2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

athātō dinacaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| (gadyasūtrē)||2||

sa0-athēti sarvēṣvadhyāyēṣu maṅgalārthaḥ| tathā ata ityānantaryē prastutābhisambandhē vā| athētyādiśabdānāṁ pūrvādhyāyē varṇita ēvārthaḥ| māṅgalikō hyācāryaḥ pratyadhyāyārambhē maṅgalārthamathaśabdaṁ prayuṅktē| dinē dinē caryā dinacaryā, dinasya vā caryā dinacaryā| caraṇaṁ caryā| ubhayalōkahitamāhāravihāracēṣṭitamiti yāvat, pratidinē yatkartavyam| dinacaryā yasminnadhyāyē'stīti pūrvavat chapratyayamutpādya tallōpē prakr̥tibhāvatvaṁ ca pratipādya dinacaryēti niṣpādyatē, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| nanu, prastutādāyuṣkāmīyādadhyāyādanantaraṁ kō'sya sambandhaḥ ?| ucyatē| yasmādāyuṣkāmēṇa puruṣēṇa yatpradhānamāyuṣyaṁ tadāsēvyaṁ prathamataḥ, tadanvanyāni yānyāyuṣyāṇi| ataḥ prathamaṁ tāvadācārapradhānēna bhavitavyam| yataḥ, "ācārādāyurlabhyatē" ityācāryāḥ| yadyapyatra rātricaryā'pi vihitā, tathāpi prādhānyāddinacaryā asminnadhyāyē nirdiṣṭā| atō dinacaryādhyāyō'yamucyatē|

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

asmiṁstantrē āyuḥpālanaṁ prakr̥tam| tadvividham, svasthavr̥ttamāturavr̥ttaṁ ca| tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturōpayōgitvācca svasthavr̥ttamēvādāvucyatē brāhmē muhūrta uttiṣṭhētsvasthō rakṣārthamāyuṣaḥ| |1|

sa0-rātrēścaturdaśō muhūrtō brāhmō muhūrtaḥ, viṣuvati samarātriṁdivē kālē dvighaṭikōpalakṣaṇaḥ| muhūrtasya cēha dvighaṭikōpalakṣaṇārthatvātsarvasmin kālē rātrēścaturghaṭikāvaśēṣē samutthānaṁ kāryamiti sthitam| (svasthō-nīrōgaḥ kalyaḥ| sa āyuṣō yathōpacaritasya jīvitasya rakṣārthaṁ brāhmē muhūrta uttiṣṭhēdabhyutthānaṁ kuryāt| muhūrtō-nāḍikādvayam| brahma-jñānaṁ, tadarthamadhyayanādyapi brahma, tasya yōgyō muhūrtō brāhmaḥ, paścimayāmasya nāḍikādvayam|) tasmin brāhmē muhūrta uttiṣṭhēt| kimbhūtaḥ ? svasthō'nāturaḥ| (suśrutē sū.a.15/48)- "samadōṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ| prasannātmēndriyamanāḥ svastha ityabhidhīyatē" iti svasthalakṣaṇam| kimarthamuttiṣṭhēt ? rakṣārthamāyuṣō jīvitasya| tadā hyuttiṣṭhatō vyādhyalakṣmyādyabhāva ēvāyuṣō rakṣā bhavati| āturēṇa dhātusāmyārthaṁ svaptavyamēva|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| śarīracintāṁ nirvartya kr̥taśaucavidhistataḥ||1|| arkanyagrōdhakhadirakarañjakakubhādijam| prātarbhuktvā ca mr̥dvagraṁ kaṣāyakaṭutiktakam||2|| kanīnyagrasamasthaulyaṁ praguṇaṁ dvādaśāṅgulam| bhakṣayēddantapavanaṁ dantamāṁsānyabādhayan||3||

sa0-śarīrasya cintā śarīracintā- jīrṇājīrṇanirūpaṇādikā, tāṁ nirvartya, tatō mūtrapurīṣādēḥ kr̥taśaucavidhānaḥ, tatō'nantaraṁ dantapavanamarkādikaṁ bhakṣayēt| saṅgrahē'pyuktam (sū.a.3)- "brāhmē muhūrta uttiṣṭhējjīrṇājīrṇaṁ nirūpayan" ityādi| arkaḥ- sūryāhvaḥ| nyagrōdhō- yakṣāvāsaḥ| khadirō- gāyatrī| karañjaściribilvaḥ| kakubhō'rjunaḥ| ādiśabdēna mālatīkaravīrādiparigrahaḥ| kathaṁ bhakṣayēt ? dantānāṁ māṁsānyabādhayannapīḍayan| prātaḥ- pratyuṣasi, bhuktvā ca- āhāraṁ bhakṣayitvā ca| mr̥dvagraṁ- kūrcitāgram| tathā kaṣāyakaṭutiktam, rasatrayēṇa hyanēna mukhavairasyārōcakaślēṣmādyapanayāḥ samyak sampadyantē| arkādyupādānādēva kaṣāyāditvē labdhē, kaṣāyādigrahaṇaṁ saṅgrahādigr̥hītasya saṅgrahārthaṁ spaṣṭārthaṁ ca| arkādigrahaṇamudāharaṇārthaṁ jñēyam| atra saṁkṣēpavivakṣayā na dantapavanasya gaṇasaṅgrahaḥ| dvādaśādyaṅgulapramāṇatvaṁ ślēṣmātakādyaniṣṭadantapavananiṣēdhaśca tantrāntarōkta (saṅgrahōkta) mapi nēhōktam| suśrutēnōktam (?) "ajagdhamanupakliṣṭaṁ ṣaḍaṣṭadvādaśāṅgulam| pradēśanīmukhasamaṁ mr̥du syāddantadhāvanam| kūrcitāgraṁ" ityādi|

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī| tr̥ṣṇāsyapākahr̥nnētraśiraḥkarṇāmayī ca tat||4||

sa0-ajīrṇādīnāṁ dvandvaḥ| ētāni vidyantē yasyēti 'ata iniṭhanau' iti iniḥ| ēvaṁ tr̥ṣṇāsyētyādau dvandvādiniśca| taddantapavanamajīrṇī na bhakṣayēt| ēvaṁ vamathvādīnāṁ karṇāmayyantānāṁ sambandhō yōjyaḥ|

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitamakṣṇōstatō bhajēt| |5|

sa0-tatō-dantapavanabhakṣaṇānantaraṁ, sauvīrākhyamañjanaṁ bhajēt| kasmāt ? yatō hitamakṣṇōḥ|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| cakṣustējōmayaṁ tasya viśēṣāt ślēṣmatō bhayam||5|| yōjayētsaptarātrē'smātsrāvaṇārthaṁ rasāñjanam| |6|

sa0-asmātkāraṇāt, srāvaṇārthaṁ saptarātrē sati, rasāñjanaṁ dārvīkvāthasamudbhavākhyaṁ, yōjayēt| yasmāccakṣustējōmayamāgnēyam| yadyapi pañcamahābhūtātmakaṁ sarvamapi, tathāpi bāhulyēna vyapadēśāttējōmayamucyatē| ata ēva tadrūpāṇyālōcayati| tathā ca lōkē kaścidāha-- "narapatirēti" iti| na cāsau narāṇāmēva patiḥ kintarhi nārīṇāmapīti| tasya hi cakṣuṣō vātapittābhyāmapi bhayamasti, viśēṣēṇa tu kaphādbhayam, tatō rasāñjanaṁ yōjayēt|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| tatō nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavēt||6||

sa0-nāvanādīnāṁ guṇāḥ nasyādividhiṣu vakṣyamāṇā vidhānaṁ ca| tāmbūlasya tu vaiśadyāruciharatvasaugandhyādiguṇāḥ prasiddhā ēva| nāvanādīnāṁ tāmbūlāntānāṁ dvandvaḥ| tatō'ñjanādanantaraṁ, nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlāni bhajatē yaḥ sa ēvaṁvidhō bhavēt| 'bhajō ṇviḥ' iti ṇviḥ|

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

yēṣāṁ tu tāmbūlamapathyaṁ, tānāha tāmbūlaṁ kṣatapittāsrarūkṣōtkupitacakṣuṣām| viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṁ śōṣiṇāmapi||7||

sa0-kṣataṁ vidyatē yēṣāṁ tē kṣatāḥ| arśa āditvādac| ēvaṁ pittāsrā rūkṣāśca| utkupitamabhiṣyannaṁ cakṣurēkaṁ dvē vā yēṣāṁ ta ēvam| kṣatāśca pittāsrāśca rūkṣāścōtkupitacakṣuṣaśca, tēṣāmapathyamahitam| tathā viṣārtānāṁ mūrcchārtānāṁ madārtānāṁ śōṣiṇāṁ ca, ityapiśabdasyārthaḥ| śōṣiṇō- rājayakṣmiṇaḥ|

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

tadētatsarvaṁ vidhāya, bhōjanāsannē kālē'bhyaṅga ācaraṇīya ityāha abhyaṅgamācarēnnityaṁ, sa jarāśramavātahā| dr̥ṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakr̥t||8||

sa0-abhyaṅgaṁ nityaṁ satatamācarēt| nityagrahaṇaṁ cōpalakṣaṇārtham| ēkadvitridināntaramapi yathōditamācaratō na dōṣaḥ| sō'bhyaṅgaḥ, ācaryamāṇō jarā ca śramaśca vātaśca tān hantīti kvip| tathā dr̥ṣṭītyādi| dr̥ṣṭēḥ prasādō- vaimalyaṁ dr̥ṣṭiprasādaḥ| śōbhanā cāsau tvak ca sutvak, tasyā bhāvaḥ sutvaktvam| dr̥ḍhasya bhāvō dārḍhyam| "varṇadr̥ḍhādibhyaḥ ṣyañca" iti ṣyañ| dr̥ṣṭiprasādādīnāṁ dvandvaḥ| tāni karōti yō'bhyaṅgaḥ, sa ēvam|

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

śiraḥśravaṇapādēṣu taṁ viśēṣēṇa śīlayēt| |9|

sa0-tamabhyaṅgam, śiraḥśravaṇapādēṣu, viśēṣēṇātiśayēna, śīlayēdabhyasēt, iti vacanāccāvaśyaṁ na tathā sarvaśarīrē'bhyaṅgaḥ kāryaḥ, yathaitēṣu śiraḥśravaṇapādēṣu| atra ca pūrvavadēkatvābhāvaḥ|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

athētadapavādamāha | varjyō'bhyaṅgaḥ kaphagrastakr̥tasaṁśuddhyajīrṇibhiḥ||9||

sa0-abhyaṅgō varjyō- varjanīyaḥ| kaphagrastēna kr̥tasaṁśuddhinā ajīrṇinā ca| grastagrahaṇamatiśayapratipādanārtham|

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ dīptō'gnirmēdasaḥ kṣayaḥ| vibhaktaghanagātratvaṁ vyāyāmādupajāyatē||10||

sa0-śarīrāyāsajananaṁ karma vyāyāma ucyatē| tasmātpañcaguṇāḥ lāghavādayō niṣpadyantē| vibhaktāni-vibhāgēna sthitāni, ghanāni- dr̥ḍhāni, gātrāṇi yasya sa vibhaktaghanagātraḥ, tasya bhāvastattvamiti|

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

idānīṁ yēnāsau na kāryastaṁ darśayati vātapittāmayī bālō vr̥ddhō'jīrṇō ca taṁ tyajēt| |11|

sa0-vātapittāmayī, bālaḥ- āṣōḍaśādvarṣāt, vr̥ddhaḥ- saptatērūrdhvam, ajīrṇī ca, taṁ jahyāt|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| ardhaśaktyā niṣēvyastu balibhiḥ snigdhabhōjibhiḥ||11|| śītakālē vasantē ca, mandamēva tatō'nyadā| |12|

sa0-turavadhāraṇē| balavadbhiḥ puruṣaiḥ snigdhabhōjibhirardhaśaktyaiva niṣēvyō vyāyāmaḥ| prāk śramādvāyāmavarjanaṁ kāryamityarthaḥ| kadāsau vidhātavyaḥ ? ityāha- śītakāla iti| hēmantē śiśirē vasantē ca sēvyaḥ| śītartuvasantābhyāmanyadā mandamēva sēvyaḥ| mandamiti kriyāviśēṣaṇam| kriyāviśēṣaṇānāṁ ca karmatvamēkatvaṁ napuṁsakatvaṁ ca vaktavyamiti|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| taṁ kr̥tvā'nusukhaṁ dēhaṁ mardayēcca samantataḥ||12||

sa0-taṁ- vyāyāmaṁ, kr̥tvā, anusukhaṁ- yathā śarīrē bādhā na syāttathā, dēhaṁ mardayēt| samantataḥ- paritaḥ|

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

tr̥ṣṇā kṣayaḥ pratamakō raktapittaṁ śramaḥ klamaḥ| ativyāyāmataḥ kāsō jvaraśchardiśca jāyatē||13||

sa0-ativyāyāmāttr̥ṣṇādayō bhavanti| tr̥ṣṇēti pr̥thak padam| (tēna tr̥ṣṇādīnāṁ padānāmakr̥tasamāsānāṁ nirdēśō dōṣadēśādyanurōdhēnaikasya dvayōstricaturāṇāṁ bahutarāṇāṁ sarvēṣāṁ cāti vyāyāmavyāpattvadyōtanārthaḥ|) ativyāyāmaprasaṅgēnātijāgarādīnāmapi vyāpadō darśayati-

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam| gajaṁ siṁha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||14||

sa0-vyāyāmādīnāṁ bhāṣyāntānāṁ dvandvaḥ| tānyādiryasya sāhasasya dhanurākarṣaṇādēstadēvam| ayathābalamārambhaḥ sāhasam, tadbhajansēvamānō vinaśyati| ka iva ? siṁha iva, siṁhō vikramavānapyatibalaṁ gajapatiṁ mahāvarṣmāṇamākarṣannākrāman yathā vinaśyati, tathā'yathābalamārabdhēna vyāyāmādinā narō māryata iti|

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

udvartanaṁ kaphaharaṁ mēdasaḥ pravilāyanam| sthirīkaraṇamaṅgānāṁ tvakprasādakaraṁ param||15||

sa0-udvartanasya kaphaharādayaścatvārō guṇāḥ|

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

dīpanaṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ snānamūrjābalapradam| kaṇḍūmalaśramasvēdatandrātr̥ḍdāhapāpmajit||16||

sa0-snānaṁ dīpanaṁ vr̥ṣyāmāyuṣyaṁ ca bhavati| ūrjā- utsāhaḥ, balaṁ- prāṇaḥ, ētē pradadāti- karōti yattadēvam| kaṇḍvityādi| kaṇḍvādīnāṁ dvandvaḥ| ētān jayati| snānasya prabhāvādāyuṣyatvavr̥ṣyatvadīpanatvāni bōddavyāni| athavā snānēna praharṣō bhavati, praharṣaṇatvācca vr̥ṣyatvam| tathā ca vakṣyati (u.a.40/35)- "yatkiñcinmadhuraṁ snigdhaṁ br̥ṁhaṇaṁ balavardhanam| manasō harṣaṇaṁ yacca tatsarvaṁ vr̥ṣyamucyatē" iti| tathā, snānaṁ jāṭharāgnērbahirnirgatāni rōmakūpāśritānyarcīṁṣi ruddhvā'ntarnayati, tataścāgnēḥ prabalatvaṁ kurvad dīpanaṁ sampadyatē| yathā- śītakālē śītānilasparśasaṁruddhasya jāṭharāgnēḥ prabalatvam| bālādityastu vyācakṣiṣṭa "snānēna bhrājakākhyaṁ tvagāśritaṁ pittamantaḥ praviśadūṣmāṇaṁ saṁvardhayati, tēna taddīpanam"| ata ēva pariṣēkē jalamuṣṇamiṣyatē| yasmācchītaṁ nirvāpayati tējō na dēhasyāntaḥ pravēśayati| śītakālē tu yacchītānilasparśasaṁruddhasyāgnēḥ prabalatvaṁ tatkāla ēvaṁ tasmin, kālasvābhāvyāditi bōddhavyam| tathā cānyartau śītē sati mandāgnitvamēva dr̥śyatē| yathā- varṣāsu| agnimāndyādēvātra hi vahnisandhukṣaṇaṁ bhōjanaṁ samupadiṣṭam| tathā ca muniḥ (ca.sū.a.6/36)- "vyaktāmlalavaṇasnēhaṁ vātavarṣākulē'hani| viśēṣaśītē bhōktavyaṁ varṣāsvanilaśāntayē" iti|

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣēkō balāvahaḥ| tēnaiva tūttamāṅgasya balahr̥tkēśacakṣuṣām||17||

sa0-uṣṇāmbunā adhaḥkāyasya pariṣēkō balāvahaḥ- prāṇakr̥t| tēnaivōṣṇōdakēnaiva, uttamāṅgasya- śirasaḥ, pariṣēkō vidhīyamānaḥ kēśacakṣuṣāṁ balahr̥t| prāṇyaṅgānāṁ samāhāra ēva dvandva ityasya prāyikatvātkēśacakṣuṣāmityupapannamēva|

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

snānaṁ yēṣāmapathyam, tān darśayitumāha snānamarditanētrāsyakarṇarōgātisāriṣu| ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||18||

sa0-nētrē cāsyaṁ ca karṇau ca tatra rōgāḥ| arditaṁ ca nētrāsyakarṇarōgāścātisāraśca tē vidyantē yēṣāṁ ta ēvam| tēṣu garhitamahitam| ēvaṁ śēṣēṣu yōjyam| ādhmānādīnāṁ dvandvastatō matup| tēna ādhmānavatsu garhitamiti yōjyam| ēvaṁ śēṣēṣvapi|

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

jīrṇō hitaṁ mitaṁ cādyānna vēgānīrayēdbalāt| na vēgitō'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam||19||

sa0-jīrṇē- samyakpariṇatē pūrva āhārē, adyāt- bhuñjīta| kimadyāt ? hitaṁ- pathyam| mitaṁ- mātrayā yuktam| pathyamapi hyatimātraṁ hīnamātraṁ vā bhuktaṁ dōṣāya syāt, atō mitam| na vēgānityādi| vātaviṇmūtrādīnāṁ sambandhinō vēgānanunmukhībhūtān balānnairayēnna pravartayēt| na vēgita ityādi| sañjātavātaviṇmūtravēgastamakr̥tvā nānyakāryaḥ syāt| nānyatkāryaṁ kuryādityarthaḥ| nājitvētyādi| sādhayituṁ śakyaḥ sādhyaḥ, taṁ rōgamajitvā nānyakāryaḥ syāditi yōjyam| sa hyupēkṣitō duḥsādhyō'sādhyō vā syāt| sādhyaśabdōpādānādasādhyāmayaṁ prati yatnō na kāryaḥ, cikitsānaiṣphalyāditi dyōtayati|

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

sukhārthāḥ sarvabhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravr̥ttayaḥ| sukhaṁ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparō bhavēt||20||

sa0-sarvabhūtānāmaśēṣaprāṇināṁ, yasmātsukhārthāḥ pravr̥ttayaḥ- karmāṇi, matāḥ- abhiprētāḥ| sukhaṁ ca śarmākhyaṁ, dharmādvinā na bhavati, tasmātkāraṇāt, dharmaparō- dharmapradhānaḥ, syāt| dharmāditi "pr̥thagvinā" iti pañcamī|

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sēvētētaradūragaḥ| |21|

sa0-kalyāṇē- śubhakarmaṇi, mitrāṇi- sahāyāḥ, upadēśādinā kalyāṇamitrāṇi, tāni bhaktyā- adambhamatiḥ san, bhajēt| itarāṇi- kalyāṇamitrāpēkṣayētarāṇi pāpamitrāṇi, tēbhyō dūragastadvarjanaparaḥ| tatsaṅgō hi dr̥ṣṭādr̥ṣṭānarthakaraḥ| dūraga ityatra "antātyantādhvadūrapārasarvānantēṣu ḍaḥ" iti ḍaḥ|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| hiṁsāstēyānyathākāmaṁ paiśunyaṁ paruṣānr̥tē||21|| sambhinnālāpaṁ vyāpādamabhidhyāṁ dr̥gviparyayam| pāpaṁ karmēti daśadhā kāyavāṅmanasaistyajēt||22||

sa0-hiṁsā- prāṇyupaghātaḥ, stēyaṁ- cauryam, anyathākāmō- niṣiddhakāmasēvā paśustrīgurudāragamanādi, ētattrividhaṁ kāyikaṁ pāpaṁ karma| paiśunyaṁ- parēṣāṁ bhēdakr̥dvacanam, paruṣamamr̥duvacanam, anr̥tasatyavacanam, sambhinnālāpō'sambaddhapralapanam, caturvidhamētadvācikam| vyāpādaḥ- prāṇyupaghātacintā, abhidhyā- paraguṇādyasahiṣṇutā, viṣayaspr̥hā vā. dr̥gviparyayaṁ- śāstradr̥ṣṭivaiparītyaṁ nāstikatvādi, trividhamētanmānasam| tadētaddhiṁsādi daśadhā pāpaṁ karma kāyavāṅmanasaistyajēnna kuryādityarthaḥ|

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

avr̥ttivyādhiśōkārtānanuvartēta śaktitaḥ| |23|

sa0-na vidyatē vr̥ttiryēṣāṁ tānavr̥ttīn| śaktitaḥ- yathāsāmarthyam, anuvartēta- anukūlaṁ gacchēt| tathā, vyādhinā śōkēna cārtāṁśca|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ātmavatsatataṁ paśyēdapi kīṭapipīlikam||23||

sa0-kīṭān pipīlikāṁścātmavatpaśyēt| svaśarīratulyānityarthaḥ| kimuta sādhūnasādhūṁśca| kīṭapipīlikamapyātmavatpaśyēdityapiśabdasyārthaḥ| kīṭapipīlikamiti "kṣudrajantavaḥ" ityēkatvam|

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

arcayēddēvagōvipravr̥ddhavaidyanr̥pātithīn| |24|

sa0-dēvādīnāṁ dvandvaḥ| dēvādīnarcayēt| vr̥ddhāḥ- jñānavr̥ddhāḥ śīlatapōvr̥ddhāśca| nr̥pō- rājā| atithiḥ- asamānagrāmī vaiśvadēvāntē samupasthitaḥ|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyēta nākṣipēt||24||

sa0-arthinō- yācakān, pratyākhyānēna vimukhānna kuryāt| nāvamanyēt- nāvamānayēt| na ca paruṣavacanādinā ākṣipēt- paribhavēt|

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

upakārapradhānaḥ syādapakāraparē'pyarau| |25|

sa0-arau śatrāvapakāraparē'pi satyupakārapradhānaḥ syāt| nanu, ripurapakāraka ēva, tatkimapakārapara iti viśēṣaṇēna| tathā ca māghaḥ (sargaḥ 2/37)- "upakartrāriṇā sandhirna mitrēṇāpakāriṇā| upakārāpakārau hi lakṣyaṁ lakṣaṇamētayōḥ" iti| ucyatē| na hi sarvadaivārirapakāraṁ kartuṁ śakyaḥ syāt, kiṁ tarhi kadācidēva| hētvādyadhīnatvādapakārakāritvasya| vātādidōṣavat| yathā- vātādayō dōṣā dūṣaṇasvabhāvā api santaḥ kadācidvikārakāritvē samarthā bhavanti kadācinnaiva| dōṣatvaṁ tu sarvadaiva tēṣām| tasmādapakārapara iti yuktaṁ viśēṣaṇam| apakāriṇyupakārakr̥tsyāt kiṁ punarupakāraka ityapiśabdārthaḥ|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| sampadvipatsvēkamanā, hētāvīrṣyētphalē na tu||25||

sa0-sampatsu vipatsu caikamanāḥ- samacittaḥ| sampatsu harṣēṇa, vipatsu viṣādādinā, na bhāvyamityarthaḥ| hētāvityādi| hētau- kāraṇē, īrṣyēt| yathā- ayamēvaṁ śrutatyāgādiguṇavān kasmāt, kasmādahamapyēvaṁ na bhavēyam| phalē na tu- parakīyē śōbhanē phalē vastrālaṅkārādikē nērṣyēt|

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

kālē hitaṁ mitaṁ brūyādavisaṁvādi pēśalam| |26|

sa0-kālē- prastāvē, hitaṁ- pathyam, mitaṁ- na bahu, avisaṁvādi- satyam, pēśalaṁ- manōjñaṁ, brūyāt|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmr̥duḥ||26|| naikaḥ sukhī, na sarvatra viśrabdhō, na ca śaṅkitaḥ| |27|

sa0-pūrvābhibhāṣī- pūrvālāpī, syāt| sumukhō- gatabhrukuṭiḥ| suśīlaḥ- śōbhanasvabhāvaḥ| tathā, karuṇayā mr̥durārdrasantānō mātēva putrē| ēkō'dvitīyaḥ sansukhī na syāt| tathā, sarvatra- sarvasmin janē, viśrabdhō- viśvastō, na syāt| tathā ca bhagavān vyāsaḥ- "māyācārē māyayā vartitavyam" iti| tathā, sarvatra- mitrasvajanādiṣvapi, śaṅkitō'viśvastō, na syāt, tēṣāṁ vaimukhya- dōṣaprasaṅgabhayāt|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| na kañcidātmanaḥ śatruṁ nātmānaṁ kasyacidripum||27|| prakāśayēnnāpamānaṁ na ca niḥsnēhatāṁ prabhōḥ| |28|

sa0-ātmanaḥ śatruṁ kañcidapi na prakāśayēt| tatprakāśanāddhiḥ bhēdaḥ syāt| nātmānaṁ kasyacidripuṁ prakāśayēt| pūrvōktādēva hētōḥ| apamānaṁ- asatkāraṁ, kasyacinna prakāśayēt| prabhōḥ svāminaḥ sambandhinīṁ niḥsnēhatāṁ na prakāśayēt| tatprakāśanādasau prabhurjātāvasarairbhēdakaiḥ sutarāṁ niḥsnēhīkriyatē|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| janasyāśayamālakṣya yō yathā parituṣyati||28|| taṁ tathaivānuvartēta parārādhanapaṇḍitaḥ| |29|

sa0-janasyāśayamālakṣya- lōkasya abhiprāyaṁ buddhvā paricchidya, yō janō yathā parituṣyati tathā tēnaiva prakārēṇa dānapriyavacanādinā tamanuvartētārādhayēt| kīdr̥śō bhūtvā ? parārādhanē paṇḍitastajjñaḥ|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

na pīḍayēdindriyāṇi va caitānyati lālayēt||29||

sa0-indriyāṇi- rasanādīni, kadannāśanādinā na pīḍayēnna nigr̥hṇīyāt| na caitānīndriyāṇyati lālayēdatiśayēna vilāsayēt|

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

trivargaśūnyaṁ nārambhaṁ bhajēttaṁ cāvirōdhayan| |30|

sa0-trayāṇāṁ dharmārthākāmānāṁ vargastrivargaḥ, tēna śūnyaṁ- rahitaṁ, ārambhamudyamaṁ, na bhajēt- na kuryāt| kathaṁ bhajēt ? taṁ ca trivargamavirōdhayan- parasparamabādhayan|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| anuyāyātpratipadaṁ sarvadharmēṣu madhyamām||30||

sa0-sarvadharmēṣu madhyamāṁ pratipadaṁ pratipattimanuyāyāt- sarvēṣvācārēṣu madhyamaṁ mārgamanuvartēta| naikatrāsaktiṁ kuryādityarthaḥ|

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

nīcarōmanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ| snānaśīlaḥ susurabhiḥ suvēṣō'nulbaṇōjjvalaḥ||31||

sa0-nīcānyadīrghāṇi rōmanakhaśmaśrūṇi yasya sa ēvaṁbhūtō bhavēt| rōmāṇi- bāhūruprabhr̥tiṣu rōmāṇi kēśāścōcyantē| tathā ca "hr̥ṣērlōmasu" ityatra sūtrē vivr̥tam- 'lōmāni mūrdhajānyaṅgajāni cēha gr̥hyantē' iti| nīcalōmādikaphalaṁ ca muninōktam (ca.sū.a.5/96)- "pauṣṭikaṁ dhanyamāyuṣyaṁ śuci rūpavirājanam| kēśalōmanakhādīnāṁ kr̥ntanaṁ samprasādhanam" iti| tathāṅghrī- pādau| malāyanāni- ghrāṇakarṇādīni| nirmalānyaṅghrimalāyanāni yasya sa ēvam| asya ca phalam (ca.sū.a.5/95)-- "mēdhyaṁ pavitramāyuṣyamalakṣmīkalināśanam| pādayōrmalamārgāṇāṁ śaucādānamabhīkṣṇaśaḥ" iti| snānaṁ śīlayatīti snānaśīlō- nityasnāyī syāt| tathā, susurabhiḥ- sugandhiḥ| śōbhanō jīrṇamalinavastrādivivarjitō vēṣō yasya sa suvēṣaḥ| anulbaṇō'nuddhataḥ, sa cāsāvujjvalaścānulbaṇōjjvalaḥ| anuddhatavēṣaḥ ujjvalaśca syādityarthaḥ|

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

dhārayētsatataṁ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ| |32|

sa0- dhārayēdityādi| ratnāni- maṇayō vajrapadmarāgādayaḥ| siddhamantrō'parājitādiḥ| mahauṣadhiḥ- sahadēvyādikā| ratnādīnāṁ dvandvaḥ| ratnādīrbāhugrīvādiṣu, satataṁ- sadaiva, dhārayēt|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| sātapatrapadatrāṇō vicarēdyugamātradr̥k||32||

sa0-yugamātradr̥gvicarēdbhramēt| yugaṁ- hastacatuṣṭayam, tatpaśyati yaḥ sa ēvam| ēvaṁ kurvansammukhamāgacchadbhirgavāśvādibhirnōpadrūyatē| tathā, sahātapatrēṇa- chatrēṇa, padatrāṇēna- padādhāraparyāyēṇa, yō vartatē sa ēvam| pādatracchatrayōśca guṇā uktāḥ- "mārutasyānulōmyāya khuḍastambhaśramāpaham| anvarthasaṁjñaṁ pādatraṁ baladr̥kśukrarakṣaṇam| varṇyaṁ nētrahitaṁ chatraṁ vātavarṣātapāpaham" iti|

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

niśi cātyayikē kāryē daṇḍī maulī sahāyavān| |33|

sa0-rātrau cātyayikē kāryē daṇḍī san vicarēt| daṇḍēna sarpādīnāmuttrāsamapi cōktam| tathā (suśrutē ci.a.24/76)- "śunaḥ sarīsr̥pavyālaviṣāṇibhyō bhayāpaham| śramaskhalanadōṣaghnaṁ sthavirē ca praśasyatē| satvōtsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam| avaṣṭambhakaraṁ cāpi bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam||" iti| tathā ca (carakē sū.a.5/99)- "skhalataḥ sampratiṣṭhānaṁ śatrūṇāṁ ca niṣūdanam| avaṣṭambhanamāyuṣyaṁ bhayaghnaṁ daṇḍadhāraṇam" iti| maulīśirōvēṣṭanayuktaḥ| anēnōpariṣṭāt patatāṁ pataṅgakīṭādimūtrapurīṣādīnāṁ rakṣā| tathā, sahāyavān| anēnāpi cittāvaṣṭambhaḥ| daṇḍaśabdāt "ata iniṭhanau" iti iniḥ, mauliśabdācca vrīhyāditvāt, tasya hyākr̥tigaṇatvamiti kēcit| ātyayika iti| atyayaḥ- kr̥cchram| tasmin bhavamityadhyātmāditvāṭhṭhañ|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33|| nākrāmēccharkarālōṣṭabalisnānabhuvō na ca| |34|

sa0-caityō- viśiṣṭadēvatādhiṣṭhitō lōkaprasiddhō vr̥kṣaviśēṣaḥ, buddhālaya ityanyē| pūjyō- gurupitrādiḥ| dhvajaścihnam| aśastāścaṇḍālādayaḥ, aśastamamaṅgalyaṁ vastu ityanyē| ēṣāṁ chāyām| tathā, bhasma-bhūtiḥ| tuṣō- dhānyāditvak| aśucirviṭ, yadvā ucchiṣṭaṁ vastu| tadētannākrāmēt| śarkarā- sūkṣmapāṣāṇākr̥tirmr̥tkhaṇḍikā| tathā, lōṣṭaṁ- mr̥tpiṇḍādikhaṇḍaḥ| balirdēvatādyarcanam| snānaṁ prasiddham| baliśca snānaṁ ca balisnānē, tayōrbhuvau balisnānabhuvau| śarkarā ca lōṣṭaṁ ca balisnānabhuvau ca tā nākrāmēt|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| nadīṁ tarēnna bāhubhyāṁ, nāgniskandhamabhivrajēt||34|| sandigdhanāvaṁ vr̥kṣaṁ ca nārōhēdduṣṭayānavat| |35|

sa0- nadīṁ- taraṅgiṇīṁ, dōrbhyāṁ na tarēt| agniskandhamabhi- agnirāśērabhimukhaṁ, na vrajēt| sandigdhā cāsau nauśca tāṁ, nārōhēnnōccalēt| sandigdhāyāḥ śithilabandhanatvājjarjaratvādatibhārākrāntatvātpāragamanaṁ prati sandēhaḥ| cēti samuccayē| vr̥kṣaṁ ca nārōhēt| katham ? duṣṭayānavat| yathā duṣṭayānamaśvādikaṁ nārōhēt tathēti| duṣṭayānārōhaṇamapi cōktayā'nayā niṣiddham|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| nāsaṁvr̥tamukhaḥ kuryātkṣutihāsyavijr̥mbhaṇam||35||

sa0-nāsaṁvr̥tāsyaḥ kṣutyādīn kuryāt| hastādinā mukhaṁ pidhāya kuryādityarthaḥ| kṣutiḥ- chikkā, hāsyaṁ- hasanam, vijr̥mbhaṇaṁ- jr̥mbhikā, ēṣāṁ samāhāradvandvaḥ|

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

nāsikāṁ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhēdbhuvam| nāṅgaiścēṣṭēta viguṇaṁ, nāsītōtkaṭakaściram||36||

sa0-nāsāṁ na vikarṣēt| malōtsāraṇamātraṁ tu kāryamēva, iti viśabdēna dyōtayati| akasmāt- kāraṇaṁ vinā, bhuvaṁ- pr̥thvīṁ, na vilikhēt- nōtkarṣēt| aṅgairhastapādādibhiḥ, viguṇaṁ- ananuguṇaṁ yathā bhavati tathā, na cēṣṭēta- na vyāpriyēta| utkaṭakaṁ sthitamavasthānaṁ yasya sa ēvambhūtō nāsīta| ciraṁ ca tiṣṭhēdityarthaḥ, arśōrōgādyutpattēḥ|

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

dēhavākcētasāṁ cēṣṭāḥ prāk śramādvinivartayēt| nōrdhvajānuściraṁ tiṣṭhēt|37|

sa0-dēhādīnāṁ dvandvaḥ| ēṣāṁ sambandhinīścēṣṭāḥ kriyāḥ śramātkhēdāt pūrvaṁ vinivartayēt| tāvaddhanurākarṣādi kuryādyāvannātīva śramaḥ syādityarthaḥ| tathā, ūrdhvē jānunī yasya sa ūrdhvajānuściraṁ nāsīta|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

naktaṁ sēvēta na drumam||37|| tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān| sūnāṭavīśūnyagr̥haśmaśānāni divā'pi na||38||

sa0-naktaṁ- rātrau, drumaṁ- taruṁ, na sēvēta| tadāśritakīṭamūtraśakr̥dādipātarakṣārtham| catvaraṁ- tripatham| anyē tvāhuḥ- "yatra pradēśē nagaranivāsinō grāmyā vā samētya nānāvidhāḥ kathāḥ kurvanti, sa catvara ucyatē"| caityāntaḥ- caityasamīpam, catuṣpathaṁ- mārgacatuṣṭayasaṅgamaḥ, surālayō- dēvagr̥ham, ētāṁśca naktaṁ na sēvēta| sūnā- vadhasthānam, aṭavī- nirjanō dēśaḥ, śūnyagr̥haṁ- ujjaṭaṁ bhavanam, śmaśānaṁ- pitr̥vanam, ētāni divā'pi na sēvēta| api śabdēna rātrau nitarāmasēvanamāha|

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

sarvathēkṣēta nādityaṁ, na bhāraṁ śirasā vahēt| nēkṣēta pratataṁ sūkṣmaṁ dīptāmēdhyāpriyāṇi ca||39||

sa0-ādityaṁ sarvathā- udyantamastaṁ yāntaṁ pratimāgatamuparaktaṁ vā, nēkṣēta| tathā, bhāraṁ śirasā na ca vahēnna nayēt| pratataṁ- anavarataṁ, sūkṣmaṁ vastu nēkṣēta| dīptaṁ cāmēdhyaṁ cāpriyaṁ ca tāni pratataṁ nēkṣēta| nanu, tarhi sarvathā nēkṣētētyanēna kō'rthaḥ ? yatō ravirapi dīptaḥ, dīptagrahaṇēnaivāsya darśananiṣēdhaḥ siddhaḥ| astyēvaitat| kintu sarvaprakāramādityaṁ nēkṣēta| dīptaṁ tvanavarataṁ nēkṣētēti|

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

madyavikrayasandhānadānādānāni nācarēt| |40|

sa0-vikrayō- vinimayaḥ, iyatpramāṇamadhunēdaṁ dīyata iti| sandhīyatē yēna tatsandhānam- anēkadravyasambhārō yēna tat- madyaṁ yathāvatpramāṇēna sandhīyatē| dānaṁ- yathāśāstraṁ svatvanivr̥ttiḥ parasvatvāpādānam| ādānaṁ- yathāśāstramēva parasmād grahaṇam| ētēṣāṁ dvandvaḥ| tatō madyaśabdēna ṣaṣṭīsamāsaḥ| madyavikrayādīni nācarēt| dvijaviṣayaṁ caitadvākyamiti bōdhyam| sarvasya tu niṣēdhāt krayādivyavahārōcchēdaḥ syāt|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| purōvātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40|| anr̥juḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam| kūlachāyāṁ nr̥padviṣṭaṁ vyāladaṁṣṭriviṣāṇinaḥ||41|| hīnānāryātinipuṇasēvāṁ vigrahamuttamaiḥ| sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42|| śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam| gātravaktranakhairvādyaṁ hastakēśāvadhūnanam||43|| tōyāgnipūjyamadhyēna yānaṁ dhūmaṁ śavāśrayam| madyātisaktiṁ viśrambhasvātantryē strīṣu ca tyajēt||44||

sa0-tyajēditi kriyā vakṣyamāṇā| puraḥśabdasya vātātapābhyāṁ pratyēkaṁ sambandhaḥ| purōvātaḥ- pūrvadigāgatō vātaḥ| pura ātapaḥ- pūrvātapaḥ| purōvātādīn pañca tyajēt| anr̥juḥ- viṣamasthitaśarīraḥ, kṣavathvādīn ṣaṭ tyajēt| anr̥jviti kriyāviśēṣaṇamiti kēcihyācakṣatē| annamatra śālyādi| kūlaṁ- vapraḥ, tacchāyāṁ tyajēt| tatra hi tiṣṭhatastatpātādbhayaṁ syāt| nr̥padviṣṭaṁ- rājñō'priyaṁ, tyajēt| vyālō- duṣṭahastyādiḥ, daṁṣṭriṇaḥ- sarpādyāḥ, viṣāṇinō- gavādyāḥ, tāṁstyajēt| hīnāḥ- kulaśīlavittādibhirnyūnāḥ, anāryāḥ- asādhavaḥ, atinipuṇāḥ- atigaṇanāparāḥ, tēṣāṁ sēvāṁ tyajēt| uttamairiti sahārthē gamyamānē tr̥tīyā| uttamaiḥ saha vigrahaṁ tyajēt| sandhyāsvabhyavahārādīn pañca tyajēt| śatrusatrētyādi| śatrvaśanaṁ tyajēt| satraṁ- yajñaḥ, tasyāśanaṁ tyajēt| r̥tvijādīn varjayitvā, anyasya hi tadaśanaṁ niṣēdhati| tathā hi- "yajñāntē tadudbhūtapāpōpaśamanīyaṁ prāyaścittaṁ śrūyatē"| gaṇāḥ- kathakacāraṇādayaḥ, tairākīrṇaṁ- vyāptamaśanaṁ tyajēt| gaṇikā- vēśyā, tasyāḥ sambandhyaśanaṁ tyajēt| tadaśanāddhi taptāpasaṅkramaṇaṁ syāt| paṇikaḥ- paṇōpajīvī, itaravaṇigityarthaḥ| (tathā hi (saṅgrahē sū. a, 3)- "gaṇārigaṇikāsatradhūrtānāṁ paṇināṁ na ca " iti|) paṇikā iti "naudvyacaṣṭhan" iti ṭhan| paṇikō hi pāpīyānnindritapaṇyādivikrīṇānaḥ praśaṁsatītyādi hētōḥ| gātrētyādi| gātrāṇi-aṅgāni, taistathā vaktrēṇa nakhaiśca vādyaṁ tyajēt| tathā, hastāvadhūnanaṁ kēśāvadhūnanaṁ ca tyajēt| (avadhūnanaṁ-kampanam|) tōyētyādi| madhyaśabdaḥ pratyēkaṁ sambadhyatē| tōyayōrdvayōrmadhyēna yānaṁ tyajēt| na yāyādityarthaḥ| ēvamagnyōrmadhyēna| tathā, pūjyayōrmadhyēna| samāsakaraṇāttōyāgnyōstōyapūjyayōragnipūjyayōrapi madhyēna na yāyāditi bōddhavyam| tathā, dhūmaṁ , śavāśrayaṁ-śavōdbhūtaṁ, tyajēt| madhyētyādi| madhyē'tisaktiḥ- atisēvā, tāṁ tyajēt| strīṣu-yōṣāsu, viśrambhaṁ-viśvāsaṁ svātantryaṁ ca tyajēt|

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ācāryaḥ sarvacēṣṭāsu lōka ēva hi dhīmataḥ| anukuryāttamēvātō laukikē'rthē parīkṣakaḥ||45||

sa0-hi-yasmāt, dhīmatō- buddhiyuktasya, sarvacēṣṭāsu- niḥ- śēṣavyāpārēṣu, lōka ēvācāryaḥ- upadēṣṭā, ataḥ- asmāddhētōḥ, tamēva- lōkamēva, laukikē'rthē parīkṣakaḥ puruṣō'nukuryāt| yathā lōkō vyavaharati tathā vyavahniyādityarthaḥ|

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcētasāṁ damaḥ| svārthabuddhiḥ parārthēṣu paryāptamiti sadvratam||46||

sa0-ārdrasantānatā- sarvasattvēṣu kr̥pālutvam| tyāgō- dānam| kāyavākcētasā trayāṇāṁ damaḥ- upaśamaḥ| parārthēṣu- paraprayōjanēṣu, svārthabuddhiḥ- yathā ayamēva svārthō yaḥ parārthaḥ, ityubhayalōkahitatvam| iti- ēvaṁprakāraṁ, sadvrataṁ paryāptam| samāptamityarthaḥ| sat śōbhanaṁ ca tadvrataṁ ca sadvratam|

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

naktaṁdināni mē yānti kathambhūtasya samprati| duḥkhabhāṅna bhavatyēvaṁ nityaṁ sannihitasmr̥tiḥ||47||

sa0-naktaṁdināni- rātridināni, samprati- idānīṁ, kathambhūtasya- kīdr̥śasya sataḥ, mē- mama, yānti| ēvaṁ nityaṁ sannihitasmr̥tiḥ san pumān duḥkhabhāk na bhavati|

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ityācāraḥ samāsēna, yaṁ prāpnōti samācaran| āyurārōgyamaiśvaryaṁ yaśō lōkāṁśca śāśvatān||48|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnu śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dinacaryā nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||

sa0- iti- samāptau| samāsēna- saṁkṣēpēṇa, tāvadayamācāraḥ pūrvōktaḥ| yaṁ samācarannanutiṣṭan (puruṣaḥ) āyurādīn prāpnōti| tathā, lōkān- bhūrbhuvaḥsvaḥprabhr̥tīn, śāśvatān- nityān| nanu, śāśvataśabdō na yuktaḥ| yataḥ śaśvacchabdasya kālavācitvāt "kālāṭhṭhañ" iti ṭhañ prāpnōti| tathā, "avyayānāṁ ca sāyamprātikādyarthamupasaṁkhyānam" iti ṭilōpaśca prāpnōti| naitadasti| "nastaddhitē" ityatra sūtrē hyuktam- "śāśvata ityādau tu ṭilōpō nēṣyatē| kālāditi yōgavibhāgāccāṇ" iti| tasmācchāśvataśbdō nyāyya ēvēti| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dvitīyō'dhyāyaḥ samāptaḥ|| 2||