2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

അഥാതോ ദിനചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)||൨||

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

അസ്മിംസ്തന്ത്രേ ആയുഃപാലനം പ്രകൃതമ്| തദ്വിവിധമ്, സ്വസ്ഥവൃത്തമാതുരവൃത്തം ച| തത്ര മങ്ഗല്യത്വാത് സ്വല്പവക്തവ്യത്വാദാതുരോപയോഗിത്വാച്ച സ്വസ്ഥവൃത്തമേവാദാവുച്യതേ ബ്രാഹ്മേ മുഹൂര്ത ഉത്തിഷ്ഠേത്സ്വസ്ഥോ രക്ഷാര്ഥമായുഷഃ| |൧|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| ശരീരചിന്താം നിര്വര്ത്യ കൃതശൌചവിധിസ്തതഃ||൧|| അര്കന്യഗ്രോധഖദിരകരഞ്ജകകുഭാദിജമ്| പ്രാതര്ഭുക്ത്വാ ച മൃദ്വഗ്രം കഷായകടുതിക്തകമ്||൨|| കനീന്യഗ്രസമസ്ഥൌല്യം പ്രഗുണം ദ്വാദശാങ്ഗുലമ്| ഭക്ഷയേദ്ദന്തപവനം ദന്തമാംസാന്യബാധയന്||൩||

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

നാദ്യാദജീര്ണവമഥുശ്വാസകാസജ്വരാര്ദിതീ| തൃഷ്ണാസ്യപാകഹൃന്നേത്രശിരഃകര്ണാമയീ ച തത്||൪||

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

സൌവീരമഞ്ജനം നിത്യം ഹിതമക്ഷ്ണോസ്തതോ ഭജേത്| |൫|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| ചക്ഷുസ്തേജോമയം തസ്യ വിശേഷാത് ശ്ലേഷ്മതോ ഭയമ്||൫|| യോജയേത്സപ്തരാത്രേऽസ്മാത്സ്രാവണാര്ഥം രസാഞ്ജനമ്| |൬|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| തതോ നാവനഗണ്ഡൂഷധൂമതാമ്ബൂലഭാഗ്ഭവേത്||൬||

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

യേഷാം തു താമ്ബൂലമപഥ്യം, താനാഹ താമ്ബൂലം ക്ഷതപിത്താസ്രരൂക്ഷോത്കുപിതചക്ഷുഷാമ്| വിഷമൂര്ച്ഛാമദാര്താനാമപഥ്യം ശോഷിണാമപി||൭||

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

തദേതത്സര്വം വിധായ, ഭോജനാസന്നേ കാലേऽഭ്യങ്ഗ ആചരണീയ ഇത്യാഹ അഭ്യങ്ഗമാചരേന്നിത്യം, സ ജരാശ്രമവാതഹാ| ദൃഷ്ടിപ്രസാദപുഷ്ട്യായുഃസ്വപ്നസുത്വക്ത്വദാര്ഢ്യകൃത്||൮||

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

ശിരഃശ്രവണപാദേഷു തം വിശേഷേണ ശീലയേത്| |൯|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

അഥേതദപവാദമാഹ | വര്ജ്യോऽഭ്യങ്ഗഃ കഫഗ്രസ്തകൃതസംശുദ്ധ്യജീര്ണിഭിഃ||൯||

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

ലാഘവം കര്മസാമര്ഥ്യം ദീപ്തോऽഗ്നിര്മേദസഃ ക്ഷയഃ| വിഭക്തഘനഗാത്രത്വം വ്യായാമാദുപജായതേ||൧൦||

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ഇദാനീം യേനാസൌ ന കാര്യസ്തം ദര്ശയതി വാതപിത്താമയീ ബാലോ വൃദ്ധോऽജീര്ണോ ച തം ത്യജേത്| |൧൧|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| അര്ധശക്ത്യാ നിഷേവ്യസ്തു ബലിഭിഃ സ്നിഗ്ധഭോജിഭിഃ||൧൧|| ശീതകാലേ വസന്തേ ച, മന്ദമേവ തതോऽന്യദാ| |൧൨|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| തം കൃത്വാऽനുസുഖം ദേഹം മര്ദയേച്ച സമന്തതഃ||൧൨||

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

തൃഷ്ണാ ക്ഷയഃ പ്രതമകോ രക്തപിത്തം ശ്രമഃ ക്ലമഃ| അതിവ്യായാമതഃ കാസോ ജ്വരശ്ഛര്ദിശ്ച ജായതേ||൧൩||

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

വ്യായാമജാഗരാധ്വസ്ത്രീഹാസ്യഭാഷ്യാദി സാഹസമ്| ഗജം സിംഹ ഇവാകര്ഷന് ഭജന്നതി വിനശ്യതി||൧൪||

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ഉദ്വര്തനം കഫഹരം മേദസഃ പ്രവിലായനമ്| സ്ഥിരീകരണമങ്ഗാനാം ത്വക്പ്രസാദകരം പരമ്||൧൫||

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

ദീപനം വൃഷ്യമായുഷ്യം സ്നാനമൂര്ജാബലപ്രദമ്| കണ്ഡൂമലശ്രമസ്വേദതന്ദ്രാതൃഡ്ദാഹപാപ്മജിത്||൧൬||

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ഉഷ്ണാമ്ബുനാऽധഃകായസ്യ പരിഷേകോ ബലാവഹഃ| തേനൈവ തൂത്തമാങ്ഗസ്യ ബലഹൃത്കേശചക്ഷുഷാമ്||൧൭||

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

സ്നാനം യേഷാമപഥ്യമ്, താന് ദര്ശയിതുമാഹ സ്നാനമര്ദിതനേത്രാസ്യകര്ണരോഗാതിസാരിഷു| ആധ്മാനപീനസാജീര്ണഭുക്തവത്സു ച ഗര്ഹിതമ്||൧൮||

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

ജീര്ണോ ഹിതം മിതം ചാദ്യാന്ന വേഗാനീരയേദ്ബലാത്| ന വേഗിതോऽന്യകാര്യഃ സ്യാന്നാജിത്വാ സാധ്യമാമയമ്||൧൯||

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

സുഖാര്ഥാഃ സര്വഭൂതാനാം മതാഃ സര്വാഃ പ്രവൃത്തയഃ| സുഖം ച ന വിനാ ധര്മാത്തസ്മാദ്ധര്മപരോ ഭവേത്||൨൦||

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

ഭക്ത്യാ കല്യാണമിത്രാണി സേവേതേതരദൂരഗഃ| |൨൧|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| ഹിംസാസ്തേയാന്യഥാകാമം പൈശുന്യം പരുഷാനൃതേ||൨൧|| സമ്ഭിന്നാലാപം വ്യാപാദമഭിധ്യാം ദൃഗ്വിപര്യയമ്| പാപം കര്മേതി ദശധാ കായവാങ്മനസൈസ്ത്യജേത്||൨൨||

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

അവൃത്തിവ്യാധിശോകാര്താനനുവര്തേത ശക്തിതഃ| |൨൩|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ആത്മവത്സതതം പശ്യേദപി കീടപിപീലികമ്||൨൩||

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

അര്ചയേദ്ദേവഗോവിപ്രവൃദ്ധവൈദ്യനൃപാതിഥീന്| |൨൪|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| വിമുഖാന്നാര്ഥിനഃ കുര്യാന്നാവമന്യേത നാക്ഷിപേത്||൨൪||

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ഉപകാരപ്രധാനഃ സ്യാദപകാരപരേऽപ്യരൌ| |൨൫|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| സമ്പദ്വിപത്സ്വേകമനാ, ഹേതാവീര്ഷ്യേത്ഫലേ ന തു||൨൫||

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

കാലേ ഹിതം മിതം ബ്രൂയാദവിസംവാദി പേശലമ്| |൨൬|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| പൂര്വാഭിഭാഷീ, സുമുഖഃ സുശീലഃ കരുണാമൃദുഃ||൨൬|| നൈകഃ സുഖീ, ന സര്വത്ര വിശ്രബ്ധോ, ന ച ശങ്കിതഃ| |൨൭|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| ന കഞ്ചിദാത്മനഃ ശത്രും നാത്മാനം കസ്യചിദ്രിപുമ്||൨൭|| പ്രകാശയേന്നാപമാനം ന ച നിഃസ്നേഹതാം പ്രഭോഃ| |൨൮|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| ജനസ്യാശയമാലക്ഷ്യ യോ യഥാ പരിതുഷ്യതി||൨൮|| തം തഥൈവാനുവര്തേത പരാരാധനപണ്ഡിതഃ| |൨൯|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

ന പീഡയേദിന്ദ്രിയാണി വ ചൈതാന്യതി ലാലയേത്||൨൯||

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

ത്രിവര്ഗശൂന്യം നാരമ്ഭം ഭജേത്തം ചാവിരോധയന്| |൩൦|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| അനുയായാത്പ്രതിപദം സര്വധര്മേഷു മധ്യമാമ്||൩൦||

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

നീചരോമനഖശ്മശ്രുര്നിര്മലാങ്ഘ്രിമലായനഃ| സ്നാനശീലഃ സുസുരഭിഃ സുവേഷോऽനുല്ബണോജ്ജ്വലഃ||൩൧||

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ധാരയേത്സതതം രത്നസിദ്ധമന്ത്രമഹൌഷധീഃ| |൩൨|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| സാതപത്രപദത്രാണോ വിചരേദ്യുഗമാത്രദൃക്||൩൨||

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

നിശി ചാത്യയികേ കാര്യേ ദണ്ഡീ മൌലീ സഹായവാന്| |൩൩|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| ചൈത്യപൂജ്യധ്വജാശസ്തച്ഛായാഭസ്മതുഷാശുചീന്||൩൩|| നാക്രാമേച്ഛര്കരാലോഷ്ടബലിസ്നാനഭുവോ ന ച| |൩൪|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| നദീം തരേന്ന ബാഹുഭ്യാം, നാഗ്നിസ്കന്ധമഭിവ്രജേത്||൩൪|| സന്ദിഗ്ധനാവം വൃക്ഷം ച നാരോഹേദ്ദുഷ്ടയാനവത്| |൩൫|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| നാസംവൃതമുഖഃ കുര്യാത്ക്ഷുതിഹാസ്യവിജൃമ്ഭണമ്||൩൫||

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

നാസികാം ന വികുഷ്ണീയാന്നാകസ്മാദ്വിലിഖേദ്ഭുവമ്| നാങ്ഗൈശ്ചേഷ്ടേത വിഗുണം, നാസീതോത്കടകശ്ചിരമ്||൩൬||

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

ദേഹവാക്ചേതസാം ചേഷ്ടാഃ പ്രാക് ശ്രമാദ്വിനിവര്തയേത്| നോര്ധ്വജാനുശ്ചിരം തിഷ്ഠേത്|൩൭|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

നക്തം സേവേത ന ദ്രുമമ്||൩൭|| തഥാ ചത്വരചൈത്യാന്തശ്ചതുഷ്പഥസുരാലയാന്| സൂനാടവീശൂന്യഗൃഹശ്മശാനാനി ദിവാऽപി ന||൩൮||

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

സര്വഥേക്ഷേത നാദിത്യം, ന ഭാരം ശിരസാ വഹേത്| നേക്ഷേത പ്രതതം സൂക്ഷ്മം ദീപ്താമേധ്യാപ്രിയാണി ച||൩൯||

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

മദ്യവിക്രയസന്ധാനദാനാദാനാനി നാചരേത്| |൪൦|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| പുരോവാതാതപരജസ്തുഷാരപരുഷാനിലാന്||൪൦|| അനൃജുഃ ക്ഷവഥൂദ്ഗാരകാസസ്വപ്നാന്നമൈഥുനമ്| കൂലഛായാം നൃപദ്വിഷ്ടം വ്യാലദംഷ്ട്രിവിഷാണിനഃ||൪൧|| ഹീനാനാര്യാതിനിപുണസേവാം വിഗ്രഹമുത്തമൈഃ| സന്ധ്യാസ്വഭ്യവഹാരസ്ത്രീസ്വപ്നാധ്യയനചിന്തനമ്||൪൨|| ശത്രുസത്രഗണാകീര്ണഗണികാപണികാശനമ്| ഗാത്രവക്ത്രനഖൈര്വാദ്യം ഹസ്തകേശാവധൂനനമ്||൪൩|| തോയാഗ്നിപൂജ്യമധ്യേന യാനം ധൂമം ശവാശ്രയമ്| മദ്യാതിസക്തിം വിശ്രമ്ഭസ്വാതന്ത്ര്യേ സ്ത്രീഷു ച ത്യജേത്||൪൪||

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ആചാര്യഃ സര്വചേഷ്ടാസു ലോക ഏവ ഹി ധീമതഃ| അനുകുര്യാത്തമേവാതോ ലൌകികേऽര്ഥേ പരീക്ഷകഃ||൪൫||

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ആര്ദ്രസന്താനതാ ത്യാഗഃ കായവാക്ചേതസാം ദമഃ| സ്വാര്ഥബുദ്ധിഃ പരാര്ഥേഷു പര്യാപ്തമിതി സദ്വ്രതമ്||൪൬||

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

നക്തംദിനാനി മേ യാന്തി കഥമ്ഭൂതസ്യ സമ്പ്രതി| ദുഃഖഭാങ്ന ഭവത്യേവം നിത്യം സന്നിഹിതസ്മൃതിഃ||൪൭||

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ഇത്യാചാരഃ സമാസേന, യം പ്രാപ്നോതി സമാചരന്| ആയുരാരോഗ്യമൈശ്വര്യം യശോ ലോകാംശ്ച ശാശ്വതാന്||൪൮|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനു ശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദിനചര്യാ നാമ ദ്വിതീയോऽധ്യായഃ||൨||