11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

રસભેદીયાદનન્તરં દોષાદિવિજ્ઞાનીય આરભ્યતે| યતો "દોષભેષજવશાદુપયોજ્યાઃ" ઇત્યુક્તમ્, અત ઈદૃક્સ્વરૂપાસ્તે દોષા ઇતિ જ્ઞાપનાર્થમધ્યાયોઽયમુચ્યતે - - - - અથાતો દોષાદિવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

દોષધાતુમલા મૂલં સદા દેહસ્ય--| |૧|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

તં ચલઃ| ઉત્સાહોચ્છ્વાસનિશ્વાસચેષ્ટાવેગપ્રવર્તનૈઃ||૧|| સમ્યગ્ગત્યા ચ ધાતૂનામક્ષાણાં પાટવેન ચ| અનુગૃહ્ણાત્યવિકૃતઃ, પિત્તં પક્ત્યૂષ્મદર્શનૈઃ||૨|| ક્ષુત્તૃડ્રુચિપ્રભામેધાધીશૌર્યતનુમાર્દવૈઃ| શ્લેષ્મા સ્થિરત્વસ્નિગ્ધત્વસન્ધિબન્ધક્ષમાદિભિઃ||૩||

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ઇદાનીં ધાતૂનાં કર્માણ્યાહ - - - - પ્રીણનં જીવનં લેપઃ સ્નેહો ધારણપૂરણે| ગર્ભોત્પાદશ્ચ ધાતૂનાં શ્રેષ્ઠં કર્મ ક્રમાત્સ્મૃતમ્||૪||

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ઇદાનીં મલાનાં કર્માણ્યાહ - - - - અવષ્ટમ્ભઃ પુરીષસ્ય, મૂત્રસ્ય ક્લેદવાહનમ્| સ્વેદસ્ય ક્લેદવિધૃતિઃ|૫|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| વૃદ્ધસ્તુ કુરુતેઽનિલઃ||૫|| કાર્શ્યકાર્ષ્ણ્યોષ્ણકામત્વકમ્પાનાહશકૃદ્ગ્રહાન્| બલનિદ્રેન્દ્રિયભ્રંશપ્રલાપભ્રમદીનતાઃ||૬||

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વક્ક્ષુત્તૃડ્દાહાલ્પનિદ્રતાઃ| પિત્તમ્|૭|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| શ્લેષ્માઽગ્નિસદનપ્રસેકાલસ્યગૌરવમ્||૭|| શ્વૈત્યશૈત્યશ્લથાઙ્ગત્વં શ્વાસકાસાતિનિદ્રતાઃ| |૮|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્|૮|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| રક્તં વિસર્પપ્લીહવિદ્રધીન્||૮|| કુષ્ઠવાતાસ્રપિત્તાસ્રગુલ્મોપકુશકામલાઃ| વ્યઙ્ગાગ્નિનાશસમ્મોહરક્તત્વઙ્નેત્રમૂત્રતાઃ||૯||

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

માંસં ગણ્ડાર્બુદગ્રન્થિગણ્ડોરૂદરવૃદ્ધિતાઃ| કણ્ઠાદિષ્વધિમાંસં ચ|૧૦|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

તદ્વન્મેદસ્તથા શ્રમમ્||૧૦|| અલ્પેઽપિ ચેષ્ટિતે શ્વાસં સ્ફિક્સ્તનોદરલમ્બનમ્| |૧૧|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| અસ્થ્યધ્યસ્થ્યધિદન્તાંશ્ચ|૧૧|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

મજ્જા નેત્રાઙ્ગગૌરવમ્||૧૧|| પર્વસુ સ્થૂલમૂલાનિ કુર્યાત્કૃચ્છ્રાણ્યરૂંષિ ચ| |૧૨|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| અતિસ્ત્રીકામતાં વૃદ્ધં શુક્રં શુક્રાશ્મરીમપિ||૧૨||

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

કુક્ષાવાધ્માનમાટોપં ગૌરવં વેદનાં શકૃત્| |૧૩|

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| મૂત્રં તુ બસ્તિનિસ્તોદં કૃતેઽપ્યકૃતસંજ્ઞતામ્||૧૩||

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

સ્વેદોઽતિસ્વેદદૌર્ગન્ધ્યકણ્ડૂઃ| |૧૪|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

એવં ચ લક્ષયેત્| દૂષિકાદીનપિ મલાન્ બાહુલ્યગુરુતાદિભિઃ||૧૪||

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

વૃદ્ધાનાં વાતાદીનાં લિઙ્ગાન્યભિધાય, ક્ષીણાનાં વાતાદીનાં લિઙ્ગાન્યાહ - - - - લિઙ્ગં ક્ષીણેઽનિલેઽઙ્ગસ્ય સાદોઽલ્પં ભાષિતેહિતમ્| સંજ્ઞામોહસ્તથા શ્લેષ્મવૃદ્ધયુક્તામયસમ્ભવઃ||૧૫||

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

પિત્તે મન્દોઽનલઃ શીતં પ્રભાહાનિઃ| |૧૬|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

કફે ભ્રમઃ| શ્લેષ્માશયાનાં શૂન્યત્વં હૃદ્દ્રવઃ શ્લથસન્ધિતા||૧૬||

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

રસે રૌક્ષ્યં શ્રમઃ શોષો ગ્લાનિઃ શબ્દાસહિષ્ણુતા| |૧૭|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| રક્તેઽમ્લશિશિરપ્રીતિશિરાશૈથિલ્યરૂક્ષતાઃ||૧૭||

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

માંસેઽક્ષગ્લાનિગણ્ડસ્ફિક્ઽઽશુષ્કતાસન્ધિવેદનાઃ| |૧૮|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| મેદસિ ક્ષીણે કટ્યાઃ પ્લીહ્નો વૃદ્ધિઃ કૃશાઙ્ગતા||૧૮||

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

અસ્થ્ન્યસ્થિતોદઃ શદનં દન્તકેશનખાદિષુ| |૧૯|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| અસ્થ્નાં મજ્જનિ સૌષિર્યં ભ્રમસ્તિમિરદર્શનમ્||૧૯||

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

શુક્રે ચિરાત્ પ્રસિચ્યેત શુક્રં શોણિતમેવ વા| તોદોઽત્યર્થં વૃષણયોર્મેઢ્રં ધૂમાયતીવ ચ||૨૦||

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

પુરીષે વાયુરન્ત્રાણિ સશબ્દો વેષ્ટયન્નિવ| કુક્ષૌ ભ્રમતિ યાત્યૂર્ધ્વં હૃત્પાર્શ્વે પીડયન્ ભૃશમ્||૨૧||

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

મૂત્રેઽલ્પં મૂત્રયેત્કૃચ્છ્રાદ્વિવર્ણં સાસ્રમેવ વા| |૨૨|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| સ્વેદે રોમચ્યુતિઃ સ્તબ્ધરોમતા સ્ફુટનં ત્વચઃ||૨૨||

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ઇદાનીં ઘ્રાણાદિમલાનામપિ સામાન્યેનક્ષયલિઙ્ગમાહ - - - - મલાનામતિસૂક્ષ્માણાં દુર્લક્ષ્યં લક્ષયેત્ ક્ષયમ્| સ્વમલાયનસંશોષતોદશૂન્યત્વલાઘવૈઃ||૨૩||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

એવં વ્યાસેન દોષધાતુમલાનાં વૃદ્ધિક્ષયાવભિધાય સમાસતોઽભિધાતુમિદમાહ- દોષાદીનાં યથાસ્વં ચ વિદ્યાદ્દૃદ્ધિક્ષયૌ ભિષક્| ક્ષયેણ વિપરીતાનાં ગુણાનાં વર્ધનેન ચ||૨૪|| વૃદ્ધિં મલાનાં સઙ્ગાચ્ચ ક્ષયં ચાતિ વિસર્ગતઃ| |૨૫|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| મલોચિતત્વાદ્દેહસ્ય ક્ષયો વૃદ્ધેસ્તુ પીડનઃ||૨૫||

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

અથ દોષાદીનામાશ્રયાશ્રયિભાવં દર્શયતિ - - - - તત્રાસ્થનિ સ્થિતો વાયુઃ, પિત્તં તુ સ્વેદરક્તયોઃ| શ્લેષ્મા શેષેષુ, તેનૈષામાશ્રયાશ્રયિણાં મિથઃ||૨૬|| યદેકસ્ય તદન્યસ્ય વર્ધનક્ષપણૌષધમ્| અસ્થિમારુતયોર્નૈવં, પ્રાયો વૃદ્ધિર્હિ તર્પણાત્||૨૭|| શ્લેષ્મણાઽનુગતા તસ્માત્ સઙ્ક્ષયસ્તદ્વિપર્યાત્| વાયુનાઽનુગતોઽસ્માચ્ચ વૃદ્ધિક્ષયસમુદ્ભવાન્||૨૮|| વિકારાન્ સાધયેચ્છીઘ્રં ક્રમાલ્લઙ્ઘનબૃંહણૈઃ| |૨૯|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

નનુ, એવં વાતવૃદ્ધ્યુત્થાન્ વિકારાન્ લઙ્ઘનૈસ્તત્ક્ષયોત્થાન્ બૃંહણૈરિતિ સ્યાત્| અત ઇદમાહ - - - - | વાયોરન્યત્ર, તજ્જાંસ્તુ તૈરેવોત્ક્રમયોજિતૈઃ||૨૯||

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

દોષાણાં વિશેષચિકિત્સેહ નોક્તા, દોષોપક્રમણીયે વક્ષ્યમાણત્વાત્| રસચિકિત્સા ચ "રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્" ઇત્યુક્તેર્નેહ પુનર્નિર્દિષ્ટા| અતો રક્તાદીનાં ચિકિત્સામાહ - - - - વિશેષાદ્રક્તવૃદ્ધ્યુત્થાન્ રક્તસ્રુતિવિરેચનૈઃ| માંસવૃદ્ધિભવાન્ રોગાન્ શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મભિઃ||૩૦|| સ્થૌલ્યકાર્શ્યોપચારેણ મેદોજાનસ્થિસઙ્ક્ષયાત્| જાતાન્ ક્ષીરઘૃતૈસ્તિક્તસંયુતર્બસ્તિભિસ્તથા||૩૧|| વિડ્વૃદ્ધિજાનતીસારક્રિયયા, વિટ્ક્ષયોદ્ભવાન્| મેષાજમધ્યકુલ્માષયવમાષદ્વયાદિભિઃ||૩૨|| મૂત્રવૃદ્ધિક્ષયોત્થાંશ્ચ મેહકૃચ્છ્રચિકિત્સયા| વ્યાયામાભ્યઞ્જનસ્વેદમદ્યૈઃ સ્વેદક્ષયોદ્ભવાન્||૩૩||

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

સ્વસ્થાનસ્થસ્ય કાયગ્નેરંશા ધાતુષુ સંશ્રિતાઃ| તેષાં સાદાતિદીપ્તિભ્યાં ધાતુવૃદ્ધિક્ષયોદ્ભવઃ||૩૪|| પૂર્વો ધાતુઃ પરં કુર્યાદ્દૃદ્ધઃ ક્ષીણશ્ચ તદ્વિધમ્| |૩૫|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| દોષા દુષ્ટા રસૈર્ધાતૂન્ દૂષયન્ત્યુભયે મલાન્||૩૫|| અધો દ્વે, સપ્ત શિરસિ, ખાનિ સ્વેદવહાનિ ચ| મલા મલાયનાનિ સ્યુર્યથાસ્વં તેષ્વતો ગદાઃ||૩૬||

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

દોષધાતુમલાનાં સમવિષમાવસ્થા ગદિતા| ઓજસસ્તુ નિરૂપયન્નાહ - - - - ઓજસ્તુ તેજો ધાતૂનાં શુક્રાન્તાનાં પરં સ્મૃતમ્| હૃદયસ્થમપિ વ્યાપિ દેહસ્થિતિનિબન્ધનમ્||૩૭|| સ્નિગ્ધં સોમાત્મકં શુદ્ધમીષલ્લોહિતપીતકમ્| યન્નાશે નિયતં નાશો યસ્મિંસ્તિષ્ઠતિ તિષ્ઠતિ||૩૮|| નિષ્પદ્યન્તે યતો ભાવા વિવિધા દેહસંશ્રયાઃ| |૩૯|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ઓજઃ ક્ષીયેત કોપક્ષુદ્ધ્યાનશોકશ્રમાદિભિઃ||૩૯|| બિભેતિ દુર્બલોઽભીક્ષ્ણં ધ્યાયતિ વ્યથિતેન્દ્રિયઃ| દુઃચ્છાયો દુર્મના રૂક્ષો ભવેત્ક્ષામશ્ચ તત્ક્ષયે||૪૦|| જીવનીયૌષધક્ષીરરસાદ્યાસ્તત્ર ભેષજમ્| |૪૧|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ઓજોવૃદ્ધૌ હિ દેહસ્ય તુષ્ટિપુષ્ટિબલોદયઃ||૪૧||

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપેણ વૃદ્ધિક્ષયભેષજં કથયન્નાહ - - - - યદન્નં દ્વેષ્ટિ યદપિ પ્રાર્થયેતાવિરોધિ તુ| તત્તત્ત્યજન્ સમશ્નંશ્ચ તૌ તૌ વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્||૪૨||

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

નનુ, દ્વેષ્યાન્નત્યાગેનેષ્ટાન્નભક્ષણેન | ચ ] કુતો હેતોર્દોષાણાં વૃદ્ધિક્ષયૌ જયેત્ ? ઇત્યાહ - - - - કુર્વતે હિ રુચિં દોષા વિપરીતસમાનયોઃ| વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ ભૂયિષ્ઠં લક્ષયન્ત્યબુધાસ્તુ ન||૪૩||

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

ન ચાનેનૈવ લક્ષણેન વૃદ્ધાઃ ક્ષીણાશ્ચ લક્ષણીયાઃ| કિં તર્હિ ? અન્યદપિ લક્ષણમસ્તીત્યાહ - - - - યથાબલં યથાસ્વં ચ દોષા વૃદ્ધા વિતન્વતે| રૂપાણિ, જહતિ ક્ષીણાઃ, સમાઃ સ્વં કર્મ કુર્વતે||૪૪||

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

ક્ષીણા દોષાઃ ક્ષીણત્વાદેવાકિઞ્ચિત્કરત્વાત્ કદાચિત્પીડાં નોત્પાદયન્ત્યેવ, ઇતિ વિચિન્ત્યાલ્પમતયો વૈદ્યાઃ ક્ષીણદોષવર્ધનાર્થં કદાચિદનાદરં કુર્યુરિત્યાહ - - - - ય એવ દેહસ્ય સમા વિવૃદ્ધ્યૈ ત એવ દોષા વિષમા વધાય| યસ્માદતસ્તે હિતચર્યયૈવ ક્ષયાદ્વિવૃદ્ધેરિવ રક્ષણીયાઃ||૪૫|| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસુનૂશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષાદિવિજ્ઞાનીયો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||