવિષાણિનઃ||૪૧|| હીનાનાર્યાતિનિપુણસેવાં વિગ્રહમુત્તમૈઃ| સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારસ્ત્રીસ્વપ્નાધ્યયનચિન્તનમ્||૪૨|| શત્રુસત્રગણાકીર્ણગણિકાપણિકાશનમ્| ગાત્રવક્ત્રનખૈર્વાદ્યં હસ્તકેશાવધૂનનમ્||૪૩|| તોયાગ્નિપૂજ્યમધ્યેન યાનં ધૂમં શવાશ્રયમ્| મદ્યાતિસક્તિં વિશ્રમ્ભસ્વાતન્ત્ર્યે સ્ત્રીષુ ચ ત્યજેત્||૪૪||

સ૦-ત્યજેદિતિ ક્રિયા વક્ષ્યમાણા| પુરઃશબ્દસ્ય વાતાતપાભ્યાં પ્રત્યેકં સમ્બન્ધઃ| પુરોવાતઃ- પૂર્વદિગાગતો વાતઃ| પુર આતપઃ- પૂર્વાતપઃ| પુરોવાતાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| અનૃજુઃ- વિષમસ્થિતશરીરઃ, ક્ષવથ્વાદીન્ ષટ્ ત્યજેત્| અનૃજ્વિતિ ક્રિયાવિશેષણમિતિ કેચિહ્યાચક્ષતે| અન્નમત્ર શાલ્યાદિ| કૂલં- વપ્રઃ, તચ્છાયાં ત્યજેત્| તત્ર હિ તિષ્ઠતસ્તત્પાતાદ્ભયં સ્યાત્| નૃપદ્વિષ્ટં- રાજ્ઞોઽપ્રિયં, ત્યજેત્| વ્યાલો- દુષ્ટહસ્ત્યાદિઃ, દંષ્ટ્રિણઃ- સર્પાદ્યાઃ, વિષાણિનો- ગવાદ્યાઃ, તાંસ્ત્યજેત્| હીનાઃ- કુલશીલવિત્તાદિભિર્ન્યૂનાઃ, અનાર્યાઃ- અસાધવઃ, અતિનિપુણાઃ- અતિગણનાપરાઃ, તેષાં સેવાં ત્યજેત્| ઉત્તમૈરિતિ સહાર્થે ગમ્યમાને તૃતીયા| ઉત્તમૈઃ સહ વિગ્રહં ત્યજેત્| સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારાદીન્ પઞ્ચ ત્યજેત્| શત્રુસત્રેત્યાદિ| શત્ર્વશનં ત્યજેત્| સત્રં- યજ્ઞઃ, તસ્યાશનં ત્યજેત્| ઋત્વિજાદીન્ વર્જયિત્વા, અન્યસ્ય હિ તદશનં નિષેધતિ| તથા હિ- "યજ્ઞાન્તે તદુદ્ભૂતપાપોપશમનીયં પ્રાયશ્ચિત્તં શ્રૂયતે"| ગણાઃ- કથકચારણાદયઃ, તૈરાકીર્ણં- વ્યાપ્તમશનં ત્યજેત્| ગણિકા- વેશ્યા, તસ્યાઃ સમ્બન્ધ્યશનં ત્યજેત્| તદશનાદ્ધિ તપ્તાપસઙ્ક્રમણં સ્યાત્| પણિકઃ- પણોપજીવી, ઇતરવણિગિત્યર્થઃ| (તથા હિ (સઙ્ગ્રહે સૂ. અ, ૩)- "ગણારિગણિકાસત્રધૂર્તાનાં પણિનાં ન ચ " ઇતિ|) પણિકા ઇતિ "નૌદ્વ્યચષ્ઠન્" ઇતિ ઠન્| પણિકો હિ પાપીયાન્નિન્દ્રિતપણ્યાદિવિક્રીણાનઃ પ્રશંસતીત્યાદિ હેતોઃ| ગાત્રેત્યાદિ| ગાત્રાણિ-અઙ્ગાનિ, તૈસ્તથા વક્ત્રેણ નખૈશ્ચ વાદ્યં ત્યજેત્| તથા, હસ્તાવધૂનનં કેશાવધૂનનં ચ ત્યજેત્| (અવધૂનનં-કમ્પનમ્|) તોયેત્યાદિ| મધ્યશબ્દઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| તોયયોર્દ્વયોર્મધ્યેન યાનં ત્યજેત્| ન યાયાદિત્યર્થઃ| એવમગ્ન્યોર્મધ્યેન| તથા, પૂજ્યયોર્મધ્યેન| સમાસકરણાત્તોયાગ્ન્યોસ્તોયપૂજ્યયોરગ્નિપૂજ્યયોરપિ મધ્યેન ન યાયાદિતિ બોદ્ધવ્યમ્| તથા, ધૂમં , શવાશ્રયં-શવોદ્ભૂતં, ત્યજેત્| મધ્યેત્યાદિ| મધ્યેઽતિસક્તિઃ- અતિસેવા, તાં ત્યજેત્| સ્ત્રીષુ-યોષાસુ, વિશ્રમ્ભં-વિશ્વાસં સ્વાતન્ત્ર્યં ચ ત્યજેત્|

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

આચાર્યઃ સર્વચેષ્ટાસુ લોક એવ હિ ધીમતઃ| અનુકુર્યાત્તમેવાતો લૌકિકેઽર્થે પરીક્ષકઃ||૪૫||

સ૦-હિ-યસ્માત્, ધીમતો- બુદ્ધિયુક્તસ્ય, સર્વચેષ્ટાસુ- નિઃ- શેષવ્યાપારેષુ, લોક એવાચાર્યઃ- ઉપદેષ્ટા, અતઃ- અસ્માદ્ધેતોઃ, તમેવ- લોકમેવ, લૌકિકેઽર્થે પરીક્ષકઃ પુરુષોઽનુકુર્યાત્| યથા લોકો વ્યવહરતિ તથા વ્યવહ્નિયાદિત્યર્થઃ|

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

આર્દ્રસન્તાનતા ત્યાગઃ કાયવાક્ચેતસાં દમઃ| સ્વાર્થબુદ્ધિઃ પરાર્થેષુ પર્યાપ્તમિતિ સદ્વ્રતમ્||૪૬||

સ૦-આર્દ્રસન્તાનતા- સર્વસત્ત્વેષુ કૃપાલુત્વમ્| ત્યાગો- દાનમ્| કાયવાક્ચેતસા ત્રયાણાં દમઃ- ઉપશમઃ| પરાર્થેષુ- પરપ્રયોજનેષુ, સ્વાર્થબુદ્ધિઃ- યથા અયમેવ સ્વાર્થો યઃ પરાર્થઃ, ઇત્યુભયલોકહિતત્વમ્| ઇતિ- એવંપ્રકારં, સદ્વ્રતં પર્યાપ્તમ્| સમાપ્તમિત્યર્થઃ| સત્ શોભનં ચ તદ્વ્રતં ચ સદ્વ્રતમ્|

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

નક્તંદિનાનિ મે યાન્તિ કથમ્ભૂતસ્ય સમ્પ્રતિ| દુઃખભાઙ્ન ભવત્યેવં નિત્યં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ||૪૭||

સ૦-નક્તંદિનાનિ- રાત્રિદિનાનિ, સમ્પ્રતિ- ઇદાનીં, કથમ્ભૂતસ્ય- કીદૃશસ્ય સતઃ, મે- મમ, યાન્તિ| એવં નિત્યં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ સન્ પુમાન્ દુઃખભાક્ ન ભવતિ|

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ઇત્યાચારઃ સમાસેન, યં પ્રાપ્નોતિ સમાચરન્| આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં યશો લોકાંશ્ચ શાશ્વતાન્||૪૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુ શ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દિનચર્યા નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||

સ૦- ઇતિ- સમાપ્તૌ| સમાસેન- સંક્ષેપેણ, તાવદયમાચારઃ પૂર્વોક્તઃ| યં સમાચરન્નનુતિષ્ટન્ (પુરુષઃ) આયુરાદીન્ પ્રાપ્નોતિ| તથા, લોકાન્- ભૂર્ભુવઃસ્વઃપ્રભૃતીન્, શાશ્વતાન્- નિત્યાન્| નનુ, શાશ્વતશબ્દો ન યુક્તઃ| યતઃ શશ્વચ્છબ્દસ્ય કાલવાચિત્વાત્ "કાલાઠ્ઠઞ્" ઇતિ ઠઞ્ પ્રાપ્નોતિ| તથા, "અવ્યયાનાં ચ સાયમ્પ્રાતિકાદ્યર્થમુપસંખ્યાનમ્" ઇતિ ટિલોપશ્ચ પ્રાપ્નોતિ| નૈતદસ્તિ| "નસ્તદ્ધિતે" ઇત્યત્ર સૂત્રે હ્યુક્તમ્- "શાશ્વત ઇત્યાદૌ તુ ટિલોપો નેષ્યતે| કાલાદિતિ યોગવિભાગાચ્ચાણ્" ઇતિ| તસ્માચ્છાશ્વતશ્બ્દો ન્યાય્ય એવેતિ| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨||