2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ)||೨||

ಸ೦-ಅಥೇತಿ ಸರ್ವೇಷ್ವಧ್ಯಾಯೇಷು ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ತಥಾ ಅತ ಇತ್ಯಾನನ್ತರ್ಯೇ ಪ್ರಸ್ತುತಾಭಿಸಮ್ಬನ್ಧೇ ವಾ| ಅಥೇತ್ಯಾದಿಶಬ್ದಾನಾಂ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ವರ್ಣಿತ ಏವಾರ್ಥಃ| ಮಾಙ್ಗಲಿಕೋ ಹ್ಯಾಚಾರ್ಯಃ ಪ್ರತ್ಯಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭೇ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಮಥಶಬ್ದಂ ಪ್ರಯುಙ್ಕ್ತೇ| ದಿನೇ ದಿನೇ ಚರ್ಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾ, ದಿನಸ್ಯ ವಾ ಚರ್ಯಾ ದಿನಚರ್ಯಾ| ಚರಣಂ ಚರ್ಯಾ| ಉಭಯಲೋಕಹಿತಮಾಹಾರವಿಹಾರಚೇಷ್ಟಿತಮಿತಿ ಯಾವತ್, ಪ್ರತಿದಿನೇ ಯತ್ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ದಿನಚರ್ಯಾ ಯಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇಽಸ್ತೀತಿ ಪೂರ್ವವತ್ ಛಪ್ರತ್ಯಯಮುತ್ಪಾದ್ಯ ತಲ್ಲೋಪೇ ಪ್ರಕೃತಿಭಾವತ್ವಂ ಚ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ ದಿನಚರ್ಯೇತಿ ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ, ತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ನನು, ಪ್ರಸ್ತುತಾದಾಯುಷ್ಕಾಮೀಯಾದಧ್ಯಾಯಾದನನ್ತರಂ ಕೋಽಸ್ಯ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ ?| ಉಚ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾದಾಯುಷ್ಕಾಮೇಣ ಪುರುಷೇಣ ಯತ್ಪ್ರಧಾನಮಾಯುಷ್ಯಂ ತದಾಸೇವ್ಯಂ ಪ್ರಥಮತಃ, ತದನ್ವನ್ಯಾನಿ ಯಾನ್ಯಾಯುಷ್ಯಾಣಿ| ಅತಃ ಪ್ರಥಮಂ ತಾವದಾಚಾರಪ್ರಧಾನೇನ ಭವಿತವ್ಯಮ್| ಯತಃ, "ಆಚಾರಾದಾಯುರ್ಲಭ್ಯತೇ" ಇತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯತ್ರ ರಾತ್ರಿಚರ್ಯಾಽಪಿ ವಿಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾದ್ದಿನಚರ್ಯಾ ಅಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಅತೋ ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

ಅಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಆಯುಃಪಾಲನಂ ಪ್ರಕೃತಮ್| ತದ್ವಿವಿಧಮ್, ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮಾತುರವೃತ್ತಂ ಚ| ತತ್ರ ಮಙ್ಗಲ್ಯತ್ವಾತ್ ಸ್ವಲ್ಪವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದಾತುರೋಪಯೋಗಿತ್ವಾಚ್ಚ ಸ್ವಸ್ಥವೃತ್ತಮೇವಾದಾವುಚ್ಯತೇ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ಸ್ವಸ್ಥೋ ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಯುಷಃ| |೧|

ಸ೦-ರಾತ್ರೇಶ್ಚತುರ್ದಶೋ ಮುಹೂರ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮೋ ಮುಹೂರ್ತಃ, ವಿಷುವತಿ ಸಮರಾತ್ರಿಂದಿವೇ ಕಾಲೇ ದ್ವಿಘಟಿಕೋಪಲಕ್ಷಣಃ| ಮುಹೂರ್ತಸ್ಯ ಚೇಹ ದ್ವಿಘಟಿಕೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥತ್ವಾತ್ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ರಾತ್ರೇಶ್ಚತುರ್ಘಟಿಕಾವಶೇಷೇ ಸಮುತ್ಥಾನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಸ್ಥಿತಮ್| (ಸ್ವಸ್ಥೋ-ನೀರೋಗಃ ಕಲ್ಯಃ| ಸ ಆಯುಷೋ ಯಥೋಪಚರಿತಸ್ಯ ಜೀವಿತಸ್ಯ ರಕ್ಷಾರ್ಥಂ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇದಭ್ಯುತ್ಥಾನಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಮುಹೂರ್ತೋ-ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಮ್| ಬ್ರಹ್ಮ-ಜ್ಞಾನಂ, ತದರ್ಥಮಧ್ಯಯನಾದ್ಯಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ, ತಸ್ಯ ಯೋಗ್ಯೋ ಮುಹೂರ್ತೋ ಬ್ರಾಹ್ಮಃ, ಪಶ್ಚಿಮಯಾಮಸ್ಯ ನಾಡಿಕಾದ್ವಯಮ್|) ತಸ್ಮಿನ್ ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಃ ? ಸ್ವಸ್ಥೋಽನಾತುರಃ| (ಸುಶ್ರುತೇ ಸೂ.ಅ.೧೫/೪೮)- "ಸಮದೋಷಃ ಸಮಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಸಮಧಾತುಮಲಕ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಮನಾಃ ಸ್ವಸ್ಥ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ" ಇತಿ ಸ್ವಸ್ಥಲಕ್ಷಣಮ್| ಕಿಮರ್ಥಮುತ್ತಿಷ್ಠೇತ್ ? ರಕ್ಷಾರ್ಥಮಾಯುಷೋ ಜೀವಿತಸ್ಯ| ತದಾ ಹ್ಯುತ್ತಿಷ್ಠತೋ ವ್ಯಾಧ್ಯಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾದ್ಯಭಾವ ಏವಾಯುಷೋ ರಕ್ಷಾ ಭವತಿ| ಆತುರೇಣ ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ವಪ್ತವ್ಯಮೇವ|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| ಶರೀರಚಿನ್ತಾಂ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ ಕೃತಶೌಚವಿಧಿಸ್ತತಃ||೧|| ಅರ್ಕನ್ಯಗ್ರೋಧಖದಿರಕರಞ್ಜಕಕುಭಾದಿಜಮ್| ಪ್ರಾತರ್ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ ಮೃದ್ವಗ್ರಂ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಕಮ್||೨|| ಕನೀನ್ಯಗ್ರಸಮಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಪ್ರಗುಣಂ ದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಭಕ್ಷಯೇದ್ದನ್ತಪವನಂ ದನ್ತಮಾಂಸಾನ್ಯಬಾಧಯನ್||೩||

ಸ೦-ಶರೀರಸ್ಯ ಚಿನ್ತಾ ಶರೀರಚಿನ್ತಾ- ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣನಿರೂಪಣಾದಿಕಾ, ತಾಂ ನಿರ್ವರ್ತ್ಯ, ತತೋ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಕೃತಶೌಚವಿಧಾನಃ, ತತೋಽನನ್ತರಂ ದನ್ತಪವನಮರ್ಕಾದಿಕಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ.೩)- "ಬ್ರಾಹ್ಮೇ ಮುಹೂರ್ತ ಉತ್ತಿಷ್ಠೇಜ್ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣಂ ನಿರೂಪಯನ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ಅರ್ಕಃ- ಸೂರ್ಯಾಹ್ವಃ| ನ್ಯಗ್ರೋಧೋ- ಯಕ್ಷಾವಾಸಃ| ಖದಿರೋ- ಗಾಯತ್ರೀ| ಕರಞ್ಜಶ್ಚಿರಿಬಿಲ್ವಃ| ಕಕುಭೋಽರ್ಜುನಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಮಾಲತೀಕರವೀರಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಕಥಂ ಭಕ್ಷಯೇತ್ ? ದನ್ತಾನಾಂ ಮಾಂಸಾನ್ಯಬಾಧಯನ್ನಪೀಡಯನ್| ಪ್ರಾತಃ- ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ, ಭುಕ್ತ್ವಾ ಚ- ಆಹಾರಂ ಭಕ್ಷಯಿತ್ವಾ ಚ| ಮೃದ್ವಗ್ರಂ- ಕೂರ್ಚಿತಾಗ್ರಮ್| ತಥಾ ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಮ್, ರಸತ್ರಯೇಣ ಹ್ಯನೇನ ಮುಖವೈರಸ್ಯಾರೋಚಕಶ್ಲೇಷ್ಮಾದ್ಯಪನಯಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ಅರ್ಕಾದ್ಯುಪಾದಾನಾದೇವ ಕಷಾಯಾದಿತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ, ಕಷಾಯಾದಿಗ್ರಹಣಂ ಸಙ್ಗ್ರಹಾದಿಗೃಹೀತಸ್ಯ ಸಙ್ಗ್ರಹಾರ್ಥಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಂ ಚ| ಅರ್ಕಾದಿಗ್ರಹಣಮುದಾಹರಣಾರ್ಥಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಅತ್ರ ಸಂಕ್ಷೇಪವಿವಕ್ಷಯಾ ನ ದನ್ತಪವನಸ್ಯ ಗಣಸಙ್ಗ್ರಹಃ| ದ್ವಾದಶಾದ್ಯಙ್ಗುಲಪ್ರಮಾಣತ್ವಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾತಕಾದ್ಯನಿಷ್ಟದನ್ತಪವನನಿಷೇಧಶ್ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತ (ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತ) ಮಪಿ ನೇಹೋಕ್ತಮ್| ಸುಶ್ರುತೇನೋಕ್ತಮ್ (?) "ಅಜಗ್ಧಮನುಪಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಷಡಷ್ಟದ್ವಾದಶಾಙ್ಗುಲಮ್| ಪ್ರದೇಶನೀಮುಖಸಮಂ ಮೃದು ಸ್ಯಾದ್ದನ್ತಧಾವನಮ್| ಕೂರ್ಚಿತಾಗ್ರಂ" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

ನಾದ್ಯಾದಜೀರ್ಣವಮಥುಶ್ವಾಸಕಾಸಜ್ವರಾರ್ದಿತೀ| ತೃಷ್ಣಾಸ್ಯಪಾಕಹೃನ್ನೇತ್ರಶಿರಃಕರ್ಣಾಮಯೀ ಚ ತತ್||೪||

ಸ೦-ಅಜೀರ್ಣಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತಾನಿ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯಸ್ಯೇತಿ 'ಅತ ಇನಿಠನೌ' ಇತಿ ಇನಿಃ| ಏವಂ ತೃಷ್ಣಾಸ್ಯೇತ್ಯಾದೌ ದ್ವನ್ದ್ವಾದಿನಿಶ್ಚ| ತದ್ದನ್ತಪವನಮಜೀರ್ಣೀ ನ ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಏವಂ ವಮಥ್ವಾದೀನಾಂ ಕರ್ಣಾಮಯ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧೋ ಯೋಜ್ಯಃ|

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

ಸೌವೀರಮಞ್ಜನಂ ನಿತ್ಯಂ ಹಿತಮಕ್ಷ್ಣೋಸ್ತತೋ ಭಜೇತ್| |೫|

ಸ೦-ತತೋ-ದನ್ತಪವನಭಕ್ಷಣಾನನ್ತರಂ, ಸೌವೀರಾಖ್ಯಮಞ್ಜನಂ ಭಜೇತ್| ಕಸ್ಮಾತ್ ? ಯತೋ ಹಿತಮಕ್ಷ್ಣೋಃ|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಮಯಂ ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷಾತ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮತೋ ಭಯಮ್||೫|| ಯೋಜಯೇತ್ಸಪ್ತರಾತ್ರೇಽಸ್ಮಾತ್ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ ರಸಾಞ್ಜನಮ್| |೬|

ಸ೦-ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಸ್ರಾವಣಾರ್ಥಂ ಸಪ್ತರಾತ್ರೇ ಸತಿ, ರಸಾಞ್ಜನಂ ದಾರ್ವೀಕ್ವಾಥಸಮುದ್ಭವಾಖ್ಯಂ, ಯೋಜಯೇತ್| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚಕ್ಷುಸ್ತೇಜೋಮಯಮಾಗ್ನೇಯಮ್| ಯದ್ಯಪಿ ಪಞ್ಚಮಹಾಭೂತಾತ್ಮಕಂ ಸರ್ವಮಪಿ, ತಥಾಪಿ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ವ್ಯಪದೇಶಾತ್ತೇಜೋಮಯಮುಚ್ಯತೇ| ಅತ ಏವ ತದ್ರೂಪಾಣ್ಯಾಲೋಚಯತಿ| ತಥಾ ಚ ಲೋಕೇ ಕಶ್ಚಿದಾಹ-- "ನರಪತಿರೇತಿ" ಇತಿ| ನ ಚಾಸೌ ನರಾಣಾಮೇವ ಪತಿಃ ಕಿನ್ತರ್ಹಿ ನಾರೀಣಾಮಪೀತಿ| ತಸ್ಯ ಹಿ ಚಕ್ಷುಷೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಪಿ ಭಯಮಸ್ತಿ, ವಿಶೇಷೇಣ ತು ಕಫಾದ್ಭಯಮ್, ತತೋ ರಸಾಞ್ಜನಂ ಯೋಜಯೇತ್|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| ತತೋ ನಾವನಗಣ್ಡೂಷಧೂಮತಾಮ್ಬೂಲಭಾಗ್ಭವೇತ್||೬||

ಸ೦-ನಾವನಾದೀನಾಂ ಗುಣಾಃ ನಸ್ಯಾದಿವಿಧಿಷು ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ವಿಧಾನಂ ಚ| ತಾಮ್ಬೂಲಸ್ಯ ತು ವೈಶದ್ಯಾರುಚಿಹರತ್ವಸೌಗನ್ಧ್ಯಾದಿಗುಣಾಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ ಏವ| ನಾವನಾದೀನಾಂ ತಾಮ್ಬೂಲಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತತೋಽಞ್ಜನಾದನನ್ತರಂ, ನಾವನಗಣ್ಡೂಷಧೂಮತಾಮ್ಬೂಲಾನಿ ಭಜತೇ ಯಃ ಸ ಏವಂವಿಧೋ ಭವೇತ್| 'ಭಜೋ ಣ್ವಿಃ' ಇತಿ ಣ್ವಿಃ|

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

ಯೇಷಾಂ ತು ತಾಮ್ಬೂಲಮಪಥ್ಯಂ, ತಾನಾಹ ತಾಮ್ಬೂಲಂ ಕ್ಷತಪಿತ್ತಾಸ್ರರೂಕ್ಷೋತ್ಕುಪಿತಚಕ್ಷುಷಾಮ್| ವಿಷಮೂರ್ಚ್ಛಾಮದಾರ್ತಾನಾಮಪಥ್ಯಂ ಶೋಷಿಣಾಮಪಿ||೭||

ಸ೦-ಕ್ಷತಂ ವಿದ್ಯತೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಕ್ಷತಾಃ| ಅರ್ಶ ಆದಿತ್ವಾದಚ್| ಏವಂ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಾ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚ| ಉತ್ಕುಪಿತಮಭಿಷ್ಯನ್ನಂ ಚಕ್ಷುರೇಕಂ ದ್ವೇ ವಾ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ಕ್ಷತಾಶ್ಚ ಪಿತ್ತಾಸ್ರಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚೋತ್ಕುಪಿತಚಕ್ಷುಷಶ್ಚ, ತೇಷಾಮಪಥ್ಯಮಹಿತಮ್| ತಥಾ ವಿಷಾರ್ತಾನಾಂ ಮೂರ್ಚ್ಛಾರ್ತಾನಾಂ ಮದಾರ್ತಾನಾಂ ಶೋಷಿಣಾಂ ಚ, ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಶೋಷಿಣೋ- ರಾಜಯಕ್ಷ್ಮಿಣಃ|

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

ತದೇತತ್ಸರ್ವಂ ವಿಧಾಯ, ಭೋಜನಾಸನ್ನೇ ಕಾಲೇಽಭ್ಯಙ್ಗ ಆಚರಣೀಯ ಇತ್ಯಾಹ ಅಭ್ಯಙ್ಗಮಾಚರೇನ್ನಿತ್ಯಂ, ಸ ಜರಾಶ್ರಮವಾತಹಾ| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಪುಷ್ಟ್ಯಾಯುಃಸ್ವಪ್ನಸುತ್ವಕ್ತ್ವದಾರ್ಢ್ಯಕೃತ್||೮||

ಸ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗಂ ನಿತ್ಯಂ ಸತತಮಾಚರೇತ್| ನಿತ್ಯಗ್ರಹಣಂ ಚೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್| ಏಕದ್ವಿತ್ರಿದಿನಾನ್ತರಮಪಿ ಯಥೋದಿತಮಾಚರತೋ ನ ದೋಷಃ| ಸೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ, ಆಚರ್ಯಮಾಣೋ ಜರಾ ಚ ಶ್ರಮಶ್ಚ ವಾತಶ್ಚ ತಾನ್ ಹನ್ತೀತಿ ಕ್ವಿಪ್| ತಥಾ ದೃಷ್ಟೀತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟೇಃ ಪ್ರಸಾದೋ- ವೈಮಲ್ಯಂ ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಃ| ಶೋಭನಾ ಚಾಸೌ ತ್ವಕ್ ಚ ಸುತ್ವಕ್, ತಸ್ಯಾ ಭಾವಃ ಸುತ್ವಕ್ತ್ವಮ್| ದೃಢಸ್ಯ ಭಾವೋ ದಾರ್ಢ್ಯಮ್| "ವರ್ಣದೃಢಾದಿಭ್ಯಃ ಷ್ಯಞ್ಚ" ಇತಿ ಷ್ಯಞ್| ದೃಷ್ಟಿಪ್ರಸಾದಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನಿ ಕರೋತಿ ಯೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ, ಸ ಏವಮ್|

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

ಶಿರಃಶ್ರವಣಪಾದೇಷು ತಂ ವಿಶೇಷೇಣ ಶೀಲಯೇತ್| |೯|

ಸ೦-ತಮಭ್ಯಙ್ಗಮ್, ಶಿರಃಶ್ರವಣಪಾದೇಷು, ವಿಶೇಷೇಣಾತಿಶಯೇನ, ಶೀಲಯೇದಭ್ಯಸೇತ್, ಇತಿ ವಚನಾಚ್ಚಾವಶ್ಯಂ ನ ತಥಾ ಸರ್ವಶರೀರೇಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಕಾರ್ಯಃ, ಯಥೈತೇಷು ಶಿರಃಶ್ರವಣಪಾದೇಷು| ಅತ್ರ ಚ ಪೂರ್ವವದೇಕತ್ವಾಭಾವಃ|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

ಅಥೇತದಪವಾದಮಾಹ | ವರ್ಜ್ಯೋಽಭ್ಯಙ್ಗಃ ಕಫಗ್ರಸ್ತಕೃತಸಂಶುದ್ಧ್ಯಜೀರ್ಣಿಭಿಃ||೯||

ಸ೦-ಅಭ್ಯಙ್ಗೋ ವರ್ಜ್ಯೋ- ವರ್ಜನೀಯಃ| ಕಫಗ್ರಸ್ತೇನ ಕೃತಸಂಶುದ್ಧಿನಾ ಅಜೀರ್ಣಿನಾ ಚ| ಗ್ರಸ್ತಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್|

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

ಲಾಘವಂ ಕರ್ಮಸಾಮರ್ಥ್ಯಂ ದೀಪ್ತೋಽಗ್ನಿರ್ಮೇದಸಃ ಕ್ಷಯಃ| ವಿಭಕ್ತಘನಗಾತ್ರತ್ವಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದುಪಜಾಯತೇ||೧೦||

ಸ೦-ಶರೀರಾಯಾಸಜನನಂ ಕರ್ಮ ವ್ಯಾಯಾಮ ಉಚ್ಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಪಞ್ಚಗುಣಾಃ ಲಾಘವಾದಯೋ ನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ| ವಿಭಕ್ತಾನಿ-ವಿಭಾಗೇನ ಸ್ಥಿತಾನಿ, ಘನಾನಿ- ದೃಢಾನಿ, ಗಾತ್ರಾಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ವಿಭಕ್ತಘನಗಾತ್ರಃ, ತಸ್ಯ ಭಾವಸ್ತತ್ತ್ವಮಿತಿ|

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ಇದಾನೀಂ ಯೇನಾಸೌ ನ ಕಾರ್ಯಸ್ತಂ ದರ್ಶಯತಿ ವಾತಪಿತ್ತಾಮಯೀ ಬಾಲೋ ವೃದ್ಧೋಽಜೀರ್ಣೋ ಚ ತಂ ತ್ಯಜೇತ್| |೧೧|

ಸ೦-ವಾತಪಿತ್ತಾಮಯೀ, ಬಾಲಃ- ಆಷೋಡಶಾದ್ವರ್ಷಾತ್, ವೃದ್ಧಃ- ಸಪ್ತತೇರೂರ್ಧ್ವಮ್, ಅಜೀರ್ಣೀ ಚ, ತಂ ಜಹ್ಯಾತ್|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| ಅರ್ಧಶಕ್ತ್ಯಾ ನಿಷೇವ್ಯಸ್ತು ಬಲಿಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಭೋಜಿಭಿಃ||೧೧|| ಶೀತಕಾಲೇ ವಸನ್ತೇ ಚ, ಮನ್ದಮೇವ ತತೋಽನ್ಯದಾ| |೧೨|

ಸ೦-ತುರವಧಾರಣೇ| ಬಲವದ್ಭಿಃ ಪುರುಷೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಭೋಜಿಭಿರರ್ಧಶಕ್ತ್ಯೈವ ನಿಷೇವ್ಯೋ ವ್ಯಾಯಾಮಃ| ಪ್ರಾಕ್ ಶ್ರಮಾದ್ವಾಯಾಮವರ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕದಾಸೌ ವಿಧಾತವ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶೀತಕಾಲ ಇತಿ| ಹೇಮನ್ತೇ ಶಿಶಿರೇ ವಸನ್ತೇ ಚ ಸೇವ್ಯಃ| ಶೀತರ್ತುವಸನ್ತಾಭ್ಯಾಮನ್ಯದಾ ಮನ್ದಮೇವ ಸೇವ್ಯಃ| ಮನ್ದಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮ್| ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಾನಾಂ ಚ ಕರ್ಮತ್ವಮೇಕತ್ವಂ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ಚ ವಕ್ತವ್ಯಮಿತಿ|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| ತಂ ಕೃತ್ವಾಽನುಸುಖಂ ದೇಹಂ ಮರ್ದಯೇಚ್ಚ ಸಮನ್ತತಃ||೧೨||

ಸ೦-ತಂ- ವ್ಯಾಯಾಮಂ, ಕೃತ್ವಾ, ಅನುಸುಖಂ- ಯಥಾ ಶರೀರೇ ಬಾಧಾ ನ ಸ್ಯಾತ್ತಥಾ, ದೇಹಂ ಮರ್ದಯೇತ್| ಸಮನ್ತತಃ- ಪರಿತಃ|

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

ತೃಷ್ಣಾ ಕ್ಷಯಃ ಪ್ರತಮಕೋ ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಶ್ರಮಃ ಕ್ಲಮಃ| ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮತಃ ಕಾಸೋ ಜ್ವರಶ್ಛರ್ದಿಶ್ಚ ಜಾಯತೇ||೧೩||

ಸ೦-ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮಾತ್ತೃಷ್ಣಾದಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತೃಷ್ಣೇತಿ ಪೃಥಕ್ ಪದಮ್| (ತೇನ ತೃಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಪದಾನಾಮಕೃತಸಮಾಸಾನಾಂ ನಿರ್ದೇಶೋ ದೋಷದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧೇನೈಕಸ್ಯ ದ್ವಯೋಸ್ತ್ರಿಚತುರಾಣಾಂ ಬಹುತರಾಣಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚಾತಿ ವ್ಯಾಯಾಮವ್ಯಾಪತ್ತ್ವದ್ಯೋತನಾರ್ಥಃ|) ಅತಿವ್ಯಾಯಾಮಪ್ರಸಙ್ಗೇನಾತಿಜಾಗರಾದೀನಾಮಪಿ ವ್ಯಾಪದೋ ದರ್ಶಯತಿ-

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

ವ್ಯಾಯಾಮಜಾಗರಾಧ್ವಸ್ತ್ರೀಹಾಸ್ಯಭಾಷ್ಯಾದಿ ಸಾಹಸಮ್| ಗಜಂ ಸಿಂಹ ಇವಾಕರ್ಷನ್ ಭಜನ್ನತಿ ವಿನಶ್ಯತಿ||೧೪||

ಸ೦-ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನಾಂ ಭಾಷ್ಯಾನ್ತಾನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾನ್ಯಾದಿರ್ಯಸ್ಯ ಸಾಹಸಸ್ಯ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದೇಸ್ತದೇವಮ್| ಅಯಥಾಬಲಮಾರಮ್ಭಃ ಸಾಹಸಮ್, ತದ್ಭಜನ್ಸೇವಮಾನೋ ವಿನಶ್ಯತಿ| ಕ ಇವ ? ಸಿಂಹ ಇವ, ಸಿಂಹೋ ವಿಕ್ರಮವಾನಪ್ಯತಿಬಲಂ ಗಜಪತಿಂ ಮಹಾವರ್ಷ್ಮಾಣಮಾಕರ್ಷನ್ನಾಕ್ರಾಮನ್ ಯಥಾ ವಿನಶ್ಯತಿ, ತಥಾಽಯಥಾಬಲಮಾರಬ್ಧೇನ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿನಾ ನರೋ ಮಾರ್ಯತ ಇತಿ|

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ಉದ್ವರ್ತನಂ ಕಫಹರಂ ಮೇದಸಃ ಪ್ರವಿಲಾಯನಮ್| ಸ್ಥಿರೀಕರಣಮಙ್ಗಾನಾಂ ತ್ವಕ್ಪ್ರಸಾದಕರಂ ಪರಮ್||೧೫||

ಸ೦-ಉದ್ವರ್ತನಸ್ಯ ಕಫಹರಾದಯಶ್ಚತ್ವಾರೋ ಗುಣಾಃ|

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಸ್ನಾನಮೂರ್ಜಾಬಲಪ್ರದಮ್| ಕಣ್ಡೂಮಲಶ್ರಮಸ್ವೇದತನ್ದ್ರಾತೃಡ್ದಾಹಪಾಪ್ಮಜಿತ್||೧೬||

ಸ೦-ಸ್ನಾನಂ ದೀಪನಂ ವೃಷ್ಯಾಮಾಯುಷ್ಯಂ ಚ ಭವತಿ| ಊರ್ಜಾ- ಉತ್ಸಾಹಃ, ಬಲಂ- ಪ್ರಾಣಃ, ಏತೇ ಪ್ರದದಾತಿ- ಕರೋತಿ ಯತ್ತದೇವಮ್| ಕಣ್ಡ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಕಣ್ಡ್ವಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏತಾನ್ ಜಯತಿ| ಸ್ನಾನಸ್ಯ ಪ್ರಭಾವಾದಾಯುಷ್ಯತ್ವವೃಷ್ಯತ್ವದೀಪನತ್ವಾನಿ ಬೋದ್ದವ್ಯಾನಿ| ಅಥವಾ ಸ್ನಾನೇನ ಪ್ರಹರ್ಷೋ ಭವತಿ, ಪ್ರಹರ್ಷಣತ್ವಾಚ್ಚ ವೃಷ್ಯತ್ವಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಉ.ಅ.೪೦/೩೫)- "ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಧುರಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಬೃಂಹಣಂ ಬಲವರ್ಧನಮ್| ಮನಸೋ ಹರ್ಷಣಂ ಯಚ್ಚ ತತ್ಸರ್ವಂ ವೃಷ್ಯಮುಚ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸ್ನಾನಂ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರ್ಬಹಿರ್ನಿರ್ಗತಾನಿ ರೋಮಕೂಪಾಶ್ರಿತಾನ್ಯರ್ಚೀಂಷಿ ರುದ್ಧ್ವಾಽನ್ತರ್ನಯತಿ, ತತಶ್ಚಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಂ ಕುರ್ವದ್ ದೀಪನಂ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ಶೀತಕಾಲೇ ಶೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಮ್| ಬಾಲಾದಿತ್ಯಸ್ತು ವ್ಯಾಚಕ್ಷಿಷ್ಟ "ಸ್ನಾನೇನ ಭ್ರಾಜಕಾಖ್ಯಂ ತ್ವಗಾಶ್ರಿತಂ ಪಿತ್ತಮನ್ತಃ ಪ್ರವಿಶದೂಷ್ಮಾಣಂ ಸಂವರ್ಧಯತಿ, ತೇನ ತದ್ದೀಪನಮ್"| ಅತ ಏವ ಪರಿಷೇಕೇ ಜಲಮುಷ್ಣಮಿಷ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಂ ನಿರ್ವಾಪಯತಿ ತೇಜೋ ನ ದೇಹಸ್ಯಾನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶಯತಿ| ಶೀತಕಾಲೇ ತು ಯಚ್ಛೀತಾನಿಲಸ್ಪರ್ಶಸಂರುದ್ಧಸ್ಯಾಗ್ನೇಃ ಪ್ರಬಲತ್ವಂ ತತ್ಕಾಲ ಏವಂ ತಸ್ಮಿನ್, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚಾನ್ಯರ್ತೌ ಶೀತೇ ಸತಿ ಮನ್ದಾಗ್ನಿತ್ವಮೇವ ದೃಶ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ವರ್ಷಾಸು| ಅಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಾದೇವಾತ್ರ ಹಿ ವಹ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಂ ಭೋಜನಂ ಸಮುಪದಿಷ್ಟಮ್| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೬/೩೬)- "ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ| ವಿಶೇಷಶೀತೇ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ವರ್ಷಾಸ್ವನಿಲಶಾನ್ತಯೇ" ಇತಿ|

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾಽಧಃಕಾಯಸ್ಯ ಪರಿಷೇಕೋ ಬಲಾವಹಃ| ತೇನೈವ ತೂತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಯ ಬಲಹೃತ್ಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಮ್||೧೭||

ಸ೦-ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುನಾ ಅಧಃಕಾಯಸ್ಯ ಪರಿಷೇಕೋ ಬಲಾವಹಃ- ಪ್ರಾಣಕೃತ್| ತೇನೈವೋಷ್ಣೋದಕೇನೈವ, ಉತ್ತಮಾಙ್ಗಸ್ಯ- ಶಿರಸಃ, ಪರಿಷೇಕೋ ವಿಧೀಯಮಾನಃ ಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಂ ಬಲಹೃತ್| ಪ್ರಾಣ್ಯಙ್ಗಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರ ಏವ ದ್ವನ್ದ್ವ ಇತ್ಯಸ್ಯ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಾತ್ಕೇಶಚಕ್ಷುಷಾಮಿತ್ಯುಪಪನ್ನಮೇವ|

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

ಸ್ನಾನಂ ಯೇಷಾಮಪಥ್ಯಮ್, ತಾನ್ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ ಸ್ನಾನಮರ್ದಿತನೇತ್ರಾಸ್ಯಕರ್ಣರೋಗಾತಿಸಾರಿಷು| ಆಧ್ಮಾನಪೀನಸಾಜೀರ್ಣಭುಕ್ತವತ್ಸು ಚ ಗರ್ಹಿತಮ್||೧೮||

ಸ೦-ನೇತ್ರೇ ಚಾಸ್ಯಂ ಚ ಕರ್ಣೌ ಚ ತತ್ರ ರೋಗಾಃ| ಅರ್ದಿತಂ ಚ ನೇತ್ರಾಸ್ಯಕರ್ಣರೋಗಾಶ್ಚಾತಿಸಾರಶ್ಚ ತೇ ವಿದ್ಯನ್ತೇ ಯೇಷಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೇಷು ಗರ್ಹಿತಮಹಿತಮ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷು ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆಧ್ಮಾನಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ತತೋ ಮತುಪ್| ತೇನ ಆಧ್ಮಾನವತ್ಸು ಗರ್ಹಿತಮಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏವಂ ಶೇಷೇಷ್ವಪಿ|

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

ಜೀರ್ಣೋ ಹಿತಂ ಮಿತಂ ಚಾದ್ಯಾನ್ನ ವೇಗಾನೀರಯೇದ್ಬಲಾತ್| ನ ವೇಗಿತೋಽನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಾಜಿತ್ವಾ ಸಾಧ್ಯಮಾಮಯಮ್||೧೯||

ಸ೦-ಜೀರ್ಣೇ- ಸಮ್ಯಕ್ಪರಿಣತೇ ಪೂರ್ವ ಆಹಾರೇ, ಅದ್ಯಾತ್- ಭುಞ್ಜೀತ| ಕಿಮದ್ಯಾತ್ ? ಹಿತಂ- ಪಥ್ಯಮ್| ಮಿತಂ- ಮಾತ್ರಯಾ ಯುಕ್ತಮ್| ಪಥ್ಯಮಪಿ ಹ್ಯತಿಮಾತ್ರಂ ಹೀನಮಾತ್ರಂ ವಾ ಭುಕ್ತಂ ದೋಷಾಯ ಸ್ಯಾತ್, ಅತೋ ಮಿತಮ್| ನ ವೇಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋ ವೇಗಾನನುನ್ಮುಖೀಭೂತಾನ್ ಬಲಾನ್ನೈರಯೇನ್ನ ಪ್ರವರ್ತಯೇತ್| ನ ವೇಗಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸಞ್ಜಾತವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರವೇಗಸ್ತಮಕೃತ್ವಾ ನಾನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ನಾನ್ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾಜಿತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಧಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಸಾಧ್ಯಃ, ತಂ ರೋಗಮಜಿತ್ವಾ ನಾನ್ಯಕಾರ್ಯಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ ಹ್ಯುಪೇಕ್ಷಿತೋ ದುಃಸಾಧ್ಯೋಽಸಾಧ್ಯೋ ವಾ ಸ್ಯಾತ್| ಸಾಧ್ಯಶಬ್ದೋಪಾದಾನಾದಸಾಧ್ಯಾಮಯಂ ಪ್ರತಿ ಯತ್ನೋ ನ ಕಾರ್ಯಃ, ಚಿಕಿತ್ಸಾನೈಷ್ಫಲ್ಯಾದಿತಿ ದ್ಯೋತಯತಿ|

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

ಸುಖಾರ್ಥಾಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಮತಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ| ಸುಖಂ ಚ ನ ವಿನಾ ಧರ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಾದ್ಧರ್ಮಪರೋ ಭವೇತ್||೨೦||

ಸ೦-ಸರ್ವಭೂತಾನಾಮಶೇಷಪ್ರಾಣಿನಾಂ, ಯಸ್ಮಾತ್ಸುಖಾರ್ಥಾಃ ಪ್ರವೃತ್ತಯಃ- ಕರ್ಮಾಣಿ, ಮತಾಃ- ಅಭಿಪ್ರೇತಾಃ| ಸುಖಂ ಚ ಶರ್ಮಾಖ್ಯಂ, ಧರ್ಮಾದ್ವಿನಾ ನ ಭವತಿ, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಧರ್ಮಪರೋ- ಧರ್ಮಪ್ರಧಾನಃ, ಸ್ಯಾತ್| ಧರ್ಮಾದಿತಿ "ಪೃಥಗ್ವಿನಾ" ಇತಿ ಪಞ್ಚಮೀ|

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

ಭಕ್ತ್ಯಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರಾಣಿ ಸೇವೇತೇತರದೂರಗಃ| |೨೧|

ಸ೦-ಕಲ್ಯಾಣೇ- ಶುಭಕರ್ಮಣಿ, ಮಿತ್ರಾಣಿ- ಸಹಾಯಾಃ, ಉಪದೇಶಾದಿನಾ ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರಾಣಿ, ತಾನಿ ಭಕ್ತ್ಯಾ- ಅದಮ್ಭಮತಿಃ ಸನ್, ಭಜೇತ್| ಇತರಾಣಿ- ಕಲ್ಯಾಣಮಿತ್ರಾಪೇಕ್ಷಯೇತರಾಣಿ ಪಾಪಮಿತ್ರಾಣಿ, ತೇಭ್ಯೋ ದೂರಗಸ್ತದ್ವರ್ಜನಪರಃ| ತತ್ಸಙ್ಗೋ ಹಿ ದೃಷ್ಟಾದೃಷ್ಟಾನರ್ಥಕರಃ| ದೂರಗ ಇತ್ಯತ್ರ "ಅನ್ತಾತ್ಯನ್ತಾಧ್ವದೂರಪಾರಸರ್ವಾನನ್ತೇಷು ಡಃ" ಇತಿ ಡಃ|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| ಹಿಂಸಾಸ್ತೇಯಾನ್ಯಥಾಕಾಮಂ ಪೈಶುನ್ಯಂ ಪರುಷಾನೃತೇ||೨೧|| ಸಮ್ಭಿನ್ನಾಲಾಪಂ ವ್ಯಾಪಾದಮಭಿಧ್ಯಾಂ ದೃಗ್ವಿಪರ್ಯಯಮ್| ಪಾಪಂ ಕರ್ಮೇತಿ ದಶಧಾ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸೈಸ್ತ್ಯಜೇತ್||೨೨||

ಸ೦-ಹಿಂಸಾ- ಪ್ರಾಣ್ಯುಪಘಾತಃ, ಸ್ತೇಯಂ- ಚೌರ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾಕಾಮೋ- ನಿಷಿದ್ಧಕಾಮಸೇವಾ ಪಶುಸ್ತ್ರೀಗುರುದಾರಗಮನಾದಿ, ಏತತ್ತ್ರಿವಿಧಂ ಕಾಯಿಕಂ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ| ಪೈಶುನ್ಯಂ- ಪರೇಷಾಂ ಭೇದಕೃದ್ವಚನಮ್, ಪರುಷಮಮೃದುವಚನಮ್, ಅನೃತಸತ್ಯವಚನಮ್, ಸಮ್ಭಿನ್ನಾಲಾಪೋಽಸಮ್ಬದ್ಧಪ್ರಲಪನಮ್, ಚತುರ್ವಿಧಮೇತದ್ವಾಚಿಕಮ್| ವ್ಯಾಪಾದಃ- ಪ್ರಾಣ್ಯುಪಘಾತಚಿನ್ತಾ, ಅಭಿಧ್ಯಾ- ಪರಗುಣಾದ್ಯಸಹಿಷ್ಣುತಾ, ವಿಷಯಸ್ಪೃಹಾ ವಾ. ದೃಗ್ವಿಪರ್ಯಯಂ- ಶಾಸ್ತ್ರದೃಷ್ಟಿವೈಪರೀತ್ಯಂ ನಾಸ್ತಿಕತ್ವಾದಿ, ತ್ರಿವಿಧಮೇತನ್ಮಾನಸಮ್| ತದೇತದ್ಧಿಂಸಾದಿ ದಶಧಾ ಪಾಪಂ ಕರ್ಮ ಕಾಯವಾಙ್ಮನಸೈಸ್ತ್ಯಜೇನ್ನ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

ಅವೃತ್ತಿವ್ಯಾಧಿಶೋಕಾರ್ತಾನನುವರ್ತೇತ ಶಕ್ತಿತಃ| |೨೩|

ಸ೦-ನ ವಿದ್ಯತೇ ವೃತ್ತಿರ್ಯೇಷಾಂ ತಾನವೃತ್ತೀನ್| ಶಕ್ತಿತಃ- ಯಥಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್, ಅನುವರ್ತೇತ- ಅನುಕೂಲಂ ಗಚ್ಛೇತ್| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧಿನಾ ಶೋಕೇನ ಚಾರ್ತಾಂಶ್ಚ|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ಆತ್ಮವತ್ಸತತಂ ಪಶ್ಯೇದಪಿ ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮ್||೨೩||

ಸ೦-ಕೀಟಾನ್ ಪಿಪೀಲಿಕಾಂಶ್ಚಾತ್ಮವತ್ಪಶ್ಯೇತ್| ಸ್ವಶರೀರತುಲ್ಯಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮುತ ಸಾಧೂನಸಾಧೂಂಶ್ಚ| ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮಪ್ಯಾತ್ಮವತ್ಪಶ್ಯೇದಿತ್ಯಪಿಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕೀಟಪಿಪೀಲಿಕಮಿತಿ "ಕ್ಷುದ್ರಜನ್ತವಃ" ಇತ್ಯೇಕತ್ವಮ್|

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

ಅರ್ಚಯೇದ್ದೇವಗೋವಿಪ್ರವೃದ್ಧವೈದ್ಯನೃಪಾತಿಥೀನ್| |೨೪|

ಸ೦-ದೇವಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ದೇವಾದೀನರ್ಚಯೇತ್| ವೃದ್ಧಾಃ- ಜ್ಞಾನವೃದ್ಧಾಃ ಶೀಲತಪೋವೃದ್ಧಾಶ್ಚ| ನೃಪೋ- ರಾಜಾ| ಅತಿಥಿಃ- ಅಸಮಾನಗ್ರಾಮೀ ವೈಶ್ವದೇವಾನ್ತೇ ಸಮುಪಸ್ಥಿತಃ|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| ವಿಮುಖಾನ್ನಾರ್ಥಿನಃ ಕುರ್ಯಾನ್ನಾವಮನ್ಯೇತ ನಾಕ್ಷಿಪೇತ್||೨೪||

ಸ೦-ಅರ್ಥಿನೋ- ಯಾಚಕಾನ್, ಪ್ರತ್ಯಾಖ್ಯಾನೇನ ವಿಮುಖಾನ್ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ನಾವಮನ್ಯೇತ್- ನಾವಮಾನಯೇತ್| ನ ಚ ಪರುಷವಚನಾದಿನಾ ಆಕ್ಷಿಪೇತ್- ಪರಿಭವೇತ್|

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ಉಪಕಾರಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾದಪಕಾರಪರೇಽಪ್ಯರೌ| |೨೫|

ಸ೦-ಅರೌ ಶತ್ರಾವಪಕಾರಪರೇಽಪಿ ಸತ್ಯುಪಕಾರಪ್ರಧಾನಃ ಸ್ಯಾತ್| ನನು, ರಿಪುರಪಕಾರಕ ಏವ, ತತ್ಕಿಮಪಕಾರಪರ ಇತಿ ವಿಶೇಷಣೇನ| ತಥಾ ಚ ಮಾಘಃ (ಸರ್ಗಃ ೨/೩೭)- "ಉಪಕರ್ತ್ರಾರಿಣಾ ಸನ್ಧಿರ್ನ ಮಿತ್ರೇಣಾಪಕಾರಿಣಾ| ಉಪಕಾರಾಪಕಾರೌ ಹಿ ಲಕ್ಷ್ಯಂ ಲಕ್ಷಣಮೇತಯೋಃ" ಇತಿ| ಉಚ್ಯತೇ| ನ ಹಿ ಸರ್ವದೈವಾರಿರಪಕಾರಂ ಕರ್ತುಂ ಶಕ್ಯಃ ಸ್ಯಾತ್, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ಕದಾಚಿದೇವ| ಹೇತ್ವಾದ್ಯಧೀನತ್ವಾದಪಕಾರಕಾರಿತ್ವಸ್ಯ| ವಾತಾದಿದೋಷವತ್| ಯಥಾ- ವಾತಾದಯೋ ದೋಷಾ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವಾ ಅಪಿ ಸನ್ತಃ ಕದಾಚಿದ್ವಿಕಾರಕಾರಿತ್ವೇ ಸಮರ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ ಕದಾಚಿನ್ನೈವ| ದೋಷತ್ವಂ ತು ಸರ್ವದೈವ ತೇಷಾಮ್| ತಸ್ಮಾದಪಕಾರಪರ ಇತಿ ಯುಕ್ತಂ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಅಪಕಾರಿಣ್ಯುಪಕಾರಕೃತ್ಸ್ಯಾತ್ ಕಿಂ ಪುನರುಪಕಾರಕ ಇತ್ಯಪಿಶಬ್ದಾರ್ಥಃ|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| ಸಮ್ಪದ್ವಿಪತ್ಸ್ವೇಕಮನಾ, ಹೇತಾವೀರ್ಷ್ಯೇತ್ಫಲೇ ನ ತು||೨೫||

ಸ೦-ಸಮ್ಪತ್ಸು ವಿಪತ್ಸು ಚೈಕಮನಾಃ- ಸಮಚಿತ್ತಃ| ಸಮ್ಪತ್ಸು ಹರ್ಷೇಣ, ವಿಪತ್ಸು ವಿಷಾದಾದಿನಾ, ನ ಭಾವ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಹೇತೌ- ಕಾರಣೇ, ಈರ್ಷ್ಯೇತ್| ಯಥಾ- ಅಯಮೇವಂ ಶ್ರುತತ್ಯಾಗಾದಿಗುಣವಾನ್ ಕಸ್ಮಾತ್, ಕಸ್ಮಾದಹಮಪ್ಯೇವಂ ನ ಭವೇಯಮ್| ಫಲೇ ನ ತು- ಪರಕೀಯೇ ಶೋಭನೇ ಫಲೇ ವಸ್ತ್ರಾಲಙ್ಕಾರಾದಿಕೇ ನೇರ್ಷ್ಯೇತ್|

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

ಕಾಲೇ ಹಿತಂ ಮಿತಂ ಬ್ರೂಯಾದವಿಸಂವಾದಿ ಪೇಶಲಮ್| |೨೬|

ಸ೦-ಕಾಲೇ- ಪ್ರಸ್ತಾವೇ, ಹಿತಂ- ಪಥ್ಯಮ್, ಮಿತಂ- ನ ಬಹು, ಅವಿಸಂವಾದಿ- ಸತ್ಯಮ್, ಪೇಶಲಂ- ಮನೋಜ್ಞಂ, ಬ್ರೂಯಾತ್|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ, ಸುಮುಖಃ ಸುಶೀಲಃ ಕರುಣಾಮೃದುಃ||೨೬|| ನೈಕಃ ಸುಖೀ, ನ ಸರ್ವತ್ರ ವಿಶ್ರಬ್ಧೋ, ನ ಚ ಶಙ್ಕಿತಃ| |೨೭|

ಸ೦-ಪೂರ್ವಾಭಿಭಾಷೀ- ಪೂರ್ವಾಲಾಪೀ, ಸ್ಯಾತ್| ಸುಮುಖೋ- ಗತಭ್ರುಕುಟಿಃ| ಸುಶೀಲಃ- ಶೋಭನಸ್ವಭಾವಃ| ತಥಾ, ಕರುಣಯಾ ಮೃದುರಾರ್ದ್ರಸನ್ತಾನೋ ಮಾತೇವ ಪುತ್ರೇ| ಏಕೋಽದ್ವಿತೀಯಃ ಸನ್ಸುಖೀ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸರ್ವತ್ರ- ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಜನೇ, ವಿಶ್ರಬ್ಧೋ- ವಿಶ್ವಸ್ತೋ, ನ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಚ ಭಗವಾನ್ ವ್ಯಾಸಃ- "ಮಾಯಾಚಾರೇ ಮಾಯಯಾ ವರ್ತಿತವ್ಯಮ್" ಇತಿ| ತಥಾ, ಸರ್ವತ್ರ- ಮಿತ್ರಸ್ವಜನಾದಿಷ್ವಪಿ, ಶಙ್ಕಿತೋಽವಿಶ್ವಸ್ತೋ, ನ ಸ್ಯಾತ್, ತೇಷಾಂ ವೈಮುಖ್ಯ- ದೋಷಪ್ರಸಙ್ಗಭಯಾತ್|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| ನ ಕಞ್ಚಿದಾತ್ಮನಃ ಶತ್ರುಂ ನಾತ್ಮಾನಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ರಿಪುಮ್||೨೭|| ಪ್ರಕಾಶಯೇನ್ನಾಪಮಾನಂ ನ ಚ ನಿಃಸ್ನೇಹತಾಂ ಪ್ರಭೋಃ| |೨೮|

ಸ೦-ಆತ್ಮನಃ ಶತ್ರುಂ ಕಞ್ಚಿದಪಿ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ತತ್ಪ್ರಕಾಶನಾದ್ಧಿಃ ಭೇದಃ ಸ್ಯಾತ್| ನಾತ್ಮಾನಂ ಕಸ್ಯಚಿದ್ರಿಪುಂ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾದೇವ ಹೇತೋಃ| ಅಪಮಾನಂ- ಅಸತ್ಕಾರಂ, ಕಸ್ಯಚಿನ್ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ಪ್ರಭೋಃ ಸ್ವಾಮಿನಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಂ ನಿಃಸ್ನೇಹತಾಂ ನ ಪ್ರಕಾಶಯೇತ್| ತತ್ಪ್ರಕಾಶನಾದಸೌ ಪ್ರಭುರ್ಜಾತಾವಸರೈರ್ಭೇದಕೈಃ ಸುತರಾಂ ನಿಃಸ್ನೇಹೀಕ್ರಿಯತೇ|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| ಜನಸ್ಯಾಶಯಮಾಲಕ್ಷ್ಯ ಯೋ ಯಥಾ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ||೨೮|| ತಂ ತಥೈವಾನುವರ್ತೇತ ಪರಾರಾಧನಪಣ್ಡಿತಃ| |೨೯|

ಸ೦-ಜನಸ್ಯಾಶಯಮಾಲಕ್ಷ್ಯ- ಲೋಕಸ್ಯ ಅಭಿಪ್ರಾಯಂ ಬುದ್ಧ್ವಾ ಪರಿಚ್ಛಿದ್ಯ, ಯೋ ಜನೋ ಯಥಾ ಪರಿತುಷ್ಯತಿ ತಥಾ ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದಾನಪ್ರಿಯವಚನಾದಿನಾ ತಮನುವರ್ತೇತಾರಾಧಯೇತ್| ಕೀದೃಶೋ ಭೂತ್ವಾ ? ಪರಾರಾಧನೇ ಪಣ್ಡಿತಸ್ತಜ್ಜ್ಞಃ|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

ನ ಪೀಡಯೇದಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ವ ಚೈತಾನ್ಯತಿ ಲಾಲಯೇತ್||೨೯||

ಸ೦-ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ- ರಸನಾದೀನಿ, ಕದನ್ನಾಶನಾದಿನಾ ನ ಪೀಡಯೇನ್ನ ನಿಗೃಹ್ಣೀಯಾತ್| ನ ಚೈತಾನೀನ್ದ್ರಿಯಾಣ್ಯತಿ ಲಾಲಯೇದತಿಶಯೇನ ವಿಲಾಸಯೇತ್|

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

ತ್ರಿವರ್ಗಶೂನ್ಯಂ ನಾರಮ್ಭಂ ಭಜೇತ್ತಂ ಚಾವಿರೋಧಯನ್| |೩೦|

ಸ೦-ತ್ರಯಾಣಾಂ ಧರ್ಮಾರ್ಥಾಕಾಮಾನಾಂ ವರ್ಗಸ್ತ್ರಿವರ್ಗಃ, ತೇನ ಶೂನ್ಯಂ- ರಹಿತಂ, ಆರಮ್ಭಮುದ್ಯಮಂ, ನ ಭಜೇತ್- ನ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕಥಂ ಭಜೇತ್ ? ತಂ ಚ ತ್ರಿವರ್ಗಮವಿರೋಧಯನ್- ಪರಸ್ಪರಮಬಾಧಯನ್|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| ಅನುಯಾಯಾತ್ಪ್ರತಿಪದಂ ಸರ್ವಧರ್ಮೇಷು ಮಧ್ಯಮಾಮ್||೩೦||

ಸ೦-ಸರ್ವಧರ್ಮೇಷು ಮಧ್ಯಮಾಂ ಪ್ರತಿಪದಂ ಪ್ರತಿಪತ್ತಿಮನುಯಾಯಾತ್- ಸರ್ವೇಷ್ವಾಚಾರೇಷು ಮಧ್ಯಮಂ ಮಾರ್ಗಮನುವರ್ತೇತ| ನೈಕತ್ರಾಸಕ್ತಿಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

ನೀಚರೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರುರ್ನಿರ್ಮಲಾಙ್ಘ್ರಿಮಲಾಯನಃ| ಸ್ನಾನಶೀಲಃ ಸುಸುರಭಿಃ ಸುವೇಷೋಽನುಲ್ಬಣೋಜ್ಜ್ವಲಃ||೩೧||

ಸ೦-ನೀಚಾನ್ಯದೀರ್ಘಾಣಿ ರೋಮನಖಶ್ಮಶ್ರೂಣಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತೋ ಭವೇತ್| ರೋಮಾಣಿ- ಬಾಹೂರುಪ್ರಭೃತಿಷು ರೋಮಾಣಿ ಕೇಶಾಶ್ಚೋಚ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚ "ಹೃಷೇರ್ಲೋಮಸು" ಇತ್ಯತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ವಿವೃತಮ್- 'ಲೋಮಾನಿ ಮೂರ್ಧಜಾನ್ಯಙ್ಗಜಾನಿ ಚೇಹ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ' ಇತಿ| ನೀಚಲೋಮಾದಿಕಫಲಂ ಚ ಮುನಿನೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೫/೯೬)- "ಪೌಷ್ಟಿಕಂ ಧನ್ಯಮಾಯುಷ್ಯಂ ಶುಚಿ ರೂಪವಿರಾಜನಮ್| ಕೇಶಲೋಮನಖಾದೀನಾಂ ಕೃನ್ತನಂ ಸಮ್ಪ್ರಸಾಧನಮ್" ಇತಿ| ತಥಾಙ್ಘ್ರೀ- ಪಾದೌ| ಮಲಾಯನಾನಿ- ಘ್ರಾಣಕರ್ಣಾದೀನಿ| ನಿರ್ಮಲಾನ್ಯಙ್ಘ್ರಿಮಲಾಯನಾನಿ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಅಸ್ಯ ಚ ಫಲಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೫/೯೫)-- "ಮೇಧ್ಯಂ ಪವಿತ್ರಮಾಯುಷ್ಯಮಲಕ್ಷ್ಮೀಕಲಿನಾಶನಮ್| ಪಾದಯೋರ್ಮಲಮಾರ್ಗಾಣಾಂ ಶೌಚಾದಾನಮಭೀಕ್ಷ್ಣಶಃ" ಇತಿ| ಸ್ನಾನಂ ಶೀಲಯತೀತಿ ಸ್ನಾನಶೀಲೋ- ನಿತ್ಯಸ್ನಾಯೀ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸುಸುರಭಿಃ- ಸುಗನ್ಧಿಃ| ಶೋಭನೋ ಜೀರ್ಣಮಲಿನವಸ್ತ್ರಾದಿವಿವರ್ಜಿತೋ ವೇಷೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಸುವೇಷಃ| ಅನುಲ್ಬಣೋಽನುದ್ಧತಃ, ಸ ಚಾಸಾವುಜ್ಜ್ವಲಶ್ಚಾನುಲ್ಬಣೋಜ್ಜ್ವಲಃ| ಅನುದ್ಧತವೇಷಃ ಉಜ್ಜ್ವಲಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ಧಾರಯೇತ್ಸತತಂ ರತ್ನಸಿದ್ಧಮನ್ತ್ರಮಹೌಷಧೀಃ| |೩೨|

ಸ೦- ಧಾರಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ರತ್ನಾನಿ- ಮಣಯೋ ವಜ್ರಪದ್ಮರಾಗಾದಯಃ| ಸಿದ್ಧಮನ್ತ್ರೋಽಪರಾಜಿತಾದಿಃ| ಮಹೌಷಧಿಃ- ಸಹದೇವ್ಯಾದಿಕಾ| ರತ್ನಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ರತ್ನಾದೀರ್ಬಾಹುಗ್ರೀವಾದಿಷು, ಸತತಂ- ಸದೈವ, ಧಾರಯೇತ್|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| ಸಾತಪತ್ರಪದತ್ರಾಣೋ ವಿಚರೇದ್ಯುಗಮಾತ್ರದೃಕ್||೩೨||

ಸ೦-ಯುಗಮಾತ್ರದೃಗ್ವಿಚರೇದ್ಭ್ರಮೇತ್| ಯುಗಂ- ಹಸ್ತಚತುಷ್ಟಯಮ್, ತತ್ಪಶ್ಯತಿ ಯಃ ಸ ಏವಮ್| ಏವಂ ಕುರ್ವನ್ಸಮ್ಮುಖಮಾಗಚ್ಛದ್ಭಿರ್ಗವಾಶ್ವಾದಿಭಿರ್ನೋಪದ್ರೂಯತೇ| ತಥಾ, ಸಹಾತಪತ್ರೇಣ- ಛತ್ರೇಣ, ಪದತ್ರಾಣೇನ- ಪದಾಧಾರಪರ್ಯಾಯೇಣ, ಯೋ ವರ್ತತೇ ಸ ಏವಮ್| ಪಾದತ್ರಚ್ಛತ್ರಯೋಶ್ಚ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಃ- "ಮಾರುತಸ್ಯಾನುಲೋಮ್ಯಾಯ ಖುಡಸ್ತಮ್ಭಶ್ರಮಾಪಹಮ್| ಅನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಂ ಪಾದತ್ರಂ ಬಲದೃಕ್ಶುಕ್ರರಕ್ಷಣಮ್| ವರ್ಣ್ಯಂ ನೇತ್ರಹಿತಂ ಛತ್ರಂ ವಾತವರ್ಷಾತಪಾಪಹಮ್" ಇತಿ|

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

ನಿಶಿ ಚಾತ್ಯಯಿಕೇ ಕಾರ್ಯೇ ದಣ್ಡೀ ಮೌಲೀ ಸಹಾಯವಾನ್| |೩೩|

ಸ೦-ರಾತ್ರೌ ಚಾತ್ಯಯಿಕೇ ಕಾರ್ಯೇ ದಣ್ಡೀ ಸನ್ ವಿಚರೇತ್| ದಣ್ಡೇನ ಸರ್ಪಾದೀನಾಮುತ್ತ್ರಾಸಮಪಿ ಚೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ (ಸುಶ್ರುತೇ ಚಿ.ಅ.೨೪/೭೬)- "ಶುನಃ ಸರೀಸೃಪವ್ಯಾಲವಿಷಾಣಿಭ್ಯೋ ಭಯಾಪಹಮ್| ಶ್ರಮಸ್ಖಲನದೋಷಘ್ನಂ ಸ್ಥವಿರೇ ಚ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ| ಸತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಸ್ಥೈರ್ಯಧೈರ್ಯವೀರ್ಯವಿವರ್ಧನಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭಕರಂ ಚಾಪಿ ಭಯಘ್ನಂ ದಣ್ಡಧಾರಣಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ ಚ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೫/೯೯)- "ಸ್ಖಲತಃ ಸಮ್ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಂ ಶತ್ರೂಣಾಂ ಚ ನಿಷೂದನಮ್| ಅವಷ್ಟಮ್ಭನಮಾಯುಷ್ಯಂ ಭಯಘ್ನಂ ದಣ್ಡಧಾರಣಮ್" ಇತಿ| ಮೌಲೀಶಿರೋವೇಷ್ಟನಯುಕ್ತಃ| ಅನೇನೋಪರಿಷ್ಟಾತ್ ಪತತಾಂ ಪತಙ್ಗಕೀಟಾದಿಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ರಕ್ಷಾ| ತಥಾ, ಸಹಾಯವಾನ್| ಅನೇನಾಪಿ ಚಿತ್ತಾವಷ್ಟಮ್ಭಃ| ದಣ್ಡಶಬ್ದಾತ್ "ಅತ ಇನಿಠನೌ" ಇತಿ ಇನಿಃ, ಮೌಲಿಶಬ್ದಾಚ್ಚ ವ್ರೀಹ್ಯಾದಿತ್ವಾತ್, ತಸ್ಯ ಹ್ಯಾಕೃತಿಗಣತ್ವಮಿತಿ ಕೇಚಿತ್| ಆತ್ಯಯಿಕ ಇತಿ| ಅತ್ಯಯಃ- ಕೃಚ್ಛ್ರಮ್| ತಸ್ಮಿನ್ ಭವಮಿತ್ಯಧ್ಯಾತ್ಮಾದಿತ್ವಾಠ್ಠಞ್|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| ಚೈತ್ಯಪೂಜ್ಯಧ್ವಜಾಶಸ್ತಚ್ಛಾಯಾಭಸ್ಮತುಷಾಶುಚೀನ್||೩೩|| ನಾಕ್ರಾಮೇಚ್ಛರ್ಕರಾಲೋಷ್ಟಬಲಿಸ್ನಾನಭುವೋ ನ ಚ| |೩೪|

ಸ೦-ಚೈತ್ಯೋ- ವಿಶಿಷ್ಟದೇವತಾಧಿಷ್ಠಿತೋ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧೋ ವೃಕ್ಷವಿಶೇಷಃ, ಬುದ್ಧಾಲಯ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಪೂಜ್ಯೋ- ಗುರುಪಿತ್ರಾದಿಃ| ಧ್ವಜಶ್ಚಿಹ್ನಮ್| ಅಶಸ್ತಾಶ್ಚಣ್ಡಾಲಾದಯಃ, ಅಶಸ್ತಮಮಙ್ಗಲ್ಯಂ ವಸ್ತು ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಏಷಾಂ ಛಾಯಾಮ್| ತಥಾ, ಭಸ್ಮ-ಭೂತಿಃ| ತುಷೋ- ಧಾನ್ಯಾದಿತ್ವಕ್| ಅಶುಚಿರ್ವಿಟ್, ಯದ್ವಾ ಉಚ್ಛಿಷ್ಟಂ ವಸ್ತು| ತದೇತನ್ನಾಕ್ರಾಮೇತ್| ಶರ್ಕರಾ- ಸೂಕ್ಷ್ಮಪಾಷಾಣಾಕೃತಿರ್ಮೃತ್ಖಣ್ಡಿಕಾ| ತಥಾ, ಲೋಷ್ಟಂ- ಮೃತ್ಪಿಣ್ಡಾದಿಖಣ್ಡಃ| ಬಲಿರ್ದೇವತಾದ್ಯರ್ಚನಮ್| ಸ್ನಾನಂ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಬಲಿಶ್ಚ ಸ್ನಾನಂ ಚ ಬಲಿಸ್ನಾನೇ, ತಯೋರ್ಭುವೌ ಬಲಿಸ್ನಾನಭುವೌ| ಶರ್ಕರಾ ಚ ಲೋಷ್ಟಂ ಚ ಬಲಿಸ್ನಾನಭುವೌ ಚ ತಾ ನಾಕ್ರಾಮೇತ್|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| ನದೀಂ ತರೇನ್ನ ಬಾಹುಭ್ಯಾಂ, ನಾಗ್ನಿಸ್ಕನ್ಧಮಭಿವ್ರಜೇತ್||೩೪|| ಸನ್ದಿಗ್ಧನಾವಂ ವೃಕ್ಷಂ ಚ ನಾರೋಹೇದ್ದುಷ್ಟಯಾನವತ್| |೩೫|

ಸ೦- ನದೀಂ- ತರಙ್ಗಿಣೀಂ, ದೋರ್ಭ್ಯಾಂ ನ ತರೇತ್| ಅಗ್ನಿಸ್ಕನ್ಧಮಭಿ- ಅಗ್ನಿರಾಶೇರಭಿಮುಖಂ, ನ ವ್ರಜೇತ್| ಸನ್ದಿಗ್ಧಾ ಚಾಸೌ ನೌಶ್ಚ ತಾಂ, ನಾರೋಹೇನ್ನೋಚ್ಚಲೇತ್| ಸನ್ದಿಗ್ಧಾಯಾಃ ಶಿಥಿಲಬನ್ಧನತ್ವಾಜ್ಜರ್ಜರತ್ವಾದತಿಭಾರಾಕ್ರಾನ್ತತ್ವಾತ್ಪಾರಗಮನಂ ಪ್ರತಿ ಸನ್ದೇಹಃ| ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ವೃಕ್ಷಂ ಚ ನಾರೋಹೇತ್| ಕಥಮ್ ? ದುಷ್ಟಯಾನವತ್| ಯಥಾ ದುಷ್ಟಯಾನಮಶ್ವಾದಿಕಂ ನಾರೋಹೇತ್ ತಥೇತಿ| ದುಷ್ಟಯಾನಾರೋಹಣಮಪಿ ಚೋಕ್ತಯಾಽನಯಾ ನಿಷಿದ್ಧಮ್|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| ನಾಸಂವೃತಮುಖಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕ್ಷುತಿಹಾಸ್ಯವಿಜೃಮ್ಭಣಮ್||೩೫||

ಸ೦-ನಾಸಂವೃತಾಸ್ಯಃ ಕ್ಷುತ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಹಸ್ತಾದಿನಾ ಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಷುತಿಃ- ಛಿಕ್ಕಾ, ಹಾಸ್ಯಂ- ಹಸನಮ್, ವಿಜೃಮ್ಭಣಂ- ಜೃಮ್ಭಿಕಾ, ಏಷಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವಃ|

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

ನಾಸಿಕಾಂ ನ ವಿಕುಷ್ಣೀಯಾನ್ನಾಕಸ್ಮಾದ್ವಿಲಿಖೇದ್ಭುವಮ್| ನಾಙ್ಗೈಶ್ಚೇಷ್ಟೇತ ವಿಗುಣಂ, ನಾಸೀತೋತ್ಕಟಕಶ್ಚಿರಮ್||೩೬||

ಸ೦-ನಾಸಾಂ ನ ವಿಕರ್ಷೇತ್| ಮಲೋತ್ಸಾರಣಮಾತ್ರಂ ತು ಕಾರ್ಯಮೇವ, ಇತಿ ವಿಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಅಕಸ್ಮಾತ್- ಕಾರಣಂ ವಿನಾ, ಭುವಂ- ಪೃಥ್ವೀಂ, ನ ವಿಲಿಖೇತ್- ನೋತ್ಕರ್ಷೇತ್| ಅಙ್ಗೈರ್ಹಸ್ತಪಾದಾದಿಭಿಃ, ವಿಗುಣಂ- ಅನನುಗುಣಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ, ನ ಚೇಷ್ಟೇತ- ನ ವ್ಯಾಪ್ರಿಯೇತ| ಉತ್ಕಟಕಂ ಸ್ಥಿತಮವಸ್ಥಾನಂ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್ಭೂತೋ ನಾಸೀತ| ಚಿರಂ ಚ ತಿಷ್ಠೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ, ಅರ್ಶೋರೋಗಾದ್ಯುತ್ಪತ್ತೇಃ|

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

ದೇಹವಾಕ್ಚೇತಸಾಂ ಚೇಷ್ಟಾಃ ಪ್ರಾಕ್ ಶ್ರಮಾದ್ವಿನಿವರ್ತಯೇತ್| ನೋರ್ಧ್ವಜಾನುಶ್ಚಿರಂ ತಿಷ್ಠೇತ್|೩೭|

ಸ೦-ದೇಹಾದೀನಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಏಷಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಶ್ಚೇಷ್ಟಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರಮಾತ್ಖೇದಾತ್ ಪೂರ್ವಂ ವಿನಿವರ್ತಯೇತ್| ತಾವದ್ಧನುರಾಕರ್ಷಾದಿ ಕುರ್ಯಾದ್ಯಾವನ್ನಾತೀವ ಶ್ರಮಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಊರ್ಧ್ವೇ ಜಾನುನೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಊರ್ಧ್ವಜಾನುಶ್ಚಿರಂ ನಾಸೀತ|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

ನಕ್ತಂ ಸೇವೇತ ನ ದ್ರುಮಮ್||೩೭|| ತಥಾ ಚತ್ವರಚೈತ್ಯಾನ್ತಶ್ಚತುಷ್ಪಥಸುರಾಲಯಾನ್| ಸೂನಾಟವೀಶೂನ್ಯಗೃಹಶ್ಮಶಾನಾನಿ ದಿವಾಽಪಿ ನ||೩೮||

ಸ೦-ನಕ್ತಂ- ರಾತ್ರೌ, ದ್ರುಮಂ- ತರುಂ, ನ ಸೇವೇತ| ತದಾಶ್ರಿತಕೀಟಮೂತ್ರಶಕೃದಾದಿಪಾತರಕ್ಷಾರ್ಥಮ್| ಚತ್ವರಂ- ತ್ರಿಪಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ- "ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ನಗರನಿವಾಸಿನೋ ಗ್ರಾಮ್ಯಾ ವಾ ಸಮೇತ್ಯ ನಾನಾವಿಧಾಃ ಕಥಾಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ಸ ಚತ್ವರ ಉಚ್ಯತೇ"| ಚೈತ್ಯಾನ್ತಃ- ಚೈತ್ಯಸಮೀಪಮ್, ಚತುಷ್ಪಥಂ- ಮಾರ್ಗಚತುಷ್ಟಯಸಙ್ಗಮಃ, ಸುರಾಲಯೋ- ದೇವಗೃಹಮ್, ಏತಾಂಶ್ಚ ನಕ್ತಂ ನ ಸೇವೇತ| ಸೂನಾ- ವಧಸ್ಥಾನಮ್, ಅಟವೀ- ನಿರ್ಜನೋ ದೇಶಃ, ಶೂನ್ಯಗೃಹಂ- ಉಜ್ಜಟಂ ಭವನಮ್, ಶ್ಮಶಾನಂ- ಪಿತೃವನಮ್, ಏತಾನಿ ದಿವಾಽಪಿ ನ ಸೇವೇತ| ಅಪಿ ಶಬ್ದೇನ ರಾತ್ರೌ ನಿತರಾಮಸೇವನಮಾಹ|

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

ಸರ್ವಥೇಕ್ಷೇತ ನಾದಿತ್ಯಂ, ನ ಭಾರಂ ಶಿರಸಾ ವಹೇತ್| ನೇಕ್ಷೇತ ಪ್ರತತಂ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ದೀಪ್ತಾಮೇಧ್ಯಾಪ್ರಿಯಾಣಿ ಚ||೩೯||

ಸ೦-ಆದಿತ್ಯಂ ಸರ್ವಥಾ- ಉದ್ಯನ್ತಮಸ್ತಂ ಯಾನ್ತಂ ಪ್ರತಿಮಾಗತಮುಪರಕ್ತಂ ವಾ, ನೇಕ್ಷೇತ| ತಥಾ, ಭಾರಂ ಶಿರಸಾ ನ ಚ ವಹೇನ್ನ ನಯೇತ್| ಪ್ರತತಂ- ಅನವರತಂ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ವಸ್ತು ನೇಕ್ಷೇತ| ದೀಪ್ತಂ ಚಾಮೇಧ್ಯಂ ಚಾಪ್ರಿಯಂ ಚ ತಾನಿ ಪ್ರತತಂ ನೇಕ್ಷೇತ| ನನು, ತರ್ಹಿ ಸರ್ವಥಾ ನೇಕ್ಷೇತೇತ್ಯನೇನ ಕೋಽರ್ಥಃ ? ಯತೋ ರವಿರಪಿ ದೀಪ್ತಃ, ದೀಪ್ತಗ್ರಹಣೇನೈವಾಸ್ಯ ದರ್ಶನನಿಷೇಧಃ ಸಿದ್ಧಃ| ಅಸ್ತ್ಯೇವೈತತ್| ಕಿನ್ತು ಸರ್ವಪ್ರಕಾರಮಾದಿತ್ಯಂ ನೇಕ್ಷೇತ| ದೀಪ್ತಂ ತ್ವನವರತಂ ನೇಕ್ಷೇತೇತಿ|

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

ಮದ್ಯವಿಕ್ರಯಸನ್ಧಾನದಾನಾದಾನಾನಿ ನಾಚರೇತ್| |೪೦|

ಸ೦-ವಿಕ್ರಯೋ- ವಿನಿಮಯಃ, ಇಯತ್ಪ್ರಮಾಣಮಧುನೇದಂ ದೀಯತ ಇತಿ| ಸನ್ಧೀಯತೇ ಯೇನ ತತ್ಸನ್ಧಾನಮ್- ಅನೇಕದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭಾರೋ ಯೇನ ತತ್- ಮದ್ಯಂ ಯಥಾವತ್ಪ್ರಮಾಣೇನ ಸನ್ಧೀಯತೇ| ದಾನಂ- ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸ್ವತ್ವನಿವೃತ್ತಿಃ ಪರಸ್ವತ್ವಾಪಾದಾನಮ್| ಆದಾನಂ- ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಮೇವ ಪರಸ್ಮಾದ್ ಗ್ರಹಣಮ್| ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತತೋ ಮದ್ಯಶಬ್ದೇನ ಷಷ್ಟೀಸಮಾಸಃ| ಮದ್ಯವಿಕ್ರಯಾದೀನಿ ನಾಚರೇತ್| ದ್ವಿಜವಿಷಯಂ ಚೈತದ್ವಾಕ್ಯಮಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಸರ್ವಸ್ಯ ತು ನಿಷೇಧಾತ್ ಕ್ರಯಾದಿವ್ಯವಹಾರೋಚ್ಛೇದಃ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| ಪುರೋವಾತಾತಪರಜಸ್ತುಷಾರಪರುಷಾನಿಲಾನ್||೪೦|| ಅನೃಜುಃ ಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರಕಾಸಸ್ವಪ್ನಾನ್ನಮೈಥುನಮ್| ಕೂಲಛಾಯಾಂ ನೃಪದ್ವಿಷ್ಟಂ ವ್ಯಾಲದಂಷ್ಟ್ರಿವಿಷಾಣಿನಃ||೪೧|| ಹೀನಾನಾರ್ಯಾತಿನಿಪುಣಸೇವಾಂ ವಿಗ್ರಹಮುತ್ತಮೈಃ| ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಭ್ಯವಹಾರಸ್ತ್ರೀಸ್ವಪ್ನಾಧ್ಯಯನಚಿನ್ತನಮ್||೪೨|| ಶತ್ರುಸತ್ರಗಣಾಕೀರ್ಣಗಣಿಕಾಪಣಿಕಾಶನಮ್| ಗಾತ್ರವಕ್ತ್ರನಖೈರ್ವಾದ್ಯಂ ಹಸ್ತಕೇಶಾವಧೂನನಮ್||೪೩|| ತೋಯಾಗ್ನಿಪೂಜ್ಯಮಧ್ಯೇನ ಯಾನಂ ಧೂಮಂ ಶವಾಶ್ರಯಮ್| ಮದ್ಯಾತಿಸಕ್ತಿಂ ವಿಶ್ರಮ್ಭಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯೇ ಸ್ತ್ರೀಷು ಚ ತ್ಯಜೇತ್||೪೪||

ಸ೦-ತ್ಯಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ| ಪುರಃಶಬ್ದಸ್ಯ ವಾತಾತಪಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪುರೋವಾತಃ- ಪೂರ್ವದಿಗಾಗತೋ ವಾತಃ| ಪುರ ಆತಪಃ- ಪೂರ್ವಾತಪಃ| ಪುರೋವಾತಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಅನೃಜುಃ- ವಿಷಮಸ್ಥಿತಶರೀರಃ, ಕ್ಷವಥ್ವಾದೀನ್ ಷಟ್ ತ್ಯಜೇತ್| ಅನೃಜ್ವಿತಿ ಕ್ರಿಯಾವಿಶೇಷಣಮಿತಿ ಕೇಚಿಹ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ| ಅನ್ನಮತ್ರ ಶಾಲ್ಯಾದಿ| ಕೂಲಂ- ವಪ್ರಃ, ತಚ್ಛಾಯಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತತ್ರ ಹಿ ತಿಷ್ಠತಸ್ತತ್ಪಾತಾದ್ಭಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ನೃಪದ್ವಿಷ್ಟಂ- ರಾಜ್ಞೋಽಪ್ರಿಯಂ, ತ್ಯಜೇತ್| ವ್ಯಾಲೋ- ದುಷ್ಟಹಸ್ತ್ಯಾದಿಃ, ದಂಷ್ಟ್ರಿಣಃ- ಸರ್ಪಾದ್ಯಾಃ, ವಿಷಾಣಿನೋ- ಗವಾದ್ಯಾಃ, ತಾಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಹೀನಾಃ- ಕುಲಶೀಲವಿತ್ತಾದಿಭಿರ್ನ್ಯೂನಾಃ, ಅನಾರ್ಯಾಃ- ಅಸಾಧವಃ, ಅತಿನಿಪುಣಾಃ- ಅತಿಗಣನಾಪರಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸೇವಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಉತ್ತಮೈರಿತಿ ಸಹಾರ್ಥೇ ಗಮ್ಯಮಾನೇ ತೃತೀಯಾ| ಉತ್ತಮೈಃ ಸಹ ವಿಗ್ರಹಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸನ್ಧ್ಯಾಸ್ವಭ್ಯವಹಾರಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಶತ್ರುಸತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಶತ್ರ್ವಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸತ್ರಂ- ಯಜ್ಞಃ, ತಸ್ಯಾಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಋತ್ವಿಜಾದೀನ್ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾ, ಅನ್ಯಸ್ಯ ಹಿ ತದಶನಂ ನಿಷೇಧತಿ| ತಥಾ ಹಿ- "ಯಜ್ಞಾನ್ತೇ ತದುದ್ಭೂತಪಾಪೋಪಶಮನೀಯಂ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತಂ ಶ್ರೂಯತೇ"| ಗಣಾಃ- ಕಥಕಚಾರಣಾದಯಃ, ತೈರಾಕೀರ್ಣಂ- ವ್ಯಾಪ್ತಮಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಗಣಿಕಾ- ವೇಶ್ಯಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಸಮ್ಬನ್ಧ್ಯಶನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತದಶನಾದ್ಧಿ ತಪ್ತಾಪಸಙ್ಕ್ರಮಣಂ ಸ್ಯಾತ್| ಪಣಿಕಃ- ಪಣೋಪಜೀವೀ, ಇತರವಣಿಗಿತ್ಯರ್ಥಃ| (ತಥಾ ಹಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ. ಅ, ೩)- "ಗಣಾರಿಗಣಿಕಾಸತ್ರಧೂರ್ತಾನಾಂ ಪಣಿನಾಂ ನ ಚ " ಇತಿ|) ಪಣಿಕಾ ಇತಿ "ನೌದ್ವ್ಯಚಷ್ಠನ್" ಇತಿ ಠನ್| ಪಣಿಕೋ ಹಿ ಪಾಪೀಯಾನ್ನಿನ್ದ್ರಿತಪಣ್ಯಾದಿವಿಕ್ರೀಣಾನಃ ಪ್ರಶಂಸತೀತ್ಯಾದಿ ಹೇತೋಃ| ಗಾತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಗಾತ್ರಾಣಿ-ಅಙ್ಗಾನಿ, ತೈಸ್ತಥಾ ವಕ್ತ್ರೇಣ ನಖೈಶ್ಚ ವಾದ್ಯಂ ತ್ಯಜೇತ್| ತಥಾ, ಹಸ್ತಾವಧೂನನಂ ಕೇಶಾವಧೂನನಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್| (ಅವಧೂನನಂ-ಕಮ್ಪನಮ್|) ತೋಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೋಯಯೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ ಯಾನಂ ತ್ಯಜೇತ್| ನ ಯಾಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮಗ್ನ್ಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ| ತಥಾ, ಪೂಜ್ಯಯೋರ್ಮಧ್ಯೇನ| ಸಮಾಸಕರಣಾತ್ತೋಯಾಗ್ನ್ಯೋಸ್ತೋಯಪೂಜ್ಯಯೋರಗ್ನಿಪೂಜ್ಯಯೋರಪಿ ಮಧ್ಯೇನ ನ ಯಾಯಾದಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಧೂಮಂ , ಶವಾಶ್ರಯಂ-ಶವೋದ್ಭೂತಂ, ತ್ಯಜೇತ್| ಮಧ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧ್ಯೇಽತಿಸಕ್ತಿಃ- ಅತಿಸೇವಾ, ತಾಂ ತ್ಯಜೇತ್| ಸ್ತ್ರೀಷು-ಯೋಷಾಸು, ವಿಶ್ರಮ್ಭಂ-ವಿಶ್ವಾಸಂ ಸ್ವಾತನ್ತ್ರ್ಯಂ ಚ ತ್ಯಜೇತ್|

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ಆಚಾರ್ಯಃ ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸು ಲೋಕ ಏವ ಹಿ ಧೀಮತಃ| ಅನುಕುರ್ಯಾತ್ತಮೇವಾತೋ ಲೌಕಿಕೇಽರ್ಥೇ ಪರೀಕ್ಷಕಃ||೪೫||

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಧೀಮತೋ- ಬುದ್ಧಿಯುಕ್ತಸ್ಯ, ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸು- ನಿಃ- ಶೇಷವ್ಯಾಪಾರೇಷು, ಲೋಕ ಏವಾಚಾರ್ಯಃ- ಉಪದೇಷ್ಟಾ, ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ತಮೇವ- ಲೋಕಮೇವ, ಲೌಕಿಕೇಽರ್ಥೇ ಪರೀಕ್ಷಕಃ ಪುರುಷೋಽನುಕುರ್ಯಾತ್| ಯಥಾ ಲೋಕೋ ವ್ಯವಹರತಿ ತಥಾ ವ್ಯವಹ್ನಿಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತಾ ತ್ಯಾಗಃ ಕಾಯವಾಕ್ಚೇತಸಾಂ ದಮಃ| ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಃ ಪರಾರ್ಥೇಷು ಪರ್ಯಾಪ್ತಮಿತಿ ಸದ್ವ್ರತಮ್||೪೬||

ಸ೦-ಆರ್ದ್ರಸನ್ತಾನತಾ- ಸರ್ವಸತ್ತ್ವೇಷು ಕೃಪಾಲುತ್ವಮ್| ತ್ಯಾಗೋ- ದಾನಮ್| ಕಾಯವಾಕ್ಚೇತಸಾ ತ್ರಯಾಣಾಂ ದಮಃ- ಉಪಶಮಃ| ಪರಾರ್ಥೇಷು- ಪರಪ್ರಯೋಜನೇಷು, ಸ್ವಾರ್ಥಬುದ್ಧಿಃ- ಯಥಾ ಅಯಮೇವ ಸ್ವಾರ್ಥೋ ಯಃ ಪರಾರ್ಥಃ, ಇತ್ಯುಭಯಲೋಕಹಿತತ್ವಮ್| ಇತಿ- ಏವಂಪ್ರಕಾರಂ, ಸದ್ವ್ರತಂ ಪರ್ಯಾಪ್ತಮ್| ಸಮಾಪ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸತ್ ಶೋಭನಂ ಚ ತದ್ವ್ರತಂ ಚ ಸದ್ವ್ರತಮ್|

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ ಮೇ ಯಾನ್ತಿ ಕಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಸಮ್ಪ್ರತಿ| ದುಃಖಭಾಙ್ನ ಭವತ್ಯೇವಂ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಮೃತಿಃ||೪೭||

ಸ೦-ನಕ್ತಂದಿನಾನಿ- ರಾತ್ರಿದಿನಾನಿ, ಸಮ್ಪ್ರತಿ- ಇದಾನೀಂ, ಕಥಮ್ಭೂತಸ್ಯ- ಕೀದೃಶಸ್ಯ ಸತಃ, ಮೇ- ಮಮ, ಯಾನ್ತಿ| ಏವಂ ನಿತ್ಯಂ ಸನ್ನಿಹಿತಸ್ಮೃತಿಃ ಸನ್ ಪುಮಾನ್ ದುಃಖಭಾಕ್ ನ ಭವತಿ|

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ಇತ್ಯಾಚಾರಃ ಸಮಾಸೇನ, ಯಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಸಮಾಚರನ್| ಆಯುರಾರೋಗ್ಯಮೈಶ್ವರ್ಯಂ ಯಶೋ ಲೋಕಾಂಶ್ಚ ಶಾಶ್ವತಾನ್||೪೮|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನು ಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದಿನಚರ್ಯಾ ನಾಮ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೨||

ಸ೦- ಇತಿ- ಸಮಾಪ್ತೌ| ಸಮಾಸೇನ- ಸಂಕ್ಷೇಪೇಣ, ತಾವದಯಮಾಚಾರಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ| ಯಂ ಸಮಾಚರನ್ನನುತಿಷ್ಟನ್ (ಪುರುಷಃ) ಆಯುರಾದೀನ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ, ಲೋಕಾನ್- ಭೂರ್ಭುವಃಸ್ವಃಪ್ರಭೃತೀನ್, ಶಾಶ್ವತಾನ್- ನಿತ್ಯಾನ್| ನನು, ಶಾಶ್ವತಶಬ್ದೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಯತಃ ಶಶ್ವಚ್ಛಬ್ದಸ್ಯ ಕಾಲವಾಚಿತ್ವಾತ್ "ಕಾಲಾಠ್ಠಞ್" ಇತಿ ಠಞ್ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ತಥಾ, "ಅವ್ಯಯಾನಾಂ ಚ ಸಾಯಮ್ಪ್ರಾತಿಕಾದ್ಯರ್ಥಮುಪಸಂಖ್ಯಾನಮ್" ಇತಿ ಟಿಲೋಪಶ್ಚ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ನೈತದಸ್ತಿ| "ನಸ್ತದ್ಧಿತೇ" ಇತ್ಯತ್ರ ಸೂತ್ರೇ ಹ್ಯುಕ್ತಮ್- "ಶಾಶ್ವತ ಇತ್ಯಾದೌ ತು ಟಿಲೋಪೋ ನೇಷ್ಯತೇ| ಕಾಲಾದಿತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾಚ್ಚಾಣ್" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾಶ್ವತಶ್ಬ್ದೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವೇತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದ್ವಿತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೨||