2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో దినచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

స0-అథేతి సర్వేష్వధ్యాయేషు మంగలార్థః| తథా అత ఇత్యానంతర్యే ప్రస్తుతాభిసంబంధే వా| అథేత్యాదిశబ్దానాం పూర్వాధ్యాయే వర్ణిత ఏవార్థః| మాంగలికో హ్యాచార్యః ప్రత్యధ్యాయారంభే మంగలార్థమథశబ్దం ప్రయుంక్తే| దినే దినే చర్యా దినచర్యా, దినస్య వా చర్యా దినచర్యా| చరణం చర్యా| ఉభయలోకహితమాహారవిహారచేష్టితమితి యావత్, ప్రతిదినే యత్కర్తవ్యం| దినచర్యా యస్మిన్నధ్యాయేఽస్తీతి పూర్వవత్ ఛప్రత్యయముత్పాద్య తల్లోపే ప్రకృతిభావత్వం చ ప్రతిపాద్య దినచర్యేతి నిష్పాద్యతే, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| నను, ప్రస్తుతాదాయుష్కామీయాదధ్యాయాదనంతరం కోఽస్య సంబంధః ?| ఉచ్యతే| యస్మాదాయుష్కామేణ పురుషేణ యత్ప్రధానమాయుష్యం తదాసేవ్యం ప్రథమతః, తదన్వన్యాని యాన్యాయుష్యాణి| అతః ప్రథమం తావదాచారప్రధానేన భవితవ్యం| యతః, "ఆచారాదాయుర్లభ్యతే" ఇత్యాచార్యాః| యద్యప్యత్ర రాత్రిచర్యాఽపి విహితా, తథాపి ప్రాధాన్యాద్దినచర్యా అస్మిన్నధ్యాయే నిర్దిష్టా| అతో దినచర్యాధ్యాయోఽయముచ్యతే|

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

అస్మింస్తంత్రే ఆయుఃపాలనం ప్రకృతం| తద్వివిధం, స్వస్థవృత్తమాతురవృత్తం చ| తత్ర మంగల్యత్వాత్ స్వల్పవక్తవ్యత్వాదాతురోపయోగిత్వాచ్చ స్వస్థవృత్తమేవాదావుచ్యతే బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్స్వస్థో రక్షార్థమాయుషః| |1|

స0-రాత్రేశ్చతుర్దశో ముహూర్తో బ్రాహ్మో ముహూర్తః, విషువతి సమరాత్రిందివే కాలే ద్విఘటికోపలక్షణః| ముహూర్తస్య చేహ ద్విఘటికోపలక్షణార్థత్వాత్సర్వస్మిన్ కాలే రాత్రేశ్చతుర్ఘటికావశేషే సముత్థానం కార్యమితి స్థితం| (స్వస్థో-నీరోగః కల్యః| స ఆయుషో యథోపచరితస్య జీవితస్య రక్షార్థం బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేదభ్యుత్థానం కుర్యాత్| ముహూర్తో-నాడికాద్వయం| బ్రహ్మ-జ్ఞానం, తదర్థమధ్యయనాద్యపి బ్రహ్మ, తస్య యోగ్యో ముహూర్తో బ్రాహ్మః, పశ్చిమయామస్య నాడికాద్వయం|) తస్మిన్ బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్| కింభూతః ? స్వస్థోఽనాతురః| (సుశ్రుతే సూ.అ.15/48)- "సమదోషః సమాగ్నిశ్చ సమధాతుమలక్రియః| ప్రసన్నాత్మేంద్రియమనాః స్వస్థ ఇత్యభిధీయతే" ఇతి స్వస్థలక్షణం| కిమర్థముత్తిష్ఠేత్ ? రక్షార్థమాయుషో జీవితస్య| తదా హ్యుత్తిష్ఠతో వ్యాధ్యలక్ష్మ్యాద్యభావ ఏవాయుషో రక్షా భవతి| ఆతురేణ ధాతుసామ్యార్థం స్వప్తవ్యమేవ|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| శరీరచింతాం నిర్వర్త్య కృతశౌచవిధిస్తతః||1|| అర్కన్యగ్రోధఖదిరకరంజకకుభాదిజం| ప్రాతర్భుక్త్వా చ మృద్వగ్రం కషాయకటుతిక్తకం||2|| కనీన్యగ్రసమస్థౌల్యం ప్రగుణం ద్వాదశాంగులం| భక్షయేద్దంతపవనం దంతమాంసాన్యబాధయన్||3||

స0-శరీరస్య చింతా శరీరచింతా- జీర్ణాజీర్ణనిరూపణాదికా, తాం నిర్వర్త్య, తతో మూత్రపురీషాదేః కృతశౌచవిధానః, తతోఽనంతరం దంతపవనమర్కాదికం భక్షయేత్| సంగ్రహేఽప్యుక్తం (సూ.అ.3)- "బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేజ్జీర్ణాజీర్ణం నిరూపయన్" ఇత్యాది| అర్కః- సూర్యాహ్వః| న్యగ్రోధో- యక్షావాసః| ఖదిరో- గాయత్రీ| కరంజశ్చిరిబిల్వః| కకుభోఽర్జునః| ఆదిశబ్దేన మాలతీకరవీరాదిపరిగ్రహః| కథం భక్షయేత్ ? దంతానాం మాంసాన్యబాధయన్నపీడయన్| ప్రాతః- ప్రత్యుషసి, భుక్త్వా చ- ఆహారం భక్షయిత్వా చ| మృద్వగ్రం- కూర్చితాగ్రం| తథా కషాయకటుతిక్తం, రసత్రయేణ హ్యనేన ముఖవైరస్యారోచకశ్లేష్మాద్యపనయాః సమ్యక్ సంపద్యంతే| అర్కాద్యుపాదానాదేవ కషాయాదిత్వే లబ్ధే, కషాయాదిగ్రహణం సంగ్రహాదిగృహీతస్య సంగ్రహార్థం స్పష్టార్థం చ| అర్కాదిగ్రహణముదాహరణార్థం జ్ఞేయం| అత్ర సంక్షేపవివక్షయా న దంతపవనస్య గణసంగ్రహః| ద్వాదశాద్యంగులప్రమాణత్వం శ్లేష్మాతకాద్యనిష్టదంతపవననిషేధశ్చ తంత్రాంతరోక్త (సంగ్రహోక్త) మపి నేహోక్తం| సుశ్రుతేనోక్తం (?) "అజగ్ధమనుపక్లిష్టం షడష్టద్వాదశాంగులం| ప్రదేశనీముఖసమం మృదు స్యాద్దంతధావనం| కూర్చితాగ్రం" ఇత్యాది|

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

నాద్యాదజీర్ణవమథుశ్వాసకాసజ్వరార్దితీ| తృష్ణాస్యపాకహృన్నేత్రశిరఃకర్ణామయీ చ తత్||4||

స0-అజీర్ణాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతాని విద్యంతే యస్యేతి 'అత ఇనిఠనౌ' ఇతి ఇనిః| ఏవం తృష్ణాస్యేత్యాదౌ ద్వంద్వాదినిశ్చ| తద్దంతపవనమజీర్ణీ న భక్షయేత్| ఏవం వమథ్వాదీనాం కర్ణామయ్యంతానాం సంబంధో యోజ్యః|

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

సౌవీరమంజనం నిత్యం హితమక్ష్ణోస్తతో భజేత్| |5|

స0-తతో-దంతపవనభక్షణానంతరం, సౌవీరాఖ్యమంజనం భజేత్| కస్మాత్ ? యతో హితమక్ష్ణోః|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| చక్షుస్తేజోమయం తస్య విశేషాత్ శ్లేష్మతో భయం||5|| యోజయేత్సప్తరాత్రేఽస్మాత్స్రావణార్థం రసాంజనం| |6|

స0-అస్మాత్కారణాత్, స్రావణార్థం సప్తరాత్రే సతి, రసాంజనం దార్వీక్వాథసముద్భవాఖ్యం, యోజయేత్| యస్మాచ్చక్షుస్తేజోమయమాగ్నేయం| యద్యపి పంచమహాభూతాత్మకం సర్వమపి, తథాపి బాహుల్యేన వ్యపదేశాత్తేజోమయముచ్యతే| అత ఏవ తద్రూపాణ్యాలోచయతి| తథా చ లోకే కశ్చిదాహ-- "నరపతిరేతి" ఇతి| న చాసౌ నరాణామేవ పతిః కింతర్హి నారీణామపీతి| తస్య హి చక్షుషో వాతపిత్తాభ్యామపి భయమస్తి, విశేషేణ తు కఫాద్భయం, తతో రసాంజనం యోజయేత్|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| తతో నావనగండూషధూమతాంబూలభాగ్భవేత్||6||

స0-నావనాదీనాం గుణాః నస్యాదివిధిషు వక్ష్యమాణా విధానం చ| తాంబూలస్య తు వైశద్యారుచిహరత్వసౌగంధ్యాదిగుణాః ప్రసిద్ధా ఏవ| నావనాదీనాం తాంబూలాంతానాం ద్వంద్వః| తతోఽంజనాదనంతరం, నావనగండూషధూమతాంబూలాని భజతే యః స ఏవంవిధో భవేత్| 'భజో ణ్విః' ఇతి ణ్విః|

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

యేషాం తు తాంబూలమపథ్యం, తానాహ తాంబూలం క్షతపిత్తాస్రరూక్షోత్కుపితచక్షుషాం| విషమూర్చ్ఛామదార్తానామపథ్యం శోషిణామపి||7||

స0-క్షతం విద్యతే యేషాం తే క్షతాః| అర్శ ఆదిత్వాదచ్| ఏవం పిత్తాస్రా రూక్షాశ్చ| ఉత్కుపితమభిష్యన్నం చక్షురేకం ద్వే వా యేషాం త ఏవం| క్షతాశ్చ పిత్తాస్రాశ్చ రూక్షాశ్చోత్కుపితచక్షుషశ్చ, తేషామపథ్యమహితం| తథా విషార్తానాం మూర్చ్ఛార్తానాం మదార్తానాం శోషిణాం చ, ఇత్యపిశబ్దస్యార్థః| శోషిణో- రాజయక్ష్మిణః|

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

తదేతత్సర్వం విధాయ, భోజనాసన్నే కాలేఽభ్యంగ ఆచరణీయ ఇత్యాహ అభ్యంగమాచరేన్నిత్యం, స జరాశ్రమవాతహా| దృష్టిప్రసాదపుష్ట్యాయుఃస్వప్నసుత్వక్త్వదార్ఢ్యకృత్||8||

స0-అభ్యంగం నిత్యం సతతమాచరేత్| నిత్యగ్రహణం చోపలక్షణార్థం| ఏకద్విత్రిదినాంతరమపి యథోదితమాచరతో న దోషః| సోఽభ్యంగః, ఆచర్యమాణో జరా చ శ్రమశ్చ వాతశ్చ తాన్ హంతీతి క్విప్| తథా దృష్టీత్యాది| దృష్టేః ప్రసాదో- వైమల్యం దృష్టిప్రసాదః| శోభనా చాసౌ త్వక్ చ సుత్వక్, తస్యా భావః సుత్వక్త్వం| దృఢస్య భావో దార్ఢ్యం| "వర్ణదృఢాదిభ్యః ష్యంచ" ఇతి ష్యఞ్| దృష్టిప్రసాదాదీనాం ద్వంద్వః| తాని కరోతి యోఽభ్యంగః, స ఏవం|

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

శిరఃశ్రవణపాదేషు తం విశేషేణ శీలయేత్| |9|

స0-తమభ్యంగం, శిరఃశ్రవణపాదేషు, విశేషేణాతిశయేన, శీలయేదభ్యసేత్, ఇతి వచనాచ్చావశ్యం న తథా సర్వశరీరేఽభ్యంగః కార్యః, యథైతేషు శిరఃశ్రవణపాదేషు| అత్ర చ పూర్వవదేకత్వాభావః|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

అథేతదపవాదమాహ | వర్జ్యోఽభ్యంగః కఫగ్రస్తకృతసంశుద్ధ్యజీర్ణిభిః||9||

స0-అభ్యంగో వర్జ్యో- వర్జనీయః| కఫగ్రస్తేన కృతసంశుద్ధినా అజీర్ణినా చ| గ్రస్తగ్రహణమతిశయప్రతిపాదనార్థం|

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

లాఘవం కర్మసామర్థ్యం దీప్తోఽగ్నిర్మేదసః క్షయః| విభక్తఘనగాత్రత్వం వ్యాయామాదుపజాయతే||10||

స0-శరీరాయాసజననం కర్మ వ్యాయామ ఉచ్యతే| తస్మాత్పంచగుణాః లాఘవాదయో నిష్పద్యంతే| విభక్తాని-విభాగేన స్థితాని, ఘనాని- దృఢాని, గాత్రాణి యస్య స విభక్తఘనగాత్రః, తస్య భావస్తత్త్వమితి|

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ఇదానీం యేనాసౌ న కార్యస్తం దర్శయతి వాతపిత్తామయీ బాలో వృద్ధోఽజీర్ణో చ తం త్యజేత్| |11|

స0-వాతపిత్తామయీ, బాలః- ఆషోడశాద్వర్షాత్, వృద్ధః- సప్తతేరూర్ధ్వం, అజీర్ణీ చ, తం జహ్యాత్|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| అర్ధశక్త్యా నిషేవ్యస్తు బలిభిః స్నిగ్ధభోజిభిః||11|| శీతకాలే వసంతే చ, మందమేవ తతోఽన్యదా| |12|

స0-తురవధారణే| బలవద్భిః పురుషైః స్నిగ్ధభోజిభిరర్ధశక్త్యైవ నిషేవ్యో వ్యాయామః| ప్రాక్ శ్రమాద్వాయామవర్జనం కార్యమిత్యర్థః| కదాసౌ విధాతవ్యః ? ఇత్యాహ- శీతకాల ఇతి| హేమంతే శిశిరే వసంతే చ సేవ్యః| శీతర్తువసంతాభ్యామన్యదా మందమేవ సేవ్యః| మందమితి క్రియావిశేషణం| క్రియావిశేషణానాం చ కర్మత్వమేకత్వం నపుంసకత్వం చ వక్తవ్యమితి|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| తం కృత్వాఽనుసుఖం దేహం మర్దయేచ్చ సమంతతః||12||

స0-తం- వ్యాయామం, కృత్వా, అనుసుఖం- యథా శరీరే బాధా న స్యాత్తథా, దేహం మర్దయేత్| సమంతతః- పరితః|

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

తృష్ణా క్షయః ప్రతమకో రక్తపిత్తం శ్రమః క్లమః| అతివ్యాయామతః కాసో జ్వరశ్ఛర్దిశ్చ జాయతే||13||

స0-అతివ్యాయామాత్తృష్ణాదయో భవంతి| తృష్ణేతి పృథక్ పదం| (తేన తృష్ణాదీనాం పదానామకృతసమాసానాం నిర్దేశో దోషదేశాద్యనురోధేనైకస్య ద్వయోస్త్రిచతురాణాం బహుతరాణాం సర్వేషాం చాతి వ్యాయామవ్యాపత్త్వద్యోతనార్థః|) అతివ్యాయామప్రసంగేనాతిజాగరాదీనామపి వ్యాపదో దర్శయతి-

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

వ్యాయామజాగరాధ్వస్త్రీహాస్యభాష్యాది సాహసం| గజం సింహ ఇవాకర్షన్ భజన్నతి వినశ్యతి||14||

స0-వ్యాయామాదీనాం భాష్యాంతానాం ద్వంద్వః| తాన్యాదిర్యస్య సాహసస్య ధనురాకర్షణాదేస్తదేవం| అయథాబలమారంభః సాహసం, తద్భజన్సేవమానో వినశ్యతి| క ఇవ ? సింహ ఇవ, సింహో విక్రమవానప్యతిబలం గజపతిం మహావర్ష్మాణమాకర్షన్నాక్రామన్ యథా వినశ్యతి, తథాఽయథాబలమారబ్ధేన వ్యాయామాదినా నరో మార్యత ఇతి|

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ఉద్వర్తనం కఫహరం మేదసః ప్రవిలాయనం| స్థిరీకరణమంగానాం త్వక్ప్రసాదకరం పరం||15||

స0-ఉద్వర్తనస్య కఫహరాదయశ్చత్వారో గుణాః|

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

దీపనం వృష్యమాయుష్యం స్నానమూర్జాబలప్రదం| కండూమలశ్రమస్వేదతంద్రాతృడ్దాహపాప్మజిత్||16||

స0-స్నానం దీపనం వృష్యామాయుష్యం చ భవతి| ఊర్జా- ఉత్సాహః, బలం- ప్రాణః, ఏతే ప్రదదాతి- కరోతి యత్తదేవం| కండ్విత్యాది| కండ్వాదీనాం ద్వంద్వః| ఏతాన్ జయతి| స్నానస్య ప్రభావాదాయుష్యత్వవృష్యత్వదీపనత్వాని బోద్దవ్యాని| అథవా స్నానేన ప్రహర్షో భవతి, ప్రహర్షణత్వాచ్చ వృష్యత్వం| తథా చ వక్ష్యతి (ఉ.అ.40/35)- "యత్కించిన్మధురం స్నిగ్ధం బృంహణం బలవర్ధనం| మనసో హర్షణం యచ్చ తత్సర్వం వృష్యముచ్యతే" ఇతి| తథా, స్నానం జాఠరాగ్నేర్బహిర్నిర్గతాని రోమకూపాశ్రితాన్యర్చీంషి రుద్ధ్వాఽంతర్నయతి, తతశ్చాగ్నేః ప్రబలత్వం కుర్వద్ దీపనం సంపద్యతే| యథా- శీతకాలే శీతానిలస్పర్శసంరుద్ధస్య జాఠరాగ్నేః ప్రబలత్వం| బాలాదిత్యస్తు వ్యాచక్షిష్ట "స్నానేన భ్రాజకాఖ్యం త్వగాశ్రితం పిత్తమంతః ప్రవిశదూష్మాణం సంవర్ధయతి, తేన తద్దీపనం"| అత ఏవ పరిషేకే జలముష్ణమిష్యతే| యస్మాచ్ఛీతం నిర్వాపయతి తేజో న దేహస్యాంతః ప్రవేశయతి| శీతకాలే తు యచ్ఛీతానిలస్పర్శసంరుద్ధస్యాగ్నేః ప్రబలత్వం తత్కాల ఏవం తస్మిన్, కాలస్వాభావ్యాదితి బోద్ధవ్యం| తథా చాన్యర్తౌ శీతే సతి మందాగ్నిత్వమేవ దృశ్యతే| యథా- వర్షాసు| అగ్నిమాంద్యాదేవాత్ర హి వహ్నిసంధుక్షణం భోజనం సముపదిష్టం| తథా చ మునిః (చ.సూ.అ.6/36)- "వ్యక్తామ్లలవణస్నేహం వాతవర్షాకులేఽహని| విశేషశీతే భోక్తవ్యం వర్షాస్వనిలశాంతయే" ఇతి|

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ఉష్ణాంబునాఽధఃకాయస్య పరిషేకో బలావహః| తేనైవ తూత్తమాంగస్య బలహృత్కేశచక్షుషాం||17||

స0-ఉష్ణాంబునా అధఃకాయస్య పరిషేకో బలావహః- ప్రాణకృత్| తేనైవోష్ణోదకేనైవ, ఉత్తమాంగస్య- శిరసః, పరిషేకో విధీయమానః కేశచక్షుషాం బలహృత్| ప్రాణ్యంగానాం సమాహార ఏవ ద్వంద్వ ఇత్యస్య ప్రాయికత్వాత్కేశచక్షుషామిత్యుపపన్నమేవ|

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

స్నానం యేషామపథ్యం, తాన్ దర్శయితుమాహ స్నానమర్దితనేత్రాస్యకర్ణరోగాతిసారిషు| ఆధ్మానపీనసాజీర్ణభుక్తవత్సు చ గర్హితం||18||

స0-నేత్రే చాస్యం చ కర్ణౌ చ తత్ర రోగాః| అర్దితం చ నేత్రాస్యకర్ణరోగాశ్చాతిసారశ్చ తే విద్యంతే యేషాం త ఏవం| తేషు గర్హితమహితం| ఏవం శేషేషు యోజ్యం| ఆధ్మానాదీనాం ద్వంద్వస్తతో మతుప్| తేన ఆధ్మానవత్సు గర్హితమితి యోజ్యం| ఏవం శేషేష్వపి|

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

జీర్ణో హితం మితం చాద్యాన్న వేగానీరయేద్బలాత్| న వేగితోఽన్యకార్యః స్యాన్నాజిత్వా సాధ్యమామయం||19||

స0-జీర్ణే- సమ్యక్పరిణతే పూర్వ ఆహారే, అద్యాత్- భుంజీత| కిమద్యాత్ ? హితం- పథ్యం| మితం- మాత్రయా యుక్తం| పథ్యమపి హ్యతిమాత్రం హీనమాత్రం వా భుక్తం దోషాయ స్యాత్, అతో మితం| న వేగానిత్యాది| వాతవిణ్మూత్రాదీనాం సంబంధినో వేగాననున్ముఖీభూతాన్ బలాన్నైరయేన్న ప్రవర్తయేత్| న వేగిత ఇత్యాది| సంజాతవాతవిణ్మూత్రవేగస్తమకృత్వా నాన్యకార్యః స్యాత్| నాన్యత్కార్యం కుర్యాదిత్యర్థః| నాజిత్వేత్యాది| సాధయితుం శక్యః సాధ్యః, తం రోగమజిత్వా నాన్యకార్యః స్యాదితి యోజ్యం| స హ్యుపేక్షితో దుఃసాధ్యోఽసాధ్యో వా స్యాత్| సాధ్యశబ్దోపాదానాదసాధ్యామయం ప్రతి యత్నో న కార్యః, చికిత్సానైష్ఫల్యాదితి ద్యోతయతి|

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

సుఖార్థాః సర్వభూతానాం మతాః సర్వాః ప్రవృత్తయః| సుఖం చ న వినా ధర్మాత్తస్మాద్ధర్మపరో భవేత్||20||

స0-సర్వభూతానామశేషప్రాణినాం, యస్మాత్సుఖార్థాః ప్రవృత్తయః- కర్మాణి, మతాః- అభిప్రేతాః| సుఖం చ శర్మాఖ్యం, ధర్మాద్వినా న భవతి, తస్మాత్కారణాత్, ధర్మపరో- ధర్మప్రధానః, స్యాత్| ధర్మాదితి "పృథగ్వినా" ఇతి పంచమీ|

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

భక్త్యా కల్యాణమిత్రాణి సేవేతేతరదూరగః| |21|

స0-కల్యాణే- శుభకర్మణి, మిత్రాణి- సహాయాః, ఉపదేశాదినా కల్యాణమిత్రాణి, తాని భక్త్యా- అదంభమతిః సన్, భజేత్| ఇతరాణి- కల్యాణమిత్రాపేక్షయేతరాణి పాపమిత్రాణి, తేభ్యో దూరగస్తద్వర్జనపరః| తత్సంగో హి దృష్టాదృష్టానర్థకరః| దూరగ ఇత్యత్ర "అంతాత్యంతాధ్వదూరపారసర్వానంతేషు డః" ఇతి డః|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| హింసాస్తేయాన్యథాకామం పైశున్యం పరుషానృతే||21|| సంభిన్నాలాపం వ్యాపాదమభిధ్యాం దృగ్విపర్యయం| పాపం కర్మేతి దశధా కాయవాఙ్మనసైస్త్యజేత్||22||

స0-హింసా- ప్రాణ్యుపఘాతః, స్తేయం- చౌర్యం, అన్యథాకామో- నిషిద్ధకామసేవా పశుస్త్రీగురుదారగమనాది, ఏతత్త్రివిధం కాయికం పాపం కర్మ| పైశున్యం- పరేషాం భేదకృద్వచనం, పరుషమమృదువచనం, అనృతసత్యవచనం, సంభిన్నాలాపోఽసంబద్ధప్రలపనం, చతుర్విధమేతద్వాచికం| వ్యాపాదః- ప్రాణ్యుపఘాతచింతా, అభిధ్యా- పరగుణాద్యసహిష్ణుతా, విషయస్పృహా వా. దృగ్విపర్యయం- శాస్త్రదృష్టివైపరీత్యం నాస్తికత్వాది, త్రివిధమేతన్మానసం| తదేతద్ధింసాది దశధా పాపం కర్మ కాయవాఙ్మనసైస్త్యజేన్న కుర్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

అవృత్తివ్యాధిశోకార్తాననువర్తేత శక్తితః| |23|

స0-న విద్యతే వృత్తిర్యేషాం తానవృత్తీన్| శక్తితః- యథాసామర్థ్యం, అనువర్తేత- అనుకూలం గచ్ఛేత్| తథా, వ్యాధినా శోకేన చార్తాంశ్చ|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ఆత్మవత్సతతం పశ్యేదపి కీటపిపీలికం||23||

స0-కీటాన్ పిపీలికాంశ్చాత్మవత్పశ్యేత్| స్వశరీరతుల్యానిత్యర్థః| కిముత సాధూనసాధూంశ్చ| కీటపిపీలికమప్యాత్మవత్పశ్యేదిత్యపిశబ్దస్యార్థః| కీటపిపీలికమితి "క్షుద్రజంతవః" ఇత్యేకత్వం|

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

అర్చయేద్దేవగోవిప్రవృద్ధవైద్యనృపాతిథీన్| |24|

స0-దేవాదీనాం ద్వంద్వః| దేవాదీనర్చయేత్| వృద్ధాః- జ్ఞానవృద్ధాః శీలతపోవృద్ధాశ్చ| నృపో- రాజా| అతిథిః- అసమానగ్రామీ వైశ్వదేవాంతే సముపస్థితః|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| విముఖాన్నార్థినః కుర్యాన్నావమన్యేత నాక్షిపేత్||24||

స0-అర్థినో- యాచకాన్, ప్రత్యాఖ్యానేన విముఖాన్న కుర్యాత్| నావమన్యేత్- నావమానయేత్| న చ పరుషవచనాదినా ఆక్షిపేత్- పరిభవేత్|

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ఉపకారప్రధానః స్యాదపకారపరేఽప్యరౌ| |25|

స0-అరౌ శత్రావపకారపరేఽపి సత్యుపకారప్రధానః స్యాత్| నను, రిపురపకారక ఏవ, తత్కిమపకారపర ఇతి విశేషణేన| తథా చ మాఘః (సర్గః 2/37)- "ఉపకర్త్రారిణా సంధిర్న మిత్రేణాపకారిణా| ఉపకారాపకారౌ హి లక్ష్యం లక్షణమేతయోః" ఇతి| ఉచ్యతే| న హి సర్వదైవారిరపకారం కర్తుం శక్యః స్యాత్, కిం తర్హి కదాచిదేవ| హేత్వాద్యధీనత్వాదపకారకారిత్వస్య| వాతాదిదోషవత్| యథా- వాతాదయో దోషా దూషణస్వభావా అపి సంతః కదాచిద్వికారకారిత్వే సమర్థా భవంతి కదాచిన్నైవ| దోషత్వం తు సర్వదైవ తేషాం| తస్మాదపకారపర ఇతి యుక్తం విశేషణం| అపకారిణ్యుపకారకృత్స్యాత్ కిం పునరుపకారక ఇత్యపిశబ్దార్థః|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| సంపద్విపత్స్వేకమనా, హేతావీర్ష్యేత్ఫలే న తు||25||

స0-సంపత్సు విపత్సు చైకమనాః- సమచిత్తః| సంపత్సు హర్షేణ, విపత్సు విషాదాదినా, న భావ్యమిత్యర్థః| హేతావిత్యాది| హేతౌ- కారణే, ఈర్ష్యేత్| యథా- అయమేవం శ్రుతత్యాగాదిగుణవాన్ కస్మాత్, కస్మాదహమప్యేవం న భవేయం| ఫలే న తు- పరకీయే శోభనే ఫలే వస్త్రాలంకారాదికే నేర్ష్యేత్|

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

కాలే హితం మితం బ్రూయాదవిసంవాది పేశలం| |26|

స0-కాలే- ప్రస్తావే, హితం- పథ్యం, మితం- న బహు, అవిసంవాది- సత్యం, పేశలం- మనోజ్ఞం, బ్రూయాత్|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| పూర్వాభిభాషీ, సుముఖః సుశీలః కరుణామృదుః||26|| నైకః సుఖీ, న సర్వత్ర విశ్రబ్ధో, న చ శంకితః| |27|

స0-పూర్వాభిభాషీ- పూర్వాలాపీ, స్యాత్| సుముఖో- గతభ్రుకుటిః| సుశీలః- శోభనస్వభావః| తథా, కరుణయా మృదురార్ద్రసంతానో మాతేవ పుత్రే| ఏకోఽద్వితీయః సన్సుఖీ న స్యాత్| తథా, సర్వత్ర- సర్వస్మిన్ జనే, విశ్రబ్ధో- విశ్వస్తో, న స్యాత్| తథా చ భగవాన్ వ్యాసః- "మాయాచారే మాయయా వర్తితవ్యం" ఇతి| తథా, సర్వత్ర- మిత్రస్వజనాదిష్వపి, శంకితోఽవిశ్వస్తో, న స్యాత్, తేషాం వైముఖ్య- దోషప్రసంగభయాత్|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| న కంచిదాత్మనః శత్రుం నాత్మానం కస్యచిద్రిపుం||27|| ప్రకాశయేన్నాపమానం న చ నిఃస్నేహతాం ప్రభోః| |28|

స0-ఆత్మనః శత్రుం కంచిదపి న ప్రకాశయేత్| తత్ప్రకాశనాద్ధిః భేదః స్యాత్| నాత్మానం కస్యచిద్రిపుం ప్రకాశయేత్| పూర్వోక్తాదేవ హేతోః| అపమానం- అసత్కారం, కస్యచిన్న ప్రకాశయేత్| ప్రభోః స్వామినః సంబంధినీం నిఃస్నేహతాం న ప్రకాశయేత్| తత్ప్రకాశనాదసౌ ప్రభుర్జాతావసరైర్భేదకైః సుతరాం నిఃస్నేహీక్రియతే|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| జనస్యాశయమాలక్ష్య యో యథా పరితుష్యతి||28|| తం తథైవానువర్తేత పరారాధనపండితః| |29|

స0-జనస్యాశయమాలక్ష్య- లోకస్య అభిప్రాయం బుద్ధ్వా పరిచ్ఛిద్య, యో జనో యథా పరితుష్యతి తథా తేనైవ ప్రకారేణ దానప్రియవచనాదినా తమనువర్తేతారాధయేత్| కీదృశో భూత్వా ? పరారాధనే పండితస్తజ్జ్ఞః|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

న పీడయేదింద్రియాణి వ చైతాన్యతి లాలయేత్||29||

స0-ఇంద్రియాణి- రసనాదీని, కదన్నాశనాదినా న పీడయేన్న నిగృహ్ణీయాత్| న చైతానీంద్రియాణ్యతి లాలయేదతిశయేన విలాసయేత్|

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

త్రివర్గశూన్యం నారంభం భజేత్తం చావిరోధయన్| |30|

స0-త్రయాణాం ధర్మార్థాకామానాం వర్గస్త్రివర్గః, తేన శూన్యం- రహితం, ఆరంభముద్యమం, న భజేత్- న కుర్యాత్| కథం భజేత్ ? తం చ త్రివర్గమవిరోధయన్- పరస్పరమబాధయన్|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| అనుయాయాత్ప్రతిపదం సర్వధర్మేషు మధ్యమాం||30||

స0-సర్వధర్మేషు మధ్యమాం ప్రతిపదం ప్రతిపత్తిమనుయాయాత్- సర్వేష్వాచారేషు మధ్యమం మార్గమనువర్తేత| నైకత్రాసక్తిం కుర్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

నీచరోమనఖశ్మశ్రుర్నిర్మలాంఘ్రిమలాయనః| స్నానశీలః సుసురభిః సువేషోఽనుల్బణోజ్జ్వలః||31||

స0-నీచాన్యదీర్ఘాణి రోమనఖశ్మశ్రూణి యస్య స ఏవంభూతో భవేత్| రోమాణి- బాహూరుప్రభృతిషు రోమాణి కేశాశ్చోచ్యంతే| తథా చ "హృషేర్లోమసు" ఇత్యత్ర సూత్రే వివృతం- 'లోమాని మూర్ధజాన్యంగజాని చేహ గృహ్యంతే ఇతి| నీచలోమాదికఫలం చ మునినోక్తం (చ.సూ.అ.5/96)- "పౌష్టికం ధన్యమాయుష్యం శుచి రూపవిరాజనం| కేశలోమనఖాదీనాం కృంతనం సంప్రసాధనం" ఇతి| తథాంఘ్రీ- పాదౌ| మలాయనాని- ఘ్రాణకర్ణాదీని| నిర్మలాన్యంఘ్రిమలాయనాని యస్య స ఏవం| అస్య చ ఫలం (చ.సూ.అ.5/95)-- "మేధ్యం పవిత్రమాయుష్యమలక్ష్మీకలినాశనం| పాదయోర్మలమార్గాణాం శౌచాదానమభీక్ష్ణశః" ఇతి| స్నానం శీలయతీతి స్నానశీలో- నిత్యస్నాయీ స్యాత్| తథా, సుసురభిః- సుగంధిః| శోభనో జీర్ణమలినవస్త్రాదివివర్జితో వేషో యస్య స సువేషః| అనుల్బణోఽనుద్ధతః, స చాసావుజ్జ్వలశ్చానుల్బణోజ్జ్వలః| అనుద్ధతవేషః ఉజ్జ్వలశ్చ స్యాదిత్యర్థః|

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ధారయేత్సతతం రత్నసిద్ధమంత్రమహౌషధీః| |32|

స0- ధారయేదిత్యాది| రత్నాని- మణయో వజ్రపద్మరాగాదయః| సిద్ధమంత్రోఽపరాజితాదిః| మహౌషధిః- సహదేవ్యాదికా| రత్నాదీనాం ద్వంద్వః| రత్నాదీర్బాహుగ్రీవాదిషు, సతతం- సదైవ, ధారయేత్|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| సాతపత్రపదత్రాణో విచరేద్యుగమాత్రదృక్||32||

స0-యుగమాత్రదృగ్విచరేద్భ్రమేత్| యుగం- హస్తచతుష్టయం, తత్పశ్యతి యః స ఏవం| ఏవం కుర్వన్సమ్ముఖమాగచ్ఛద్భిర్గవాశ్వాదిభిర్నోపద్రూయతే| తథా, సహాతపత్రేణ- ఛత్రేణ, పదత్రాణేన- పదాధారపర్యాయేణ, యో వర్తతే స ఏవం| పాదత్రచ్ఛత్రయోశ్చ గుణా ఉక్తాః- "మారుతస్యానులోమ్యాయ ఖుడస్తంభశ్రమాపహం| అన్వర్థసంజ్ఞం పాదత్రం బలదృక్శుక్రరక్షణం| వర్ణ్యం నేత్రహితం ఛత్రం వాతవర్షాతపాపహం" ఇతి|

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

నిశి చాత్యయికే కార్యే దండీ మౌలీ సహాయవాన్| |33|

స0-రాత్రౌ చాత్యయికే కార్యే దండీ సన్ విచరేత్| దండేన సర్పాదీనాముత్త్రాసమపి చోక్తం| తథా (సుశ్రుతే చి.అ.24/76)- "శునః సరీసృపవ్యాలవిషాణిభ్యో భయాపహం| శ్రమస్ఖలనదోషఘ్నం స్థవిరే చ ప్రశస్యతే| సత్వోత్సాహబలస్థైర్యధైర్యవీర్యవివర్ధనం| అవష్టంభకరం చాపి భయఘ్నం దండధారణం||" ఇతి| తథా చ (చరకే సూ.అ.5/99)- "స్ఖలతః సంప్రతిష్ఠానం శత్రూణాం చ నిషూదనం| అవష్టంభనమాయుష్యం భయఘ్నం దండధారణం" ఇతి| మౌలీశిరోవేష్టనయుక్తః| అనేనోపరిష్టాత్ పతతాం పతంగకీటాదిమూత్రపురీషాదీనాం రక్షా| తథా, సహాయవాన్| అనేనాపి చిత్తావష్టంభః| దండశబ్దాత్ "అత ఇనిఠనౌ" ఇతి ఇనిః, మౌలిశబ్దాచ్చ వ్రీహ్యాదిత్వాత్, తస్య హ్యాకృతిగణత్వమితి కేచిత్| ఆత్యయిక ఇతి| అత్యయః- కృచ్ఛ్రం| తస్మిన్ భవమిత్యధ్యాత్మాదిత్వాఠ్ఠఞ్|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| చైత్యపూజ్యధ్వజాశస్తచ్ఛాయాభస్మతుషాశుచీన్||33|| నాక్రామేచ్ఛర్కరాలోష్టబలిస్నానభువో న చ| |34|

స0-చైత్యో- విశిష్టదేవతాధిష్ఠితో లోకప్రసిద్ధో వృక్షవిశేషః, బుద్ధాలయ ఇత్యన్యే| పూజ్యో- గురుపిత్రాదిః| ధ్వజశ్చిహ్నం| అశస్తాశ్చండాలాదయః, అశస్తమమంగల్యం వస్తు ఇత్యన్యే| ఏషాం ఛాయాం| తథా, భస్మ-భూతిః| తుషో- ధాన్యాదిత్వక్| అశుచిర్విట్, యద్వా ఉచ్ఛిష్టం వస్తు| తదేతన్నాక్రామేత్| శర్కరా- సూక్ష్మపాషాణాకృతిర్మృత్ఖండికా| తథా, లోష్టం- మృత్పిండాదిఖండః| బలిర్దేవతాద్యర్చనం| స్నానం ప్రసిద్ధం| బలిశ్చ స్నానం చ బలిస్నానే, తయోర్భువౌ బలిస్నానభువౌ| శర్కరా చ లోష్టం చ బలిస్నానభువౌ చ తా నాక్రామేత్|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| నదీం తరేన్న బాహుభ్యాం, నాగ్నిస్కంధమభివ్రజేత్||34|| సందిగ్ధనావం వృక్షం చ నారోహేద్దుష్టయానవత్| |35|

స0- నదీం- తరంగిణీం, దోర్భ్యాం న తరేత్| అగ్నిస్కంధమభి- అగ్నిరాశేరభిముఖం, న వ్రజేత్| సందిగ్ధా చాసౌ నౌశ్చ తాం, నారోహేన్నోచ్చలేత్| సందిగ్ధాయాః శిథిలబంధనత్వాజ్జర్జరత్వాదతిభారాక్రాంతత్వాత్పారగమనం ప్రతి సందేహః| చేతి సముచ్చయే| వృక్షం చ నారోహేత్| కథం ? దుష్టయానవత్| యథా దుష్టయానమశ్వాదికం నారోహేత్ తథేతి| దుష్టయానారోహణమపి చోక్తయాఽనయా నిషిద్ధం|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| నాసంవృతముఖః కుర్యాత్క్షుతిహాస్యవిజృంభణం||35||

స0-నాసంవృతాస్యః క్షుత్యాదీన్ కుర్యాత్| హస్తాదినా ముఖం పిధాయ కుర్యాదిత్యర్థః| క్షుతిః- ఛిక్కా, హాస్యం- హసనం, విజృంభణం- జృంభికా, ఏషాం సమాహారద్వంద్వః|

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

నాసికాం న వికుష్ణీయాన్నాకస్మాద్విలిఖేద్భువం| నాంగైశ్చేష్టేత విగుణం, నాసీతోత్కటకశ్చిరం||36||

స0-నాసాం న వికర్షేత్| మలోత్సారణమాత్రం తు కార్యమేవ, ఇతి విశబ్దేన ద్యోతయతి| అకస్మాత్- కారణం వినా, భువం- పృథ్వీం, న విలిఖేత్- నోత్కర్షేత్| అంగైర్హస్తపాదాదిభిః, విగుణం- అననుగుణం యథా భవతి తథా, న చేష్టేత- న వ్యాప్రియేత| ఉత్కటకం స్థితమవస్థానం యస్య స ఏవంభూతో నాసీత| చిరం చ తిష్ఠేదిత్యర్థః, అర్శోరోగాద్యుత్పత్తేః|

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

దేహవాక్చేతసాం చేష్టాః ప్రాక్ శ్రమాద్వినివర్తయేత్| నోర్ధ్వజానుశ్చిరం తిష్ఠేత్|37|

స0-దేహాదీనాం ద్వంద్వః| ఏషాం సంబంధినీశ్చేష్టాః క్రియాః శ్రమాత్ఖేదాత్ పూర్వం వినివర్తయేత్| తావద్ధనురాకర్షాది కుర్యాద్యావన్నాతీవ శ్రమః స్యాదిత్యర్థః| తథా, ఊర్ధ్వే జానునీ యస్య స ఊర్ధ్వజానుశ్చిరం నాసీత|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

నక్తం సేవేత న ద్రుమం||37|| తథా చత్వరచైత్యాంతశ్చతుష్పథసురాలయాన్| సూనాటవీశూన్యగృహశ్మశానాని దివాఽపి న||38||

స0-నక్తం- రాత్రౌ, ద్రుమం- తరుం, న సేవేత| తదాశ్రితకీటమూత్రశకృదాదిపాతరక్షార్థం| చత్వరం- త్రిపథం| అన్యే త్వాహుః- "యత్ర ప్రదేశే నగరనివాసినో గ్రామ్యా వా సమేత్య నానావిధాః కథాః కుర్వంతి, స చత్వర ఉచ్యతే"| చైత్యాంతః- చైత్యసమీపం, చతుష్పథం- మార్గచతుష్టయసంగమః, సురాలయో- దేవగృహం, ఏతాంశ్చ నక్తం న సేవేత| సూనా- వధస్థానం, అటవీ- నిర్జనో దేశః, శూన్యగృహం- ఉజ్జటం భవనం, శ్మశానం- పితృవనం, ఏతాని దివాఽపి న సేవేత| అపి శబ్దేన రాత్రౌ నితరామసేవనమాహ|

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

సర్వథేక్షేత నాదిత్యం, న భారం శిరసా వహేత్| నేక్షేత ప్రతతం సూక్ష్మం దీప్తామేధ్యాప్రియాణి చ||39||

స0-ఆదిత్యం సర్వథా- ఉద్యంతమస్తం యాంతం ప్రతిమాగతముపరక్తం వా, నేక్షేత| తథా, భారం శిరసా న చ వహేన్న నయేత్| ప్రతతం- అనవరతం, సూక్ష్మం వస్తు నేక్షేత| దీప్తం చామేధ్యం చాప్రియం చ తాని ప్రతతం నేక్షేత| నను, తర్హి సర్వథా నేక్షేతేత్యనేన కోఽర్థః ? యతో రవిరపి దీప్తః, దీప్తగ్రహణేనైవాస్య దర్శననిషేధః సిద్ధః| అస్త్యేవైతత్| కింతు సర్వప్రకారమాదిత్యం నేక్షేత| దీప్తం త్వనవరతం నేక్షేతేతి|

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

మద్యవిక్రయసంధానదానాదానాని నాచరేత్| |40|

స0-విక్రయో- వినిమయః, ఇయత్ప్రమాణమధునేదం దీయత ఇతి| సంధీయతే యేన తత్సంధానం- అనేకద్రవ్యసంభారో యేన తత్- మద్యం యథావత్ప్రమాణేన సంధీయతే| దానం- యథాశాస్త్రం స్వత్వనివృత్తిః పరస్వత్వాపాదానం| ఆదానం- యథాశాస్త్రమేవ పరస్మాద్ గ్రహణం| ఏతేషాం ద్వంద్వః| తతో మద్యశబ్దేన షష్టీసమాసః| మద్యవిక్రయాదీని నాచరేత్| ద్విజవిషయం చైతద్వాక్యమితి బోధ్యం| సర్వస్య తు నిషేధాత్ క్రయాదివ్యవహారోచ్ఛేదః స్యాత్|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| పురోవాతాతపరజస్తుషారపరుషానిలాన్||40|| అనృజుః క్షవథూద్గారకాసస్వప్నాన్నమైథునం| కూలఛాయాం నృపద్విష్టం వ్యాలదంష్ట్రివిషాణినః||41|| హీనానార్యాతినిపుణసేవాం విగ్రహముత్తమైః| సంధ్యాస్వభ్యవహారస్త్రీస్వప్నాధ్యయనచింతనం||42|| శత్రుసత్రగణాకీర్ణగణికాపణికాశనం| గాత్రవక్త్రనఖైర్వాద్యం హస్తకేశావధూననం||43|| తోయాగ్నిపూజ్యమధ్యేన యానం ధూమం శవాశ్రయం| మద్యాతిసక్తిం విశ్రంభస్వాతంత్ర్యే స్త్రీషు చ త్యజేత్||44||

స0-త్యజేదితి క్రియా వక్ష్యమాణా| పురఃశబ్దస్య వాతాతపాభ్యాం ప్రత్యేకం సంబంధః| పురోవాతః- పూర్వదిగాగతో వాతః| పుర ఆతపః- పూర్వాతపః| పురోవాతాదీన్ పంచ త్యజేత్| అనృజుః- విషమస్థితశరీరః, క్షవథ్వాదీన్ షట్ త్యజేత్| అనృజ్వితి క్రియావిశేషణమితి కేచిహ్యాచక్షతే| అన్నమత్ర శాల్యాది| కూలం- వప్రః, తచ్ఛాయాం త్యజేత్| తత్ర హి తిష్ఠతస్తత్పాతాద్భయం స్యాత్| నృపద్విష్టం- రాజ్ఞోఽప్రియం, త్యజేత్| వ్యాలో- దుష్టహస్త్యాదిః, దంష్ట్రిణః- సర్పాద్యాః, విషాణినో- గవాద్యాః, తాంస్త్యజేత్| హీనాః- కులశీలవిత్తాదిభిర్న్యూనాః, అనార్యాః- అసాధవః, అతినిపుణాః- అతిగణనాపరాః, తేషాం సేవాం త్యజేత్| ఉత్తమైరితి సహార్థే గమ్యమానే తృతీయా| ఉత్తమైః సహ విగ్రహం త్యజేత్| సంధ్యాస్వభ్యవహారాదీన్ పంచ త్యజేత్| శత్రుసత్రేత్యాది| శత్ర్వశనం త్యజేత్| సత్రం- యజ్ఞః, తస్యాశనం త్యజేత్| ఋత్విజాదీన్ వర్జయిత్వా, అన్యస్య హి తదశనం నిషేధతి| తథా హి- "యజ్ఞాంతే తదుద్భూతపాపోపశమనీయం ప్రాయశ్చిత్తం శ్రూయతే"| గణాః- కథకచారణాదయః, తైరాకీర్ణం- వ్యాప్తమశనం త్యజేత్| గణికా- వేశ్యా, తస్యాః సంబంధ్యశనం త్యజేత్| తదశనాద్ధి తప్తాపసంక్రమణం స్యాత్| పణికః- పణోపజీవీ, ఇతరవణిగిత్యర్థః| (తథా హి (సంగ్రహే సూ. అ, 3)- "గణారిగణికాసత్రధూర్తానాం పణినాం న చ " ఇతి|) పణికా ఇతి "నౌద్వ్యచష్ఠన్" ఇతి ఠన్| పణికో హి పాపీయాన్నింద్రితపణ్యాదివిక్రీణానః ప్రశంసతీత్యాది హేతోః| గాత్రేత్యాది| గాత్రాణి-అంగాని, తైస్తథా వక్త్రేణ నఖైశ్చ వాద్యం త్యజేత్| తథా, హస్తావధూననం కేశావధూననం చ త్యజేత్| (అవధూననం-కంపనం|) తోయేత్యాది| మధ్యశబ్దః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| తోయయోర్ద్వయోర్మధ్యేన యానం త్యజేత్| న యాయాదిత్యర్థః| ఏవమగ్న్యోర్మధ్యేన| తథా, పూజ్యయోర్మధ్యేన| సమాసకరణాత్తోయాగ్న్యోస్తోయపూజ్యయోరగ్నిపూజ్యయోరపి మధ్యేన న యాయాదితి బోద్ధవ్యం| తథా, ధూమం , శవాశ్రయం-శవోద్భూతం, త్యజేత్| మధ్యేత్యాది| మధ్యేఽతిసక్తిః- అతిసేవా, తాం త్యజేత్| స్త్రీషు-యోషాసు, విశ్రంభం-విశ్వాసం స్వాతంత్ర్యం చ త్యజేత్|

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ఆచార్యః సర్వచేష్టాసు లోక ఏవ హి ధీమతః| అనుకుర్యాత్తమేవాతో లౌకికేఽర్థే పరీక్షకః||45||

స0-హి-యస్మాత్, ధీమతో- బుద్ధియుక్తస్య, సర్వచేష్టాసు- నిః- శేషవ్యాపారేషు, లోక ఏవాచార్యః- ఉపదేష్టా, అతః- అస్మాద్ధేతోః, తమేవ- లోకమేవ, లౌకికేఽర్థే పరీక్షకః పురుషోఽనుకుర్యాత్| యథా లోకో వ్యవహరతి తథా వ్యవహ్నియాదిత్యర్థః|

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ఆర్ద్రసంతానతా త్యాగః కాయవాక్చేతసాం దమః| స్వార్థబుద్ధిః పరార్థేషు పర్యాప్తమితి సద్వ్రతం||46||

స0-ఆర్ద్రసంతానతా- సర్వసత్త్వేషు కృపాలుత్వం| త్యాగో- దానం| కాయవాక్చేతసా త్రయాణాం దమః- ఉపశమః| పరార్థేషు- పరప్రయోజనేషు, స్వార్థబుద్ధిః- యథా అయమేవ స్వార్థో యః పరార్థః, ఇత్యుభయలోకహితత్వం| ఇతి- ఏవంప్రకారం, సద్వ్రతం పర్యాప్తం| సమాప్తమిత్యర్థః| సత్ శోభనం చ తద్వ్రతం చ సద్వ్రతం|

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

నక్తందినాని మే యాంతి కథంభూతస్య సంప్రతి| దుఃఖభాఙ్న భవత్యేవం నిత్యం సన్నిహితస్మృతిః||47||

స0-నక్తందినాని- రాత్రిదినాని, సంప్రతి- ఇదానీం, కథంభూతస్య- కీదృశస్య సతః, మే- మమ, యాంతి| ఏవం నిత్యం సన్నిహితస్మృతిః సన్ పుమాన్ దుఃఖభాక్ న భవతి|

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ఇత్యాచారః సమాసేన, యం ప్రాప్నోతి సమాచరన్| ఆయురారోగ్యమైశ్వర్యం యశో లోకాంశ్చ శాశ్వతాన్||48|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూను శ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దినచర్యా నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||

స0- ఇతి- సమాప్తౌ| సమాసేన- సంక్షేపేణ, తావదయమాచారః పూర్వోక్తః| యం సమాచరన్ననుతిష్టన్ (పురుషః) ఆయురాదీన్ ప్రాప్నోతి| తథా, లోకాన్- భూర్భువఃస్వఃప్రభృతీన్, శాశ్వతాన్- నిత్యాన్| నను, శాశ్వతశబ్దో న యుక్తః| యతః శశ్వచ్ఛబ్దస్య కాలవాచిత్వాత్ "కాలాఠ్ఠఞ్" ఇతి ఠఞ్ ప్రాప్నోతి| తథా, "అవ్యయానాం చ సాయంప్రాతికాద్యర్థముపసంఖ్యానం" ఇతి టిలోపశ్చ ప్రాప్నోతి| నైతదస్తి| "నస్తద్ధితే" ఇత్యత్ర సూత్రే హ్యుక్తం- "శాశ్వత ఇత్యాదౌ తు టిలోపో నేష్యతే| కాలాదితి యోగవిభాగాచ్చాణ్" ఇతి| తస్మాచ్ఛాశ్వతశ్బ్దో న్యాయ్య ఏవేతి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే ద్వితీయోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 2||