2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

અથાતો દિનચર્યાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે)||૨||

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

અસ્મિંસ્તન્ત્રે આયુઃપાલનં પ્રકૃતમ્| તદ્વિવિધમ્, સ્વસ્થવૃત્તમાતુરવૃત્તં ચ| તત્ર મઙ્ગલ્યત્વાત્ સ્વલ્પવક્તવ્યત્વાદાતુરોપયોગિત્વાચ્ચ સ્વસ્થવૃત્તમેવાદાવુચ્યતે બ્રાહ્મે મુહૂર્ત ઉત્તિષ્ઠેત્સ્વસ્થો રક્ષાર્થમાયુષઃ| |૧|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| શરીરચિન્તાં નિર્વર્ત્ય કૃતશૌચવિધિસ્તતઃ||૧|| અર્કન્યગ્રોધખદિરકરઞ્જકકુભાદિજમ્| પ્રાતર્ભુક્ત્વા ચ મૃદ્વગ્રં કષાયકટુતિક્તકમ્||૨|| કનીન્યગ્રસમસ્થૌલ્યં પ્રગુણં દ્વાદશાઙ્ગુલમ્| ભક્ષયેદ્દન્તપવનં દન્તમાંસાન્યબાધયન્||૩||

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

નાદ્યાદજીર્ણવમથુશ્વાસકાસજ્વરાર્દિતી| તૃષ્ણાસ્યપાકહૃન્નેત્રશિરઃકર્ણામયી ચ તત્||૪||

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

સૌવીરમઞ્જનં નિત્યં હિતમક્ષ્ણોસ્તતો ભજેત્| |૫|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| ચક્ષુસ્તેજોમયં તસ્ય વિશેષાત્ શ્લેષ્મતો ભયમ્||૫|| યોજયેત્સપ્તરાત્રેઽસ્માત્સ્રાવણાર્થં રસાઞ્જનમ્| |૬|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| તતો નાવનગણ્ડૂષધૂમતામ્બૂલભાગ્ભવેત્||૬||

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

યેષાં તુ તામ્બૂલમપથ્યં, તાનાહ તામ્બૂલં ક્ષતપિત્તાસ્રરૂક્ષોત્કુપિતચક્ષુષામ્| વિષમૂર્ચ્છામદાર્તાનામપથ્યં શોષિણામપિ||૭||

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

તદેતત્સર્વં વિધાય, ભોજનાસન્ને કાલેઽભ્યઙ્ગ આચરણીય ઇત્યાહ અભ્યઙ્ગમાચરેન્નિત્યં, સ જરાશ્રમવાતહા| દૃષ્ટિપ્રસાદપુષ્ટ્યાયુઃસ્વપ્નસુત્વક્ત્વદાર્ઢ્યકૃત્||૮||

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

શિરઃશ્રવણપાદેષુ તં વિશેષેણ શીલયેત્| |૯|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

અથેતદપવાદમાહ | વર્જ્યોઽભ્યઙ્ગઃ કફગ્રસ્તકૃતસંશુદ્ધ્યજીર્ણિભિઃ||૯||

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

લાઘવં કર્મસામર્થ્યં દીપ્તોઽગ્નિર્મેદસઃ ક્ષયઃ| વિભક્તઘનગાત્રત્વં વ્યાયામાદુપજાયતે||૧૦||

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ઇદાનીં યેનાસૌ ન કાર્યસ્તં દર્શયતિ વાતપિત્તામયી બાલો વૃદ્ધોઽજીર્ણો ચ તં ત્યજેત્| |૧૧|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| અર્ધશક્ત્યા નિષેવ્યસ્તુ બલિભિઃ સ્નિગ્ધભોજિભિઃ||૧૧|| શીતકાલે વસન્તે ચ, મન્દમેવ તતોઽન્યદા| |૧૨|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| તં કૃત્વાઽનુસુખં દેહં મર્દયેચ્ચ સમન્તતઃ||૧૨||

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

તૃષ્ણા ક્ષયઃ પ્રતમકો રક્તપિત્તં શ્રમઃ ક્લમઃ| અતિવ્યાયામતઃ કાસો જ્વરશ્છર્દિશ્ચ જાયતે||૧૩||

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

વ્યાયામજાગરાધ્વસ્ત્રીહાસ્યભાષ્યાદિ સાહસમ્| ગજં સિંહ ઇવાકર્ષન્ ભજન્નતિ વિનશ્યતિ||૧૪||

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ઉદ્વર્તનં કફહરં મેદસઃ પ્રવિલાયનમ્| સ્થિરીકરણમઙ્ગાનાં ત્વક્પ્રસાદકરં પરમ્||૧૫||

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

દીપનં વૃષ્યમાયુષ્યં સ્નાનમૂર્જાબલપ્રદમ્| કણ્ડૂમલશ્રમસ્વેદતન્દ્રાતૃડ્દાહપાપ્મજિત્||૧૬||

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ઉષ્ણામ્બુનાઽધઃકાયસ્ય પરિષેકો બલાવહઃ| તેનૈવ તૂત્તમાઙ્ગસ્ય બલહૃત્કેશચક્ષુષામ્||૧૭||

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

સ્નાનં યેષામપથ્યમ્, તાન્ દર્શયિતુમાહ સ્નાનમર્દિતનેત્રાસ્યકર્ણરોગાતિસારિષુ| આધ્માનપીનસાજીર્ણભુક્તવત્સુ ચ ગર્હિતમ્||૧૮||

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

જીર્ણો હિતં મિતં ચાદ્યાન્ન વેગાનીરયેદ્બલાત્| ન વેગિતોઽન્યકાર્યઃ સ્યાન્નાજિત્વા સાધ્યમામયમ્||૧૯||

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

સુખાર્થાઃ સર્વભૂતાનાં મતાઃ સર્વાઃ પ્રવૃત્તયઃ| સુખં ચ ન વિના ધર્માત્તસ્માદ્ધર્મપરો ભવેત્||૨૦||

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

ભક્ત્યા કલ્યાણમિત્રાણિ સેવેતેતરદૂરગઃ| |૨૧|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| હિંસાસ્તેયાન્યથાકામં પૈશુન્યં પરુષાનૃતે||૨૧|| સમ્ભિન્નાલાપં વ્યાપાદમભિધ્યાં દૃગ્વિપર્યયમ્| પાપં કર્મેતિ દશધા કાયવાઙ્મનસૈસ્ત્યજેત્||૨૨||

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

અવૃત્તિવ્યાધિશોકાર્તાનનુવર્તેત શક્તિતઃ| |૨૩|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| આત્મવત્સતતં પશ્યેદપિ કીટપિપીલિકમ્||૨૩||

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

અર્ચયેદ્દેવગોવિપ્રવૃદ્ધવૈદ્યનૃપાતિથીન્| |૨૪|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| વિમુખાન્નાર્થિનઃ કુર્યાન્નાવમન્યેત નાક્ષિપેત્||૨૪||

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ઉપકારપ્રધાનઃ સ્યાદપકારપરેઽપ્યરૌ| |૨૫|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| સમ્પદ્વિપત્સ્વેકમના, હેતાવીર્ષ્યેત્ફલે ન તુ||૨૫||

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

કાલે હિતં મિતં બ્રૂયાદવિસંવાદિ પેશલમ્| |૨૬|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| પૂર્વાભિભાષી, સુમુખઃ સુશીલઃ કરુણામૃદુઃ||૨૬|| નૈકઃ સુખી, ન સર્વત્ર વિશ્રબ્ધો, ન ચ શઙ્કિતઃ| |૨૭|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| ન કઞ્ચિદાત્મનઃ શત્રું નાત્માનં કસ્યચિદ્રિપુમ્||૨૭|| પ્રકાશયેન્નાપમાનં ન ચ નિઃસ્નેહતાં પ્રભોઃ| |૨૮|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| જનસ્યાશયમાલક્ષ્ય યો યથા પરિતુષ્યતિ||૨૮|| તં તથૈવાનુવર્તેત પરારાધનપણ્ડિતઃ| |૨૯|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

ન પીડયેદિન્દ્રિયાણિ વ ચૈતાન્યતિ લાલયેત્||૨૯||

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

ત્રિવર્ગશૂન્યં નારમ્ભં ભજેત્તં ચાવિરોધયન્| |૩૦|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| અનુયાયાત્પ્રતિપદં સર્વધર્મેષુ મધ્યમામ્||૩૦||

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

નીચરોમનખશ્મશ્રુર્નિર્મલાઙ્ઘ્રિમલાયનઃ| સ્નાનશીલઃ સુસુરભિઃ સુવેષોઽનુલ્બણોજ્જ્વલઃ||૩૧||

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ધારયેત્સતતં રત્નસિદ્ધમન્ત્રમહૌષધીઃ| |૩૨|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| સાતપત્રપદત્રાણો વિચરેદ્યુગમાત્રદૃક્||૩૨||

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

નિશિ ચાત્યયિકે કાર્યે દણ્ડી મૌલી સહાયવાન્| |૩૩|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| ચૈત્યપૂજ્યધ્વજાશસ્તચ્છાયાભસ્મતુષાશુચીન્||૩૩|| નાક્રામેચ્છર્કરાલોષ્ટબલિસ્નાનભુવો ન ચ| |૩૪|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| નદીં તરેન્ન બાહુભ્યાં, નાગ્નિસ્કન્ધમભિવ્રજેત્||૩૪|| સન્દિગ્ધનાવં વૃક્ષં ચ નારોહેદ્દુષ્ટયાનવત્| |૩૫|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| નાસંવૃતમુખઃ કુર્યાત્ક્ષુતિહાસ્યવિજૃમ્ભણમ્||૩૫||

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

નાસિકાં ન વિકુષ્ણીયાન્નાકસ્માદ્વિલિખેદ્ભુવમ્| નાઙ્ગૈશ્ચેષ્ટેત વિગુણં, નાસીતોત્કટકશ્ચિરમ્||૩૬||

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

દેહવાક્ચેતસાં ચેષ્ટાઃ પ્રાક્ શ્રમાદ્વિનિવર્તયેત્| નોર્ધ્વજાનુશ્ચિરં તિષ્ઠેત્|૩૭|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

નક્તં સેવેત ન દ્રુમમ્||૩૭|| તથા ચત્વરચૈત્યાન્તશ્ચતુષ્પથસુરાલયાન્| સૂનાટવીશૂન્યગૃહશ્મશાનાનિ દિવાઽપિ ન||૩૮||

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

સર્વથેક્ષેત નાદિત્યં, ન ભારં શિરસા વહેત્| નેક્ષેત પ્રતતં સૂક્ષ્મં દીપ્તામેધ્યાપ્રિયાણિ ચ||૩૯||

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

મદ્યવિક્રયસન્ધાનદાનાદાનાનિ નાચરેત્| |૪૦|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| પુરોવાતાતપરજસ્તુષારપરુષાનિલાન્||૪૦|| અનૃજુઃ ક્ષવથૂદ્ગારકાસસ્વપ્નાન્નમૈથુનમ્| કૂલછાયાં નૃપદ્વિષ્ટં વ્યાલદંષ્ટ્રિવિષાણિનઃ||૪૧|| હીનાનાર્યાતિનિપુણસેવાં વિગ્રહમુત્તમૈઃ| સન્ધ્યાસ્વભ્યવહારસ્ત્રીસ્વપ્નાધ્યયનચિન્તનમ્||૪૨|| શત્રુસત્રગણાકીર્ણગણિકાપણિકાશનમ્| ગાત્રવક્ત્રનખૈર્વાદ્યં હસ્તકેશાવધૂનનમ્||૪૩|| તોયાગ્નિપૂજ્યમધ્યેન યાનં ધૂમં શવાશ્રયમ્| મદ્યાતિસક્તિં વિશ્રમ્ભસ્વાતન્ત્ર્યે સ્ત્રીષુ ચ ત્યજેત્||૪૪||

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

આચાર્યઃ સર્વચેષ્ટાસુ લોક એવ હિ ધીમતઃ| અનુકુર્યાત્તમેવાતો લૌકિકેઽર્થે પરીક્ષકઃ||૪૫||

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

આર્દ્રસન્તાનતા ત્યાગઃ કાયવાક્ચેતસાં દમઃ| સ્વાર્થબુદ્ધિઃ પરાર્થેષુ પર્યાપ્તમિતિ સદ્વ્રતમ્||૪૬||

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

નક્તંદિનાનિ મે યાન્તિ કથમ્ભૂતસ્ય સમ્પ્રતિ| દુઃખભાઙ્ન ભવત્યેવં નિત્યં સન્નિહિતસ્મૃતિઃ||૪૭||

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ઇત્યાચારઃ સમાસેન, યં પ્રાપ્નોતિ સમાચરન્| આયુરારોગ્યમૈશ્વર્યં યશો લોકાંશ્ચ શાશ્વતાન્||૪૮|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુ શ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દિનચર્યા નામ દ્વિતીયોઽધ્યાયઃ||૨||