Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2
rasabhēdīyādanantaraṁ dōṣādivijñānīya ārabhyatē|
yatō "dōṣabhēṣajavaśādupayōjyāḥ" ityuktam, ata īdr̥ksvarūpāstē dōṣā iti jñāpanārthamadhyāyō'yamucyatē - - - - athātō dōṣādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ|
iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|
gadyasūtrē||2||
View original
रसभेदीयादनन्तरं दोषादिविज्ञानीय आरभ्यते|
यतो "दोषभेषजवशादुपयोज्याः" इत्युक्तम्, अत ईदृक्स्वरूपास्ते दोषा इति ज्ञापनार्थमध्यायोऽयमुच्यते - - - - अथातो दोषादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
गद्यसूत्रे||२||
Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1
dōṣadhātumalā mūlaṁ sadā dēhasya--|
|1|
View original
दोषधातुमला मूलं सदा देहस्य--|
|१|
Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3
taṁ calaḥ|
utsāhōcchvāsaniśvāsacēṣṭāvēgapravartanaiḥ||1||
samyaggatyā ca dhātūnāmakṣāṇāṁ pāṭavēna ca|
anugr̥hṇātyavikr̥taḥ, pittaṁ paktyūṣmadarśanaiḥ||2||
kṣuttr̥ḍruciprabhāmēdhādhīśauryatanumārdavaiḥ|
ślēṣmā sthiratvasnigdhatvasandhibandhakṣamādibhiḥ||3||
View original
तं चलः|
उत्साहोच्छ्वासनिश्वासचेष्टावेगप्रवर्तनैः||१||
सम्यग्गत्या च धातूनामक्षाणां पाटवेन च|
अनुगृह्णात्यविकृतः, पित्तं पक्त्यूष्मदर्शनैः||२||
क्षुत्तृड्रुचिप्रभामेधाधीशौर्यतनुमार्दवैः|
श्लेष्मा स्थिरत्वस्निग्धत्वसन्धिबन्धक्षमादिभिः||३||
Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4
idānīṁ dhātūnāṁ karmāṇyāha - - - - prīṇanaṁ jīvanaṁ lēpaḥ snēhō dhāraṇapūraṇē|
garbhōtpādaśca dhātūnāṁ śrēṣṭhaṁ karma kramātsmr̥tam||4||
View original
इदानीं धातूनां कर्माण्याह - - - - प्रीणनं जीवनं लेपः स्नेहो धारणपूरणे|
गर्भोत्पादश्च धातूनां श्रेष्ठं कर्म क्रमात्स्मृतम्||४||
Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5
idānīṁ malānāṁ karmāṇyāha - - - - avaṣṭambhaḥ purīṣasya, mūtrasya klēdavāhanam|
svēdasya klēdavidhr̥tiḥ|5|
View original
इदानीं मलानां कर्माण्याह - - - - अवष्टम्भः पुरीषस्य, मूत्रस्य क्लेदवाहनम्|
स्वेदस्य क्लेदविधृतिः|५|
Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6
|
vr̥ddhastu kurutē'nilaḥ||5||
kārśyakārṣṇyōṣṇakāmatvakampānāhaśakr̥dgrahān|
balanidrēndriyabhraṁśapralāpabhramadīnatāḥ||6||
View original
|
वृद्धस्तु कुरुतेऽनिलः||५||
कार्श्यकार्ष्ण्योष्णकामत्वकम्पानाहशकृद्ग्रहान्|
बलनिद्रेन्द्रियभ्रंशप्रलापभ्रमदीनताः||६||
Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7
pītaviṇmūtranētratvakkṣuttr̥ḍdāhālpanidratāḥ|
pittam|7|
View original
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वक्क्षुत्तृड्दाहाल्पनिद्रताः|
पित्तम्|७|
Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8
|
ślēṣmā'gnisadanaprasēkālasyagauravam||7||
śvaityaśaityaślathāṅgatvaṁ śvāsakāsātinidratāḥ|
|8|
View original
|
श्लेष्माऽग्निसदनप्रसेकालस्यगौरवम्||७||
श्वैत्यशैत्यश्लथाङ्गत्वं श्वासकासातिनिद्रताः|
|८|
Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8
|
rasō'pi ślēṣmavat|8|
View original
|
रसोऽपि श्लेष्मवत्|८|
Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9
|
raktaṁ visarpaplīhavidradhīn||8||
kuṣṭhavātāsrapittāsragulmōpakuśakāmalāḥ|
vyaṅgāgnināśasammōharaktatvaṅnētramūtratāḥ||9||
View original
|
रक्तं विसर्पप्लीहविद्रधीन्||८||
कुष्ठवातास्रपित्तास्रगुल्मोपकुशकामलाः|
व्यङ्गाग्निनाशसम्मोहरक्तत्वङ्नेत्रमूत्रताः||९||
Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10
māṁsaṁ gaṇḍārbudagranthigaṇḍōrūdaravr̥ddhitāḥ|
kaṇṭhādiṣvadhimāṁsaṁ ca|10|
View original
मांसं गण्डार्बुदग्रन्थिगण्डोरूदरवृद्धिताः|
कण्ठादिष्वधिमांसं च|१०|
Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11
tadvanmēdastathā śramam||10||
alpē'pi cēṣṭitē śvāsaṁ sphikstanōdaralambanam|
|11|
View original
तद्वन्मेदस्तथा श्रमम्||१०||
अल्पेऽपि चेष्टिते श्वासं स्फिक्स्तनोदरलम्बनम्|
|११|
Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11
|
asthyadhyasthyadhidantāṁśca|11|
View original
|
अस्थ्यध्यस्थ्यधिदन्तांश्च|११|
Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12
majjā nētrāṅgagauravam||11||
parvasu sthūlamūlāni kuryātkr̥cchrāṇyarūṁṣi ca|
|12|
View original
मज्जा नेत्राङ्गगौरवम्||११||
पर्वसु स्थूलमूलानि कुर्यात्कृच्छ्राण्यरूंषि च|
|१२|
Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12
|
atistrīkāmatāṁ vr̥ddhaṁ śukraṁ śukrāśmarīmapi||12||
View original
|
अतिस्त्रीकामतां वृद्धं शुक्रं शुक्राश्मरीमपि||१२||
Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13
kukṣāvādhmānamāṭōpaṁ gauravaṁ vēdanāṁ śakr̥t|
|13|
View original
कुक्षावाध्मानमाटोपं गौरवं वेदनां शकृत्|
|१३|
Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13
|
mūtraṁ tu bastinistōdaṁ kr̥tē'pyakr̥tasaṁjñatām||13||
View original
|
मूत्रं तु बस्तिनिस्तोदं कृतेऽप्यकृतसंज्ञताम्||१३||
Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14
svēdō'tisvēdadaurgandhyakaṇḍūḥ|
|14|
View original
स्वेदोऽतिस्वेददौर्गन्ध्यकण्डूः|
|१४|
Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14
ēvaṁ ca lakṣayēt|
dūṣikādīnapi malān bāhulyagurutādibhiḥ||14||
View original
एवं च लक्षयेत्|
दूषिकादीनपि मलान् बाहुल्यगुरुतादिभिः||१४||
Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15
vr̥ddhānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyabhidhāya, kṣīṇānāṁ vātādīnāṁ liṅgānyāha - - - - liṅgaṁ kṣīṇē'nilē'ṅgasya sādō'lpaṁ bhāṣitēhitam|
saṁjñāmōhastathā ślēṣmavr̥ddhayuktāmayasambhavaḥ||15||
View original
वृद्धानां वातादीनां लिङ्गान्यभिधाय, क्षीणानां वातादीनां लिङ्गान्याह - - - - लिङ्गं क्षीणेऽनिलेऽङ्गस्य सादोऽल्पं भाषितेहितम्|
संज्ञामोहस्तथा श्लेष्मवृद्धयुक्तामयसम्भवः||१५||
Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16
pittē mandō'nalaḥ śītaṁ prabhāhāniḥ|
|16|
View original
पित्ते मन्दोऽनलः शीतं प्रभाहानिः|
|१६|
Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16
kaphē bhramaḥ|
ślēṣmāśayānāṁ śūnyatvaṁ hr̥ddravaḥ ślathasandhitā||16||
View original
कफे भ्रमः|
श्लेष्माशयानां शून्यत्वं हृद्द्रवः श्लथसन्धिता||१६||
Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17
rasē raukṣyaṁ śramaḥ śōṣō glāniḥ śabdāsahiṣṇutā|
|17|
View original
रसे रौक्ष्यं श्रमः शोषो ग्लानिः शब्दासहिष्णुता|
|१७|
Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17
|
raktē'mlaśiśiraprītiśirāśaithilyarūkṣatāḥ||17||
View original
|
रक्तेऽम्लशिशिरप्रीतिशिराशैथिल्यरूक्षताः||१७||
Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18
māṁsē'kṣaglānigaṇḍasphik''śuṣkatāsandhivēdanāḥ|
|18|
View original
मांसेऽक्षग्लानिगण्डस्फिक्ऽऽशुष्कतासन्धिवेदनाः|
|१८|
Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18
|
mēdasi kṣīṇē kaṭyāḥ plīhnō vr̥ddhiḥ kr̥śāṅgatā||18||
View original
|
मेदसि क्षीणे कट्याः प्लीह्नो वृद्धिः कृशाङ्गता||१८||
Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19
asthnyasthitōdaḥ śadanaṁ dantakēśanakhādiṣu|
|19|
View original
अस्थ्न्यस्थितोदः शदनं दन्तकेशनखादिषु|
|१९|
Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19
|
asthnāṁ majjani sauṣiryaṁ bhramastimiradarśanam||19||
View original
|
अस्थ्नां मज्जनि सौषिर्यं भ्रमस्तिमिरदर्शनम्||१९||
Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20
śukrē cirāt prasicyēta śukraṁ śōṇitamēva vā|
tōdō'tyarthaṁ vr̥ṣaṇayōrmēḍhraṁ dhūmāyatīva ca||20||
View original
शुक्रे चिरात् प्रसिच्येत शुक्रं शोणितमेव वा|
तोदोऽत्यर्थं वृषणयोर्मेढ्रं धूमायतीव च||२०||
Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21
purīṣē vāyurantrāṇi saśabdō vēṣṭayanniva|
kukṣau bhramati yātyūrdhvaṁ hr̥tpārśvē pīḍayan bhr̥śam||21||
View original
पुरीषे वायुरन्त्राणि सशब्दो वेष्टयन्निव|
कुक्षौ भ्रमति यात्यूर्ध्वं हृत्पार्श्वे पीडयन् भृशम्||२१||
Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22
mūtrē'lpaṁ mūtrayētkr̥cchrādvivarṇaṁ sāsramēva vā|
|22|
View original
मूत्रेऽल्पं मूत्रयेत्कृच्छ्राद्विवर्णं सास्रमेव वा|
|२२|
Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22
|
svēdē rōmacyutiḥ stabdharōmatā sphuṭanaṁ tvacaḥ||22||
View original
|
स्वेदे रोमच्युतिः स्तब्धरोमता स्फुटनं त्वचः||२२||
Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23
idānīṁ ghrāṇādimalānāmapi sāmānyēnakṣayaliṅgamāha - - - - malānāmatisūkṣmāṇāṁ durlakṣyaṁ lakṣayēt kṣayam|
svamalāyanasaṁśōṣatōdaśūnyatvalāghavaiḥ||23||
View original
इदानीं घ्राणादिमलानामपि सामान्येनक्षयलिङ्गमाह - - - - मलानामतिसूक्ष्माणां दुर्लक्ष्यं लक्षयेत् क्षयम्|
स्वमलायनसंशोषतोदशून्यत्वलाघवैः||२३||
Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25
ēvaṁ vyāsēna dōṣadhātumalānāṁ vr̥ddhikṣayāvabhidhāya samāsatō'bhidhātumidamāha- dōṣādīnāṁ yathāsvaṁ ca vidyāddr̥ddhikṣayau bhiṣak|
kṣayēṇa viparītānāṁ guṇānāṁ vardhanēna ca||24||
vr̥ddhiṁ malānāṁ saṅgācca kṣayaṁ cāti visargataḥ|
|25|
View original
एवं व्यासेन दोषधातुमलानां वृद्धिक्षयावभिधाय समासतोऽभिधातुमिदमाह- दोषादीनां यथास्वं च विद्याद्दृद्धिक्षयौ भिषक्|
क्षयेण विपरीतानां गुणानां वर्धनेन च||२४||
वृद्धिं मलानां सङ्गाच्च क्षयं चाति विसर्गतः|
|२५|
Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25
|
malōcitatvāddēhasya kṣayō vr̥ddhēstu pīḍanaḥ||25||
View original
|
मलोचितत्वाद्देहस्य क्षयो वृद्धेस्तु पीडनः||२५||
Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29
atha dōṣādīnāmāśrayāśrayibhāvaṁ darśayati - - - - tatrāsthani sthitō vāyuḥ, pittaṁ tu svēdaraktayōḥ|
ślēṣmā śēṣēṣu, tēnaiṣāmāśrayāśrayiṇāṁ mithaḥ||26||
yadēkasya tadanyasya vardhanakṣapaṇauṣadham|
asthimārutayōrnaivaṁ, prāyō vr̥ddhirhi tarpaṇāt||27||
ślēṣmaṇā'nugatā tasmāt saṅkṣayastadviparyāt|
vāyunā'nugatō'smācca vr̥ddhikṣayasamudbhavān||28||
vikārān sādhayēcchīghraṁ kramāllaṅghanabr̥ṁhaṇaiḥ|
|29|
View original
अथ दोषादीनामाश्रयाश्रयिभावं दर्शयति - - - - तत्रास्थनि स्थितो वायुः, पित्तं तु स्वेदरक्तयोः|
श्लेष्मा शेषेषु, तेनैषामाश्रयाश्रयिणां मिथः||२६||
यदेकस्य तदन्यस्य वर्धनक्षपणौषधम्|
अस्थिमारुतयोर्नैवं, प्रायो वृद्धिर्हि तर्पणात्||२७||
श्लेष्मणाऽनुगता तस्मात् सङ्क्षयस्तद्विपर्यात्|
वायुनाऽनुगतोऽस्माच्च वृद्धिक्षयसमुद्भवान्||२८||
विकारान् साधयेच्छीघ्रं क्रमाल्लङ्घनबृंहणैः|
|२९|
Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29
nanu, ēvaṁ vātavr̥ddhyutthān vikārān laṅghanaistatkṣayōtthān br̥ṁhaṇairiti syāt|
ata idamāha - - - - |
vāyōranyatra, tajjāṁstu tairēvōtkramayōjitaiḥ||29||
View original
ननु, एवं वातवृद्ध्युत्थान् विकारान् लङ्घनैस्तत्क्षयोत्थान् बृंहणैरिति स्यात्|
अत इदमाह - - - - |
वायोरन्यत्र, तज्जांस्तु तैरेवोत्क्रमयोजितैः||२९||
Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33
dōṣāṇāṁ viśēṣacikitsēha nōktā, dōṣōpakramaṇīyē vakṣyamāṇatvāt|
rasacikitsā ca "rasō'pi ślēṣmavat" ityuktērnēha punarnirdiṣṭā|
atō raktādīnāṁ cikitsāmāha - - - - viśēṣādraktavr̥ddhyutthān raktasrutivirēcanaiḥ|
māṁsavr̥ddhibhavān rōgān śastrakṣārāgnikarmabhiḥ||30||
sthaulyakārśyōpacārēṇa mēdōjānasthisaṅkṣayāt|
jātān kṣīraghr̥taistiktasaṁyutarbastibhistathā||31||
viḍvr̥ddhijānatīsārakriyayā, viṭkṣayōdbhavān|
mēṣājamadhyakulmāṣayavamāṣadvayādibhiḥ||32||
mūtravr̥ddhikṣayōtthāṁśca mēhakr̥cchracikitsayā|
vyāyāmābhyañjanasvēdamadyaiḥ svēdakṣayōdbhavān||33||
View original
दोषाणां विशेषचिकित्सेह नोक्ता, दोषोपक्रमणीये वक्ष्यमाणत्वात्|
रसचिकित्सा च "रसोऽपि श्लेष्मवत्" इत्युक्तेर्नेह पुनर्निर्दिष्टा|
अतो रक्तादीनां चिकित्सामाह - - - - विशेषाद्रक्तवृद्ध्युत्थान् रक्तस्रुतिविरेचनैः|
मांसवृद्धिभवान् रोगान् शस्त्रक्षाराग्निकर्मभिः||३०||
स्थौल्यकार्श्योपचारेण मेदोजानस्थिसङ्क्षयात्|
जातान् क्षीरघृतैस्तिक्तसंयुतर्बस्तिभिस्तथा||३१||
विड्वृद्धिजानतीसारक्रियया, विट्क्षयोद्भवान्|
मेषाजमध्यकुल्माषयवमाषद्वयादिभिः||३२||
मूत्रवृद्धिक्षयोत्थांश्च मेहकृच्छ्रचिकित्सया|
व्यायामाभ्यञ्जनस्वेदमद्यैः स्वेदक्षयोद्भवान्||३३||
Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35
svasthānasthasya kāyagnēraṁśā dhātuṣu saṁśritāḥ|
tēṣāṁ sādātidīptibhyāṁ dhātuvr̥ddhikṣayōdbhavaḥ||34||
pūrvō dhātuḥ paraṁ kuryāddr̥ddhaḥ kṣīṇaśca tadvidham|
|35|
View original
स्वस्थानस्थस्य कायग्नेरंशा धातुषु संश्रिताः|
तेषां सादातिदीप्तिभ्यां धातुवृद्धिक्षयोद्भवः||३४||
पूर्वो धातुः परं कुर्याद्दृद्धः क्षीणश्च तद्विधम्|
|३५|
Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36
|
dōṣā duṣṭā rasairdhātūn dūṣayantyubhayē malān||35||
adhō dvē, sapta śirasi, khāni svēdavahāni ca|
malā malāyanāni syuryathāsvaṁ tēṣvatō gadāḥ||36||
View original
|
दोषा दुष्टा रसैर्धातून् दूषयन्त्युभये मलान्||३५||
अधो द्वे, सप्त शिरसि, खानि स्वेदवहानि च|
मला मलायनानि स्युर्यथास्वं तेष्वतो गदाः||३६||
Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39
dōṣadhātumalānāṁ samaviṣamāvasthā gaditā|
ōjasastu nirūpayannāha - - - - ōjastu tējō dhātūnāṁ śukrāntānāṁ paraṁ smr̥tam|
hr̥dayasthamapi vyāpi dēhasthitinibandhanam||37||
snigdhaṁ sōmātmakaṁ śuddhamīṣallōhitapītakam|
yannāśē niyataṁ nāśō yasmiṁstiṣṭhati tiṣṭhati||38||
niṣpadyantē yatō bhāvā vividhā dēhasaṁśrayāḥ|
|39|
View original
दोषधातुमलानां समविषमावस्था गदिता|
ओजसस्तु निरूपयन्नाह - - - - ओजस्तु तेजो धातूनां शुक्रान्तानां परं स्मृतम्|
हृदयस्थमपि व्यापि देहस्थितिनिबन्धनम्||३७||
स्निग्धं सोमात्मकं शुद्धमीषल्लोहितपीतकम्|
यन्नाशे नियतं नाशो यस्मिंस्तिष्ठति तिष्ठति||३८||
निष्पद्यन्ते यतो भावा विविधा देहसंश्रयाः|
|३९|
Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41
|
ōjaḥ kṣīyēta kōpakṣuddhyānaśōkaśramādibhiḥ||39||
bibhēti durbalō'bhīkṣṇaṁ dhyāyati vyathitēndriyaḥ|
duḥcchāyō durmanā rūkṣō bhavētkṣāmaśca tatkṣayē||40||
jīvanīyauṣadhakṣīrarasādyāstatra bhēṣajam|
|41|
View original
|
ओजः क्षीयेत कोपक्षुद्ध्यानशोकश्रमादिभिः||३९||
बिभेति दुर्बलोऽभीक्ष्णं ध्यायति व्यथितेन्द्रियः|
दुःच्छायो दुर्मना रूक्षो भवेत्क्षामश्च तत्क्षये||४०||
जीवनीयौषधक्षीररसाद्यास्तत्र भेषजम्|
|४१|
Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41
|
ōjōvr̥ddhau hi dēhasya tuṣṭipuṣṭibalōdayaḥ||41||
View original
|
ओजोवृद्धौ हि देहस्य तुष्टिपुष्टिबलोदयः||४१||
Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42
idānīṁ saṅkṣēpēṇa vr̥ddhikṣayabhēṣajaṁ kathayannāha - - - - yadannaṁ dvēṣṭi yadapi prārthayētāvirōdhi tu|
tattattyajan samaśnaṁśca tau tau vr̥ddhikṣayau jayēt||42||
View original
इदानीं सङ्क्षेपेण वृद्धिक्षयभेषजं कथयन्नाह - - - - यदन्नं द्वेष्टि यदपि प्रार्थयेताविरोधि तु|
तत्तत्त्यजन् समश्नंश्च तौ तौ वृद्धिक्षयौ जयेत्||४२||
Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43
nanu, dvēṣyānnatyāgēnēṣṭānnabhakṣaṇēna |
ca ] kutō hētōrdōṣāṇāṁ vr̥ddhikṣayau jayēt ? ityāha - - - - kurvatē hi ruciṁ dōṣā viparītasamānayōḥ|
vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca bhūyiṣṭhaṁ lakṣayantyabudhāstu na||43||
View original
ननु, द्वेष्यान्नत्यागेनेष्टान्नभक्षणेन |
च ] कुतो हेतोर्दोषाणां वृद्धिक्षयौ जयेत् ? इत्याह - - - - कुर्वते हि रुचिं दोषा विपरीतसमानयोः|
वृद्धाः क्षीणाश्च भूयिष्ठं लक्षयन्त्यबुधास्तु न||४३||
Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44
na cānēnaiva lakṣaṇēna vr̥ddhāḥ kṣīṇāśca lakṣaṇīyāḥ|
kiṁ tarhi ? anyadapi lakṣaṇamastītyāha - - - - yathābalaṁ yathāsvaṁ ca dōṣā vr̥ddhā vitanvatē|
rūpāṇi, jahati kṣīṇāḥ, samāḥ svaṁ karma kurvatē||44||
View original
न चानेनैव लक्षणेन वृद्धाः क्षीणाश्च लक्षणीयाः|
किं तर्हि ? अन्यदपि लक्षणमस्तीत्याह - - - - यथाबलं यथास्वं च दोषा वृद्धा वितन्वते|
रूपाणि, जहति क्षीणाः, समाः स्वं कर्म कुर्वते||४४||
Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11
kṣīṇā dōṣāḥ kṣīṇatvādēvākiñcitkaratvāt kadācitpīḍāṁ nōtpādayantyēva, iti vicintyālpamatayō vaidyāḥ kṣīṇadōṣavardhanārthaṁ kadācidanādaraṁ kuryurityāha - - - - ya ēva dēhasya samā vivr̥ddhyai ta ēva dōṣā viṣamā vadhāya|
yasmādatastē hitacaryayaiva kṣayādvivr̥ddhēriva rakṣaṇīyāḥ||45||
iti śrīvaidyapatisiṁhaguptasunūśrīmadvāgbhaṭaviracitāyāmaṣṭāṅgahr̥dayasaṁhitāyāṁ sūtrasthānē dōṣādivijñānīyō nāmaikādaśō'dhyāyaḥ||11||
View original
क्षीणा दोषाः क्षीणत्वादेवाकिञ्चित्करत्वात् कदाचित्पीडां नोत्पादयन्त्येव, इति विचिन्त्याल्पमतयो वैद्याः क्षीणदोषवर्धनार्थं कदाचिदनादरं कुर्युरित्याह - - - - य एव देहस्य समा विवृद्ध्यै त एव दोषा विषमा वधाय|
यस्मादतस्ते हितचर्ययैव क्षयाद्विवृद्धेरिव रक्षणीयाः||४५||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसुनूश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषादिविज्ञानीयो नामैकादशोऽध्यायः||११||