2. dinacaryādhyāyaḥ

Adhikarana dinacaryAdhyAyaH (2) · Śloka 2

అథాతో దినచర్యాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే)||2||

Adhikarana brAhme muhUrta utthAnam (1) · Śloka 1

అస్మింస్తంత్రే ఆయుఃపాలనం ప్రకృతం| తద్వివిధం, స్వస్థవృత్తమాతురవృత్తం చ| తత్ర మంగల్యత్వాత్ స్వల్పవక్తవ్యత్వాదాతురోపయోగిత్వాచ్చ స్వస్థవృత్తమేవాదావుచ్యతే బ్రాహ్మే ముహూర్త ఉత్తిష్ఠేత్స్వస్థో రక్షార్థమాయుషః| |1|

Adhikarana shaucavidhiH dantadhAvanam (1-3) · Śloka 3

| శరీరచింతాం నిర్వర్త్య కృతశౌచవిధిస్తతః||1|| అర్కన్యగ్రోధఖదిరకరంజకకుభాదిజం| ప్రాతర్భుక్త్వా చ మృద్వగ్రం కషాయకటుతిక్తకం||2|| కనీన్యగ్రసమస్థౌల్యం ప్రగుణం ద్వాదశాంగులం| భక్షయేద్దంతపవనం దంతమాంసాన్యబాధయన్||3||

Adhikarana dantadhAvananiShedhaH (4) · Śloka 4

నాద్యాదజీర్ణవమథుశ్వాసకాసజ్వరార్దితీ| తృష్ణాస్యపాకహృన్నేత్రశిరఃకర్ణామయీ చ తత్||4||

Adhikarana sauvIrA~jjanam (5) · Śloka 5

సౌవీరమంజనం నిత్యం హితమక్ష్ణోస్తతో భజేత్| |5|

Adhikarana rasA~jjanam (5-6) · Śloka 6

| చక్షుస్తేజోమయం తస్య విశేషాత్ శ్లేష్మతో భయం||5|| యోజయేత్సప్తరాత్రేఽస్మాత్స్రావణార్థం రసాంజనం| |6|

Adhikarana nasyAdisevanam (6) · Śloka 6

| తతో నావనగండూషధూమతాంబూలభాగ్భవేత్||6||

Adhikarana tAmbUlaniShedhaH (7) · Śloka 7

యేషాం తు తాంబూలమపథ్యం, తానాహ తాంబూలం క్షతపిత్తాస్రరూక్షోత్కుపితచక్షుషాం| విషమూర్చ్ఛామదార్తానామపథ్యం శోషిణామపి||7||

Adhikarana aBya~ggaH (8) · Śloka 8

తదేతత్సర్వం విధాయ, భోజనాసన్నే కాలేఽభ్యంగ ఆచరణీయ ఇత్యాహ అభ్యంగమాచరేన్నిత్యం, స జరాశ్రమవాతహా| దృష్టిప్రసాదపుష్ట్యాయుఃస్వప్నసుత్వక్త్వదార్ఢ్యకృత్||8||

Adhikarana shirAdau visheSheNa shIlanam (9) · Śloka 9

శిరఃశ్రవణపాదేషు తం విశేషేణ శీలయేత్| |9|

Adhikarana aBya~gganiShedhaH (9) · Śloka 9

అథేతదపవాదమాహ | వర్జ్యోఽభ్యంగః కఫగ్రస్తకృతసంశుద్ధ్యజీర్ణిభిః||9||

Adhikarana vyAyAmaH (10) · Śloka 10

లాఘవం కర్మసామర్థ్యం దీప్తోఽగ్నిర్మేదసః క్షయః| విభక్తఘనగాత్రత్వం వ్యాయామాదుపజాయతే||10||

Adhikarana vyAyAma niShedhaH (11) · Śloka 11

ఇదానీం యేనాసౌ న కార్యస్తం దర్శయతి వాతపిత్తామయీ బాలో వృద్ధోఽజీర్ణో చ తం త్యజేత్| |11|

Adhikarana vyAyAmamAtrA,vyAyAmakAlaH (11-12) · Śloka 12

| అర్ధశక్త్యా నిషేవ్యస్తు బలిభిః స్నిగ్ధభోజిభిః||11|| శీతకాలే వసంతే చ, మందమేవ తతోఽన్యదా| |12|

Adhikarana dehamardanam (12) · Śloka 12

| తం కృత్వాఽనుసుఖం దేహం మర్దయేచ్చ సమంతతః||12||

Adhikarana ativyAyAmaniShedhaH (13) · Śloka 13

తృష్ణా క్షయః ప్రతమకో రక్తపిత్తం శ్రమః క్లమః| అతివ్యాయామతః కాసో జ్వరశ్ఛర్దిశ్చ జాయతే||13||

Adhikarana ativyAyAmAdinA vyApadaH (14) · Śloka 14

వ్యాయామజాగరాధ్వస్త్రీహాస్యభాష్యాది సాహసం| గజం సింహ ఇవాకర్షన్ భజన్నతి వినశ్యతి||14||

Adhikarana udvartanaguNAH (15) · Śloka 15

ఉద్వర్తనం కఫహరం మేదసః ప్రవిలాయనం| స్థిరీకరణమంగానాం త్వక్ప్రసాదకరం పరం||15||

Adhikarana snAnaguNAH (16) · Śloka 16

దీపనం వృష్యమాయుష్యం స్నానమూర్జాబలప్రదం| కండూమలశ్రమస్వేదతంద్రాతృడ్దాహపాప్మజిత్||16||

Adhikarana uShNaSItAmbusnAnaviShayaH (17) · Śloka 17

ఉష్ణాంబునాఽధఃకాయస్య పరిషేకో బలావహః| తేనైవ తూత్తమాంగస్య బలహృత్కేశచక్షుషాం||17||

Adhikarana snAnaniShedhaH (18) · Śloka 18

స్నానం యేషామపథ్యం, తాన్ దర్శయితుమాహ స్నానమర్దితనేత్రాస్యకర్ణరోగాతిసారిషు| ఆధ్మానపీనసాజీర్ణభుక్తవత్సు చ గర్హితం||18||

Adhikarana jIrNe hitaBojanamvegodIrNadhAraNaniShedhaH vyAdhyupeScAniShedhaH (19) · Śloka 19

జీర్ణో హితం మితం చాద్యాన్న వేగానీరయేద్బలాత్| న వేగితోఽన్యకార్యః స్యాన్నాజిత్వా సాధ్యమామయం||19||

Adhikarana dharmaprAdhAnyam (20) · Śloka 20

సుఖార్థాః సర్వభూతానాం మతాః సర్వాః ప్రవృత్తయః| సుఖం చ న వినా ధర్మాత్తస్మాద్ధర్మపరో భవేత్||20||

Adhikarana mitrAmitrANAM svIkAraparityAgau (21) · Śloka 21

భక్త్యా కల్యాణమిత్రాణి సేవేతేతరదూరగః| |21|

Adhikarana hiMsAdipApaniShedhaH (21-22) · Śloka 22

| హింసాస్తేయాన్యథాకామం పైశున్యం పరుషానృతే||21|| సంభిన్నాలాపం వ్యాపాదమభిధ్యాం దృగ్విపర్యయం| పాపం కర్మేతి దశధా కాయవాఙ్మనసైస్త్యజేత్||22||

Adhikarana shaktito~avRutyAdyAnuvartanam (23) · Śloka 23

అవృత్తివ్యాధిశోకార్తాననువర్తేత శక్తితః| |23|

Adhikarana kITAdiShvAtmavaddarshanam (23) · Śloka 23

| ఆత్మవత్సతతం పశ్యేదపి కీటపిపీలికం||23||

Adhikarana devAdyarcanam (24) · Śloka 24

అర్చయేద్దేవగోవిప్రవృద్ధవైద్యనృపాతిథీన్| |24|

Adhikarana yAcakadveShaniShedhaH (24) · Śloka 24

| విముఖాన్నార్థినః కుర్యాన్నావమన్యేత నాక్షిపేత్||24||

Adhikarana paropakAraH (25) · Śloka 25

ఉపకారప్రధానః స్యాదపకారపరేఽప్యరౌ| |25|

Adhikarana sampadAdau samacittatA, IrShyAniShedhaH (25) · Śloka 25

| సంపద్విపత్స్వేకమనా, హేతావీర్ష్యేత్ఫలే న తు||25||

Adhikarana BAShaNam (26) · Śloka 26

కాలే హితం మితం బ్రూయాదవిసంవాది పేశలం| |26|

Adhikarana sadvartanaprakAraH (26-27) · Śloka 27

| పూర్వాభిభాషీ, సుముఖః సుశీలః కరుణామృదుః||26|| నైకః సుఖీ, న సర్వత్ర విశ్రబ్ధో, న చ శంకితః| |27|

Adhikarana shatrutvAderaprakAshanam (27-28) · Śloka 28

| న కంచిదాత్మనః శత్రుం నాత్మానం కస్యచిద్రిపుం||27|| ప్రకాశయేన్నాపమానం న చ నిఃస్నేహతాం ప్రభోః| |28|

Adhikarana lokaprakRutyanusAreNa vartanam (28-29) · Śloka 29

| జనస్యాశయమాలక్ష్య యో యథా పరితుష్యతి||28|| తం తథైవానువర్తేత పరారాధనపండితః| |29|

Adhikarana indriyANAM lAlanapIDananiShedhaH (29) · Śloka 29

న పీడయేదింద్రియాణి వ చైతాన్యతి లాలయేత్||29||

Adhikarana trivargashUnyakarmAnAramBaH (30) · Śloka 30

త్రివర్గశూన్యం నారంభం భజేత్తం చావిరోధయన్| |30|

Adhikarana sarvadharmaiShu madhyamamArgAnuvartanam nIcaromatvAdikam (30) · Śloka 30

| అనుయాయాత్ప్రతిపదం సర్వధర్మేషు మధ్యమాం||30||

Adhikarana nIcaromatvAdikam snAnashIlAdiH (31) · Śloka 31

నీచరోమనఖశ్మశ్రుర్నిర్మలాంఘ్రిమలాయనః| స్నానశీలః సుసురభిః సువేషోఽనుల్బణోజ్జ్వలః||31||

Adhikarana ratnAdidhAraNam (32) · Śloka 32

ధారయేత్సతతం రత్నసిద్ధమంత్రమహౌషధీః| |32|

Adhikarana sa~jcAraprakAraH (32) · Śloka 32

| సాతపత్రపదత్రాణో విచరేద్యుగమాత్రదృక్||32||

Adhikarana nishi sa~jcAre visheShaH (33) · Śloka 33

నిశి చాత్యయికే కార్యే దండీ మౌలీ సహాయవాన్| |33|

Adhikarana caityAdicchhAyAdyAkramaNaniShedhaH (33-34) · Śloka 34

| చైత్యపూజ్యధ్వజాశస్తచ్ఛాయాభస్మతుషాశుచీన్||33|| నాక్రామేచ్ఛర్కరాలోష్టబలిస్నానభువో న చ| |34|

Adhikarana bAhuByAM nadItaraNaniShedhAdi (34-35) · Śloka 35

| నదీం తరేన్న బాహుభ్యాం, నాగ్నిస్కంధమభివ్రజేత్||34|| సందిగ్ధనావం వృక్షం చ నారోహేద్దుష్టయానవత్| |35|

Adhikarana kShutyAdikaraNaprakAraH (35) · Śloka 35

| నాసంవృతముఖః కుర్యాత్క్షుతిహాస్యవిజృంభణం||35||

Adhikarana nAsAvikoShaNaniShedhAdi (36) · Śloka 36

నాసికాం న వికుష్ణీయాన్నాకస్మాద్విలిఖేద్భువం| నాంగైశ్చేష్టేత విగుణం, నాసీతోత్కటకశ్చిరం||36||

Adhikarana SramAtprAgdohavAkceShTAH (37) · Śloka 37

దేహవాక్చేతసాం చేష్టాః ప్రాక్ శ్రమాద్వినివర్తయేత్| నోర్ధ్వజానుశ్చిరం తిష్ఠేత్|37|

Adhikarana rAtrau drumAdisevananiShedhaH,sUnAdisevananiShedhaH (37-38) · Śloka 38

నక్తం సేవేత న ద్రుమం||37|| తథా చత్వరచైత్యాంతశ్చతుష్పథసురాలయాన్| సూనాటవీశూన్యగృహశ్మశానాని దివాఽపి న||38||

Adhikarana udyadAdityadarshananiShedhAdi (39) · Śloka 39

సర్వథేక్షేత నాదిత్యం, న భారం శిరసా వహేత్| నేక్షేత ప్రతతం సూక్ష్మం దీప్తామేధ్యాప్రియాణి చ||39||

Adhikarana madyavikrayAdiniShedhaH (40) · Śloka 40

మద్యవిక్రయసంధానదానాదానాని నాచరేత్| |40|

Adhikarana purovAtAdityAgAdi (40-44) · Śloka 44

| పురోవాతాతపరజస్తుషారపరుషానిలాన్||40|| అనృజుః క్షవథూద్గారకాసస్వప్నాన్నమైథునం| కూలఛాయాం నృపద్విష్టం వ్యాలదంష్ట్రివిషాణినః||41|| హీనానార్యాతినిపుణసేవాం విగ్రహముత్తమైః| సంధ్యాస్వభ్యవహారస్త్రీస్వప్నాధ్యయనచింతనం||42|| శత్రుసత్రగణాకీర్ణగణికాపణికాశనం| గాత్రవక్త్రనఖైర్వాద్యం హస్తకేశావధూననం||43|| తోయాగ్నిపూజ్యమధ్యేన యానం ధూమం శవాశ్రయం| మద్యాతిసక్తిం విశ్రంభస్వాతంత్ర్యే స్త్రీషు చ త్యజేత్||44||

Adhikarana sarvaceShTAsu lokopadeShTRutvam (45) · Śloka 45

ఆచార్యః సర్వచేష్టాసు లోక ఏవ హి ధీమతః| అనుకుర్యాత్తమేవాతో లౌకికేఽర్థే పరీక్షకః||45||

Adhikarana sadvratasvarUpam (46) · Śloka 46

ఆర్ద్రసంతానతా త్యాగః కాయవాక్చేతసాం దమః| స్వార్థబుద్ధిః పరార్థేషు పర్యాప్తమితి సద్వ్రతం||46||

Adhikarana AcArAvahitatvam (47) · Śloka 47

నక్తందినాని మే యాంతి కథంభూతస్య సంప్రతి| దుఃఖభాఙ్న భవత్యేవం నిత్యం సన్నిహితస్మృతిః||47||

Adhikarana AcAraphalam (2) · Śloka 2

ఇత్యాచారః సమాసేన, యం ప్రాప్నోతి సమాచరన్| ఆయురారోగ్యమైశ్వర్యం యశో లోకాంశ్చ శాశ్వతాన్||48|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూను శ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దినచర్యా నామ ద్వితీయోఽధ్యాయః||2||