Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2
athātō dinacaryādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
(gadyasūtrē)||2||
View original
अथातो दिनचर्याध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे)||२||
Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1
asmiṁstantrē āyuḥpālanaṁ prakr̥tam|
tadvividham, svasthavr̥ttamāturavr̥ttaṁ ca|
tatra maṅgalyatvāt svalpavaktavyatvādāturōpayōgitvācca svasthavr̥ttamēvādāvucyatē brāhmē muhūrta uttiṣṭhētsvasthō rakṣārthamāyuṣaḥ|
|1|
View original
अस्मिंस्तन्त्रे आयुःपालनं प्रकृतम्|
तद्विविधम्, स्वस्थवृत्तमातुरवृत्तं च|
तत्र मङ्गल्यत्वात् स्वल्पवक्तव्यत्वादातुरोपयोगित्वाच्च स्वस्थवृत्तमेवादावुच्यते ब्राह्मे मुहूर्त उत्तिष्ठेत्स्वस्थो रक्षार्थमायुषः|
|१|
Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3
|
śarīracintāṁ nirvartya kr̥taśaucavidhistataḥ||1||
arkanyagrōdhakhadirakarañjakakubhādijam|
prātarbhuktvā ca mr̥dvagraṁ kaṣāyakaṭutiktakam||2||
kanīnyagrasamasthaulyaṁ praguṇaṁ dvādaśāṅgulam|
bhakṣayēddantapavanaṁ dantamāṁsānyabādhayan||3||
View original
|
शरीरचिन्तां निर्वर्त्य कृतशौचविधिस्ततः||१||
अर्कन्यग्रोधखदिरकरञ्जककुभादिजम्|
प्रातर्भुक्त्वा च मृद्वग्रं कषायकटुतिक्तकम्||२||
कनीन्यग्रसमस्थौल्यं प्रगुणं द्वादशाङ्गुलम्|
भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यबाधयन्||३||
Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4
nādyādajīrṇavamathuśvāsakāsajvarārditī|
tr̥ṣṇāsyapākahr̥nnētraśiraḥkarṇāmayī ca tat||4||
View original
नाद्यादजीर्णवमथुश्वासकासज्वरार्दिती|
तृष्णास्यपाकहृन्नेत्रशिरःकर्णामयी च तत्||४||
Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5
sauvīramañjanaṁ nityaṁ hitamakṣṇōstatō bhajēt|
|5|
View original
सौवीरमञ्जनं नित्यं हितमक्ष्णोस्ततो भजेत्|
|५|
Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6
|
cakṣustējōmayaṁ tasya viśēṣāt ślēṣmatō bhayam||5||
yōjayētsaptarātrē'smātsrāvaṇārthaṁ rasāñjanam|
|6|
View original
|
चक्षुस्तेजोमयं तस्य विशेषात् श्लेष्मतो भयम्||५||
योजयेत्सप्तरात्रेऽस्मात्स्रावणार्थं रसाञ्जनम्|
|६|
Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6
|
tatō nāvanagaṇḍūṣadhūmatāmbūlabhāgbhavēt||6||
View original
|
ततो नावनगण्डूषधूमताम्बूलभाग्भवेत्||६||
Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7
yēṣāṁ tu tāmbūlamapathyaṁ, tānāha tāmbūlaṁ kṣatapittāsrarūkṣōtkupitacakṣuṣām|
viṣamūrcchāmadārtānāmapathyaṁ śōṣiṇāmapi||7||
View original
येषां तु ताम्बूलमपथ्यं, तानाह ताम्बूलं क्षतपित्तास्ररूक्षोत्कुपितचक्षुषाम्|
विषमूर्च्छामदार्तानामपथ्यं शोषिणामपि||७||
Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8
tadētatsarvaṁ vidhāya, bhōjanāsannē kālē'bhyaṅga ācaraṇīya ityāha abhyaṅgamācarēnnityaṁ, sa jarāśramavātahā|
dr̥ṣṭiprasādapuṣṭyāyuḥsvapnasutvaktvadārḍhyakr̥t||8||
View original
तदेतत्सर्वं विधाय, भोजनासन्ने कालेऽभ्यङ्ग आचरणीय इत्याह अभ्यङ्गमाचरेन्नित्यं, स जराश्रमवातहा|
दृष्टिप्रसादपुष्ट्यायुःस्वप्नसुत्वक्त्वदार्ढ्यकृत्||८||
Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9
śiraḥśravaṇapādēṣu taṁ viśēṣēṇa śīlayēt|
|9|
View original
शिरःश्रवणपादेषु तं विशेषेण शीलयेत्|
|९|
Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9
athētadapavādamāha |
varjyō'bhyaṅgaḥ kaphagrastakr̥tasaṁśuddhyajīrṇibhiḥ||9||
View original
अथेतदपवादमाह |
वर्ज्योऽभ्यङ्गः कफग्रस्तकृतसंशुद्ध्यजीर्णिभिः||९||
Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10
lāghavaṁ karmasāmarthyaṁ dīptō'gnirmēdasaḥ kṣayaḥ|
vibhaktaghanagātratvaṁ vyāyāmādupajāyatē||10||
View original
लाघवं कर्मसामर्थ्यं दीप्तोऽग्निर्मेदसः क्षयः|
विभक्तघनगात्रत्वं व्यायामादुपजायते||१०||
Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11
idānīṁ yēnāsau na kāryastaṁ darśayati vātapittāmayī bālō vr̥ddhō'jīrṇō ca taṁ tyajēt|
|11|
View original
इदानीं येनासौ न कार्यस्तं दर्शयति वातपित्तामयी बालो वृद्धोऽजीर्णो च तं त्यजेत्|
|११|
Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12
|
ardhaśaktyā niṣēvyastu balibhiḥ snigdhabhōjibhiḥ||11||
śītakālē vasantē ca, mandamēva tatō'nyadā|
|12|
View original
|
अर्धशक्त्या निषेव्यस्तु बलिभिः स्निग्धभोजिभिः||११||
शीतकाले वसन्ते च, मन्दमेव ततोऽन्यदा|
|१२|
Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12
|
taṁ kr̥tvā'nusukhaṁ dēhaṁ mardayēcca samantataḥ||12||
View original
|
तं कृत्वाऽनुसुखं देहं मर्दयेच्च समन्ततः||१२||
Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13
tr̥ṣṇā kṣayaḥ pratamakō raktapittaṁ śramaḥ klamaḥ|
ativyāyāmataḥ kāsō jvaraśchardiśca jāyatē||13||
View original
तृष्णा क्षयः प्रतमको रक्तपित्तं श्रमः क्लमः|
अतिव्यायामतः कासो ज्वरश्छर्दिश्च जायते||१३||
Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14
vyāyāmajāgarādhvastrīhāsyabhāṣyādi sāhasam|
gajaṁ siṁha ivākarṣan bhajannati vinaśyati||14||
View original
व्यायामजागराध्वस्त्रीहास्यभाष्यादि साहसम्|
गजं सिंह इवाकर्षन् भजन्नति विनश्यति||१४||
Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15
udvartanaṁ kaphaharaṁ mēdasaḥ pravilāyanam|
sthirīkaraṇamaṅgānāṁ tvakprasādakaraṁ param||15||
View original
उद्वर्तनं कफहरं मेदसः प्रविलायनम्|
स्थिरीकरणमङ्गानां त्वक्प्रसादकरं परम्||१५||
Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16
dīpanaṁ vr̥ṣyamāyuṣyaṁ snānamūrjābalapradam|
kaṇḍūmalaśramasvēdatandrātr̥ḍdāhapāpmajit||16||
View original
दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमूर्जाबलप्रदम्|
कण्डूमलश्रमस्वेदतन्द्रातृड्दाहपाप्मजित्||१६||
Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17
uṣṇāmbunā'dhaḥkāyasya pariṣēkō balāvahaḥ|
tēnaiva tūttamāṅgasya balahr̥tkēśacakṣuṣām||17||
View original
उष्णाम्बुनाऽधःकायस्य परिषेको बलावहः|
तेनैव तूत्तमाङ्गस्य बलहृत्केशचक्षुषाम्||१७||
Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18
snānaṁ yēṣāmapathyam, tān darśayitumāha snānamarditanētrāsyakarṇarōgātisāriṣu|
ādhmānapīnasājīrṇabhuktavatsu ca garhitam||18||
View original
स्नानं येषामपथ्यम्, तान् दर्शयितुमाह स्नानमर्दितनेत्रास्यकर्णरोगातिसारिषु|
आध्मानपीनसाजीर्णभुक्तवत्सु च गर्हितम्||१८||
Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19
jīrṇō hitaṁ mitaṁ cādyānna vēgānīrayēdbalāt|
na vēgitō'nyakāryaḥ syānnājitvā sādhyamāmayam||19||
View original
जीर्णो हितं मितं चाद्यान्न वेगानीरयेद्बलात्|
न वेगितोऽन्यकार्यः स्यान्नाजित्वा साध्यमामयम्||१९||
Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20
sukhārthāḥ sarvabhūtānāṁ matāḥ sarvāḥ pravr̥ttayaḥ|
sukhaṁ ca na vinā dharmāttasmāddharmaparō bhavēt||20||
View original
सुखार्थाः सर्वभूतानां मताः सर्वाः प्रवृत्तयः|
सुखं च न विना धर्मात्तस्माद्धर्मपरो भवेत्||२०||
Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21
bhaktyā kalyāṇamitrāṇi sēvētētaradūragaḥ|
|21|
View original
भक्त्या कल्याणमित्राणि सेवेतेतरदूरगः|
|२१|
Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22
|
hiṁsāstēyānyathākāmaṁ paiśunyaṁ paruṣānr̥tē||21||
sambhinnālāpaṁ vyāpādamabhidhyāṁ dr̥gviparyayam|
pāpaṁ karmēti daśadhā kāyavāṅmanasaistyajēt||22||
View original
|
हिंसास्तेयान्यथाकामं पैशुन्यं परुषानृते||२१||
सम्भिन्नालापं व्यापादमभिध्यां दृग्विपर्ययम्|
पापं कर्मेति दशधा कायवाङ्मनसैस्त्यजेत्||२२||
Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23
avr̥ttivyādhiśōkārtānanuvartēta śaktitaḥ|
|23|
View original
अवृत्तिव्याधिशोकार्ताननुवर्तेत शक्तितः|
|२३|
Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23
|
ātmavatsatataṁ paśyēdapi kīṭapipīlikam||23||
View original
|
आत्मवत्सततं पश्येदपि कीटपिपीलिकम्||२३||
Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24
arcayēddēvagōvipravr̥ddhavaidyanr̥pātithīn|
|24|
View original
अर्चयेद्देवगोविप्रवृद्धवैद्यनृपातिथीन्|
|२४|
Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24
|
vimukhānnārthinaḥ kuryānnāvamanyēta nākṣipēt||24||
View original
|
विमुखान्नार्थिनः कुर्यान्नावमन्येत नाक्षिपेत्||२४||
Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25
upakārapradhānaḥ syādapakāraparē'pyarau|
|25|
View original
उपकारप्रधानः स्यादपकारपरेऽप्यरौ|
|२५|
Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25
|
sampadvipatsvēkamanā, hētāvīrṣyētphalē na tu||25||
View original
|
सम्पद्विपत्स्वेकमना, हेतावीर्ष्येत्फले न तु||२५||
Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26
kālē hitaṁ mitaṁ brūyādavisaṁvādi pēśalam|
|26|
View original
काले हितं मितं ब्रूयादविसंवादि पेशलम्|
|२६|
Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27
|
pūrvābhibhāṣī, sumukhaḥ suśīlaḥ karuṇāmr̥duḥ||26||
naikaḥ sukhī, na sarvatra viśrabdhō, na ca śaṅkitaḥ|
|27|
View original
|
पूर्वाभिभाषी, सुमुखः सुशीलः करुणामृदुः||२६||
नैकः सुखी, न सर्वत्र विश्रब्धो, न च शङ्कितः|
|२७|
Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28
|
na kañcidātmanaḥ śatruṁ nātmānaṁ kasyacidripum||27||
prakāśayēnnāpamānaṁ na ca niḥsnēhatāṁ prabhōḥ|
|28|
View original
|
न कञ्चिदात्मनः शत्रुं नात्मानं कस्यचिद्रिपुम्||२७||
प्रकाशयेन्नापमानं न च निःस्नेहतां प्रभोः|
|२८|
Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29
|
janasyāśayamālakṣya yō yathā parituṣyati||28||
taṁ tathaivānuvartēta parārādhanapaṇḍitaḥ|
|29|
View original
|
जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परितुष्यति||२८||
तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः|
|२९|
Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29
na pīḍayēdindriyāṇi va caitānyati lālayēt||29||
View original
न पीडयेदिन्द्रियाणि व चैतान्यति लालयेत्||२९||
Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30
trivargaśūnyaṁ nārambhaṁ bhajēttaṁ cāvirōdhayan|
|30|
View original
त्रिवर्गशून्यं नारम्भं भजेत्तं चाविरोधयन्|
|३०|
Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30
|
anuyāyātpratipadaṁ sarvadharmēṣu madhyamām||30||
View original
|
अनुयायात्प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमाम्||३०||
Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31
nīcarōmanakhaśmaśrurnirmalāṅghrimalāyanaḥ|
snānaśīlaḥ susurabhiḥ suvēṣō'nulbaṇōjjvalaḥ||31||
View original
नीचरोमनखश्मश्रुर्निर्मलाङ्घ्रिमलायनः|
स्नानशीलः सुसुरभिः सुवेषोऽनुल्बणोज्ज्वलः||३१||
Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32
dhārayētsatataṁ ratnasiddhamantramahauṣadhīḥ|
|32|
View original
धारयेत्सततं रत्नसिद्धमन्त्रमहौषधीः|
|३२|
Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32
|
sātapatrapadatrāṇō vicarēdyugamātradr̥k||32||
View original
|
सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रदृक्||३२||
Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33
niśi cātyayikē kāryē daṇḍī maulī sahāyavān|
|33|
View original
निशि चात्ययिके कार्ये दण्डी मौली सहायवान्|
|३३|
Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34
|
caityapūjyadhvajāśastacchāyābhasmatuṣāśucīn||33||
nākrāmēccharkarālōṣṭabalisnānabhuvō na ca|
|34|
View original
|
चैत्यपूज्यध्वजाशस्तच्छायाभस्मतुषाशुचीन्||३३||
नाक्रामेच्छर्करालोष्टबलिस्नानभुवो न च|
|३४|
Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35
|
nadīṁ tarēnna bāhubhyāṁ, nāgniskandhamabhivrajēt||34||
sandigdhanāvaṁ vr̥kṣaṁ ca nārōhēdduṣṭayānavat|
|35|
View original
|
नदीं तरेन्न बाहुभ्यां, नाग्निस्कन्धमभिव्रजेत्||३४||
सन्दिग्धनावं वृक्षं च नारोहेद्दुष्टयानवत्|
|३५|
Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35
|
nāsaṁvr̥tamukhaḥ kuryātkṣutihāsyavijr̥mbhaṇam||35||
View original
|
नासंवृतमुखः कुर्यात्क्षुतिहास्यविजृम्भणम्||३५||
Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36
nāsikāṁ na vikuṣṇīyānnākasmādvilikhēdbhuvam|
nāṅgaiścēṣṭēta viguṇaṁ, nāsītōtkaṭakaściram||36||
View original
नासिकां न विकुष्णीयान्नाकस्माद्विलिखेद्भुवम्|
नाङ्गैश्चेष्टेत विगुणं, नासीतोत्कटकश्चिरम्||३६||
Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37
dēhavākcētasāṁ cēṣṭāḥ prāk śramādvinivartayēt|
nōrdhvajānuściraṁ tiṣṭhēt|37|
View original
देहवाक्चेतसां चेष्टाः प्राक् श्रमाद्विनिवर्तयेत्|
नोर्ध्वजानुश्चिरं तिष्ठेत्|३७|
Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38
naktaṁ sēvēta na drumam||37||
tathā catvaracaityāntaścatuṣpathasurālayān|
sūnāṭavīśūnyagr̥haśmaśānāni divā'pi na||38||
View original
नक्तं सेवेत न द्रुमम्||३७||
तथा चत्वरचैत्यान्तश्चतुष्पथसुरालयान्|
सूनाटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवाऽपि न||३८||
Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39
sarvathēkṣēta nādityaṁ, na bhāraṁ śirasā vahēt|
nēkṣēta pratataṁ sūkṣmaṁ dīptāmēdhyāpriyāṇi ca||39||
View original
सर्वथेक्षेत नादित्यं, न भारं शिरसा वहेत्|
नेक्षेत प्रततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च||३९||
Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40
madyavikrayasandhānadānādānāni nācarēt|
|40|
View original
मद्यविक्रयसन्धानदानादानानि नाचरेत्|
|४०|
Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44
|
purōvātātaparajastuṣāraparuṣānilān||40||
anr̥juḥ kṣavathūdgārakāsasvapnānnamaithunam|
kūlachāyāṁ nr̥padviṣṭaṁ vyāladaṁṣṭriviṣāṇinaḥ||41||
hīnānāryātinipuṇasēvāṁ vigrahamuttamaiḥ|
sandhyāsvabhyavahārastrīsvapnādhyayanacintanam||42||
śatrusatragaṇākīrṇagaṇikāpaṇikāśanam|
gātravaktranakhairvādyaṁ hastakēśāvadhūnanam||43||
tōyāgnipūjyamadhyēna yānaṁ dhūmaṁ śavāśrayam|
madyātisaktiṁ viśrambhasvātantryē strīṣu ca tyajēt||44||
View original
|
पुरोवातातपरजस्तुषारपरुषानिलान्||४०||
अनृजुः क्षवथूद्गारकासस्वप्नान्नमैथुनम्|
कूलछायां नृपद्विष्टं व्यालदंष्ट्रिविषाणिनः||४१||
हीनानार्यातिनिपुणसेवां विग्रहमुत्तमैः|
सन्ध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्वप्नाध्ययनचिन्तनम्||४२||
शत्रुसत्रगणाकीर्णगणिकापणिकाशनम्|
गात्रवक्त्रनखैर्वाद्यं हस्तकेशावधूननम्||४३||
तोयाग्निपूज्यमध्येन यानं धूमं शवाश्रयम्|
मद्यातिसक्तिं विश्रम्भस्वातन्त्र्ये स्त्रीषु च त्यजेत्||४४||
Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45
ācāryaḥ sarvacēṣṭāsu lōka ēva hi dhīmataḥ|
anukuryāttamēvātō laukikē'rthē parīkṣakaḥ||45||
View original
आचार्यः सर्वचेष्टासु लोक एव हि धीमतः|
अनुकुर्यात्तमेवातो लौकिकेऽर्थे परीक्षकः||४५||
Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46
ārdrasantānatā tyāgaḥ kāyavākcētasāṁ damaḥ|
svārthabuddhiḥ parārthēṣu paryāptamiti sadvratam||46||
View original
आर्द्रसन्तानता त्यागः कायवाक्चेतसां दमः|
स्वार्थबुद्धिः परार्थेषु पर्याप्तमिति सद्व्रतम्||४६||
Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47
naktaṁdināni mē yānti kathambhūtasya samprati|
duḥkhabhāṅna bhavatyēvaṁ nityaṁ sannihitasmr̥tiḥ||47||
View original
नक्तंदिनानि मे यान्ति कथम्भूतस्य सम्प्रति|
दुःखभाङ्न भवत्येवं नित्यं सन्निहितस्मृतिः||४७||
Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2
ityācāraḥ samāsēna, yaṁ prāpnōti samācaran|
āyurārōgyamaiśvaryaṁ yaśō lōkāṁśca śāśvatān||48||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasūnu śrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dinacaryā nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||2||
View original
इत्याचारः समासेन, यं प्राप्नोति समाचरन्|
आयुरारोग्यमैश्वर्यं यशो लोकांश्च शाश्वतान्||४८||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनु श्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दिनचर्या नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||