2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദിനചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||

സ൦-അഥേതി സര്വേഷ്വധ്യായേഷു മങ്ഗലാര്ഥഃ| തഥാ അത ഇത്യാനന്തര്യേ പ്രസ്തുതാഭിസമ്ബന്ധേ വാ| അഥേത്യാദിശബ്ദാനാം പൂര്വാധ്യായേ വര്ണിത ഏവാര്ഥഃ| മാങ്ഗലികോ ഹ്യാചാര്യഃ പ്രത്യധ്യായാരമ്ഭേ മങ്ഗലാര്ഥമഥശബ്ദം പ്രയുങ്ക്തേ| ദിനേ ദിനേ ചര്യാ ദിനചര്യാ, ദിനസ്യ വാ ചര്യാ ദിനചര്യാ| ചരണം ചര്യാ| ഉഭയലോകഹിതമാഹാരവിഹാരചേഷ്ടിതമിതി യാവത്, പ്രതിദിനേ യത്കര്തവ്യമ്| ദിനചര്യാ യസ്മിന്നധ്യായേऽസ്തീതി പൂര്വവത് ഛപ്രത്യയമുത്പാദ്യ തല്ലോപേ പ്രകൃതിഭാവത്വം ച പ്രതിപാദ്യ ദിനചര്യേതി നിഷ്പാദ്യതേ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| നനു, പ്രസ്തുതാദായുഷ്കാമീയാദധ്യായാദനന്തരം കോऽസ്യ സമ്ബന്ധഃ ?| ഉച്യതേ| യസ്മാദായുഷ്കാമേണ പുരുഷേണ യത്പ്രധാനമായുഷ്യം തദാസേവ്യം പ്രഥമതഃ, തദന്വന്യാനി യാന്യായുഷ്യാണി| അതഃ പ്രഥമം താവദാചാരപ്രധാനേന ഭവിതവ്യമ്| യതഃ, "ആചാരാദായുര്ലഭ്യതേ" ഇത്യാചാര്യാഃ| യദ്യപ്യത്ര രാത്രിചര്യാऽപി വിഹിതാ, തഥാപി പ്രാധാന്യാദ്ദിനചര്യാ അസ്മിന്നധ്യായേ നിര്ദിഷ്ടാ| അതോ ദിനചര്യാധ്യായോऽയമുച്യതേ|

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

അസ്മിംസ്തന്ത്രേ ആയുഃപാലനം പ്രകൃതമ്| തദ്വിവിധമ്, സ്വസ്ഥവൃത്തമാതുരവൃത്തം ച| തത്ര മങ്ഗല്യത്വാത് സ്വല്പവക്തവ്യത്വാദാതുരോപയോഗിത്വാച്ച സ്വസ്ഥവൃത്തമേവാദാവുച്യതേ ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത്സ്വസ്ഥോ രക്ഷാര്ഥമായുഷഃ| |൧|

സ൦-രാത്രേശ്ചതുര്ദശോ മുഹൂര്തോ ബ്രാഹ്മോ മുഹൂര്തഃ, വിഷുവതി സമരാത്രിംദിവേ കാലേ ദ്വിഘടികോപലക്ഷണഃ| മുഹൂര്തസ്യ ചേഹ ദ്വിഘടികോപലക്ഷണാര്ഥത്വാത്സര്വസ്മിന് കാലേ രാത്രേശ്ചതുര്ഘടികാവശേഷേ സമുത്ഥാനം കാര്യമിതി സ്ഥിതമ്| (സ്വസ്ഥോ-നീരോഗഃ കല്യഃ| സ ആയുഷോ യഥോപചരിതസ്യ ജീവിതസ്യ രക്ഷാര്ഥം ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേദഭ്യുത്ഥാനം കുര്യാത്| മുഹൂര്തോ-നാഡികാദ്വയമ്| ബ്രഹ്മ-ജ്ഞാനം, തദര്ഥമധ്യയനാദ്യപി ബ്രഹ്മ, തസ്യ യോഗ്യോ മുഹൂര്തോ ബ്രാഹ്മഃ, പശ്ചിമയാമസ്യ നാഡികാദ്വയമ്|) തസ്മിന് ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത്| കിമ്ഭൂതഃ ? സ്വസ്ഥോऽനാതുരഃ| (സുശ്രുതേ സൂ.അ.൧൫/൪൮)- "സമദോഷഃ സമാഗ്നിശ്ച സമധാതുമലക്രിയഃ| പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയമനാഃ സ്വസ്ഥ ഇത്യഭിധീയതേ" ഇതി സ്വസ്ഥലക്ഷണമ്| കിമര്ഥമുത്തിഷ്ഠേത് ? രക്ഷാര്ഥമായുഷോ ജീവിതസ്യ| തദാ ഹ്യുത്തിഷ്ഠതോ വ്യാധ്യലക്ഷ്മ്യാദ്യഭാവ ഏവായുഷോ രക്ഷാ ഭവതി| ആതുരേണ ധാതുസാമ്യാര്ഥം സ്വപ്തവ്യമേവ|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| ശരീരചിന്താം നിര്വര്ത്യ കൃതശൌചവിധിസ്തതഃ||൧|| അര്കന്യഗ്രോധഖദിരകരഞ്ജകകുഭാദിജമ്| പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ ച മൃദ്വഗ്രം കഷായകടുതിക്തകമ്||൨|| കനീന്യഗ്രസമസ്ഥൌല്യം പ്രഗുണം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| ഭക്ഷയേദ്ദന്തപവനം ദന്തമാംസാന്യബാധയന്||൩||

സ൦-ശരീരസ്യ ചിന്താ ശരീരചിന്താ- ജീര്ണാജീര്ണനിരൂപണാദികാ, താം നിര്വര്ത്യ, തതോ മൂത്രപുരീഷാദേഃ കൃതശൌചവിധാനഃ, തതോऽനന്തരം ദന്തപവനമര്കാദികം ഭക്ഷയേത്| സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ.൩)- "ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേജ്ജീര്ണാജീര്ണം നിരൂപയന്" ഇത്യാദി| അര്കഃ- സൂര്യാഹ്വഃ| ന്യഗ്രോധോ- യക്ഷാവാസഃ| ഖദിരോ- ഗായത്രീ| കരഞ്ജശ്ചിരിബില്വഃ| കകുഭോऽര്ജുനഃ| ആദിശബ്ദേന മാലതീകരവീരാദിപരിഗ്രഹഃ| കഥം ഭക്ഷയേത് ? ദന്താനാം മാംസാന്യബാധയന്നപീഡയന്| പ്രാതഃ- പ്രത്യുഷസി, ഭുക്ത്വാ ച- ആഹാരം ഭക്ഷയിത്വാ ച| മൃദ്വഗ്രം- കൂര്ചിതാഗ്രമ്| തഥാ കഷായകടുതിക്തമ്, രസത്രയേണ ഹ്യനേന മുഖവൈരസ്യാരോചകശ്ലേഷ്മാദ്യപനയാഃ സമ്യക് സമ്പദ്യന്തേ| അര്കാദ്യുപാദാനാദേവ കഷായാദിത്വേ ലബ്ധേ, കഷായാദിഗ്രഹണം സങ്ഗ്രഹാദിഗൃഹീതസ്യ സങ്ഗ്രഹാര്ഥം സ്പഷ്ടാര്ഥം ച| അര്കാദിഗ്രഹണമുദാഹരണാര്ഥം ജ്ഞേയമ്| അത്ര സംക്ഷേപവിവക്ഷയാ ന ദന്തപവനസ്യ ഗണസങ്ഗ്രഹഃ| ദ്വാദശാദ്യങ്ഗുലപ്രമാണത്വം ശ്ലേഷ്മാതകാദ്യനിഷ്ടദന്തപവനനിഷേധശ്ച തന്ത്രാന്തരോക്ത (സങ്ഗ്രഹോക്ത) മപി നേഹോക്തമ്| സുശ്രുതേനോക്തമ് (?) "അജഗ്ധമനുപക്ലിഷ്ടം ഷഡഷ്ടദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| പ്രദേശനീമുഖസമം മൃദു സ്യാദ്ദന്തധാവനമ്| കൂര്ചിതാഗ്രം" ഇത്യാദി|

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

നാദ്യാദജീര്ണവമഥുശ്വാസകാസജ്വരാര്ദിതീ| തൃഷ്ണാസ്യപാകഹൃന്നേത്രശിരഃകര്ണാമയീ ച തത്||൪||

സ൦-അജീര്ണാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതാനി വിദ്യന്തേ യസ്യേതി 'അത ഇനിഠനൌ' ഇതി ഇനിഃ| ഏവം തൃഷ്ണാസ്യേത്യാദൌ ദ്വന്ദ്വാദിനിശ്ച| തദ്ദന്തപവനമജീര്ണീ ന ഭക്ഷയേത്| ഏവം വമഥ്വാദീനാം കര്ണാമയ്യന്താനാം സമ്ബന്ധോ യോജ്യഃ|

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

സൌവീരമഞ്ജനം നിത്യം ഹിതമക്ഷ്ണോസ്തതോ ഭജേത്| |൫|

സ൦-തതോ-ദന്തപവനഭക്ഷണാനന്തരം, സൌവീരാഖ്യമഞ്ജനം ഭജേത്| കസ്മാത് ? യതോ ഹിതമക്ഷ്ണോഃ|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| ചക്ഷുസ്തേജോമയം തസ്യ വിശേഷാത് ശ്ലേഷ്മതോ ഭയമ്||൫|| യോജയേത്സപ്തരാത്രേऽസ്മാത്സ്രാവണാര്ഥം രസാഞ്ജനമ്| |൬|

സ൦-അസ്മാത്കാരണാത്, സ്രാവണാര്ഥം സപ്തരാത്രേ സതി, രസാഞ്ജനം ദാര്വീക്വാഥസമുദ്ഭവാഖ്യം, യോജയേത്| യസ്മാച്ചക്ഷുസ്തേജോമയമാഗ്നേയമ്| യദ്യപി പഞ്ചമഹാഭൂതാത്മകം സര്വമപി, തഥാപി ബാഹുല്യേന വ്യപദേശാത്തേജോമയമുച്യതേ| അത ഏവ തദ്രൂപാണ്യാലോചയതി| തഥാ ച ലോകേ കശ്ചിദാഹ-- "നരപതിരേതി" ഇതി| ന ചാസൌ നരാണാമേവ പതിഃ കിന്തര്ഹി നാരീണാമപീതി| തസ്യ ഹി ചക്ഷുഷോ വാതപിത്താഭ്യാമപി ഭയമസ്തി, വിശേഷേണ തു കഫാദ്ഭയമ്, തതോ രസാഞ്ജനം യോജയേത്|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| തതോ നാവനഗണ്ഡൂഷധൂമതാമ്ബൂലഭാഗ്ഭവേത്||൬||

സ൦-നാവനാദീനാം ഗുണാഃ നസ്യാദിവിധിഷു വക്ഷ്യമാണാ വിധാനം ച| താമ്ബൂലസ്യ തു വൈശദ്യാരുചിഹരത്വസൌഗന്ധ്യാദിഗുണാഃ പ്രസിദ്ധാ ഏവ| നാവനാദീനാം താമ്ബൂലാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ| തതോऽഞ്ജനാദനന്തരം, നാവനഗണ്ഡൂഷധൂമതാമ്ബൂലാനി ഭജതേ യഃ സ ഏവംവിധോ ഭവേത്| 'ഭജോ ണ്വിഃ' ഇതി ണ്വിഃ|

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

യേഷാം തു താമ്ബൂലമപഥ്യം, താനാഹ താമ്ബൂലം ക്ഷതപിത്താസ്രരൂക്ഷോത്കുപിതചക്ഷുഷാമ്| വിഷമൂര്ച്ഛാമദാര്താനാമപഥ്യം ശോഷിണാമപി||൭||

സ൦-ക്ഷതം വിദ്യതേ യേഷാം തേ ക്ഷതാഃ| അര്ശ ആദിത്വാദച്| ഏവം പിത്താസ്രാ രൂക്ഷാശ്ച| ഉത്കുപിതമഭിഷ്യന്നം ചക്ഷുരേകം ദ്വേ വാ യേഷാം ത ഏവമ്| ക്ഷതാശ്ച പിത്താസ്രാശ്ച രൂക്ഷാശ്ചോത്കുപിതചക്ഷുഷശ്ച, തേഷാമപഥ്യമഹിതമ്| തഥാ വിഷാര്താനാം മൂര്ച്ഛാര്താനാം മദാര്താനാം ശോഷിണാം ച, ഇത്യപിശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| ശോഷിണോ- രാജയക്ഷ്മിണഃ|

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

തദേതത്സര്വം വിധായ, ഭോജനാസന്നേ കാലേऽഭ്യങ്ഗ ആചരണീയ ഇത്യാഹ അഭ്യങ്ഗമാചരേന്നിത്യം, സ ജരാശ്രമവാതഹാ| ദൃഷ്ടിപ്രസാദപുഷ്ട്യായുഃസ്വപ്നസുത്വക്ത്വദാര്ഢ്യകൃത്||൮||

സ൦-അഭ്യങ്ഗം നിത്യം സതതമാചരേത്| നിത്യഗ്രഹണം ചോപലക്ഷണാര്ഥമ്| ഏകദ്വിത്രിദിനാന്തരമപി യഥോദിതമാചരതോ ന ദോഷഃ| സോऽഭ്യങ്ഗഃ, ആചര്യമാണോ ജരാ ച ശ്രമശ്ച വാതശ്ച താന് ഹന്തീതി ക്വിപ്| തഥാ ദൃഷ്ടീത്യാദി| ദൃഷ്ടേഃ പ്രസാദോ- വൈമല്യം ദൃഷ്ടിപ്രസാദഃ| ശോഭനാ ചാസൌ ത്വക് ച സുത്വക്, തസ്യാ ഭാവഃ സുത്വക്ത്വമ്| ദൃഢസ്യ ഭാവോ ദാര്ഢ്യമ്| "വര്ണദൃഢാദിഭ്യഃ ഷ്യഞ്ച" ഇതി ഷ്യഞ്| ദൃഷ്ടിപ്രസാദാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താനി കരോതി യോऽഭ്യങ്ഗഃ, സ ഏവമ്|

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

ശിരഃശ്രവണപാദേഷു തം വിശേഷേണ ശീലയേത്| |൯|

സ൦-തമഭ്യങ്ഗമ്, ശിരഃശ്രവണപാദേഷു, വിശേഷേണാതിശയേന, ശീലയേദഭ്യസേത്, ഇതി വചനാച്ചാവശ്യം ന തഥാ സര്വശരീരേऽഭ്യങ്ഗഃ കാര്യഃ, യഥൈതേഷു ശിരഃശ്രവണപാദേഷു| അത്ര ച പൂര്വവദേകത്വാഭാവഃ|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

അഥേതദപവാദമാഹ | വര്ജ്യോऽഭ്യങ്ഗഃ കഫഗ്രസ്തകൃതസംശുദ്ധ്യജീര്ണിഭിഃ||൯||

സ൦-അഭ്യങ്ഗോ വര്ജ്യോ- വര്ജനീയഃ| കഫഗ്രസ്തേന കൃതസംശുദ്ധിനാ അജീര്ണിനാ ച| ഗ്രസ്തഗ്രഹണമതിശയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്|

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

ലാഘവം കര്മസാമര്ഥ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്മേദസഃ ക്ഷയഃ| വിഭക്തഘനഗാത്രത്വം വ്യായാമാദുപജായതേ||൧൦||

സ൦-ശരീരായാസജനനം കര്മ വ്യായാമ ഉച്യതേ| തസ്മാത്പഞ്ചഗുണാഃ ലാഘവാദയോ നിഷ്പദ്യന്തേ| വിഭക്താനി-വിഭാഗേന സ്ഥിതാനി, ഘനാനി- ദൃഢാനി, ഗാത്രാണി യസ്യ സ വിഭക്തഘനഗാത്രഃ, തസ്യ ഭാവസ്തത്ത്വമിതി|

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ഇദാനീം യേനാസൌ ന കാര്യസ്തം ദര്ശയതി വാതപിത്താമയീ ബാലോ വൃദ്ധോऽജീര്ണോ ച തം ത്യജേത്| |൧൧|

സ൦-വാതപിത്താമയീ, ബാലഃ- ആഷോഡശാദ്വര്ഷാത്, വൃദ്ധഃ- സപ്തതേരൂര്ധ്വമ്, അജീര്ണീ ച, തം ജഹ്യാത്|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| അര്ധശക്ത്യാ നിഷേവ്യസ്തു ബലിഭിഃ സ്നിഗ്ധഭോജിഭിഃ||൧൧|| ശീതകാലേ വസന്തേ ച, മന്ദമേവ തതോऽന്യദാ| |൧൨|

സ൦-തുരവധാരണേ| ബലവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ സ്നിഗ്ധഭോജിഭിരര്ധശക്ത്യൈവ നിഷേവ്യോ വ്യായാമഃ| പ്രാക് ശ്രമാദ്വായാമവര്ജനം കാര്യമിത്യര്ഥഃ| കദാസൌ വിധാതവ്യഃ ? ഇത്യാഹ- ശീതകാല ഇതി| ഹേമന്തേ ശിശിരേ വസന്തേ ച സേവ്യഃ| ശീതര്തുവസന്താഭ്യാമന്യദാ മന്ദമേവ സേവ്യഃ| മന്ദമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| ക്രിയാവിശേഷണാനാം ച കര്മത്വമേകത്വം നപുംസകത്വം ച വക്തവ്യമിതി|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| തം കൃത്വാऽനുസുഖം ദേഹം മര്ദയേച്ച സമന്തതഃ||൧൨||

സ൦-തം- വ്യായാമം, കൃത്വാ, അനുസുഖം- യഥാ ശരീരേ ബാധാ ന സ്യാത്തഥാ, ദേഹം മര്ദയേത്| സമന്തതഃ- പരിതഃ|

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

തൃഷ്ണാ ക്ഷയഃ പ്രതമകോ രക്തപിത്തം ശ്രമഃ ക്ലമഃ| അതിവ്യായാമതഃ കാസോ ജ്വരശ്ഛര്ദിശ്ച ജായതേ||൧൩||

സ൦-അതിവ്യായാമാത്തൃഷ്ണാദയോ ഭവന്തി| തൃഷ്ണേതി പൃഥക് പദമ്| (തേന തൃഷ്ണാദീനാം പദാനാമകൃതസമാസാനാം നിര്ദേശോ ദോഷദേശാദ്യനുരോധേനൈകസ്യ ദ്വയോസ്ത്രിചതുരാണാം ബഹുതരാണാം സര്വേഷാം ചാതി വ്യായാമവ്യാപത്ത്വദ്യോതനാര്ഥഃ|) അതിവ്യായാമപ്രസങ്ഗേനാതിജാഗരാദീനാമപി വ്യാപദോ ദര്ശയതി-

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

വ്യായാമജാഗരാധ്വസ്ത്രീഹാസ്യഭാഷ്യാദി സാഹസമ്| ഗജം സിംഹ ഇവാകര്ഷന് ഭജന്നതി വിനശ്യതി||൧൪||

സ൦-വ്യായാമാദീനാം ഭാഷ്യാന്താനാം ദ്വന്ദ്വഃ| താന്യാദിര്യസ്യ സാഹസസ്യ ധനുരാകര്ഷണാദേസ്തദേവമ്| അയഥാബലമാരമ്ഭഃ സാഹസമ്, തദ്ഭജന്സേവമാനോ വിനശ്യതി| ക ഇവ ? സിംഹ ഇവ, സിംഹോ വിക്രമവാനപ്യതിബലം ഗജപതിം മഹാവര്ഷ്മാണമാകര്ഷന്നാക്രാമന് യഥാ വിനശ്യതി, തഥാऽയഥാബലമാരബ്ധേന വ്യായാമാദിനാ നരോ മാര്യത ഇതി|

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ഉദ്വര്തനം കഫഹരം മേദസഃ പ്രവിലായനമ്| സ്ഥിരീകരണമങ്ഗാനാം ത്വക്പ്രസാദകരം പരമ്||൧൫||

സ൦-ഉദ്വര്തനസ്യ കഫഹരാദയശ്ചത്വാരോ ഗുണാഃ|

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

ദീപനം വൃഷ്യമായുഷ്യം സ്നാനമൂര്ജാബലപ്രദമ്| കണ്ഡൂമലശ്രമസ്വേദതന്ദ്രാതൃഡ്ദാഹപാപ്മജിത്||൧൬||

സ൦-സ്നാനം ദീപനം വൃഷ്യാമായുഷ്യം ച ഭവതി| ഊര്ജാ- ഉത്സാഹഃ, ബലം- പ്രാണഃ, ഏതേ പ്രദദാതി- കരോതി യത്തദേവമ്| കണ്ഡ്വിത്യാദി| കണ്ഡ്വാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏതാന് ജയതി| സ്നാനസ്യ പ്രഭാവാദായുഷ്യത്വവൃഷ്യത്വദീപനത്വാനി ബോദ്ദവ്യാനി| അഥവാ സ്നാനേന പ്രഹര്ഷോ ഭവതി, പ്രഹര്ഷണത്വാച്ച വൃഷ്യത്വമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഉ.അ.൪൦/൩൫)- "യത്കിഞ്ചിന്മധുരം സ്നിഗ്ധം ബൃംഹണം ബലവര്ധനമ്| മനസോ ഹര്ഷണം യച്ച തത്സര്വം വൃഷ്യമുച്യതേ" ഇതി| തഥാ, സ്നാനം ജാഠരാഗ്നേര്ബഹിര്നിര്ഗതാനി രോമകൂപാശ്രിതാന്യര്ചീംഷി രുദ്ധ്വാऽന്തര്നയതി, തതശ്ചാഗ്നേഃ പ്രബലത്വം കുര്വദ് ദീപനം സമ്പദ്യതേ| യഥാ- ശീതകാലേ ശീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധസ്യ ജാഠരാഗ്നേഃ പ്രബലത്വമ്| ബാലാദിത്യസ്തു വ്യാചക്ഷിഷ്ട "സ്നാനേന ഭ്രാജകാഖ്യം ത്വഗാശ്രിതം പിത്തമന്തഃ പ്രവിശദൂഷ്മാണം സംവര്ധയതി, തേന തദ്ദീപനമ്"| അത ഏവ പരിഷേകേ ജലമുഷ്ണമിഷ്യതേ| യസ്മാച്ഛീതം നിര്വാപയതി തേജോ ന ദേഹസ്യാന്തഃ പ്രവേശയതി| ശീതകാലേ തു യച്ഛീതാനിലസ്പര്ശസംരുദ്ധസ്യാഗ്നേഃ പ്രബലത്വം തത്കാല ഏവം തസ്മിന്, കാലസ്വാഭാവ്യാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ ചാന്യര്തൌ ശീതേ സതി മന്ദാഗ്നിത്വമേവ ദൃശ്യതേ| യഥാ- വര്ഷാസു| അഗ്നിമാന്ദ്യാദേവാത്ര ഹി വഹ്നിസന്ധുക്ഷണം ഭോജനം സമുപദിഷ്ടമ്| തഥാ ച മുനിഃ (ച.സൂ.അ.൬/൩൬)- "വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി| വിശേഷശീതേ ഭോക്തവ്യം വര്ഷാസ്വനിലശാന്തയേ" ഇതി|

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ഉഷ്ണാമ്ബുനാऽധഃകായസ്യ പരിഷേകോ ബലാവഹഃ| തേനൈവ തൂത്തമാങ്ഗസ്യ ബലഹൃത്കേശചക്ഷുഷാമ്||൧൭||

സ൦-ഉഷ്ണാമ്ബുനാ അധഃകായസ്യ പരിഷേകോ ബലാവഹഃ- പ്രാണകൃത്| തേനൈവോഷ്ണോദകേനൈവ, ഉത്തമാങ്ഗസ്യ- ശിരസഃ, പരിഷേകോ വിധീയമാനഃ കേശചക്ഷുഷാം ബലഹൃത്| പ്രാണ്യങ്ഗാനാം സമാഹാര ഏവ ദ്വന്ദ്വ ഇത്യസ്യ പ്രായികത്വാത്കേശചക്ഷുഷാമിത്യുപപന്നമേവ|

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

സ്നാനം യേഷാമപഥ്യമ്, താന് ദര്ശയിതുമാഹ സ്നാനമര്ദിതനേത്രാസ്യകര്ണരോഗാതിസാരിഷു| ആധ്മാനപീനസാജീര്ണഭുക്തവത്സു ച ഗര്ഹിതമ്||൧൮||

സ൦-നേത്രേ ചാസ്യം ച കര്ണൌ ച തത്ര രോഗാഃ| അര്ദിതം ച നേത്രാസ്യകര്ണരോഗാശ്ചാതിസാരശ്ച തേ വിദ്യന്തേ യേഷാം ത ഏവമ്| തേഷു ഗര്ഹിതമഹിതമ്| ഏവം ശേഷേഷു യോജ്യമ്| ആധ്മാനാദീനാം ദ്വന്ദ്വസ്തതോ മതുപ്| തേന ആധ്മാനവത്സു ഗര്ഹിതമിതി യോജ്യമ്| ഏവം ശേഷേഷ്വപി|

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

ജീര്ണോ ഹിതം മിതം ചാദ്യാന്ന വേഗാനീരയേദ്ബലാത്| ന വേഗിതോऽന്യകാര്യഃ സ്യാന്നാജിത്വാ സാധ്യമാമയമ്||൧൯||

സ൦-ജീര്ണേ- സമ്യക്പരിണതേ പൂര്വ ആഹാരേ, അദ്യാത്- ഭുഞ്ജീത| കിമദ്യാത് ? ഹിതം- പഥ്യമ്| മിതം- മാത്രയാ യുക്തമ്| പഥ്യമപി ഹ്യതിമാത്രം ഹീനമാത്രം വാ ഭുക്തം ദോഷായ സ്യാത്, അതോ മിതമ്| ന വേഗാനിത്യാദി| വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം സമ്ബന്ധിനോ വേഗാനനുന്മുഖീഭൂതാന് ബലാന്നൈരയേന്ന പ്രവര്തയേത്| ന വേഗിത ഇത്യാദി| സഞ്ജാതവാതവിണ്മൂത്രവേഗസ്തമകൃത്വാ നാന്യകാര്യഃ സ്യാത്| നാന്യത്കാര്യം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| നാജിത്വേത്യാദി| സാധയിതും ശക്യഃ സാധ്യഃ, തം രോഗമജിത്വാ നാന്യകാര്യഃ സ്യാദിതി യോജ്യമ്| സ ഹ്യുപേക്ഷിതോ ദുഃസാധ്യോऽസാധ്യോ വാ സ്യാത്| സാധ്യശബ്ദോപാദാനാദസാധ്യാമയം പ്രതി യത്നോ ന കാര്യഃ, ചികിത്സാനൈഷ്ഫല്യാദിതി ദ്യോതയതി|

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

സുഖാര്ഥാഃ സര്വഭൂതാനാം മതാഃ സര്വാഃ പ്രവൃത്തയഃ| സുഖം ച ന വിനാ ധര്മാത്തസ്മാദ്ധര്മപരോ ഭവേത്||൨൦||

സ൦-സര്വഭൂതാനാമശേഷപ്രാണിനാം, യസ്മാത്സുഖാര്ഥാഃ പ്രവൃത്തയഃ- കര്മാണി, മതാഃ- അഭിപ്രേതാഃ| സുഖം ച ശര്മാഖ്യം, ധര്മാദ്വിനാ ന ഭവതി, തസ്മാത്കാരണാത്, ധര്മപരോ- ധര്മപ്രധാനഃ, സ്യാത്| ധര്മാദിതി "പൃഥഗ്വിനാ" ഇതി പഞ്ചമീ|

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

ഭക്ത്യാ കല്യാണമിത്രാണി സേവേതേതരദൂരഗഃ| |൨൧|

സ൦-കല്യാണേ- ശുഭകര്മണി, മിത്രാണി- സഹായാഃ, ഉപദേശാദിനാ കല്യാണമിത്രാണി, താനി ഭക്ത്യാ- അദമ്ഭമതിഃ സന്, ഭജേത്| ഇതരാണി- കല്യാണമിത്രാപേക്ഷയേതരാണി പാപമിത്രാണി, തേഭ്യോ ദൂരഗസ്തദ്വര്ജനപരഃ| തത്സങ്ഗോ ഹി ദൃഷ്ടാദൃഷ്ടാനര്ഥകരഃ| ദൂരഗ ഇത്യത്ര "അന്താത്യന്താധ്വദൂരപാരസര്വാനന്തേഷു ഡഃ" ഇതി ഡഃ|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| ഹിംസാസ്തേയാന്യഥാകാമം പൈശുന്യം പരുഷാനൃതേ||൨൧|| സമ്ഭിന്നാലാപം വ്യാപാദമഭിധ്യാം ദൃഗ്വിപര്യയമ്| പാപം കര്മേതി ദശധാ കായവാങ്മനസൈസ്ത്യജേത്||൨൨||

സ൦-ഹിംസാ- പ്രാണ്യുപഘാതഃ, സ്തേയം- ചൌര്യമ്, അന്യഥാകാമോ- നിഷിദ്ധകാമസേവാ പശുസ്ത്രീഗുരുദാരഗമനാദി, ഏതത്ത്രിവിധം കായികം പാപം കര്മ| പൈശുന്യം- പരേഷാം ഭേദകൃദ്വചനമ്, പരുഷമമൃദുവചനമ്, അനൃതസത്യവചനമ്, സമ്ഭിന്നാലാപോऽസമ്ബദ്ധപ്രലപനമ്, ചതുര്വിധമേതദ്വാചികമ്| വ്യാപാദഃ- പ്രാണ്യുപഘാതചിന്താ, അഭിധ്യാ- പരഗുണാദ്യസഹിഷ്ണുതാ, വിഷയസ്പൃഹാ വാ. ദൃഗ്വിപര്യയം- ശാസ്ത്രദൃഷ്ടിവൈപരീത്യം നാസ്തികത്വാദി, ത്രിവിധമേതന്മാനസമ്| തദേതദ്ധിംസാദി ദശധാ പാപം കര്മ കായവാങ്മനസൈസ്ത്യജേന്ന കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

അവൃത്തിവ്യാധിശോകാര്താനനുവര്തേത ശക്തിതഃ| |൨൩|

സ൦-ന വിദ്യതേ വൃത്തിര്യേഷാം താനവൃത്തീന്| ശക്തിതഃ- യഥാസാമര്ഥ്യമ്, അനുവര്തേത- അനുകൂലം ഗച്ഛേത്| തഥാ, വ്യാധിനാ ശോകേന ചാര്താംശ്ച|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ആത്മവത്സതതം പശ്യേദപി കീടപിപീലികമ്||൨൩||

സ൦-കീടാന് പിപീലികാംശ്ചാത്മവത്പശ്യേത്| സ്വശരീരതുല്യാനിത്യര്ഥഃ| കിമുത സാധൂനസാധൂംശ്ച| കീടപിപീലികമപ്യാത്മവത്പശ്യേദിത്യപിശബ്ദസ്യാര്ഥഃ| കീടപിപീലികമിതി "ക്ഷുദ്രജന്തവഃ" ഇത്യേകത്വമ്|

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

അര്ചയേദ്ദേവഗോവിപ്രവൃദ്ധവൈദ്യനൃപാതിഥീന്| |൨൪|

സ൦-ദേവാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ദേവാദീനര്ചയേത്| വൃദ്ധാഃ- ജ്ഞാനവൃദ്ധാഃ ശീലതപോവൃദ്ധാശ്ച| നൃപോ- രാജാ| അതിഥിഃ- അസമാനഗ്രാമീ വൈശ്വദേവാന്തേ സമുപസ്ഥിതഃ|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| വിമുഖാന്നാര്ഥിനഃ കുര്യാന്നാവമന്യേത നാക്ഷിപേത്||൨൪||

സ൦-അര്ഥിനോ- യാചകാന്, പ്രത്യാഖ്യാനേന വിമുഖാന്ന കുര്യാത്| നാവമന്യേത്- നാവമാനയേത്| ന ച പരുഷവചനാദിനാ ആക്ഷിപേത്- പരിഭവേത്|

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ഉപകാരപ്രധാനഃ സ്യാദപകാരപരേऽപ്യരൌ| |൨൫|

സ൦-അരൌ ശത്രാവപകാരപരേऽപി സത്യുപകാരപ്രധാനഃ സ്യാത്| നനു, രിപുരപകാരക ഏവ, തത്കിമപകാരപര ഇതി വിശേഷണേന| തഥാ ച മാഘഃ (സര്ഗഃ ൨/൩൭)- "ഉപകര്ത്രാരിണാ സന്ധിര്ന മിത്രേണാപകാരിണാ| ഉപകാരാപകാരൌ ഹി ലക്ഷ്യം ലക്ഷണമേതയോഃ" ഇതി| ഉച്യതേ| ന ഹി സര്വദൈവാരിരപകാരം കര്തും ശക്യഃ സ്യാത്, കിം തര്ഹി കദാചിദേവ| ഹേത്വാദ്യധീനത്വാദപകാരകാരിത്വസ്യ| വാതാദിദോഷവത്| യഥാ- വാതാദയോ ദോഷാ ദൂഷണസ്വഭാവാ അപി സന്തഃ കദാചിദ്വികാരകാരിത്വേ സമര്ഥാ ഭവന്തി കദാചിന്നൈവ| ദോഷത്വം തു സര്വദൈവ തേഷാമ്| തസ്മാദപകാരപര ഇതി യുക്തം വിശേഷണമ്| അപകാരിണ്യുപകാരകൃത്സ്യാത് കിം പുനരുപകാരക ഇത്യപിശബ്ദാര്ഥഃ|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| സമ്പദ്വിപത്സ്വേകമനാ, ഹേതാവീര്ഷ്യേത്ഫലേ ന തു||൨൫||

സ൦-സമ്പത്സു വിപത്സു ചൈകമനാഃ- സമചിത്തഃ| സമ്പത്സു ഹര്ഷേണ, വിപത്സു വിഷാദാദിനാ, ന ഭാവ്യമിത്യര്ഥഃ| ഹേതാവിത്യാദി| ഹേതൌ- കാരണേ, ഈര്ഷ്യേത്| യഥാ- അയമേവം ശ്രുതത്യാഗാദിഗുണവാന് കസ്മാത്, കസ്മാദഹമപ്യേവം ന ഭവേയമ്| ഫലേ ന തു- പരകീയേ ശോഭനേ ഫലേ വസ്ത്രാലങ്കാരാദികേ നേര്ഷ്യേത്|

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

കാലേ ഹിതം മിതം ബ്രൂയാദവിസംവാദി പേശലമ്| |൨൬|

സ൦-കാലേ- പ്രസ്താവേ, ഹിതം- പഥ്യമ്, മിതം- ന ബഹു, അവിസംവാദി- സത്യമ്, പേശലം- മനോജ്ഞം, ബ്രൂയാത്|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| പൂര്വാഭിഭാഷീ, സുമുഖഃ സുശീലഃ കരുണാമൃദുഃ||൨൬|| നൈകഃ സുഖീ, ന സര്വത്ര വിശ്രബ്ധോ, ന ച ശങ്കിതഃ| |൨൭|

സ൦-പൂര്വാഭിഭാഷീ- പൂര്വാലാപീ, സ്യാത്| സുമുഖോ- ഗതഭ്രുകുടിഃ| സുശീലഃ- ശോഭനസ്വഭാവഃ| തഥാ, കരുണയാ മൃദുരാര്ദ്രസന്താനോ മാതേവ പുത്രേ| ഏകോऽദ്വിതീയഃ സന്സുഖീ ന സ്യാത്| തഥാ, സര്വത്ര- സര്വസ്മിന് ജനേ, വിശ്രബ്ധോ- വിശ്വസ്തോ, ന സ്യാത്| തഥാ ച ഭഗവാന് വ്യാസഃ- "മായാചാരേ മായയാ വര്തിതവ്യമ്" ഇതി| തഥാ, സര്വത്ര- മിത്രസ്വജനാദിഷ്വപി, ശങ്കിതോऽവിശ്വസ്തോ, ന സ്യാത്, തേഷാം വൈമുഖ്യ- ദോഷപ്രസങ്ഗഭയാത്|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| ന കഞ്ചിദാത്മനഃ ശത്രും നാത്മാനം കസ്യചിദ്രിപുമ്||൨൭|| പ്രകാശയേന്നാപമാനം ന ച നിഃസ്നേഹതാം പ്രഭോഃ| |൨൮|

സ൦-ആത്മനഃ ശത്രും കഞ്ചിദപി ന പ്രകാശയേത്| തത്പ്രകാശനാദ്ധിഃ ഭേദഃ സ്യാത്| നാത്മാനം കസ്യചിദ്രിപും പ്രകാശയേത്| പൂര്വോക്താദേവ ഹേതോഃ| അപമാനം- അസത്കാരം, കസ്യചിന്ന പ്രകാശയേത്| പ്രഭോഃ സ്വാമിനഃ സമ്ബന്ധിനീം നിഃസ്നേഹതാം ന പ്രകാശയേത്| തത്പ്രകാശനാദസൌ പ്രഭുര്ജാതാവസരൈര്ഭേദകൈഃ സുതരാം നിഃസ്നേഹീക്രിയതേ|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| ജനസ്യാശയമാലക്ഷ്യ യോ യഥാ പരിതുഷ്യതി||൨൮|| തം തഥൈവാനുവര്തേത പരാരാധനപണ്ഡിതഃ| |൨൯|

സ൦-ജനസ്യാശയമാലക്ഷ്യ- ലോകസ്യ അഭിപ്രായം ബുദ്ധ്വാ പരിച്ഛിദ്യ, യോ ജനോ യഥാ പരിതുഷ്യതി തഥാ തേനൈവ പ്രകാരേണ ദാനപ്രിയവചനാദിനാ തമനുവര്തേതാരാധയേത്| കീദൃശോ ഭൂത്വാ ? പരാരാധനേ പണ്ഡിതസ്തജ്ജ്ഞഃ|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

ന പീഡയേദിന്ദ്രിയാണി വ ചൈതാന്യതി ലാലയേത്||൨൯||

സ൦-ഇന്ദ്രിയാണി- രസനാദീനി, കദന്നാശനാദിനാ ന പീഡയേന്ന നിഗൃഹ്ണീയാത്| ന ചൈതാനീന്ദ്രിയാണ്യതി ലാലയേദതിശയേന വിലാസയേത്|

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

ത്രിവര്ഗശൂന്യം നാരമ്ഭം ഭജേത്തം ചാവിരോധയന്| |൩൦|

സ൦-ത്രയാണാം ധര്മാര്ഥാകാമാനാം വര്ഗസ്ത്രിവര്ഗഃ, തേന ശൂന്യം- രഹിതം, ആരമ്ഭമുദ്യമം, ന ഭജേത്- ന കുര്യാത്| കഥം ഭജേത് ? തം ച ത്രിവര്ഗമവിരോധയന്- പരസ്പരമബാധയന്|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| അനുയായാത്പ്രതിപദം സര്വധര്മേഷു മധ്യമാമ്||൩൦||

സ൦-സര്വധര്മേഷു മധ്യമാം പ്രതിപദം പ്രതിപത്തിമനുയായാത്- സര്വേഷ്വാചാരേഷു മധ്യമം മാര്ഗമനുവര്തേത| നൈകത്രാസക്തിം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

നീചരോമനഖശ്മശ്രുര്നിര്മലാങ്ഘ്രിമലായനഃ| സ്നാനശീലഃ സുസുരഭിഃ സുവേഷോऽനുല്ബണോജ്ജ്വലഃ||൩൧||

സ൦-നീചാന്യദീര്ഘാണി രോമനഖശ്മശ്രൂണി യസ്യ സ ഏവംഭൂതോ ഭവേത്| രോമാണി- ബാഹൂരുപ്രഭൃതിഷു രോമാണി കേശാശ്ചോച്യന്തേ| തഥാ ച "ഹൃഷേര്ലോമസു" ഇത്യത്ര സൂത്രേ വിവൃതമ്- 'ലോമാനി മൂര്ധജാന്യങ്ഗജാനി ചേഹ ഗൃഹ്യന്തേ' ഇതി| നീചലോമാദികഫലം ച മുനിനോക്തമ് (ച.സൂ.അ.൫/൯൬)- "പൌഷ്ടികം ധന്യമായുഷ്യം ശുചി രൂപവിരാജനമ്| കേശലോമനഖാദീനാം കൃന്തനം സമ്പ്രസാധനമ്" ഇതി| തഥാങ്ഘ്രീ- പാദൌ| മലായനാനി- ഘ്രാണകര്ണാദീനി| നിര്മലാന്യങ്ഘ്രിമലായനാനി യസ്യ സ ഏവമ്| അസ്യ ച ഫലമ് (ച.സൂ.അ.൫/൯൫)-- "മേധ്യം പവിത്രമായുഷ്യമലക്ഷ്മീകലിനാശനമ്| പാദയോര്മലമാര്ഗാണാം ശൌചാദാനമഭീക്ഷ്ണശഃ" ഇതി| സ്നാനം ശീലയതീതി സ്നാനശീലോ- നിത്യസ്നായീ സ്യാത്| തഥാ, സുസുരഭിഃ- സുഗന്ധിഃ| ശോഭനോ ജീര്ണമലിനവസ്ത്രാദിവിവര്ജിതോ വേഷോ യസ്യ സ സുവേഷഃ| അനുല്ബണോऽനുദ്ധതഃ, സ ചാസാവുജ്ജ്വലശ്ചാനുല്ബണോജ്ജ്വലഃ| അനുദ്ധതവേഷഃ ഉജ്ജ്വലശ്ച സ്യാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ധാരയേത്സതതം രത്നസിദ്ധമന്ത്രമഹൌഷധീഃ| |൩൨|

സ൦- ധാരയേദിത്യാദി| രത്നാനി- മണയോ വജ്രപദ്മരാഗാദയഃ| സിദ്ധമന്ത്രോऽപരാജിതാദിഃ| മഹൌഷധിഃ- സഹദേവ്യാദികാ| രത്നാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| രത്നാദീര്ബാഹുഗ്രീവാദിഷു, സതതം- സദൈവ, ധാരയേത്|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| സാതപത്രപദത്രാണോ വിചരേദ്യുഗമാത്രദൃക്||൩൨||

സ൦-യുഗമാത്രദൃഗ്വിചരേദ്ഭ്രമേത്| യുഗം- ഹസ്തചതുഷ്ടയമ്, തത്പശ്യതി യഃ സ ഏവമ്| ഏവം കുര്വന്സമ്മുഖമാഗച്ഛദ്ഭിര്ഗവാശ്വാദിഭിര്നോപദ്രൂയതേ| തഥാ, സഹാതപത്രേണ- ഛത്രേണ, പദത്രാണേന- പദാധാരപര്യായേണ, യോ വര്തതേ സ ഏവമ്| പാദത്രച്ഛത്രയോശ്ച ഗുണാ ഉക്താഃ- "മാരുതസ്യാനുലോമ്യായ ഖുഡസ്തമ്ഭശ്രമാപഹമ്| അന്വര്ഥസംജ്ഞം പാദത്രം ബലദൃക്ശുക്രരക്ഷണമ്| വര്ണ്യം നേത്രഹിതം ഛത്രം വാതവര്ഷാതപാപഹമ്" ഇതി|

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

നിശി ചാത്യയികേ കാര്യേ ദണ്ഡീ മൌലീ സഹായവാന്| |൩൩|

സ൦-രാത്രൌ ചാത്യയികേ കാര്യേ ദണ്ഡീ സന് വിചരേത്| ദണ്ഡേന സര്പാദീനാമുത്ത്രാസമപി ചോക്തമ്| തഥാ (സുശ്രുതേ ചി.അ.൨൪/൭൬)- "ശുനഃ സരീസൃപവ്യാലവിഷാണിഭ്യോ ഭയാപഹമ്| ശ്രമസ്ഖലനദോഷഘ്നം സ്ഥവിരേ ച പ്രശസ്യതേ| സത്വോത്സാഹബലസ്ഥൈര്യധൈര്യവീര്യവിവര്ധനമ്| അവഷ്ടമ്ഭകരം ചാപി ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ്||" ഇതി| തഥാ ച (ചരകേ സൂ.അ.൫/൯൯)- "സ്ഖലതഃ സമ്പ്രതിഷ്ഠാനം ശത്രൂണാം ച നിഷൂദനമ്| അവഷ്ടമ്ഭനമായുഷ്യം ഭയഘ്നം ദണ്ഡധാരണമ്" ഇതി| മൌലീശിരോവേഷ്ടനയുക്തഃ| അനേനോപരിഷ്ടാത് പതതാം പതങ്ഗകീടാദിമൂത്രപുരീഷാദീനാം രക്ഷാ| തഥാ, സഹായവാന്| അനേനാപി ചിത്താവഷ്ടമ്ഭഃ| ദണ്ഡശബ്ദാത് "അത ഇനിഠനൌ" ഇതി ഇനിഃ, മൌലിശബ്ദാച്ച വ്രീഹ്യാദിത്വാത്, തസ്യ ഹ്യാകൃതിഗണത്വമിതി കേചിത്| ആത്യയിക ഇതി| അത്യയഃ- കൃച്ഛ്രമ്| തസ്മിന് ഭവമിത്യധ്യാത്മാദിത്വാഠ്ഠഞ്|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| ചൈത്യപൂജ്യധ്വജാശസ്തച്ഛായാഭസ്മതുഷാശുചീന്||൩൩|| നാക്രാമേച്ഛര്കരാലോഷ്ടബലിസ്നാനഭുവോ ന ച| |൩൪|

സ൦-ചൈത്യോ- വിശിഷ്ടദേവതാധിഷ്ഠിതോ ലോകപ്രസിദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, ബുദ്ധാലയ ഇത്യന്യേ| പൂജ്യോ- ഗുരുപിത്രാദിഃ| ധ്വജശ്ചിഹ്നമ്| അശസ്താശ്ചണ്ഡാലാദയഃ, അശസ്തമമങ്ഗല്യം വസ്തു ഇത്യന്യേ| ഏഷാം ഛായാമ്| തഥാ, ഭസ്മ-ഭൂതിഃ| തുഷോ- ധാന്യാദിത്വക്| അശുചിര്വിട്, യദ്വാ ഉച്ഛിഷ്ടം വസ്തു| തദേതന്നാക്രാമേത്| ശര്കരാ- സൂക്ഷ്മപാഷാണാകൃതിര്മൃത്ഖണ്ഡികാ| തഥാ, ലോഷ്ടം- മൃത്പിണ്ഡാദിഖണ്ഡഃ| ബലിര്ദേവതാദ്യര്ചനമ്| സ്നാനം പ്രസിദ്ധമ്| ബലിശ്ച സ്നാനം ച ബലിസ്നാനേ, തയോര്ഭുവൌ ബലിസ്നാനഭുവൌ| ശര്കരാ ച ലോഷ്ടം ച ബലിസ്നാനഭുവൌ ച താ നാക്രാമേത്|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| നദീം തരേന്ന ബാഹുഭ്യാം, നാഗ്നിസ്കന്ധമഭിവ്രജേത്||൩൪|| സന്ദിഗ്ധനാവം വൃക്ഷം ച നാരോഹേദ്ദുഷ്ടയാനവത്| |൩൫|

സ൦- നദീം- തരങ്ഗിണീം, ദോര്ഭ്യാം ന തരേത്| അഗ്നിസ്കന്ധമഭി- അഗ്നിരാശേരഭിമുഖം, ന വ്രജേത്| സന്ദിഗ്ധാ ചാസൌ നൌശ്ച താം, നാരോഹേന്നോച്ചലേത്| സന്ദിഗ്ധായാഃ ശിഥിലബന്ധനത്വാജ്ജര്ജരത്വാദതിഭാരാക്രാന്തത്വാത്പാരഗമനം പ്രതി സന്ദേഹഃ| ചേതി സമുച്ചയേ| വൃക്ഷം ച നാരോഹേത്| കഥമ് ? ദുഷ്ടയാനവത്| യഥാ ദുഷ്ടയാനമശ്വാദികം നാരോഹേത് തഥേതി| ദുഷ്ടയാനാരോഹണമപി ചോക്തയാऽനയാ നിഷിദ്ധമ്|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| നാസംവൃതമുഖഃ കുര്യാത്ക്ഷുതിഹാസ്യവിജൃമ്ഭണമ്||൩൫||

സ൦-നാസംവൃതാസ്യഃ ക്ഷുത്യാദീന് കുര്യാത്| ഹസ്താദിനാ മുഖം പിധായ കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| ക്ഷുതിഃ- ഛിക്കാ, ഹാസ്യം- ഹസനമ്, വിജൃമ്ഭണം- ജൃമ്ഭികാ, ഏഷാം സമാഹാരദ്വന്ദ്വഃ|

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

നാസികാം ന വികുഷ്ണീയാന്നാകസ്മാദ്വിലിഖേദ്ഭുവമ്| നാങ്ഗൈശ്ചേഷ്ടേത വിഗുണം, നാസീതോത്കടകശ്ചിരമ്||൩൬||

സ൦-നാസാം ന വികര്ഷേത്| മലോത്സാരണമാത്രം തു കാര്യമേവ, ഇതി വിശബ്ദേന ദ്യോതയതി| അകസ്മാത്- കാരണം വിനാ, ഭുവം- പൃഥ്വീം, ന വിലിഖേത്- നോത്കര്ഷേത്| അങ്ഗൈര്ഹസ്തപാദാദിഭിഃ, വിഗുണം- അനനുഗുണം യഥാ ഭവതി തഥാ, ന ചേഷ്ടേത- ന വ്യാപ്രിയേത| ഉത്കടകം സ്ഥിതമവസ്ഥാനം യസ്യ സ ഏവമ്ഭൂതോ നാസീത| ചിരം ച തിഷ്ഠേദിത്യര്ഥഃ, അര്ശോരോഗാദ്യുത്പത്തേഃ|

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

ദേഹവാക്ചേതസാം ചേഷ്ടാഃ പ്രാക് ശ്രമാദ്വിനിവര്തയേത്| നോര്ധ്വജാനുശ്ചിരം തിഷ്ഠേത്|൩൭|

സ൦-ദേഹാദീനാം ദ്വന്ദ്വഃ| ഏഷാം സമ്ബന്ധിനീശ്ചേഷ്ടാഃ ക്രിയാഃ ശ്രമാത്ഖേദാത് പൂര്വം വിനിവര്തയേത്| താവദ്ധനുരാകര്ഷാദി കുര്യാദ്യാവന്നാതീവ ശ്രമഃ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഊര്ധ്വേ ജാനുനീ യസ്യ സ ഊര്ധ്വജാനുശ്ചിരം നാസീത|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

നക്തം സേവേത ന ദ്രുമമ്||൩൭|| തഥാ ചത്വരചൈത്യാന്തശ്ചതുഷ്പഥസുരാലയാന്| സൂനാടവീശൂന്യഗൃഹശ്മശാനാനി ദിവാऽപി ന||൩൮||

സ൦-നക്തം- രാത്രൌ, ദ്രുമം- തരും, ന സേവേത| തദാശ്രിതകീടമൂത്രശകൃദാദിപാതരക്ഷാര്ഥമ്| ചത്വരം- ത്രിപഥമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ- "യത്ര പ്രദേശേ നഗരനിവാസിനോ ഗ്രാമ്യാ വാ സമേത്യ നാനാവിധാഃ കഥാഃ കുര്വന്തി, സ ചത്വര ഉച്യതേ"| ചൈത്യാന്തഃ- ചൈത്യസമീപമ്, ചതുഷ്പഥം- മാര്ഗചതുഷ്ടയസങ്ഗമഃ, സുരാലയോ- ദേവഗൃഹമ്, ഏതാംശ്ച നക്തം ന സേവേത| സൂനാ- വധസ്ഥാനമ്, അടവീ- നിര്ജനോ ദേശഃ, ശൂന്യഗൃഹം- ഉജ്ജടം ഭവനമ്, ശ്മശാനം- പിതൃവനമ്, ഏതാനി ദിവാऽപി ന സേവേത| അപി ശബ്ദേന രാത്രൌ നിതരാമസേവനമാഹ|

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

സര്വഥേക്ഷേത നാദിത്യം, ന ഭാരം ശിരസാ വഹേത്| നേക്ഷേത പ്രതതം സൂക്ഷ്മം ദീപ്താമേധ്യാപ്രിയാണി ച||൩൯||

സ൦-ആദിത്യം സര്വഥാ- ഉദ്യന്തമസ്തം യാന്തം പ്രതിമാഗതമുപരക്തം വാ, നേക്ഷേത| തഥാ, ഭാരം ശിരസാ ന ച വഹേന്ന നയേത്| പ്രതതം- അനവരതം, സൂക്ഷ്മം വസ്തു നേക്ഷേത| ദീപ്തം ചാമേധ്യം ചാപ്രിയം ച താനി പ്രതതം നേക്ഷേത| നനു, തര്ഹി സര്വഥാ നേക്ഷേതേത്യനേന കോऽര്ഥഃ ? യതോ രവിരപി ദീപ്തഃ, ദീപ്തഗ്രഹണേനൈവാസ്യ ദര്ശനനിഷേധഃ സിദ്ധഃ| അസ്ത്യേവൈതത്| കിന്തു സര്വപ്രകാരമാദിത്യം നേക്ഷേത| ദീപ്തം ത്വനവരതം നേക്ഷേതേതി|

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

മദ്യവിക്രയസന്ധാനദാനാദാനാനി നാചരേത്| |൪൦|

സ൦-വിക്രയോ- വിനിമയഃ, ഇയത്പ്രമാണമധുനേദം ദീയത ഇതി| സന്ധീയതേ യേന തത്സന്ധാനമ്- അനേകദ്രവ്യസമ്ഭാരോ യേന തത്- മദ്യം യഥാവത്പ്രമാണേന സന്ധീയതേ| ദാനം- യഥാശാസ്ത്രം സ്വത്വനിവൃത്തിഃ പരസ്വത്വാപാദാനമ്| ആദാനം- യഥാശാസ്ത്രമേവ പരസ്മാദ് ഗ്രഹണമ്| ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തതോ മദ്യശബ്ദേന ഷഷ്ടീസമാസഃ| മദ്യവിക്രയാദീനി നാചരേത്| ദ്വിജവിഷയം ചൈതദ്വാക്യമിതി ബോധ്യമ്| സര്വസ്യ തു നിഷേധാത് ക്രയാദിവ്യവഹാരോച്ഛേദഃ സ്യാത്|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| പുരോവാതാതപരജസ്തുഷാരപരുഷാനിലാന്||൪൦|| അനൃജുഃ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരകാസസ്വപ്നാന്നമൈഥുനമ്| കൂലഛായാം നൃപദ്വിഷ്ടം വ്യാലദംഷ്ട്രിവിഷാണിനഃ||൪൧|| ഹീനാനാര്യാതിനിപുണസേവാം വിഗ്രഹമുത്തമൈഃ| സന്ധ്യാസ്വഭ്യവഹാരസ്ത്രീസ്വപ്നാധ്യയനചിന്തനമ്||൪൨|| ശത്രുസത്രഗണാകീര്ണഗണികാപണികാശനമ്| ഗാത്രവക്ത്രനഖൈര്വാദ്യം ഹസ്തകേശാവധൂനനമ്||൪൩|| തോയാഗ്നിപൂജ്യമധ്യേന യാനം ധൂമം ശവാശ്രയമ്| മദ്യാതിസക്തിം വിശ്രമ്ഭസ്വാതന്ത്ര്യേ സ്ത്രീഷു ച ത്യജേത്||൪൪||

സ൦-ത്യജേദിതി ക്രിയാ വക്ഷ്യമാണാ| പുരഃശബ്ദസ്യ വാതാതപാഭ്യാം പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധഃ| പുരോവാതഃ- പൂര്വദിഗാഗതോ വാതഃ| പുര ആതപഃ- പൂര്വാതപഃ| പുരോവാതാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| അനൃജുഃ- വിഷമസ്ഥിതശരീരഃ, ക്ഷവഥ്വാദീന് ഷട് ത്യജേത്| അനൃജ്വിതി ക്രിയാവിശേഷണമിതി കേചിഹ്യാചക്ഷതേ| അന്നമത്ര ശാല്യാദി| കൂലം- വപ്രഃ, തച്ഛായാം ത്യജേത്| തത്ര ഹി തിഷ്ഠതസ്തത്പാതാദ്ഭയം സ്യാത്| നൃപദ്വിഷ്ടം- രാജ്ഞോऽപ്രിയം, ത്യജേത്| വ്യാലോ- ദുഷ്ടഹസ്ത്യാദിഃ, ദംഷ്ട്രിണഃ- സര്പാദ്യാഃ, വിഷാണിനോ- ഗവാദ്യാഃ, താംസ്ത്യജേത്| ഹീനാഃ- കുലശീലവിത്താദിഭിര്ന്യൂനാഃ, അനാര്യാഃ- അസാധവഃ, അതിനിപുണാഃ- അതിഗണനാപരാഃ, തേഷാം സേവാം ത്യജേത്| ഉത്തമൈരിതി സഹാര്ഥേ ഗമ്യമാനേ തൃതീയാ| ഉത്തമൈഃ സഹ വിഗ്രഹം ത്യജേത്| സന്ധ്യാസ്വഭ്യവഹാരാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ശത്രുസത്രേത്യാദി| ശത്ര്വശനം ത്യജേത്| സത്രം- യജ്ഞഃ, തസ്യാശനം ത്യജേത്| ഋത്വിജാദീന് വര്ജയിത്വാ, അന്യസ്യ ഹി തദശനം നിഷേധതി| തഥാ ഹി- "യജ്ഞാന്തേ തദുദ്ഭൂതപാപോപശമനീയം പ്രായശ്ചിത്തം ശ്രൂയതേ"| ഗണാഃ- കഥകചാരണാദയഃ, തൈരാകീര്ണം- വ്യാപ്തമശനം ത്യജേത്| ഗണികാ- വേശ്യാ, തസ്യാഃ സമ്ബന്ധ്യശനം ത്യജേത്| തദശനാദ്ധി തപ്താപസങ്ക്രമണം സ്യാത്| പണികഃ- പണോപജീവീ, ഇതരവണിഗിത്യര്ഥഃ| (തഥാ ഹി (സങ്ഗ്രഹേ സൂ. അ, ൩)- "ഗണാരിഗണികാസത്രധൂര്താനാം പണിനാം ന ച " ഇതി|) പണികാ ഇതി "നൌദ്വ്യചഷ്ഠന്" ഇതി ഠന്| പണികോ ഹി പാപീയാന്നിന്ദ്രിതപണ്യാദിവിക്രീണാനഃ പ്രശംസതീത്യാദി ഹേതോഃ| ഗാത്രേത്യാദി| ഗാത്രാണി-അങ്ഗാനി, തൈസ്തഥാ വക്ത്രേണ നഖൈശ്ച വാദ്യം ത്യജേത്| തഥാ, ഹസ്താവധൂനനം കേശാവധൂനനം ച ത്യജേത്| (അവധൂനനം-കമ്പനമ്|) തോയേത്യാദി| മധ്യശബ്ദഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| തോയയോര്ദ്വയോര്മധ്യേന യാനം ത്യജേത്| ന യായാദിത്യര്ഥഃ| ഏവമഗ്ന്യോര്മധ്യേന| തഥാ, പൂജ്യയോര്മധ്യേന| സമാസകരണാത്തോയാഗ്ന്യോസ്തോയപൂജ്യയോരഗ്നിപൂജ്യയോരപി മധ്യേന ന യായാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| തഥാ, ധൂമം , ശവാശ്രയം-ശവോദ്ഭൂതം, ത്യജേത്| മധ്യേത്യാദി| മധ്യേऽതിസക്തിഃ- അതിസേവാ, താം ത്യജേത്| സ്ത്രീഷു-യോഷാസു, വിശ്രമ്ഭം-വിശ്വാസം സ്വാതന്ത്ര്യം ച ത്യജേത്|

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ആചാര്യഃ സര്വചേഷ്ടാസു ലോക ഏവ ഹി ധീമതഃ| അനുകുര്യാത്തമേവാതോ ലൌകികേऽര്ഥേ പരീക്ഷകഃ||൪൫||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ധീമതോ- ബുദ്ധിയുക്തസ്യ, സര്വചേഷ്ടാസു- നിഃ- ശേഷവ്യാപാരേഷു, ലോക ഏവാചാര്യഃ- ഉപദേഷ്ടാ, അതഃ- അസ്മാദ്ധേതോഃ, തമേവ- ലോകമേവ, ലൌകികേऽര്ഥേ പരീക്ഷകഃ പുരുഷോऽനുകുര്യാത്| യഥാ ലോകോ വ്യവഹരതി തഥാ വ്യവഹ്നിയാദിത്യര്ഥഃ|

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ആര്ദ്രസന്താനതാ ത്യാഗഃ കായവാക്ചേതസാം ദമഃ| സ്വാര്ഥബുദ്ധിഃ പരാര്ഥേഷു പര്യാപ്തമിതി സദ്വ്രതമ്||൪൬||

സ൦-ആര്ദ്രസന്താനതാ- സര്വസത്ത്വേഷു കൃപാലുത്വമ്| ത്യാഗോ- ദാനമ്| കായവാക്ചേതസാ ത്രയാണാം ദമഃ- ഉപശമഃ| പരാര്ഥേഷു- പരപ്രയോജനേഷു, സ്വാര്ഥബുദ്ധിഃ- യഥാ അയമേവ സ്വാര്ഥോ യഃ പരാര്ഥഃ, ഇത്യുഭയലോകഹിതത്വമ്| ഇതി- ഏവംപ്രകാരം, സദ്വ്രതം പര്യാപ്തമ്| സമാപ്തമിത്യര്ഥഃ| സത് ശോഭനം ച തദ്വ്രതം ച സദ്വ്രതമ്|

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

നക്തംദിനാനി മേ യാന്തി കഥമ്ഭൂതസ്യ സമ്പ്രതി| ദുഃഖഭാങ്ന ഭവത്യേവം നിത്യം സന്നിഹിതസ്മൃതിഃ||൪൭||

സ൦-നക്തംദിനാനി- രാത്രിദിനാനി, സമ്പ്രതി- ഇദാനീം, കഥമ്ഭൂതസ്യ- കീദൃശസ്യ സതഃ, മേ- മമ, യാന്തി| ഏവം നിത്യം സന്നിഹിതസ്മൃതിഃ സന് പുമാന് ദുഃഖഭാക് ന ഭവതി|

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ഇത്യാചാരഃ സമാസേന, യം പ്രാപ്നോതി സമാചരന്| ആയുരാരോഗ്യമൈശ്വര്യം യശോ ലോകാംശ്ച ശാശ്വതാന്||൪൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനു ശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദിനചര്യാ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||

സ൦- ഇതി- സമാപ്തൌ| സമാസേന- സംക്ഷേപേണ, താവദയമാചാരഃ പൂര്വോക്തഃ| യം സമാചരന്നനുതിഷ്ടന് (പുരുഷഃ) ആയുരാദീന് പ്രാപ്നോതി| തഥാ, ലോകാന്- ഭൂര്ഭുവഃസ്വഃപ്രഭൃതീന്, ശാശ്വതാന്- നിത്യാന്| നനു, ശാശ്വതശബ്ദോ ന യുക്തഃ| യതഃ ശശ്വച്ഛബ്ദസ്യ കാലവാചിത്വാത് "കാലാഠ്ഠഞ്" ഇതി ഠഞ് പ്രാപ്നോതി| തഥാ, "അവ്യയാനാം ച സായമ്പ്രാതികാദ്യര്ഥമുപസംഖ്യാനമ്" ഇതി ടിലോപശ്ച പ്രാപ്നോതി| നൈതദസ്തി| "നസ്തദ്ധിതേ" ഇത്യത്ര സൂത്രേ ഹ്യുക്തമ്- "ശാശ്വത ഇത്യാദൌ തു ടിലോപോ നേഷ്യതേ| കാലാദിതി യോഗവിഭാഗാച്ചാണ്" ഇതി| തസ്മാച്ഛാശ്വതശ്ബ്ദോ ന്യായ്യ ഏവേതി| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൨||