11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

રસભેદીયાદનન્તરં દોષાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે| યતો "દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ" ઇત્યુક્તમ્, અત ઈદૃક્સ્વરૂપાસ્તે દોષા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમધ્યાયોઽયમુચ્યતે-

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

રસભેદીયાદનન્તરં દોષાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે| યતો "દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ" ઇત્યુક્તમ્, અત ઈદૃક્સ્વરૂપાસ્તે દોષા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમધ્યાયોઽયમુચ્યતે - - - - અથાતો દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-દોષા આદયો યેષાં તે-દોષાદયઃ, તેષાં વિજ્ઞાનં-પ્રાકૃતેન વૈકૃતેન ચ સ્વરૂપેણા ૯ વગમઃ, તસ્મૈ હિતો યઃ, તમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| આદિશબ્દેન ધાતવો મલાશ્ચ સઙ્ગ્રહ્યન્તે| તત્સ્વરૂ ૧૦ પાવગમેન ચ ત એવ દોષાઃ સમ્યગ્જ્ઞાતા ભવન્તિ| ધાતૂનાં મલાનાં ચ દોષાધારભૂતત્વાત્|

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

દોષધાતુમલા મૂલં સદા દેહસ્ય--| |૧|

સ૦-દોષાઃ-વાતાદયઃ, ધાતવો-રસાદયઃ, મલાઃ-મૂત્રાદયઃ, તે દેહસ્ય મૂલમિવ મૂલમ્| યથા,-વૃક્ષસ્ય સ્કન્ધશાખાદિયુક્તસ્ય મૂલં પ્રધાનમ્, તદારબ્ધત્વાત્| તથા,-દેહસ્ય દોષધાતુમલાઃ|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

તં ચલઃ| ઉત્સાહોચ્છ્વાસનિશ્વાસચેષ્ટાવેગપ્રવર્તનૈઃ||૧|| સમ્યગ્ગત્યા ચ ધાતૂનામક્ષાણાં પાટવેન ચ| અનુગૃહ્ણાત્યવિકૃતઃ, પિત્તં પક્ત્યૂષ્મદર્શનૈઃ||૨|| ક્ષુત્તૃડ્રુચિપ્રભામેધાધીશૌર્યતનુમાર્દવૈઃ| શ્લેષ્મા સ્થિરત્વસ્નિગ્ધત્વસન્ધિબન્ધક્ષમાદિભિઃ||૩||

સ૦-તં ચ-દેહં, ચલો-વાયુઃ, ઉત્સાહાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ-ઉપકુરુતે| ઉત્સાહઃ-સર્વચેષ્ટાસૂદ્યોગઃ, ઉચ્છ્વાસઃ-ઊર્ધ્વં શ્વસનં શ્વાસમુક્તિઃ, નિશ્વાસઃ-શ્વાસસ્ય શરીરાન્તઃ પ્રવેશનમ્, ચેષ્ટનં-ચેષ્ટા વાક્કાયમનોવ્યાપારઃ, વેગાનાં પ્રવર્તનં-વાતવિણ્મૂત્રાદીનાં બહિર્નિરસનમ્, એતૈશ્ચ મારુતો દેહમનુગૃહ્ણાતિ| પિત્તં પક્ત્યાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ| પક્તિઃ-પાકઃ| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| દર્શનં-દૃષ્ટિઃ| મેધા-બુદ્ધિવિશેષઃ| ધીઃ-પ્રજ્ઞા| શૌર્યં-પૌરુષમ્| તનુમાર્દવં-શરીરમૃદુત્વમ્| શ્લેષ્મા સ્થિરત્વાદિભિરનુગૃહ્ણાતિ| ક્ષમા-ક્ષાન્તિઃ|

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ઇદાનીં ધાતૂનાં કર્માણ્યાહ - - - - પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણપૂરણે| ગર્ભોત્પાદશ્ચ ધાતૂનાં શ્રેષ્ઠં કર્મ ક્રમાત્સ્મૃતમ્||૪||

સ૦-પ્રીણનાદીનિ કર્માણિ રસાદીનાં ક્રમાત્-ક્રમેણ શ્રેષ્ઠાનિ સ્મૃતાનિ, મુનિભિરિતિ શેષઃ| સઙ્ગ્રહોક્તાનિ મધ્યમાન્યપરાણિ કર્માણ્યેષાં સન્ત્યેવ| યથા,-રસસ્ય તુષ્ટિરક્તપુષ્ટ્યાદિકં કર્મ, રક્તસ્ય ચ વર્ણપ્રસાદો માંસપોષણમ્, માંસસ્ય બલં મેદઃપુષ્ટી ચ મેદસઃ સ્વેદદાર્ઢ્યાસ્થિપુષ્ટયશ્ચ, અસ્થ્નો મજ્જપોષણમ્, મજ્જ્ઞો બલમસ્થિપૂરણં શુક્રપુષ્ટિશ્ચ, શુક્રસ્ય હર્ષો બલં ચ, એતૈર્ધાતવો દેહમનુગૃહ્ણન્તીત્યર્થઃ| પ્રીણનં-આપ્યાયનમ્| રસો હિ સમ્યગભ્યવહરતઃ સ્રોતાંસિ પ્રવિશ્યેન્દ્રિયપ્રસાદમભિનિર્વર્તયન્ મનસઃ પ્રીતિમાદધાતિ| જીવનં-ઓજોવૃદ્ધિકરમ્, રક્તકર્મ| લેપઃ-ઉપદેહો, માંસસ્ય કર્મ| તદુપલિપ્તાન્યસ્થીનિ ચેષ્ટાં ક્ષમન્તે| સ્નેહો-નેત્રાદિષુ સ્નિગ્ધતા, મેદસઃ કર્મ| ધારણં-ઊર્ધ્વધારણમ્, અસ્થિકર્મ| પૂરણં-સ્નેહેનાસ્થ્નામ્, મજ્જ્ઞઃ કર્મ| શુક્રસ્ય ગર્ભોત્પત્તિઃ, શ્રેષ્ઠં કર્મેતિ યોજ્યમ્|

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ઇદાનીં મલાનાં કર્માણ્યાહ - - - - અવષ્ટમ્ભઃ પુરીષસ્ય, મૂત્રસ્ય ક્લેદવાહનમ્| સ્વેદસ્ય ક્લેદવિધૃતિઃ|૫|

સ૦-અવષ્ટમ્ભો-દેહધારણશક્તિઃ, શ્રેષ્ઠં કર્મ પુરીષસ્ય સ્મૃતમ્| મૂત્રસ્ય ક્લેદવાહનં શ્રેષ્ઠં કર્મ, મૂત્રં ક્લેદં નિર્વાહયતિ| સ્વેદસ્ય ક્લેદવિધારણં શ્રેષ્ઠં કર્મ, ક્લેદાભાવે હિ શોષઃ સ્યાત્, મધ્યમત્વક્ઽઽસ્નેહકચરોમધારણમપિ|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| વૃદ્ધસ્તુ કુરુતેઽનિલઃ||૫|| કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્યોષ્ણકામત્વકમ્પાનાહશકૃદ્ગ્રહાન્| બલનિદ્રેન્દ્રિયભ્રંશપ્રલાપભ્રમદીનતાઃ||૬||

સ૦-વૃદ્ધઃ પુનર્વાયુઃ કાર્શ્યાદીન્ કરોતિ| બલાદીનાં ભ્રંશેન સમ્બન્ધઃ| બલસ્ય પ્રાણોપઘાતો ભ્રંશઃ| નિદ્રાયાસ્તુ નાશો ભ્રંશઃ|

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વક્ક્ષુત્તૃડ્દાહાલ્પનિદ્રતાઃ| પિત્તમ્|૭|

સ૦-પીતસ્ય વિડાદિભિસ્ત્વગન્તૈઃ સમ્બન્ધઃ, તતઃ ક્ષુદાદિભિર્દ્વન્દ્વઃ, તતસ્તલપ્રત્યયઃ| પિત્તં વૃદ્ધં પીતવિણ્મૂત્રાદીન્ કરોતિ|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| શ્લેષ્માઽગ્નિસદનપ્રસેકાલસ્યગૌરવમ્||૭|| શ્વૈત્યશૈત્યશ્લથાઙ્ગત્વં શ્વાસકાસાતિનિદ્રતાઃ| |૮|

સ૦-શ્લેષ્મા વૃદ્ધોઽગ્નિસાદાદીન્ કરોતિ| શ્વૈત્યં- ગાત્રશુક્લતા| શૈત્યં-અઙ્ગાનાં શિશિરત્વમ્|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્|૮|

સ૦-રસશ્ચ શ્લેષ્મવત્, રસોઽપિ વૃદ્ધોઽગ્નિસાદાદીન્ વિદધાતીત્યર્થઃ|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| રક્તં વિસર્પપ્લીહવિદ્રધીન્||૮|| કુષ્ઠવાતાસ્રપિત્તાસ્રગુલ્મોપકુશકામલાઃ| વ્યઙ્ગાગ્નિનાશસમ્મોહરક્તત્વઙ્નેત્રમૂત્રતાઃ||૯||

સ૦-રક્તં વૃદ્ધં વિસર્પાદીન્ કરોતિ| ઉપકુશો નામ દન્તરોગજાતિઃ, ઉત્તરતન્ત્રે (અ. ૨૧|૨૧) વક્ષ્યમાણલક્ષણા|

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

માંસં ગણ્ડાર્બુદગ્રન્થિગણ્ડોરૂદરવૃદ્ધિતાઃ| કણ્ઠાદિષ્વધિમાંસં ચ|૧૦|

સ૦-માંસં વૃદ્ધં ગણ્ડાદીન્ રોગાન્ કરોતિ| ગણ્ડશબ્દેન ગણ્ડમાલા ગલગણ્ડશ્ચ ગૃહીતૌ, આદ્યન્તલોપાત્| ઇતરશ્ચ ગણ્ડો ગણ્ડમાંસાઢ્યાત્| ગણ્ડશ્ચાર્બુદં ચ ગ્રન્થિશ્ચ ગણ્ડાર્બુદગ્રન્થયઃ| ગણ્ડૌ ચ ઊરૂ ચોદરં ચ તેષાં વૃદ્ધિતા| તતો દ્વન્દ્વઃ| તાઃ કરોતિ| વૃદ્ધિતા-વૃદ્ધિત્વમ્| કણ્ઠાદિષ્વધિકં માંસં ચ કુરુતે| આદિશબ્દેન તાલુજિહ્વાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

તદ્વન્મેદસ્તથા શ્રમમ્||૧૦|| અલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે શ્વાસં સ્ફિક્સ્તનોદરલમ્બનમ્| |૧૧|

સ૦- મેદોઽપિ વૃદ્ધં ગણ્ડાદીન્ કુરુતે| તથાલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે શ્રમં કુરુતે, શ્વાસં ચ| તથા, સ્ફિજોઃ સ્તનયોરુદરસ્ય ચ લમ્બનં કુરુતે|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| અસ્થ્યધ્યસ્થ્યધિદન્તાંશ્ચ|૧૧|

સ૦-અસ્થિ વૃદ્ધમધ્યસ્થ્યધિહન્તાંશ્ચ કુરુતે|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

મજ્જા નેત્રાઙ્ગગૌરવમ્||૧૧|| પર્વસુ સ્થૂલમૂલાનિ કુર્યાત્કૃચ્છ્રાણ્યરૂંષિ ચ| |૧૨|

સ૦-મજ્જા વૃદ્ધો નેત્રયોરઙ્ગાનાં ચ ગૌરવં કુર્યાત્| કુરુત ઇતિ પ્રકૃતે કુર્યાદિત્યુક્તં સ્પષ્ટાર્થમ્| પર્વસુ-અઙ્ગુલ્યાદિસન્ધિષુ, અરૂંષિ-પિટિકાવિશેષાન્, કુર્યાત્| કીદૃશાનિ ? સ્થૂલમૂલાનિ,-સ્થૂલાનિ મૂલાનિ યેષાં તાનિ| તથા, કૃચ્છ્રાણિ-કૃચ્છ્રસાધ્યાનિ|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| અતિસ્ત્રીકામતાં વૃદ્ધં શુક્રં શુક્રાશ્મરીમપિ||૧૨||

સ૦-શુક્રં વૃદ્ધમતિસ્ત્રીકામતાં કુર્યાત્, શુક્રાશ્મરીં ચ| અપિશબ્દાદ્બલસ્નેહાદ્યપિ|

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

કુક્ષાવાધ્માનમાટોપં ગૌરવં વેદનાં શકૃત્| |૧૩|

સ૦-શકૃત્-પુરીષં, વૃદ્ધં કુક્ષાવાધ્માનાદીન્ કુર્યાત્| કુર્યાદિતિ સમ્ભાવનાયાં લિઙ્| આધ્માનં-આનાહઃ| આટોપઃ-અન્ત્રકૂજનાદિ| [ગૌરવં-ગુરુત્વમ્, વેદનાં ચ કુક્ષૌ|]

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| મૂત્રં તુ બસ્તિનિસ્તોદં કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞતામ્||૧૩||

સ૦-મૂત્રં વૃદ્ધં બસ્તેર્નિસ્તોદં-અતિવ્યથાં કુર્યાત્| તથા કૃતેઽપિ મૂત્રેઽકૃતસંજ્ઞતાં-અકૃતાભાસત્વમિવ કુર્યાત્|

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

સ્વેદોઽતિસ્વેદદૌર્ગન્ધ્યકણ્ડૂઃ| |૧૪|

સ૦-સ્વેદો વૃદ્ધોઽતિસ્વેદાદીન્ કુર્યાત્|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

એવં ચ લક્ષયેત્| દૂષિકાદીનપિ મલાન્ બાહુલ્યગુરુતાદિભિઃ||૧૪||

સ૦-એવં-અનેન પ્રકારેણ, દૂષિકાદીનપિ મલાન્ લક્ષયેત્-અનુમિનુયાત્| દૂષિકા-અક્ષિમલઃ| આદિશબ્દાત્ ઘ્રાણકર્ણનાસામલાદીનાં ગ્રહણમ્| કથં લક્ષયેત્ ? ઇત્યાહ-બાહુલ્યેત્યાદિ| મલબાહુલ્યેન તત્સ્થાનગૌરવેણ ચ| આદિગ્રહણાત્કણ્ડૂક્લેદાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

વૃદ્ધાનાં વાતાદીનાં લિઙ્ગાન્યભિધાય, ક્ષીણાનાં વાતાદીનાં લિઙ્ગાન્યાહ - - - - લિઙ્ગં ક્ષીણેઽનિલેઽઙ્ગસ્ય સાદોઽલ્પં ભાષિતેહિતમ્| સંજ્ઞામોહસ્તથા શ્લેષ્મવૃદ્ધયુક્તામયસમ્ભવઃ||૧૫||

સ૦-અનિલે ક્ષીણે-સ્વપ્રમાણાપચિતે, વક્ષ્યમાણાનિ લિઙ્ગાનિ| વાયોસ્તુ સર્વક્ષયે દેહ એવ ન સ્યાત્, કસ્ય તલ્લિઙ્ગં સ્યાત્| કિં પુનસ્તલ્લિઙ્ગમ્ ? ઇત્યાહ-અઙ્ગસ્યેત્યાદિ| અઙ્ગસ્ય સાદઃ-ક્રિયાસ્વસામર્થ્યમ્| ઈહિતં-ચેષ્ટિતમ્, કાયિકં કર્મ| ભાષિતં ચેહિતં ચ ભાષિતેહિતમ્,-અલ્પવચનાઽલ્પચેષ્ટિતત્વં ચ સ્યાત્| તથા, સંજ્ઞામોહઃ-સંવિદોઽભાવઃ| તથા, શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ ય ઉક્તાઃ-અગ્નિસાદપ્રસેકાદયઃ, તેષામામયાનાં સમ્ભવો ભવતિ|

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

પિત્તે મન્દોઽનલઃ શીતં પ્રભાહાનિઃ| |૧૬|

સ૦-લિઙ્ગં ક્ષીણે ઇત્યનુવર્તતે| પિત્તે ક્ષીણે લિઙ્ગમેતત્| અગ્નિર્મન્દઃ શીતં કાન્તિહાનિશ્ચ સ્યાત્|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

કફે ભ્રમઃ| શ્લેષ્માશયાનાં શૂન્યત્વં હૃદ્દ્રવઃ શ્લથસન્ધિતા||૧૬||

સ૦-કફે ક્ષીણે ભ્રમો ભવતિ| તથા, શ્લેષ્માશયાનાં શૂન્યત્વં ભવતિ| શ્લેષ્માશયાઃ-ઉરઃશિરઃસન્ધ્યાદ્યાઃ| [તથા, હૃદ્દ્રાવાદયઃ સ્યુઃ| હૃદ્દ્રવઃ-હૃદિ કમ્પ ઇત્યર્થઃ|]

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

રસે રૌક્ષ્યં શ્રમઃ શોષો ગ્લાનિઃ શબ્દાસહિષ્ણુતા| |૧૭|

સ૦-રસે ક્ષીણે રૌક્ષ્યાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| રક્તેઽમ્લશિશિરપ્રીતિશિરાશૈથિલ્યરૂક્ષતાઃ||૧૭||

સ૦-રક્તે ક્ષીણેઽમ્લાદ્યભિલાષાદયઃ સ્યુઃ|

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

માંસેઽક્ષગ્લાનિગણ્ડસ્ફિક્ઽઽશુષ્કતાસન્ધિવેદનાઃ| |૧૮|

સ૦-માંસે ક્ષીણેઽક્ષગ્લાનિઃ, ગલ્લયોઃ સ્ફિજોશ્ચ શુષ્કત્વમ્, સન્ધીનાં વેદનાઃ સ્યુઃ, સ્ફુટન્તીવ સન્ધય ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| મેદસિ ક્ષીણે કટ્યાઃ પ્લીહ્નો વૃદ્ધિઃ કૃશાઙ્ગતા||૧૮||

સ૦-મેદસિ ક્ષીણે કટ્યાઃ સ્વાપઃ પ્લીહવૃધિઃ કૃશાઙ્ગત્વં ચ|

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

અસ્થ્ન્યસ્થિતોદઃ શદનં દન્તકેશનખાદિષુ| |૧૯|

સ૦-અસ્થ્નિ ક્ષીણેઽસ્થ્નાં તોદો ભવતિ| શદનં-શાતઃ, પાત ઇત્યર્થઃ| કેષામ્ ? દન્તાદીનામ્|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| અસ્થ્નાં મજ્જનિ સૌષિર્યં ભ્રમસ્તિમિરદર્શનમ્||૧૯||

સ૦-મજ્જનિ ક્ષીણેઽસ્થ્નાં સૌષિર્યં ભ્રમાદિશ્ચ|

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

શુક્રે ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત શુક્રં શોણિતમેવ વા| તોદોઽત્યર્થં વૃષણયોર્મેઢ્રં ધૂમાયતીવ ચ||૨૦||

સ૦-શુક્રે ક્ષીણે શુક્રં ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત, રક્તં વા| પ્રસિચ્યેતેતિ કર્મકર્તરિ| વૃષણયોરતિશયેન તોદો-વ્યથા સ્યાત્| મેઢ્રં-શિશ્નં, ધૂમાયતીવ ચ| ધૂમાયતીતિ લોહિતાદેરાકૃતિગણત્વાત્ ક્વિપ્, અકૃત્સાર્વધાતુકેત્યાદિના દીર્ઘઃ|

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

પુરીષે વાયુરન્ત્રાણિ સશબ્દો વેષ્ટયન્નિવ| કુક્ષૌ ભ્રમતિ યાત્યૂર્ધ્વં હૃત્પાર્શ્વે પીડયન્ ભૃશમ્||૨૧||

સ૦-પુરીષે ક્ષીણે વાયુઃ કુક્ષૌ ભ્રમતિ| અન્ત્રાણિ વેષ્ટયન્નિવ શબ્દં જનયન્ યાત્યૂર્ધ્વમ્| કિં કુર્વન્ ? હૃત્પાર્શ્વે ભૃશં પીડયન્|

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

મૂત્રેઽલ્પં મૂત્રયેત્કૃચ્છ્રાદ્વિવર્ણં સાસ્રમેવ વા| |૨૨|

સ૦- મૂત્રે ક્ષીણેઽલ્પં મૂત્રયેત્, કૃચ્છ્રાદ્વિવર્ણં સરક્તમેવ વા|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| સ્વેદે રોમચ્યુતિઃ સ્તબ્ધરોમતા સ્ફુટનં ત્વચઃ||૨૨||

સ૦-સ્વેદે ક્ષીણે રોમ્ણાં ચ્યુતિઃ-શાતઃ, રોમ્ણાં ચ સ્તબ્ધત્વમ્| ત્વચઃ-ચર્મણઃ, સ્ફુટનં-દરણમ્|

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ઇદાનીં ઘ્રાણાદિમલાનામપિ સામાન્યેનક્ષયલિઙ્ગમાહ - - - - મલાનામતિસૂક્ષ્માણાં દુર્લક્ષ્યં લક્ષયેત્ ક્ષયમ્| સ્વમલાયનસંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવૈઃ||૨૩||

સ૦-મલાનામતિસૂક્ષ્માણાં-સુસ્વલ્પાનાં દૂષિકાદીનાં, દુઃખેન બોદ્ધું શક્યં-દુર્લક્ષ્યમ્, ક્ષયં લક્ષયેત્-જાનીયાત્| કૈઃ ? મલાનાં સ્થાનાનિ-મલાયનાનિ, સ્વાનિ ચ તાનિ મલાયનાનિ ચ-સ્વમલાયનાનિ, તેષામ્ સંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવાનિ-સ્વમલાયનસંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવાનિ, તૈઃ|

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

એવં વ્યાસેન દોષધાતુમલાનાં વૃદ્ધિક્ષયાવભિધાય સમાસતોઽભિધાતુમિદમાહ- દોષાદીનાં યથાસ્વં ચ વિદ્યાદ્દૃદ્ધિક્ષયૌ ભિષક્| ક્ષયેણ વિપરીતાનાં ગુણાનાં વર્ધનેન ચ||૨૪|| વૃદ્ધિં મલાનાં સઙ્ગાચ્ચ ક્ષયં ચાતિ વિસર્ગતઃ| |૨૫|

સ૦-દોષધાતુમલાનાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જાનીયાત્| કથમ્ ? યથાસ્વં દોષાદીનાં ગુણેભ્યો વિપરીતા યે ગુણાસ્તેષાં ગુણાનાં ક્ષયેણ વર્ધનેન ચ દેહગતેન દોષાદીનાં યથાક્રમં વૃદ્ધિં ક્ષયં ચ વિદ્યાત્| યથા,-વાયોર્ગુણા રૂક્ષલઘુશીતાદયઃ, તેષાં વિપરીતાઃ-સ્નિગ્ધગુરૂષ્ણાદયઃ, તેષાં સ્નિગ્ધાદીનાં દેહે યદા ક્ષયો દૃશ્યતે તદા વાયોર્વૃદ્ધિં વિદ્યાત્| યદા તુ તેષાં સ્નિગ્ધાદીનાં દેહે વૃદ્ધિર્દૃશ્યતે તદા વાયોઃ ક્ષયો જ્ઞેયઃ| એવં સ્વબુધ્દ્યા વિકલ્પ્ય મલાનાં ધાતૂનાં ચ વાચ્યમ્| વૃદ્ધિં મલાનામિત્યાદિ| ન કેવલં મલાનાં પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ વૃદ્ધિક્ષયૌ જ્ઞેયૌ, યાવદમુનાઽપિ વક્ષ્યમાણેન લક્ષણેન તેષાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જ્ઞેયૌ, [ઇતિ ચશબ્દેન દ્યોતયતિ]| એવં સ્વબુધ્દ્યા વિકલ્પ્ય, મલાનાં સઙ્ગાત્-બહિરનિઃસરણલક્ષણાચ્ચ વૃદ્ધિં વિદ્યાત્| તેષામેવ મલાનામતિવિસર્ગાત્-અતિપ્રવર્તનાત્ ક્ષયં વિદ્યાત્|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| મલોચિતત્વાદ્દેહસ્ય ક્ષયો વૃદ્ધેસ્તુ પીડનઃ||૨૫||

સ૦-દ્વાવપિ મલાનાં વૃદ્ધિક્ષયૌ પીડાકરૌ દેહસ્ય| તત્રાપિ ય એષાં ક્ષયઃ સ વૃદ્ધિતોઽપ્યતિશયેન પીડાકરઃ, અનૌચિત્યાત્| દેહિનાં હિ પ્રાયેણ મલક્ષયોઽનુચિતો-અનભ્યસ્તઃ, વૃદ્ધિસ્તૂચિતૈવેતિ ન તથા પીડાં કરોતિ|

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

અથ દોષાદીનામાશ્રયાશ્રયિભાવં દર્શયતિ - - - - તત્રાસ્થનિ સ્થિતો વાયુઃ, પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ| શ્લેષ્મા શેષેષુ, તેનૈષામાશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ||૨૬|| યદેકસ્ય તદન્યસ્ય વર્ધનક્ષપણૌષધમ્| અસ્થિમારુતયોર્નૈવં, પ્રાયો વૃદ્ધિર્હિ તર્પણાત્||૨૭|| શ્લેષ્મણાઽનુગતા તસ્માત્ સઙ્ક્ષયસ્તદ્વિપર્યાત્| વાયુનાઽનુગતોઽસ્માચ્ચ વૃદ્ધિક્ષયસમુદ્ભવાન્||૨૮|| વિકારાન્ સાધયેચ્છીઘ્રં ક્રમાલ્લઙ્ઘનબૃંહણૈઃ| |૨૯|

સ૦-તત્ર-તેષુ વાતાદિષુ મધ્યે, અસ્થ્નિ વાયુઃ સ્થિતઃ-આશ્રિતઃ| પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ સ્થિતમ્| શ્લેષ્મા શેષેષુ-રસમાંસમેદોમજ્જશુક્રમૂત્રપુરીષાદિષુ સ્થિતઃ| યતશ્ચૈવમાશ્રયાશ્રયિભાવોદોષધાતૂનાં, તેન હેતુના, આશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ-પરસ્પરં, યદેકસ્ય-આશ્રયસ્ય વર્ધનં, તદન્યસ્ય-આશ્રયિણોઽપિ વર્ધનમ્, યદાશ્રયસ્ય ક્ષપણં તદાશ્રયિણોઽપિ ક્ષપણમ્| નનુ, એવમસ્થ્નો વાતાશ્રયસ્ય યદ્વર્ધનં તદસ્યાશ્રયિણો વાતસ્યાપિ વર્ધનં, યદસ્ય ક્ષપણં તદપિ વાતસ્ય ક્ષપણં પ્રાપ્નોતીત્યત આહ-અસ્થીત્યાદિ| અસ્થિમારુતયોર્નૈવં વર્ધનક્ષપણૌષધમ્, સમ્ભવતીત્યધ્યાહાર્યમ્| હિ-યસ્માત્, પ્રાયો-બાહુલ્યેન, યા વૃદ્ધિઃ-વર્ધનં દોષધાતૂનામ્, સા તર્પણાત્-બૃંહણાદ્ભવતિ| પ્રાયોગ્રહણં વાયુપરિહારાર્થમ્| સા ચ શ્લેષ્મણાઽનુગતા-અનુબદ્ધા| યત એવં યા વૃદ્ધિઃ સા સન્તર્પણાત્, તસ્માદ્ધેતોર્ય એષાં દોષાદીનાં ક્ષયઃ સ પ્રાયો-ભૂયિષ્ઠમ્, અપતર્પણાત્-લઙ્ઘનરૂપાદ્ભવતિ| સ ચ સઙ્ક્ષયો વાયુનાઽનુગતઃ| એવં યદસ્થ્નો વર્ધનમૌષધમ્, તત્ સ્નિગ્ધમધુરાદિ બૃંહણરૂપં વાતસ્ય ક્ષપણમ્| યચ્ચ વાતસ્ય વર્ધમૌષધમ્, તત્ રૂક્ષતિક્તાદ્યપતર્પણં લઙ્ઘનરૂપમસ્થ્નઃ ક્ષપણમ્| તદર્થમેતદુક્તમ્-અસ્માચ્ચેત્યાદિ| યત એવં વૃદ્ધેઃ સન્તર્પણરૂપત્વં ક્ષયસ્યાપતર્પણરૂપત્વમ્, અતો વૃદ્ધિક્ષયસમ્ભવાન્ વિકારાન્ દોષધાતૂનાં સમ્બન્ધિનઃ ક્રમાલ્લઙ્ઘનબૃંહણૈઃ સાધયેત્-ઉપક્રમેત્| કથમ્ ? શીઘ્રં ચિરોત્થિતા હિ તે દુશ્ચિકિત્સ્યાઃ સ્યુઃ| વૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈઃ, ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈરિતિ ક્રમાર્થઃ|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

નનુ, એવં વાતવૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈસ્તત્ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈરિતિ સ્યાત્| અત ઇદમાહ - - - - | વાયોરન્યત્ર, તજ્જાંસ્તુ તૈરેવોત્ક્રમયોજિતૈઃ||૨૯||

સ૦-વાયું હિત્વા વૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈઃ, ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈઃ સાધયેત્| તજ્જાન્-વાયુસમ્ભવાન્ વિકારાન્, પુનસ્તૈરેવ-લઙ્ઘનબૃંહણૈરુત્ક્રમયોજિતૈરુપક્રમેત્| યથાનિર્દિષ્ટક્રમાદ્વિપરીતઃ ક્રમઃ-ઉત્ક્રમઃ| યથા,-વાતવૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ બૃંહણૈઃ તત્ક્ષયોત્થાંશ્ચ લઙ્ઘનૈરિતિ|

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

દોષાણાં વિશેષચિકિત્સેહ નોક્તા, દોષોપક્રમણીયે વક્ષ્યમાણત્વાત્| રસચિકિત્સા ચ "રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્" ઇત્યુક્તેર્નેહ પુનર્નિર્દિષ્ટા| અતો રક્તાદીનાં ચિકિત્સામાહ - - - - વિશેષાદ્રક્તવૃદ્ધ્યુત્થાન્ રક્તસ્રુતિવિરેચનૈઃ| માંસવૃદ્ધિભવાન્ રોગાન્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ||૩૦|| સ્થૌલ્યકાર્શ્યોપચારેણ મેદોજાનસ્થિસઙ્ક્ષયાત્| જાતાન્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતર્બસ્તિભિસ્તથા||૩૧|| વિડ્વૃદ્ધિજાનતીસારક્રિયયા, વિટ્ક્ષયોદ્ભવાન્| મેષાજમધ્યકુલ્માષયવમાષદ્વયાદિભિઃ||૩૨|| મૂત્રવૃદ્ધિક્ષયોત્થાંશ્ચ મેહકૃચ્છ્રચિકિત્સયા| વ્યાયામાભ્યઞ્જનસ્વેદમદ્યૈઃ સ્વેદક્ષયોદ્ભવાન્||૩૩||

સ૦-વૃદ્ધિક્ષયોપક્રમે એવં સ્થિતેઽપિ વિશેષેણ રક્તવૃદ્ધ્યુત્થાન્ રક્તસ્રુતિવિરેચનૈરુપક્રમેત| માંસવૃદ્ધિજાન્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ| મેદોવૃદ્ધિક્ષયાભ્યાં જાતાન્-મેદોજાનિતિ મધ્યમપદલોપોઽત્ર દ્રષ્ટવ્યઃ| મેદોવૃદ્ધિજાન્ વિકારાન્ સ્થૌલ્યોપચારેણ દ્વિવિધોપક્રમણીયોક્ત્યા સ્થૌલ્યચિકિત્સયા, મેદઃક્ષયજાન્ કાર્શ્યોપચારેણોપાચરેત્| અસ્થિક્ષયજાન્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતૈઃ, બસ્તિભિસ્તથા-તથારૂપૈસ્તિક્તસંયુતૈરિત્યર્થઃ| નનુ, યાનિ વાતકૃન્તિ દ્રવ્યાણિ તાન્યસ્થિક્ષયોદ્ભવવિકારાણાં વૃદ્ધિકરણાનીતિ તદ્દ્રવ્યોપયોગોઽત્ર ન યુક્તઃ, તિક્તસ્ય વાતકૃતત્વાત્| અત્રોચ્યતે| યદ્દ્રવ્યં સ્નિગ્ધં શોષણં ખરત્વમુત્પાદયતિ તદસ્થ્નો વર્ધનં યુક્તમ્, ખરસ્વભાવત્વાદસ્થ્નામ્| ન ચૈવંવિધમેકં દ્રવ્યમસ્તિ, યત્ સ્નિગ્ધં શોષણં ચ| તસ્માત્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતૈર્બસ્તિભિશ્ચ તિક્તસંયુતૈશ્ચેત્યુપદિષ્ટમ્| ક્ષીરઘૃતસ્ય તિક્તયુક્તસ્ય ખરસ્વભાવત્વાત્| વિડ્વૃદ્ધિજાન્-પુરીષવૃદ્ધિજાન્, અતીસારચિકિત્સયા સાધયેત્| વિટ્ક્ષયોદ્ભવાન્ મેષાજમધ્યાદિભિઃ સાધયેત્| મેષ-ઉરભ્રઃ, અજઃ-ચ્છાગઃ, તયોર્મધ્યં-અન્તરાધિઃ| કુલ્માષઃ-અર્ધસ્વિન્નો માષાદિર્હિઙ્ગુઘૃતાદિસંસ્કૃતઃ| માષદ્વયં-માષો રાજમાષશ્ચ| આદિશબ્દેન કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તાદીનાં ગ્રહણમ્| મૂત્રવૃદ્ધ્યુત્થાન્ મેહચિકિત્સયા, મૂત્રક્ષયોત્થાન્ મૂત્રકૃચ્છ્રચિકિત્સયા, સ્વેદક્ષયજાન્ વ્યાધીન્ વ્યાયામાદિભિઃ સાધયેત્|

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

સ્વસ્થાનસ્થસ્ય કાયગ્નેરંશા ધાતુષુ સંશ્રિતાઃ| તેષાં સાદાતિદીપ્તિભ્યાં ધાતુવૃદ્ધિક્ષયોદ્ભવઃ||૩૪|| પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્દૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમ્| |૩૫|

સ૦-સ્વસ્થાનં કાયાગ્નેઃ-પક્વામાશયયોર્મધ્યમ્| યથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૨|૧૦) - "પિત્તં પઞ્ચાત્મકં તત્ર પક્વામાશયમધ્યગમ્|" ઇત્યાદિ યાવત્ "પાચકં નામ તત્ સ્મૃતમ્|" ઇતિ| તત્ર પક્વામાશયમધ્યે તિષ્ઠતીતિ સ્વસ્થાનસ્થઃ, તસ્યૈવંવિધસ્ય કાયાગ્નેઃ-જાઠરાનલસ્ય, અંશાઃ-ભાગાઃ, ધાતુષુ-રસાદિષુ સંશ્રિતાઃ| તેષાં-અગ્ન્યંશાનામ્, સાદેન-માન્દ્યેન, ધાતૂનાં વૃદ્ધ્યુદ્ભવઃ| તથા તેષામંશાનામતિદીપ્ત્યા-અતિતૈક્ષ્ણ્યાત્, ધાતુક્ષયોદ્ભવઃ| પૂર્વો-રસાખ્યો, ધાતુર્વૃદ્ધો ભૂત્વા પરં-રક્તાખ્યં, ધાતું વૃદ્ધં કુર્યાત્| પૂર્વશ્ચ ક્ષીણો ધાતુઃ પરં ધાતું તદ્વિધં-ક્ષીણમેવ કુર્યાત્|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| દોષા દુષ્ટા રસૈર્ધાતૂન્ દૂષયન્ત્યુભયે મલાન્||૩૫|| અધો દ્વે, સપ્ત શિરસિ, ખાનિ સ્વેદવહાનિ ચ| મલા મલાયનાનિ સ્યુર્યથાસ્વં તેષ્વતો ગદાઃ||૩૬||

સ૦-દોષા દુષ્ટા રસૈઃ-મધુરાદિભિર્મિથ્યાયોગાતિયોગસેવિતૈઃ કુપિતાઃ, ધાતૂન્ દૂષયન્તિ| ઉભયે-દોષા ધાતવશ્ચ, મલાન્ દૂષયન્તિ| મલા મલાયનાનિ દૂષયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૭|૪૨) - "મલાયનાનિ બાધ્યન્તે દુષ્ટૈર્માત્રાધિકૈર્મલૈઃ|" ઇતિ| કાનિ મલાયનાનિ ? ઇત્યાહ-અધો દ્વે ઇત્યાદિ| અધો દ્વે-ગુદમેઢ્રાખ્યે, સપ્ત શિરસિ ખાનિ-દ્વે અક્ષિણી દ્વૌ કર્ણૌ દ્વૌ નાસાપુટાવાસ્યં ચેતિ, તથા સ્વેદવહાનિ-રોમકૂપાખ્યાનિ છિદ્રાણિ સર્વશરીરગતાનિ, મલાયનાનિ સ્યુઃ| અતો-દૂષણાત્કારણાત્, તેષુ-મલાયનેષુ દુષ્ટેષુ, યથાસ્વં ગદાઃ-રોગાઃ સ્યુઃ| યો યસ્ય સ્વો- યથાસ્વમ્|

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

દોષધાતુમલાનાં સમવિષમાવસ્થા ગદિતા| ઓજસસ્તુ નિરૂપયન્નાહ - - - - ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં પરં સ્મૃતમ્| હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ દેહસ્થિતિનિબન્ધનમ્||૩૭|| સ્નિગ્ધં સોમાત્મકં શુદ્ધમીષલ્લોહિતપીતકમ્| યન્નાશે નિયતં નાશો યસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ||૩૮|| નિષ્પદ્યન્તે યતો ભાવા વિવિધા દેહસંશ્રયાઃ| |૩૯|

સ૦-રસાદીનાં ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં યત્પરં-ઉત્કૃષ્ટં, તેજસ્તદોજઃ સ્મૃતમ્, [ન તુ શુક્રસ્યૈવ મલઃ|] તથા,હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ| સકલશરીરવ્યાપિનસ્તસ્ય ષડ્બિન્દુકસ્ય વિશેષેણ હૃદયં સ્થાનમ્| તથા, દેહસ્ય સ્થિતિર્દેહસ્થિતિસ્તસ્યા નિબન્ધનં-જીવિતાધિષ્ઠાનમિત્યર્થઃ| અન્યે ત્વાહુઃ, પરશબ્દેનૈતત્ દ્યોતયતિ,-અન્યદપ્યોજોઽસ્તિ ન તદ્ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં તેજઃ, શ્લેષ્માખ્યમિતિ| તથા ચોક્તં સઙ્ગ્રહે (સૂ. અ. ૧૯) - "તેજો યત્સર્વધાતૂનામોજસ્તત્ પરમુચ્યતે| મૃદુ સોમાત્મકં શુદ્ધં રક્તમીષત્સપીતકમ્||" ઇત્યાદિ| યન્નાશે-યસ્યૌજસોઽભાવે, નિયતં-નિશ્ચિતં, પ્રાણિનો નાશઃ-અભાવઃ| યસ્મિન્નોજસિ તિષ્ઠતિ-વિદ્યમાને, તિષ્ઠતિ-પ્રાણિતિ, દેહીતિ શેષઃ| યતો-યસ્માત્, ભાવાઃ-પદાર્થાઃ, નિષ્પદ્યન્તે-જાયન્તે| કિમ્ભૂતાઃ ? વિવિધાઃ-અનેકપ્રકારાઃ| તથા, દેહઃ સંશ્રયો યેષાં તે દેહસંશ્રયાઃ| લક્ષણમોજસો મુનિનાઽભ્યધાયિ (ચ. સૂ. અ. ૧૭|૭૪) - "હૃદિ તિષ્ઠતિ યચ્છુદ્ધં સ્નિગ્ધમીષત્સપીતકમ્| ઓજઃ શરીરે સઙ્ખ્યાતં તન્નાશે ના વિનશ્યતિ||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ઓજઃ ક્ષીયેત કોપક્ષુદ્ધ્યાનશોકશ્રમાદિભિઃ||૩૯|| બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુઃચ્છાયો દુર્મના રૂક્ષો ભવેત્ક્ષામશ્ચ તત્ક્ષયે||૪૦|| જીવનીયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્| |૪૧|

સ૦-ઓજઃ કોપાદિભિઃ ક્ષીયેત| તત્ક્ષયે-તસ્યૌજસઃ ક્ષયે, બિભેતિ દુર્બલ ઇત્યાદિલક્ષણમ્| જીવનીયૌષધાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્| જીવનીયૌષધાનિ-જીવન્ત્યાદીનિ દશ જીવનસંજ્ઞાનિ (હૃ. સૂ. અ. ૧૫|૮) તથાઽન્યાનિ યાનિ મધુરાણિ ક્ષીરાદીનિ દ્રવ્યાણિ| ક્ષીરસ્ય જીવનીયત્વેનૈવ ગ્રહણે સિદ્ધે પૃથક્પાઠોઽતિશયાર્થઃ, અતિશયેનાત્ર ક્ષીરમૌષધમિતિ| રસો-માંસરસઃ| આદિ (દ્ય)-ગ્રહણેન કાકાણ્ડોલાત્મગુપ્તાઘૃતાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ઓજોવૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટિબલોદયઃ||૪૧||

સ૦-ઓજોવિવૃદ્ધૌ સત્યાં દેહસ્ય તુષ્ટિઃ-પ્રહર્ષઃ, પુષ્ટિઃ-વૃદ્ધિઃ, બલં-સામર્થ્યમ્, એષામુદયઃ-સમ્યગ્વૃદ્ધિર્ભવતિ|

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપેણ વૃદ્ધિક્ષયભેષજં કથયન્નાહ - - - - યદન્નં દ્વેષ્ટિ યદપિ પ્રાર્થયેતાવિરોધિ તુ| તત્તત્ત્યજન્ સમશ્નંશ્ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્||૪૨||

સ૦-યદન્નં પુરુષો દ્વેષ્ટિ-નાભિનન્દતિ, યદપ્યન્નં પ્રાર્થયેત, તત્તદન્નં દ્વિષ્ટં ત્યજન્-પરિહરન્, ઇષ્ટમન્નં સમશ્નન્-ભક્ષયન્, દોષાણાં સમ્બન્ધિનૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ તૌ તૌ-યૌ યસ્ય દોષસ્યાત્મીયૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ, તૌ તૌ જયેત્| નનુ, કિમવિશેષેણૈતત્ પ્રાર્થિતમશ્નન્ દોષક્ષયં જયેત્ ? નેત્યાહ-અવિરોધિ તુ| તુરવધારણે| અવિરોધ્યેવ| તત્તથાવિધમન્નમશ્નન્ દોષાણાં ક્ષયં જયેત્, ન તુ વિરોધ્યન્નમશ્નન્|

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

નનુ, દ્વેષ્યાન્નત્યાગેનેષ્ટાન્નભક્ષણેન | ચ ] કુતો હેતોર્દોષાણાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્ ? ઇત્યાહ - - - - કુર્વતે હિ રુચિં દોષા વિપરીતસમાનયોઃ| વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્યબુધાસ્તુ ન||૪૩||

સ૦-હિ-યસ્માત્, દોષાઃ-વાતાદયો, વિપરીતસમાનયોઃ રુચિં કુર્વન્તિ| કિમ્ભૂતાઃ સન્તઃ ? વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ, યથાક્રમમ્| વૃદ્ધાઃ-પ્રમાણાધિકાઃ સન્તઃ, સ્વગુણેભ્યો યદ્વિપરીતગુણમન્નં તેષાં ક્ષપણહેતુઃ, તદ્વિષયાં રુચિં-પ્રીતિમુત્પાદયન્તિ| ભૂયિષ્ઠં-બાહુલ્યેન| ક્ષીણાઃ-સ્વપ્રમાણાપચિતાઃ સન્તો, યત્સ્વસમાનગુણમાહારજાતં તેષાં વર્ધનહેતુઃ, તદ્વિષયાં પ્રીતિમુત્પાદયન્તિ| યથા,-વાતો વૃદ્ધઃ સ્નિગ્ધામ્લમધુરમન્નમભિલષતિ|પિત્તં વૃદ્ધં શીતમધુરરુક્ષતિક્તકશાયમન્નભિલષતિ| શ્લેષ્મા વૃદ્ધો રૂક્ષોષ્ણકટુતિક્તકષાયમન્નમભિલષતિ| વાતઃ ક્ષીણો રૂક્ષકષાયાદ્યન્નમભિલષતિ| પિત્તં ક્ષીણમમ્લલવણકટુકમન્નમભિલષતિ| શ્લેષ્મા ક્ષીણઃ સ્નિગ્ધમધુરામ્લલવણમન્નમભિલષતિ| ભૂયિષ્ઠમિત્યનેન પ્રાયિકત્વમસ્યા વ્યવસ્થાયા દર્શયતિ| તેન દોષગતિવૈચિત્ર્યાદન્યથાઽપિ ક્વચિદ્ભવતિ| યથા,-કસ્યચિન્નરસ્ય વાતોઽપિ ક્ષીણઃ સ્નિગ્ધમધુરાદ્યન્નમભિલષતિ, પિત્તમપિ વૃદ્ધમમ્લલવણાદ્યન્નમભિલષતિ, શ્લેષ્માઽપિ વૃદ્ધો મધુરામ્લાદ્યન્નમભિલષતીતિ વ્યભિચારાત્| અત એવાબુધાઃ-અપણ્ડિતાઃ, ન લક્ષયન્તિ-ન વિદન્તિ, યથા-કિમય દોષઃ ક્ષીણ ઉત વૃદ્ધ ઇતિ|

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

ન ચાનેનૈવ લક્ષણેન વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ લક્ષણીયાઃ| કિં તર્હિ ? અન્યદપિ લક્ષણમસ્તીત્યાહ - - - - યથાબલં યથાસ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે| રૂપાણિ, જહતિ ક્ષીણાઃ, સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે||૪૪||

સ૦-યથાબલં-બલાનતિક્રમેણ, યથાસ્વં ચ-યદ્યદાત્મીયં યથા, રૂપાણિ-ગુણકર્મલક્ષણાનિ, દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે-વિસ્તારયન્તિ| ક્ષીણાશ્ચ બલાનતિક્રમેણ યથાસ્વં રૂપાણિ જહતિ-ત્યજન્તિ| યથા,-વાયુર્વૃદ્ધો રૌક્ષ્યશૈત્યપારુષ્યસ્રંસવ્યાસાદીનિ વિસ્તારયતિ| ક્ષીણસ્તુ વાયુઃ પૂર્વોક્તાનિ રૌક્ષ્યાદીનિ જહાતિ, અત એવ ન વ્યઞ્જયતિ| અથ સમા દોષાઃ કિં વિદધતિ ? ઇત્યાહ-સમા ઇત્યાદિ| યદા ન વૃદ્ધા ન ચ ક્ષીણાઃ-સમા દોષાઃ,-સ્વપ્રમાણસ્થાઃ, તદા સ્વં કર્મ-ઉત્સાહોચ્છ્વાસાદિકં યથોક્તં કુર્વતે| તલ્લક્ષણત્તે લક્ષણીયાઃ| તદેવં વૃદ્ધક્ષીણસમા દોષા વેદ્યાઃ|

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

ક્ષીણા દોષાઃ ક્ષીણત્વાદેવાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ કદાચિત્પીડાં નોત્પાદયન્ત્યેવ, ઇતિ વિચિન્ત્યાલ્પમતયો વૈદ્યાઃ ક્ષીણદોષવર્ધનાર્થં કદાચિદનાદરં કુર્યુરિત્યાહ - - - - ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃદ્ધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય| યસ્માદતસ્તે હિતચર્યયૈવ ક્ષયાદ્વિવૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ||૪૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસુનૂશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||

સ૦-ય એવ દોષાઃ સમાઃ સન્તો દેહસ્ય વિવૃદ્ધ્યૈ-વર્ધનાય ભવન્તિ, ત એવ દોષા વિષમાઃ-સ્વપ્રમાણાદધિકા હીના વા સન્તો, વધાય-દેહવિઘાતાય સ્યુઃ| યસ્માદેવં તતસ્તે દોષા હિતચર્યયૈવ ક્ષયાત્-હીનત્વાદ્રક્ષણીયાઃ| કુત ઇવ ? વિવૃધેરિવ| યથા વિવૃદ્ધેઃ-વિશેષેણ વર્ધનાત્તે રક્ષ્યન્તે, તથા ક્ષયાદપિ રક્ષણીયા ઇતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનીયાધ્યાય એકાદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||