11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

rasabhēdīyādanantaraṁ dōṣādivijñānīya ārabhyatē| yatō "dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ" ityuktam, ata īdr̥ksvarūpāstē dōṣā iti jñāpanārthamadhyāyō'yamucyatē-

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

rasabhēdīyādanantaraṁ dōṣādivijñānīya ārabhyatē| yatō "dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ" ityuktam, ata īdr̥ksvarūpāstē dōṣā iti jñāpanārthamadhyāyō'yamucyatē - - - - athātō dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ| gadyasūtrē||2||

sa0-dōṣā ādayō yēṣāṁ tē-dōṣādayaḥ, tēṣāṁ vijñānaṁ-prākr̥tēna vaikr̥tēna ca svarūpēṇā 9 vagamaḥ, tasmai hitō yaḥ, tamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| ādiśabdēna dhātavō malāśca saṅgrahyantē| tatsvarū 10 pāvagamēna ca ta ēva dōṣāḥ samyagjñātā bhavanti| dhātūnāṁ malānāṁ ca dōṣādhārabhūtatvāt|

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

dōṣadhātumalā mūlaṁ sadā dēhasya--| |1|

sa0-dōṣāḥ-vātādayaḥ, dhātavō-rasādayaḥ, malāḥ-mūtrādayaḥ, tē dēhasya mūlamiva mūlam| yathā,-vr̥kṣasya skandhaśākhādiyuktasya mūlaṁ pradhānam, tadārabdhatvāt| tathā,-dēhasya dōṣadhātumalāḥ|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

taṁ calaḥ| utsāhōcchvāsaniśvāsacēṣṭāvēgapravartanaiḥ||1|| samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṁ pāṭavēna ca| anugr̥hṇātyavikr̥taḥ, pittaṁ paktyūṣmadarśanaiḥ||2|| kṣuttr̥ḍruciprabhāmēdhādhīśauryatanumārdavaiḥ| ślēṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||

sa0-taṁ ca-dēhaṁ, calō-vāyuḥ, utsāhādibhiranugr̥hṇāti-upakurutē| utsāhaḥ-sarvacēṣṭāsūdyōgaḥ, ucchvāsaḥ-ūrdhvaṁ śvasanaṁ śvāsamuktiḥ, niśvāsaḥ-śvāsasya śarīrāntaḥ pravēśanam, cēṣṭanaṁ-cēṣṭā vākkāyamanōvyāpāraḥ, vēgānāṁ pravartanaṁ-vātaviṇmūtrādīnāṁ bahirnirasanam, ētaiśca mārutō dēhamanugr̥hṇāti| pittaṁ paktyādibhiranugr̥hṇāti| paktiḥ-pākaḥ| ūṣmā-auṣṇyam| darśanaṁ-dr̥ṣṭiḥ| mēdhā-buddhiviśēṣaḥ| dhīḥ-prajñā| śauryaṁ-pauruṣam| tanumārdavaṁ-śarīramr̥dutvam| ślēṣmā sthiratvādibhiranugr̥hṇāti| kṣamā-kṣāntiḥ|

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

idānīṁ dhātūnāṁ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṁ jīvanaṁ lēpaḥ snēhō dhāraṇapūraṇē| garbhōtpādaśca dhātūnāṁ śrēṣṭhaṁ karma kramātsmr̥tam||4||

sa0-prīṇanādīni karmāṇi rasādīnāṁ kramāt-kramēṇa śrēṣṭhāni smr̥tāni, munibhiriti śēṣaḥ| saṅgrahōktāni madhyamānyaparāṇi karmāṇyēṣāṁ santyēva| yathā,-rasasya tuṣṭiraktapuṣṭyādikaṁ karma, raktasya ca varṇaprasādō māṁsapōṣaṇam, māṁsasya balaṁ mēdaḥpuṣṭī ca mēdasaḥ svēdadārḍhyāsthipuṣṭayaśca, asthnō majjapōṣaṇam, majjñō balamasthipūraṇaṁ śukrapuṣṭiśca, śukrasya harṣō balaṁ ca, ētairdhātavō dēhamanugr̥hṇantītyarthaḥ| prīṇanaṁ-āpyāyanam| rasō hi samyagabhyavaharataḥ srōtāṁsi praviśyēndriyaprasādamabhinirvartayan manasaḥ prītimādadhāti| jīvanaṁ-ōjōvr̥ddhikaram, raktakarma| lēpaḥ-upadēhō, māṁsasya karma| tadupaliptānyasthīni cēṣṭāṁ kṣamantē| snēhō-nētrādiṣu snigdhatā, mēdasaḥ karma| dhāraṇaṁ-ūrdhvadhāraṇam, asthikarma| pūraṇaṁ-snēhēnāsthnām, majjñaḥ karma| śukrasya garbhōtpattiḥ, śrēṣṭhaṁ karmēti yōjyam|

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

idānīṁ malānāṁ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya klēdavāhanam| svēdasya klēdavidhr̥tiḥ|5|

sa0-avaṣṭambhō-dēhadhāraṇaśaktiḥ, śrēṣṭhaṁ karma purīṣasya smr̥tam| mūtrasya klēdavāhanaṁ śrēṣṭhaṁ karma, mūtraṁ klēdaṁ nirvāhayati| svēdasya klēdavidhāraṇaṁ śrēṣṭhaṁ karma, klēdābhāvē hi śōṣaḥ syāt, madhyamatvak''snēhakacarōmadhāraṇamapi|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ||5|| kārśyakārṣṇyōṣṇakāmatvakampānāhaśakr̥dgrahān| balanidrēndriyabhraṁśapralāpabhramadīnatāḥ||6||

sa0-vr̥ddhaḥ punarvāyuḥ kārśyādīn karōti| balādīnāṁ bhraṁśēna sambandhaḥ| balasya prāṇōpaghātō bhraṁśaḥ| nidrāyāstu nāśō bhraṁśaḥ|

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

pītaviṇmūtranētratvakkṣuttr̥ḍdāhālpanidratāḥ| pittam|7|

sa0-pītasya viḍādibhistvagantaiḥ sambandhaḥ, tataḥ kṣudādibhirdvandvaḥ, tatastalapratyayaḥ| pittaṁ vr̥ddhaṁ pītaviṇmūtrādīn karōti|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| ślēṣmā'gnisadanaprasēkālasyagauravam||7|| śvaityaśaityaślathāṅgatvaṁ śvāsakāsātinidratāḥ| |8|

sa0-ślēṣmā vr̥ddhō'gnisādādīn karōti| śvaityaṁ- gātraśuklatā| śaityaṁ-aṅgānāṁ śiśiratvam|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| rasō'pi ślēṣmavat|8|

sa0-rasaśca ślēṣmavat, rasō'pi vr̥ddhō'gnisādādīn vidadhātītyarthaḥ|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| raktaṁ visarpaplīhavidradhīn||8|| kuṣṭhavātāsrapittāsragulmōpakuśakāmalāḥ| vyaṅgāgnināśasammōharaktatvaṅnētramūtratāḥ||9||

sa0-raktaṁ vr̥ddhaṁ visarpādīn karōti| upakuśō nāma dantarōgajātiḥ, uttaratantrē (a. 21|21) vakṣyamāṇalakṣaṇā|

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

māṁsaṁ gaṇḍārbudagranthigaṇḍōrūdaravr̥ddhitāḥ| kaṇṭhādiṣvadhimāṁsaṁ ca|10|

sa0-māṁsaṁ vr̥ddhaṁ gaṇḍādīn rōgān karōti| gaṇḍaśabdēna gaṇḍamālā galagaṇḍaśca gr̥hītau, ādyantalōpāt| itaraśca gaṇḍō gaṇḍamāṁsāḍhyāt| gaṇḍaścārbudaṁ ca granthiśca gaṇḍārbudagranthayaḥ| gaṇḍau ca ūrū cōdaraṁ ca tēṣāṁ vr̥ddhitā| tatō dvandvaḥ| tāḥ karōti| vr̥ddhitā-vr̥ddhitvam| kaṇṭhādiṣvadhikaṁ māṁsaṁ ca kurutē| ādiśabdēna tālujihvādiparigrahaḥ|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

tadvanmēdastathā śramam||10|| alpē'pi cēṣṭitē śvāsaṁ sphikstanōdaralambanam| |11|

sa0- mēdō'pi vr̥ddhaṁ gaṇḍādīn kurutē| tathālpē'pi cēṣṭitē śramaṁ kurutē, śvāsaṁ ca| tathā, sphijōḥ stanayōrudarasya ca lambanaṁ kurutē|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| asthyadhyasthyadhidantāṁśca|11|

sa0-asthi vr̥ddhamadhyasthyadhihantāṁśca kurutē|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

majjā nētrāṅgagauravam||11|| parvasu sthūlamūlāni kuryātkr̥cchrāṇyarūṁṣi ca| |12|

sa0-majjā vr̥ddhō nētrayōraṅgānāṁ ca gauravaṁ kuryāt| kuruta iti prakr̥tē kuryādityuktaṁ spaṣṭārtham| parvasu-aṅgulyādisandhiṣu, arūṁṣi-piṭikāviśēṣān, kuryāt| kīdr̥śāni ? sthūlamūlāni,-sthūlāni mūlāni yēṣāṁ tāni| tathā, kr̥cchrāṇi-kr̥cchrasādhyāni|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| atistrīkāmatāṁ vr̥ddhaṁ śukraṁ śukrāśmarīmapi||12||

sa0-śukraṁ vr̥ddhamatistrīkāmatāṁ kuryāt, śukrāśmarīṁ ca| apiśabdādbalasnēhādyapi|

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

kukṣāvādhmānamāṭōpaṁ gauravaṁ vēdanāṁ śakr̥t| |13|

sa0-śakr̥t-purīṣaṁ, vr̥ddhaṁ kukṣāvādhmānādīn kuryāt| kuryāditi sambhāvanāyāṁ liṅ| ādhmānaṁ-ānāhaḥ| āṭōpaḥ-antrakūjanādi| [gauravaṁ-gurutvam, vēdanāṁ ca kukṣau|]

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| mūtraṁ tu bastinistōdaṁ kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñatām||13||

sa0-mūtraṁ vr̥ddhaṁ bastērnistōdaṁ-ativyathāṁ kuryāt| tathā kr̥tē'pi mūtrē'kr̥tasaṁjñatāṁ-akr̥tābhāsatvamiva kuryāt|

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

svēdō'tisvēdadaurgandhyakaṇḍūḥ| |14|

sa0-svēdō vr̥ddhō'tisvēdādīn kuryāt|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ēvaṁ ca lakṣayēt| dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||

sa0-ēvaṁ-anēna prakārēṇa, dūṣikādīnapi malān lakṣayēt-anuminuyāt| dūṣikā-akṣimalaḥ| ādiśabdāt ghrāṇakarṇanāsāmalādīnāṁ grahaṇam| kathaṁ lakṣayēt ? ityāha-bāhulyētyādi| malabāhulyēna tatsthānagauravēṇa ca| ādigrahaṇātkaṇḍūklēdādayō gr̥hyantē|

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

vr̥ddhānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyāha - - - - liṅgaṁ kṣīṇē'nilē'ṅgasya sādō'lpaṁ bhāṣitēhitam| saṁjñāmōhastathā ślēṣmavr̥ddhayuktāmayasambhavaḥ||15||

sa0-anilē kṣīṇē-svapramāṇāpacitē, vakṣyamāṇāni liṅgāni| vāyōstu sarvakṣayē dēha ēva na syāt, kasya talliṅgaṁ syāt| kiṁ punastalliṅgam ? ityāha-aṅgasyētyādi| aṅgasya sādaḥ-kriyāsvasāmarthyam| īhitaṁ-cēṣṭitam, kāyikaṁ karma| bhāṣitaṁ cēhitaṁ ca bhāṣitēhitam,-alpavacanā'lpacēṣṭitatvaṁ ca syāt| tathā, saṁjñāmōhaḥ-saṁvidō'bhāvaḥ| tathā, ślēṣmavr̥ddhau ya uktāḥ-agnisādaprasēkādayaḥ, tēṣāmāmayānāṁ sambhavō bhavati|

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

pittē mandō'nalaḥ śītaṁ prabhāhāniḥ| |16|

sa0-liṅgaṁ kṣīṇē ityanuvartatē| pittē kṣīṇē liṅgamētat| agnirmandaḥ śītaṁ kāntihāniśca syāt|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

kaphē bhramaḥ| ślēṣmāśayānāṁ śūnyatvaṁ hr̥ddravaḥ ślathasandhitā||16||

sa0-kaphē kṣīṇē bhramō bhavati| tathā, ślēṣmāśayānāṁ śūnyatvaṁ bhavati| ślēṣmāśayāḥ-uraḥśiraḥsandhyādyāḥ| [tathā, hr̥ddrāvādayaḥ syuḥ| hr̥ddravaḥ-hr̥di kampa ityarthaḥ|]

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

rasē raukṣyaṁ śramaḥ śōṣō glāniḥ śabdāsahiṣṇutā| |17|

sa0-rasē kṣīṇē raukṣyādayaḥ syuḥ|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| raktē'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||

sa0-raktē kṣīṇē'mlādyabhilāṣādayaḥ syuḥ|

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

māṁsē'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivēdanāḥ| |18|

sa0-māṁsē kṣīṇē'kṣaglāniḥ, gallayōḥ sphijōśca śuṣkatvam, sandhīnāṁ vēdanāḥ syuḥ, sphuṭantīva sandhaya ityarthaḥ|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| mēdasi kṣīṇē kaṭyāḥ plīhnō vr̥ddhiḥ kr̥śāṅgatā||18||

sa0-mēdasi kṣīṇē kaṭyāḥ svāpaḥ plīhavr̥dhiḥ kr̥śāṅgatvaṁ ca|

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

asthnyasthitōdaḥ śadanaṁ dantakēśanakhādiṣu| |19|

sa0-asthni kṣīṇē'sthnāṁ tōdō bhavati| śadanaṁ-śātaḥ, pāta ityarthaḥ| kēṣām ? dantādīnām|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| asthnāṁ majjani sauṣiryaṁ bhramastimiradarśanam||19||

sa0-majjani kṣīṇē'sthnāṁ sauṣiryaṁ bhramādiśca|

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

śukrē cirāt prasicyēta śukraṁ śōṇitamēva vā| tōdō'tyarthaṁ vr̥ṣaṇayōrmēḍhraṁ dhūmāyatīva ca||20||

sa0-śukrē kṣīṇē śukraṁ cirāt prasicyēta, raktaṁ vā| prasicyētēti karmakartari| vr̥ṣaṇayōratiśayēna tōdō-vyathā syāt| mēḍhraṁ-śiśnaṁ, dhūmāyatīva ca| dhūmāyatīti lōhitādērākr̥tigaṇatvāt kvip, akr̥tsārvadhātukētyādinā dīrghaḥ|

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

purīṣē vāyurantrāṇi saśabdō vēṣṭayanniva| kukṣau bhramati yātyūrdhvaṁ hr̥tpārśvē pīḍayan bhr̥śam||21||

sa0-purīṣē kṣīṇē vāyuḥ kukṣau bhramati| antrāṇi vēṣṭayanniva śabdaṁ janayan yātyūrdhvam| kiṁ kurvan ? hr̥tpārśvē bhr̥śaṁ pīḍayan|

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

mūtrē'lpaṁ mūtrayētkr̥cchrādvivarṇaṁ sāsramēva vā| |22|

sa0- mūtrē kṣīṇē'lpaṁ mūtrayēt, kr̥cchrādvivarṇaṁ saraktamēva vā|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| svēdē rōmacyutiḥ stabdharōmatā sphuṭanaṁ tvacaḥ||22||

sa0-svēdē kṣīṇē rōmṇāṁ cyutiḥ-śātaḥ, rōmṇāṁ ca stabdhatvam| tvacaḥ-carmaṇaḥ, sphuṭanaṁ-daraṇam|

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

idānīṁ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyēnakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṁ durlakṣyaṁ lakṣayēt kṣayam| svamalāyanasaṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavaiḥ||23||

sa0-malānāmatisūkṣmāṇāṁ-susvalpānāṁ dūṣikādīnāṁ, duḥkhēna bōddhuṁ śakyaṁ-durlakṣyam, kṣayaṁ lakṣayēt-jānīyāt| kaiḥ ? malānāṁ sthānāni-malāyanāni, svāni ca tāni malāyanāni ca-svamalāyanāni, tēṣām saṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavāni-svamalāyanasaṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavāni, taiḥ|

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ēvaṁ vyāsēna dōṣadhātumalānāṁ vr̥ddhikṣayāvabhidhāya samāsatō'bhidhātumidamāha- dōṣādīnāṁ yathāsvaṁ ca vidyāddr̥ddhikṣayau bhiṣak| kṣayēṇa viparītānāṁ guṇānāṁ vardhanēna ca||24|| vr̥ddhiṁ malānāṁ saṅgācca kṣayaṁ cāti visargataḥ| |25|

sa0-dōṣadhātumalānāṁ vr̥ddhikṣayau jānīyāt| katham ? yathāsvaṁ dōṣādīnāṁ guṇēbhyō viparītā yē guṇāstēṣāṁ guṇānāṁ kṣayēṇa vardhanēna ca dēhagatēna dōṣādīnāṁ yathākramaṁ vr̥ddhiṁ kṣayaṁ ca vidyāt| yathā,-vāyōrguṇā rūkṣalaghuśītādayaḥ, tēṣāṁ viparītāḥ-snigdhagurūṣṇādayaḥ, tēṣāṁ snigdhādīnāṁ dēhē yadā kṣayō dr̥śyatē tadā vāyōrvr̥ddhiṁ vidyāt| yadā tu tēṣāṁ snigdhādīnāṁ dēhē vr̥ddhirdr̥śyatē tadā vāyōḥ kṣayō jñēyaḥ| ēvaṁ svabudhdyā vikalpya malānāṁ dhātūnāṁ ca vācyam| vr̥ddhiṁ malānāmityādi| na kēvalaṁ malānāṁ pūrvōktēna prakārēṇa vr̥ddhikṣayau jñēyau, yāvadamunā'pi vakṣyamāṇēna lakṣaṇēna tēṣāṁ vr̥ddhikṣayau jñēyau, [iti caśabdēna dyōtayati]| ēvaṁ svabudhdyā vikalpya, malānāṁ saṅgāt-bahiraniḥsaraṇalakṣaṇācca vr̥ddhiṁ vidyāt| tēṣāmēva malānāmativisargāt-atipravartanāt kṣayaṁ vidyāt|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| malōcitatvāddēhasya kṣayō vr̥ddhēstu pīḍanaḥ||25||

sa0-dvāvapi malānāṁ vr̥ddhikṣayau pīḍākarau dēhasya| tatrāpi ya ēṣāṁ kṣayaḥ sa vr̥ddhitō'pyatiśayēna pīḍākaraḥ, anaucityāt| dēhināṁ hi prāyēṇa malakṣayō'nucitō-anabhyastaḥ, vr̥ddhistūcitaivēti na tathā pīḍāṁ karōti|

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

atha dōṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṁ darśayati - - - - tatrāsthani sthitō vāyuḥ, pittaṁ tu svēdaraktayōḥ| ślēṣmā śēṣēṣu, tēnaiṣāmāśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ||26|| yadēkasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham| asthimārutayōrnaivaṁ, prāyō vr̥ddhirhi tarpaṇāt||27|| ślēṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt| vāyunā'nugatō'smācca vr̥ddhikṣayasamudbhavān||28|| vikārān sādhayēcchīghraṁ kramāllaṅghanabr̥ṁhaṇaiḥ| |29|

sa0-tatra-tēṣu vātādiṣu madhyē, asthni vāyuḥ sthitaḥ-āśritaḥ| pittaṁ tu svēdaraktayōḥ sthitam| ślēṣmā śēṣēṣu-rasamāṁsamēdōmajjaśukramūtrapurīṣādiṣu sthitaḥ| yataścaivamāśrayāśrayibhāvōdōṣadhātūnāṁ, tēna hētunā, āśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ-parasparaṁ, yadēkasya-āśrayasya vardhanaṁ, tadanyasya-āśrayiṇō'pi vardhanam, yadāśrayasya kṣapaṇaṁ tadāśrayiṇō'pi kṣapaṇam| nanu, ēvamasthnō vātāśrayasya yadvardhanaṁ tadasyāśrayiṇō vātasyāpi vardhanaṁ, yadasya kṣapaṇaṁ tadapi vātasya kṣapaṇaṁ prāpnōtītyata āha-asthītyādi| asthimārutayōrnaivaṁ vardhanakṣapaṇauṣadham, sambhavatītyadhyāhāryam| hi-yasmāt, prāyō-bāhulyēna, yā vr̥ddhiḥ-vardhanaṁ dōṣadhātūnām, sā tarpaṇāt-br̥ṁhaṇādbhavati| prāyōgrahaṇaṁ vāyuparihārārtham| sā ca ślēṣmaṇā'nugatā-anubaddhā| yata ēvaṁ yā vr̥ddhiḥ sā santarpaṇāt, tasmāddhētōrya ēṣāṁ dōṣādīnāṁ kṣayaḥ sa prāyō-bhūyiṣṭham, apatarpaṇāt-laṅghanarūpādbhavati| sa ca saṅkṣayō vāyunā'nugataḥ| ēvaṁ yadasthnō vardhanamauṣadham, tat snigdhamadhurādi br̥ṁhaṇarūpaṁ vātasya kṣapaṇam| yacca vātasya vardhamauṣadham, tat rūkṣatiktādyapatarpaṇaṁ laṅghanarūpamasthnaḥ kṣapaṇam| tadarthamētaduktam-asmāccētyādi| yata ēvaṁ vr̥ddhēḥ santarpaṇarūpatvaṁ kṣayasyāpatarpaṇarūpatvam, atō vr̥ddhikṣayasambhavān vikārān dōṣadhātūnāṁ sambandhinaḥ kramāllaṅghanabr̥ṁhaṇaiḥ sādhayēt-upakramēt| katham ? śīghraṁ cirōtthitā hi tē duścikitsyāḥ syuḥ| vr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayōtthān br̥ṁhaṇairiti kramārthaḥ|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

nanu, ēvaṁ vātavr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayōtthān br̥ṁhaṇairiti syāt| ata idamāha - - - - | vāyōranyatra, tajjāṁstu tairēvōtkramayōjitaiḥ||29||

sa0-vāyuṁ hitvā vr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaiḥ, kṣayōtthān br̥ṁhaṇaiḥ sādhayēt| tajjān-vāyusambhavān vikārān, punastairēva-laṅghanabr̥ṁhaṇairutkramayōjitairupakramēt| yathānirdiṣṭakramādviparītaḥ kramaḥ-utkramaḥ| yathā,-vātavr̥ddhyutthān vikārān br̥ṁhaṇaiḥ tatkṣayōtthāṁśca laṅghanairiti|

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

dōṣāṇāṁ viśēṣacikitsēha nōktā, dōṣōpakramaṇīyē vakṣyamāṇatvāt| rasacikitsā ca "rasō'pi ślēṣmavat" ityuktērnēha punarnirdiṣṭā| atō raktādīnāṁ cikitsāmāha - - - - viśēṣādraktavr̥ddhyutthān raktasrutivirēcanaiḥ| māṁsavr̥ddhibhavān rōgān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30|| sthaulyakārśyōpacārēṇa mēdōjānasthisaṅkṣayāt| jātān kṣīraghr̥taistiktasaṁyutarbastibhistathā||31|| viḍvr̥ddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayōdbhavān| mēṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32|| mūtravr̥ddhikṣayōtthāṁśca mēhakr̥cchracikitsayā| vyāyāmābhyañjanasvēdamadyaiḥ svēdakṣayōdbhavān||33||

sa0-vr̥ddhikṣayōpakramē ēvaṁ sthitē'pi viśēṣēṇa raktavr̥ddhyutthān raktasrutivirēcanairupakramēta| māṁsavr̥ddhijān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ| mēdōvr̥ddhikṣayābhyāṁ jātān-mēdōjāniti madhyamapadalōpō'tra draṣṭavyaḥ| mēdōvr̥ddhijān vikārān sthaulyōpacārēṇa dvividhōpakramaṇīyōktyā sthaulyacikitsayā, mēdaḥkṣayajān kārśyōpacārēṇōpācarēt| asthikṣayajān kṣīraghr̥taistiktasaṁyutaiḥ, bastibhistathā-tathārūpaistiktasaṁyutairityarthaḥ| nanu, yāni vātakr̥nti dravyāṇi tānyasthikṣayōdbhavavikārāṇāṁ vr̥ddhikaraṇānīti taddravyōpayōgō'tra na yuktaḥ, tiktasya vātakr̥tatvāt| atrōcyatē| yaddravyaṁ snigdhaṁ śōṣaṇaṁ kharatvamutpādayati tadasthnō vardhanaṁ yuktam, kharasvabhāvatvādasthnām| na caivaṁvidhamēkaṁ dravyamasti, yat snigdhaṁ śōṣaṇaṁ ca| tasmāt kṣīraghr̥taistiktasaṁyutairbastibhiśca tiktasaṁyutaiścētyupadiṣṭam| kṣīraghr̥tasya tiktayuktasya kharasvabhāvatvāt| viḍvr̥ddhijān-purīṣavr̥ddhijān, atīsāracikitsayā sādhayēt| viṭkṣayōdbhavān mēṣājamadhyādibhiḥ sādhayēt| mēṣa-urabhraḥ, ajaḥ-cchāgaḥ, tayōrmadhyaṁ-antarādhiḥ| kulmāṣaḥ-ardhasvinnō māṣādirhiṅgughr̥tādisaṁskr̥taḥ| māṣadvayaṁ-māṣō rājamāṣaśca| ādiśabdēna kākāṇḍōlātmaguptādīnāṁ grahaṇam| mūtravr̥ddhyutthān mēhacikitsayā, mūtrakṣayōtthān mūtrakr̥cchracikitsayā, svēdakṣayajān vyādhīn vyāyāmādibhiḥ sādhayēt|

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

svasthānasthasya kāyagnēraṁśā dhātuṣu saṁśritāḥ| tēṣāṁ sādātidīptibhyāṁ dhātuvr̥ddhikṣayōdbhavaḥ||34|| pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryāddr̥ddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham| |35|

sa0-svasthānaṁ kāyāgnēḥ-pakvāmāśayayōrmadhyam| yathā ca vakṣyati (hr̥. sū. a. 12|10) - "pittaṁ pañcātmakaṁ tatra pakvāmāśayamadhyagam|" ityādi yāvat "pācakaṁ nāma tat smr̥tam|" iti| tatra pakvāmāśayamadhyē tiṣṭhatīti svasthānasthaḥ, tasyaivaṁvidhasya kāyāgnēḥ-jāṭharānalasya, aṁśāḥ-bhāgāḥ, dhātuṣu-rasādiṣu saṁśritāḥ| tēṣāṁ-agnyaṁśānām, sādēna-māndyēna, dhātūnāṁ vr̥ddhyudbhavaḥ| tathā tēṣāmaṁśānāmatidīptyā-atitaikṣṇyāt, dhātukṣayōdbhavaḥ| pūrvō-rasākhyō, dhāturvr̥ddhō bhūtvā paraṁ-raktākhyaṁ, dhātuṁ vr̥ddhaṁ kuryāt| pūrvaśca kṣīṇō dhātuḥ paraṁ dhātuṁ tadvidhaṁ-kṣīṇamēva kuryāt|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| dōṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhayē malān||35|| adhō dvē, sapta śirasi, khāni svēdavahāni ca| malā malāyanāni syuryathāsvaṁ tēṣvatō gadāḥ||36||

sa0-dōṣā duṣṭā rasaiḥ-madhurādibhirmithyāyōgātiyōgasēvitaiḥ kupitāḥ, dhātūn dūṣayanti| ubhayē-dōṣā dhātavaśca, malān dūṣayanti| malā malāyanāni dūṣayantīti sambandhaḥ| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 7|42) - "malāyanāni bādhyantē duṣṭairmātrādhikairmalaiḥ|" iti| kāni malāyanāni ? ityāha-adhō dvē ityādi| adhō dvē-gudamēḍhrākhyē, sapta śirasi khāni-dvē akṣiṇī dvau karṇau dvau nāsāpuṭāvāsyaṁ cēti, tathā svēdavahāni-rōmakūpākhyāni chidrāṇi sarvaśarīragatāni, malāyanāni syuḥ| atō-dūṣaṇātkāraṇāt, tēṣu-malāyanēṣu duṣṭēṣu, yathāsvaṁ gadāḥ-rōgāḥ syuḥ| yō yasya svō- yathāsvam|

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

dōṣadhātumalānāṁ samaviṣamāvasthā gaditā| ōjasastu nirūpayannāha - - - - ōjastu tējō dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smr̥tam| hr̥dayasthamapi vyāpi dēhasthitinibandhanam||37|| snigdhaṁ sōmātmakaṁ śuddhamīṣallōhitapītakam| yannāśē niyataṁ nāśō yasmiṁstiṣṭhati tiṣṭhati||38|| niṣpadyantē yatō bhāvā vividhā dēhasaṁśrayāḥ| |39|

sa0-rasādīnāṁ dhātūnāṁ śukrāntānāṁ yatparaṁ-utkr̥ṣṭaṁ, tējastadōjaḥ smr̥tam, [na tu śukrasyaiva malaḥ|] tathā,hr̥dayasthamapi vyāpi| sakalaśarīravyāpinastasya ṣaḍbindukasya viśēṣēṇa hr̥dayaṁ sthānam| tathā, dēhasya sthitirdēhasthitistasyā nibandhanaṁ-jīvitādhiṣṭhānamityarthaḥ| anyē tvāhuḥ, paraśabdēnaitat dyōtayati,-anyadapyōjō'sti na taddhātūnāṁ śukrāntānāṁ tējaḥ, ślēṣmākhyamiti| tathā cōktaṁ saṅgrahē (sū. a. 19) - "tējō yatsarvadhātūnāmōjastat paramucyatē| mr̥du sōmātmakaṁ śuddhaṁ raktamīṣatsapītakam||" ityādi| yannāśē-yasyaujasō'bhāvē, niyataṁ-niścitaṁ, prāṇinō nāśaḥ-abhāvaḥ| yasminnōjasi tiṣṭhati-vidyamānē, tiṣṭhati-prāṇiti, dēhīti śēṣaḥ| yatō-yasmāt, bhāvāḥ-padārthāḥ, niṣpadyantē-jāyantē| kimbhūtāḥ ? vividhāḥ-anēkaprakārāḥ| tathā, dēhaḥ saṁśrayō yēṣāṁ tē dēhasaṁśrayāḥ| lakṣaṇamōjasō muninā'bhyadhāyi (ca. sū. a. 17|74) - "hr̥di tiṣṭhati yacchuddhaṁ snigdhamīṣatsapītakam| ōjaḥ śarīrē saṅkhyātaṁ tannāśē nā vinaśyati||" ityādi|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ōjaḥ kṣīyēta kōpakṣuddhyānaśōkaśramādibhiḥ||39|| bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitēndriyaḥ| duḥcchāyō durmanā rūkṣō bhavētkṣāmaśca tatkṣayē||40|| jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam| |41|

sa0-ōjaḥ kōpādibhiḥ kṣīyēta| tatkṣayē-tasyaujasaḥ kṣayē, bibhēti durbala ityādilakṣaṇam| jīvanīyauṣadhādyāstatra bhēṣajam| jīvanīyauṣadhāni-jīvantyādīni daśa jīvanasaṁjñāni (hr̥. sū. a. 15|8) tathā'nyāni yāni madhurāṇi kṣīrādīni dravyāṇi| kṣīrasya jīvanīyatvēnaiva grahaṇē siddhē pr̥thakpāṭhō'tiśayārthaḥ, atiśayēnātra kṣīramauṣadhamiti| rasō-māṁsarasaḥ| ādi (dya)-grahaṇēna kākāṇḍōlātmaguptāghr̥tādiparigrahaḥ|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ōjōvr̥ddhau hi dēhasya tuṣṭipuṣṭibalōdayaḥ||41||

sa0-ōjōvivr̥ddhau satyāṁ dēhasya tuṣṭiḥ-praharṣaḥ, puṣṭiḥ-vr̥ddhiḥ, balaṁ-sāmarthyam, ēṣāmudayaḥ-samyagvr̥ddhirbhavati|

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

idānīṁ saṅkṣēpēṇa vr̥ddhikṣayabhēṣajaṁ kathayannāha - - - - yadannaṁ dvēṣṭi yadapi prārthayētāvirōdhi tu| tattattyajan samaśnaṁśca tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt||42||

sa0-yadannaṁ puruṣō dvēṣṭi-nābhinandati, yadapyannaṁ prārthayēta, tattadannaṁ dviṣṭaṁ tyajan-pariharan, iṣṭamannaṁ samaśnan-bhakṣayan, dōṣāṇāṁ sambandhinau vr̥ddhikṣayau tau tau-yau yasya dōṣasyātmīyau vr̥ddhikṣayau, tau tau jayēt| nanu, kimaviśēṣēṇaitat prārthitamaśnan dōṣakṣayaṁ jayēt ? nētyāha-avirōdhi tu| turavadhāraṇē| avirōdhyēva| tattathāvidhamannamaśnan dōṣāṇāṁ kṣayaṁ jayēt, na tu virōdhyannamaśnan|

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

nanu, dvēṣyānnatyāgēnēṣṭānnabhakṣaṇēna | ca ] kutō hētōrdōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣayau jayēt ? ityāha - - - - kurvatē hi ruciṁ dōṣā viparītasamānayōḥ| vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayantyabudhāstu na||43||

sa0-hi-yasmāt, dōṣāḥ-vātādayō, viparītasamānayōḥ ruciṁ kurvanti| kimbhūtāḥ santaḥ ? vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca, yathākramam| vr̥ddhāḥ-pramāṇādhikāḥ santaḥ, svaguṇēbhyō yadviparītaguṇamannaṁ tēṣāṁ kṣapaṇahētuḥ, tadviṣayāṁ ruciṁ-prītimutpādayanti| bhūyiṣṭhaṁ-bāhulyēna| kṣīṇāḥ-svapramāṇāpacitāḥ santō, yatsvasamānaguṇamāhārajātaṁ tēṣāṁ vardhanahētuḥ, tadviṣayāṁ prītimutpādayanti| yathā,-vātō vr̥ddhaḥ snigdhāmlamadhuramannamabhilaṣati|pittaṁ vr̥ddhaṁ śītamadhurarukṣatiktakaśāyamannabhilaṣati| ślēṣmā vr̥ddhō rūkṣōṣṇakaṭutiktakaṣāyamannamabhilaṣati| vātaḥ kṣīṇō rūkṣakaṣāyādyannamabhilaṣati| pittaṁ kṣīṇamamlalavaṇakaṭukamannamabhilaṣati| ślēṣmā kṣīṇaḥ snigdhamadhurāmlalavaṇamannamabhilaṣati| bhūyiṣṭhamityanēna prāyikatvamasyā vyavasthāyā darśayati| tēna dōṣagativaicitryādanyathā'pi kvacidbhavati| yathā,-kasyacinnarasya vātō'pi kṣīṇaḥ snigdhamadhurādyannamabhilaṣati, pittamapi vr̥ddhamamlalavaṇādyannamabhilaṣati, ślēṣmā'pi vr̥ddhō madhurāmlādyannamabhilaṣatīti vyabhicārāt| ata ēvābudhāḥ-apaṇḍitāḥ, na lakṣayanti-na vidanti, yathā-kimaya dōṣaḥ kṣīṇa uta vr̥ddha iti|

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

na cānēnaiva lakṣaṇēna vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ| kiṁ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṁ yathāsvaṁ ca dōṣā vr̥ddhā vitanvatē| rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṁ karma kurvatē||44||

sa0-yathābalaṁ-balānatikramēṇa, yathāsvaṁ ca-yadyadātmīyaṁ yathā, rūpāṇi-guṇakarmalakṣaṇāni, dōṣā vr̥ddhā vitanvatē-vistārayanti| kṣīṇāśca balānatikramēṇa yathāsvaṁ rūpāṇi jahati-tyajanti| yathā,-vāyurvr̥ddhō raukṣyaśaityapāruṣyasraṁsavyāsādīni vistārayati| kṣīṇastu vāyuḥ pūrvōktāni raukṣyādīni jahāti, ata ēva na vyañjayati| atha samā dōṣāḥ kiṁ vidadhati ? ityāha-samā ityādi| yadā na vr̥ddhā na ca kṣīṇāḥ-samā dōṣāḥ,-svapramāṇasthāḥ, tadā svaṁ karma-utsāhōcchvāsādikaṁ yathōktaṁ kurvatē| tallakṣaṇattē lakṣaṇīyāḥ| tadēvaṁ vr̥ddhakṣīṇasamā dōṣā vēdyāḥ|

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

kṣīṇā dōṣāḥ kṣīṇatvādēvākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṁ nōtpādayantyēva, iti vicintyālpamatayō vaidyāḥ kṣīṇadōṣavardhanārthaṁ kadācidanādaraṁ kuryurityāha - - - - ya ēva dēhasya samā vivr̥ddhyai ta ēva dōṣā viṣamā vadhāya| yasmādatastē hitacaryayaiva kṣayādvivr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ||45|| iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||

sa0-ya ēva dōṣāḥ samāḥ santō dēhasya vivr̥ddhyai-vardhanāya bhavanti, ta ēva dōṣā viṣamāḥ-svapramāṇādadhikā hīnā vā santō, vadhāya-dēhavighātāya syuḥ| yasmādēvaṁ tatastē dōṣā hitacaryayaiva kṣayāt-hīnatvādrakṣaṇīyāḥ| kuta iva ? vivr̥dhēriva| yathā vivr̥ddhēḥ-viśēṣēṇa vardhanāttē rakṣyantē, tathā kṣayādapi rakṣaṇīyā iti| upajātirvr̥ttam| iti śrīmr̥gāṅkadattaputraśrīmadaruṇadattaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayaṭīkāyāṁ sarvāṅgasundarākhyāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñānīyādhyāya ēkādaśaḥ samāptaḥ|| 11||