11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ರಸಭೇದೀಯಾದನನ್ತರಂ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಆರಭ್ಯತೇ| ಯತೋ "ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದುಪಯೋಜ್ಯಾಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತ ಈದೃಕ್ಸ್ವರೂಪಾಸ್ತೇ ದೋಷಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ-

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

ರಸಭೇದೀಯಾದನನ್ತರಂ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯ ಆರಭ್ಯತೇ| ಯತೋ "ದೋಷಭೇಷಜವಶಾದುಪಯೋಜ್ಯಾಃ" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ಅತ ಈದೃಕ್ಸ್ವರೂಪಾಸ್ತೇ ದೋಷಾ ಇತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮಧ್ಯಾಯೋಽಯಮುಚ್ಯತೇ - - - - ಅಥಾತೋ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ದೋಷಾ ಆದಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ-ದೋಷಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ವಿಜ್ಞಾನಂ-ಪ್ರಾಕೃತೇನ ವೈಕೃತೇನ ಚ ಸ್ವರೂಪೇಣಾ ೯ ವಗಮಃ, ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ಯಃ, ತಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಧಾತವೋ ಮಲಾಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ಸ್ವರೂ ೧೦ ಪಾವಗಮೇನ ಚ ತ ಏವ ದೋಷಾಃ ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾತಾ ಭವನ್ತಿ| ಧಾತೂನಾಂ ಮಲಾನಾಂ ಚ ದೋಷಾಧಾರಭೂತತ್ವಾತ್|

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

ದೋಷಧಾತುಮಲಾ ಮೂಲಂ ಸದಾ ದೇಹಸ್ಯ--| |೧|

ಸ೦-ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯಃ, ಧಾತವೋ-ರಸಾದಯಃ, ಮಲಾಃ-ಮೂತ್ರಾದಯಃ, ತೇ ದೇಹಸ್ಯ ಮೂಲಮಿವ ಮೂಲಮ್| ಯಥಾ,-ವೃಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ಕನ್ಧಶಾಖಾದಿಯುಕ್ತಸ್ಯ ಮೂಲಂ ಪ್ರಧಾನಮ್, ತದಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್| ತಥಾ,-ದೇಹಸ್ಯ ದೋಷಧಾತುಮಲಾಃ|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

ತಂ ಚಲಃ| ಉತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸನಿಶ್ವಾಸಚೇಷ್ಟಾವೇಗಪ್ರವರ್ತನೈಃ||೧|| ಸಮ್ಯಗ್ಗತ್ಯಾ ಚ ಧಾತೂನಾಮಕ್ಷಾಣಾಂ ಪಾಟವೇನ ಚ| ಅನುಗೃಹ್ಣಾತ್ಯವಿಕೃತಃ, ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತ್ಯೂಷ್ಮದರ್ಶನೈಃ||೨|| ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ರುಚಿಪ್ರಭಾಮೇಧಾಧೀಶೌರ್ಯತನುಮಾರ್ದವೈಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ಥಿರತ್ವಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಸನ್ಧಿಬನ್ಧಕ್ಷಮಾದಿಭಿಃ||೩||

ಸ೦-ತಂ ಚ-ದೇಹಂ, ಚಲೋ-ವಾಯುಃ, ಉತ್ಸಾಹಾದಿಭಿರನುಗೃಹ್ಣಾತಿ-ಉಪಕುರುತೇ| ಉತ್ಸಾಹಃ-ಸರ್ವಚೇಷ್ಟಾಸೂದ್ಯೋಗಃ, ಉಚ್ಛ್ವಾಸಃ-ಊರ್ಧ್ವಂ ಶ್ವಸನಂ ಶ್ವಾಸಮುಕ್ತಿಃ, ನಿಶ್ವಾಸಃ-ಶ್ವಾಸಸ್ಯ ಶರೀರಾನ್ತಃ ಪ್ರವೇಶನಮ್, ಚೇಷ್ಟನಂ-ಚೇಷ್ಟಾ ವಾಕ್ಕಾಯಮನೋವ್ಯಾಪಾರಃ, ವೇಗಾನಾಂ ಪ್ರವರ್ತನಂ-ವಾತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನಾಂ ಬಹಿರ್ನಿರಸನಮ್, ಏತೈಶ್ಚ ಮಾರುತೋ ದೇಹಮನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ತ್ಯಾದಿಭಿರನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಪಕ್ತಿಃ-ಪಾಕಃ| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ದರ್ಶನಂ-ದೃಷ್ಟಿಃ| ಮೇಧಾ-ಬುದ್ಧಿವಿಶೇಷಃ| ಧೀಃ-ಪ್ರಜ್ಞಾ| ಶೌರ್ಯಂ-ಪೌರುಷಮ್| ತನುಮಾರ್ದವಂ-ಶರೀರಮೃದುತ್ವಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸ್ಥಿರತ್ವಾದಿಭಿರನುಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕ್ಷಮಾ-ಕ್ಷಾನ್ತಿಃ|

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ಇದಾನೀಂ ಧಾತೂನಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - ಪ್ರೀಣನಂ ಜೀವನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ನೇಹೋ ಧಾರಣಪೂರಣೇ| ಗರ್ಭೋತ್ಪಾದಶ್ಚ ಧಾತೂನಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಮ ಕ್ರಮಾತ್ಸ್ಮೃತಮ್||೪||

ಸ೦-ಪ್ರೀಣನಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ ರಸಾದೀನಾಂ ಕ್ರಮಾತ್-ಕ್ರಮೇಣ ಶ್ರೇಷ್ಠಾನಿ ಸ್ಮೃತಾನಿ, ಮುನಿಭಿರಿತಿ ಶೇಷಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೋಕ್ತಾನಿ ಮಧ್ಯಮಾನ್ಯಪರಾಣಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯೇಷಾಂ ಸನ್ತ್ಯೇವ| ಯಥಾ,-ರಸಸ್ಯ ತುಷ್ಟಿರಕ್ತಪುಷ್ಟ್ಯಾದಿಕಂ ಕರ್ಮ, ರಕ್ತಸ್ಯ ಚ ವರ್ಣಪ್ರಸಾದೋ ಮಾಂಸಪೋಷಣಮ್, ಮಾಂಸಸ್ಯ ಬಲಂ ಮೇದಃಪುಷ್ಟೀ ಚ ಮೇದಸಃ ಸ್ವೇದದಾರ್ಢ್ಯಾಸ್ಥಿಪುಷ್ಟಯಶ್ಚ, ಅಸ್ಥ್ನೋ ಮಜ್ಜಪೋಷಣಮ್, ಮಜ್ಜ್ಞೋ ಬಲಮಸ್ಥಿಪೂರಣಂ ಶುಕ್ರಪುಷ್ಟಿಶ್ಚ, ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಹರ್ಷೋ ಬಲಂ ಚ, ಏತೈರ್ಧಾತವೋ ದೇಹಮನುಗೃಹ್ಣನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪ್ರೀಣನಂ-ಆಪ್ಯಾಯನಮ್| ರಸೋ ಹಿ ಸಮ್ಯಗಭ್ಯವಹರತಃ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಪ್ರವಿಶ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಪ್ರಸಾದಮಭಿನಿರ್ವರ್ತಯನ್ ಮನಸಃ ಪ್ರೀತಿಮಾದಧಾತಿ| ಜೀವನಂ-ಓಜೋವೃದ್ಧಿಕರಮ್, ರಕ್ತಕರ್ಮ| ಲೇಪಃ-ಉಪದೇಹೋ, ಮಾಂಸಸ್ಯ ಕರ್ಮ| ತದುಪಲಿಪ್ತಾನ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಚೇಷ್ಟಾಂ ಕ್ಷಮನ್ತೇ| ಸ್ನೇಹೋ-ನೇತ್ರಾದಿಷು ಸ್ನಿಗ್ಧತಾ, ಮೇದಸಃ ಕರ್ಮ| ಧಾರಣಂ-ಊರ್ಧ್ವಧಾರಣಮ್, ಅಸ್ಥಿಕರ್ಮ| ಪೂರಣಂ-ಸ್ನೇಹೇನಾಸ್ಥ್ನಾಮ್, ಮಜ್ಜ್ಞಃ ಕರ್ಮ| ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಗರ್ಭೋತ್ಪತ್ತಿಃ, ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಮೇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ಇದಾನೀಂ ಮಲಾನಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - ಅವಷ್ಟಮ್ಭಃ ಪುರೀಷಸ್ಯ, ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕ್ಲೇದವಾಹನಮ್| ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಕ್ಲೇದವಿಧೃತಿಃ|೫|

ಸ೦-ಅವಷ್ಟಮ್ಭೋ-ದೇಹಧಾರಣಶಕ್ತಿಃ, ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಮ ಪುರೀಷಸ್ಯ ಸ್ಮೃತಮ್| ಮೂತ್ರಸ್ಯ ಕ್ಲೇದವಾಹನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಮ, ಮೂತ್ರಂ ಕ್ಲೇದಂ ನಿರ್ವಾಹಯತಿ| ಸ್ವೇದಸ್ಯ ಕ್ಲೇದವಿಧಾರಣಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಕರ್ಮ, ಕ್ಲೇದಾಭಾವೇ ಹಿ ಶೋಷಃ ಸ್ಯಾತ್, ಮಧ್ಯಮತ್ವಕ್ಽಽಸ್ನೇಹಕಚರೋಮಧಾರಣಮಪಿ|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| ವೃದ್ಧಸ್ತು ಕುರುತೇಽನಿಲಃ||೫|| ಕಾರ್ಶ್ಯಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯೋಷ್ಣಕಾಮತ್ವಕಮ್ಪಾನಾಹಶಕೃದ್ಗ್ರಹಾನ್| ಬಲನಿದ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಭ್ರಂಶಪ್ರಲಾಪಭ್ರಮದೀನತಾಃ||೬||

ಸ೦-ವೃದ್ಧಃ ಪುನರ್ವಾಯುಃ ಕಾರ್ಶ್ಯಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಬಲಾದೀನಾಂ ಭ್ರಂಶೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಬಲಸ್ಯ ಪ್ರಾಣೋಪಘಾತೋ ಭ್ರಂಶಃ| ನಿದ್ರಾಯಾಸ್ತು ನಾಶೋ ಭ್ರಂಶಃ|

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಕ್ಕ್ಷುತ್ತೃಡ್ದಾಹಾಲ್ಪನಿದ್ರತಾಃ| ಪಿತ್ತಮ್|೭|

ಸ೦-ಪೀತಸ್ಯ ವಿಡಾದಿಭಿಸ್ತ್ವಗನ್ತೈಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ, ತತಃ ಕ್ಷುದಾದಿಭಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವಃ, ತತಸ್ತಲಪ್ರತ್ಯಯಃ| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಪೀತವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದೀನ್ ಕರೋತಿ|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಗ್ನಿಸದನಪ್ರಸೇಕಾಲಸ್ಯಗೌರವಮ್||೭|| ಶ್ವೈತ್ಯಶೈತ್ಯಶ್ಲಥಾಙ್ಗತ್ವಂ ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿನಿದ್ರತಾಃ| |೮|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧೋಽಗ್ನಿಸಾದಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಶ್ವೈತ್ಯಂ- ಗಾತ್ರಶುಕ್ಲತಾ| ಶೈತ್ಯಂ-ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಶಿಶಿರತ್ವಮ್|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| ರಸೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತ್|೮|

ಸ೦-ರಸಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತ್, ರಸೋಽಪಿ ವೃದ್ಧೋಽಗ್ನಿಸಾದಾದೀನ್ ವಿದಧಾತೀತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| ರಕ್ತಂ ವಿಸರ್ಪಪ್ಲೀಹವಿದ್ರಧೀನ್||೮|| ಕುಷ್ಠವಾತಾಸ್ರಪಿತ್ತಾಸ್ರಗುಲ್ಮೋಪಕುಶಕಾಮಲಾಃ| ವ್ಯಙ್ಗಾಗ್ನಿನಾಶಸಮ್ಮೋಹರಕ್ತತ್ವಙ್ನೇತ್ರಮೂತ್ರತಾಃ||೯||

ಸ೦-ರಕ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಿಸರ್ಪಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಉಪಕುಶೋ ನಾಮ ದನ್ತರೋಗಜಾತಿಃ, ಉತ್ತರತನ್ತ್ರೇ (ಅ. ೨೧|೨೧) ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಲಕ್ಷಣಾ|

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

ಮಾಂಸಂ ಗಣ್ಡಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥಿಗಣ್ಡೋರೂದರವೃದ್ಧಿತಾಃ| ಕಣ್ಠಾದಿಷ್ವಧಿಮಾಂಸಂ ಚ|೧೦|

ಸ೦-ಮಾಂಸಂ ವೃದ್ಧಂ ಗಣ್ಡಾದೀನ್ ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ| ಗಣ್ಡಶಬ್ದೇನ ಗಣ್ಡಮಾಲಾ ಗಲಗಣ್ಡಶ್ಚ ಗೃಹೀತೌ, ಆದ್ಯನ್ತಲೋಪಾತ್| ಇತರಶ್ಚ ಗಣ್ಡೋ ಗಣ್ಡಮಾಂಸಾಢ್ಯಾತ್| ಗಣ್ಡಶ್ಚಾರ್ಬುದಂ ಚ ಗ್ರನ್ಥಿಶ್ಚ ಗಣ್ಡಾರ್ಬುದಗ್ರನ್ಥಯಃ| ಗಣ್ಡೌ ಚ ಊರೂ ಚೋದರಂ ಚ ತೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿತಾ| ತತೋ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತಾಃ ಕರೋತಿ| ವೃದ್ಧಿತಾ-ವೃದ್ಧಿತ್ವಮ್| ಕಣ್ಠಾದಿಷ್ವಧಿಕಂ ಮಾಂಸಂ ಚ ಕುರುತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ತಾಲುಜಿಹ್ವಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

ತದ್ವನ್ಮೇದಸ್ತಥಾ ಶ್ರಮಮ್||೧೦|| ಅಲ್ಪೇಽಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತೇ ಶ್ವಾಸಂ ಸ್ಫಿಕ್ಸ್ತನೋದರಲಮ್ಬನಮ್| |೧೧|

ಸ೦- ಮೇದೋಽಪಿ ವೃದ್ಧಂ ಗಣ್ಡಾದೀನ್ ಕುರುತೇ| ತಥಾಲ್ಪೇಽಪಿ ಚೇಷ್ಟಿತೇ ಶ್ರಮಂ ಕುರುತೇ, ಶ್ವಾಸಂ ಚ| ತಥಾ, ಸ್ಫಿಜೋಃ ಸ್ತನಯೋರುದರಸ್ಯ ಚ ಲಮ್ಬನಂ ಕುರುತೇ|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| ಅಸ್ಥ್ಯಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಧಿದನ್ತಾಂಶ್ಚ|೧೧|

ಸ೦-ಅಸ್ಥಿ ವೃದ್ಧಮಧ್ಯಸ್ಥ್ಯಧಿಹನ್ತಾಂಶ್ಚ ಕುರುತೇ|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

ಮಜ್ಜಾ ನೇತ್ರಾಙ್ಗಗೌರವಮ್||೧೧|| ಪರ್ವಸು ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಿ ಕುರ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣ್ಯರೂಂಷಿ ಚ| |೧೨|

ಸ೦-ಮಜ್ಜಾ ವೃದ್ಧೋ ನೇತ್ರಯೋರಙ್ಗಾನಾಂ ಚ ಗೌರವಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕುರುತ ಇತಿ ಪ್ರಕೃತೇ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಪಷ್ಟಾರ್ಥಮ್| ಪರ್ವಸು-ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿಸನ್ಧಿಷು, ಅರೂಂಷಿ-ಪಿಟಿಕಾವಿಶೇಷಾನ್, ಕುರ್ಯಾತ್| ಕೀದೃಶಾನಿ ? ಸ್ಥೂಲಮೂಲಾನಿ,-ಸ್ಥೂಲಾನಿ ಮೂಲಾನಿ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ| ತಥಾ, ಕೃಚ್ಛ್ರಾಣಿ-ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಾನಿ|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| ಅತಿಸ್ತ್ರೀಕಾಮತಾಂ ವೃದ್ಧಂ ಶುಕ್ರಂ ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಮಪಿ||೧೨||

ಸ೦-ಶುಕ್ರಂ ವೃದ್ಧಮತಿಸ್ತ್ರೀಕಾಮತಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್, ಶುಕ್ರಾಶ್ಮರೀಂ ಚ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ಬಲಸ್ನೇಹಾದ್ಯಪಿ|

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

ಕುಕ್ಷಾವಾಧ್ಮಾನಮಾಟೋಪಂ ಗೌರವಂ ವೇದನಾಂ ಶಕೃತ್| |೧೩|

ಸ೦-ಶಕೃತ್-ಪುರೀಷಂ, ವೃದ್ಧಂ ಕುಕ್ಷಾವಾಧ್ಮಾನಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಕುರ್ಯಾದಿತಿ ಸಮ್ಭಾವನಾಯಾಂ ಲಿಙ್| ಆಧ್ಮಾನಂ-ಆನಾಹಃ| ಆಟೋಪಃ-ಅನ್ತ್ರಕೂಜನಾದಿ| [ಗೌರವಂ-ಗುರುತ್ವಮ್, ವೇದನಾಂ ಚ ಕುಕ್ಷೌ|]

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| ಮೂತ್ರಂ ತು ಬಸ್ತಿನಿಸ್ತೋದಂ ಕೃತೇಽಪ್ಯಕೃತಸಂಜ್ಞತಾಮ್||೧೩||

ಸ೦-ಮೂತ್ರಂ ವೃದ್ಧಂ ಬಸ್ತೇರ್ನಿಸ್ತೋದಂ-ಅತಿವ್ಯಥಾಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ತಥಾ ಕೃತೇಽಪಿ ಮೂತ್ರೇಽಕೃತಸಂಜ್ಞತಾಂ-ಅಕೃತಾಭಾಸತ್ವಮಿವ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

ಸ್ವೇದೋಽತಿಸ್ವೇದದೌರ್ಗನ್ಧ್ಯಕಣ್ಡೂಃ| |೧೪|

ಸ೦-ಸ್ವೇದೋ ವೃದ್ಧೋಽತಿಸ್ವೇದಾದೀನ್ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ಏವಂ ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್| ದೂಷಿಕಾದೀನಪಿ ಮಲಾನ್ ಬಾಹುಲ್ಯಗುರುತಾದಿಭಿಃ||೧೪||

ಸ೦-ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ದೂಷಿಕಾದೀನಪಿ ಮಲಾನ್ ಲಕ್ಷಯೇತ್-ಅನುಮಿನುಯಾತ್| ದೂಷಿಕಾ-ಅಕ್ಷಿಮಲಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಘ್ರಾಣಕರ್ಣನಾಸಾಮಲಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಕಥಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಬಾಹುಲ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಮಲಬಾಹುಲ್ಯೇನ ತತ್ಸ್ಥಾನಗೌರವೇಣ ಚ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ಕಣ್ಡೂಕ್ಲೇದಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

ವೃದ್ಧಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಭಿಧಾಯ, ಕ್ಷೀಣಾನಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ - - - - ಲಿಙ್ಗಂ ಕ್ಷೀಣೇಽನಿಲೇಽಙ್ಗಸ್ಯ ಸಾದೋಽಲ್ಪಂ ಭಾಷಿತೇಹಿತಮ್| ಸಂಜ್ಞಾಮೋಹಸ್ತಥಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧಯುಕ್ತಾಮಯಸಮ್ಭವಃ||೧೫||

ಸ೦-ಅನಿಲೇ ಕ್ಷೀಣೇ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಪಚಿತೇ, ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ| ವಾಯೋಸ್ತು ಸರ್ವಕ್ಷಯೇ ದೇಹ ಏವ ನ ಸ್ಯಾತ್, ಕಸ್ಯ ತಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಯಾತ್| ಕಿಂ ಪುನಸ್ತಲ್ಲಿಙ್ಗಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅಙ್ಗಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಗಸ್ಯ ಸಾದಃ-ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಈಹಿತಂ-ಚೇಷ್ಟಿತಮ್, ಕಾಯಿಕಂ ಕರ್ಮ| ಭಾಷಿತಂ ಚೇಹಿತಂ ಚ ಭಾಷಿತೇಹಿತಮ್,-ಅಲ್ಪವಚನಾಽಲ್ಪಚೇಷ್ಟಿತತ್ವಂ ಚ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸಂಜ್ಞಾಮೋಹಃ-ಸಂವಿದೋಽಭಾವಃ| ತಥಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮವೃದ್ಧೌ ಯ ಉಕ್ತಾಃ-ಅಗ್ನಿಸಾದಪ್ರಸೇಕಾದಯಃ, ತೇಷಾಮಾಮಯಾನಾಂ ಸಮ್ಭವೋ ಭವತಿ|

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

ಪಿತ್ತೇ ಮನ್ದೋಽನಲಃ ಶೀತಂ ಪ್ರಭಾಹಾನಿಃ| |೧೬|

ಸ೦-ಲಿಙ್ಗಂ ಕ್ಷೀಣೇ ಇತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಲಿಙ್ಗಮೇತತ್| ಅಗ್ನಿರ್ಮನ್ದಃ ಶೀತಂ ಕಾನ್ತಿಹಾನಿಶ್ಚ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

ಕಫೇ ಭ್ರಮಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಾನಾಂ ಶೂನ್ಯತ್ವಂ ಹೃದ್ದ್ರವಃ ಶ್ಲಥಸನ್ಧಿತಾ||೧೬||

ಸ೦-ಕಫೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಭ್ರಮೋ ಭವತಿ| ತಥಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಾನಾಂ ಶೂನ್ಯತ್ವಂ ಭವತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಶಯಾಃ-ಉರಃಶಿರಃಸನ್ಧ್ಯಾದ್ಯಾಃ| [ತಥಾ, ಹೃದ್ದ್ರಾವಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| ಹೃದ್ದ್ರವಃ-ಹೃದಿ ಕಮ್ಪ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|]

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

ರಸೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಶ್ರಮಃ ಶೋಷೋ ಗ್ಲಾನಿಃ ಶಬ್ದಾಸಹಿಷ್ಣುತಾ| |೧೭|

ಸ೦-ರಸೇ ಕ್ಷೀಣೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| ರಕ್ತೇಽಮ್ಲಶಿಶಿರಪ್ರೀತಿಶಿರಾಶೈಥಿಲ್ಯರೂಕ್ಷತಾಃ||೧೭||

ಸ೦-ರಕ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇಽಮ್ಲಾದ್ಯಭಿಲಾಷಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ|

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

ಮಾಂಸೇಽಕ್ಷಗ್ಲಾನಿಗಣ್ಡಸ್ಫಿಕ್ಽಽಶುಷ್ಕತಾಸನ್ಧಿವೇದನಾಃ| |೧೮|

ಸ೦-ಮಾಂಸೇ ಕ್ಷೀಣೇಽಕ್ಷಗ್ಲಾನಿಃ, ಗಲ್ಲಯೋಃ ಸ್ಫಿಜೋಶ್ಚ ಶುಷ್ಕತ್ವಮ್, ಸನ್ಧೀನಾಂ ವೇದನಾಃ ಸ್ಯುಃ, ಸ್ಫುಟನ್ತೀವ ಸನ್ಧಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| ಮೇದಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಟ್ಯಾಃ ಪ್ಲೀಹ್ನೋ ವೃದ್ಧಿಃ ಕೃಶಾಙ್ಗತಾ||೧೮||

ಸ೦-ಮೇದಸಿ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಟ್ಯಾಃ ಸ್ವಾಪಃ ಪ್ಲೀಹವೃಧಿಃ ಕೃಶಾಙ್ಗತ್ವಂ ಚ|

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

ಅಸ್ಥ್ನ್ಯಸ್ಥಿತೋದಃ ಶದನಂ ದನ್ತಕೇಶನಖಾದಿಷು| |೧೯|

ಸ೦-ಅಸ್ಥ್ನಿ ಕ್ಷೀಣೇಽಸ್ಥ್ನಾಂ ತೋದೋ ಭವತಿ| ಶದನಂ-ಶಾತಃ, ಪಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಷಾಮ್ ? ದನ್ತಾದೀನಾಮ್|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಮಜ್ಜನಿ ಸೌಷಿರ್ಯಂ ಭ್ರಮಸ್ತಿಮಿರದರ್ಶನಮ್||೧೯||

ಸ೦-ಮಜ್ಜನಿ ಕ್ಷೀಣೇಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಸೌಷಿರ್ಯಂ ಭ್ರಮಾದಿಶ್ಚ|

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

ಶುಕ್ರೇ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರಸಿಚ್ಯೇತ ಶುಕ್ರಂ ಶೋಣಿತಮೇವ ವಾ| ತೋದೋಽತ್ಯರ್ಥಂ ವೃಷಣಯೋರ್ಮೇಢ್ರಂ ಧೂಮಾಯತೀವ ಚ||೨೦||

ಸ೦-ಶುಕ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಶುಕ್ರಂ ಚಿರಾತ್ ಪ್ರಸಿಚ್ಯೇತ, ರಕ್ತಂ ವಾ| ಪ್ರಸಿಚ್ಯೇತೇತಿ ಕರ್ಮಕರ್ತರಿ| ವೃಷಣಯೋರತಿಶಯೇನ ತೋದೋ-ವ್ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್| ಮೇಢ್ರಂ-ಶಿಶ್ನಂ, ಧೂಮಾಯತೀವ ಚ| ಧೂಮಾಯತೀತಿ ಲೋಹಿತಾದೇರಾಕೃತಿಗಣತ್ವಾತ್ ಕ್ವಿಪ್, ಅಕೃತ್ಸಾರ್ವಧಾತುಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ದೀರ್ಘಃ|

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

ಪುರೀಷೇ ವಾಯುರನ್ತ್ರಾಣಿ ಸಶಬ್ದೋ ವೇಷ್ಟಯನ್ನಿವ| ಕುಕ್ಷೌ ಭ್ರಮತಿ ಯಾತ್ಯೂರ್ಧ್ವಂ ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಪೀಡಯನ್ ಭೃಶಮ್||೨೧||

ಸ೦-ಪುರೀಷೇ ಕ್ಷೀಣೇ ವಾಯುಃ ಕುಕ್ಷೌ ಭ್ರಮತಿ| ಅನ್ತ್ರಾಣಿ ವೇಷ್ಟಯನ್ನಿವ ಶಬ್ದಂ ಜನಯನ್ ಯಾತ್ಯೂರ್ಧ್ವಮ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಭೃಶಂ ಪೀಡಯನ್|

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

ಮೂತ್ರೇಽಲ್ಪಂ ಮೂತ್ರಯೇತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸಾಸ್ರಮೇವ ವಾ| |೨೨|

ಸ೦- ಮೂತ್ರೇ ಕ್ಷೀಣೇಽಲ್ಪಂ ಮೂತ್ರಯೇತ್, ಕೃಚ್ಛ್ರಾದ್ವಿವರ್ಣಂ ಸರಕ್ತಮೇವ ವಾ|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| ಸ್ವೇದೇ ರೋಮಚ್ಯುತಿಃ ಸ್ತಬ್ಧರೋಮತಾ ಸ್ಫುಟನಂ ತ್ವಚಃ||೨೨||

ಸ೦-ಸ್ವೇದೇ ಕ್ಷೀಣೇ ರೋಮ್ಣಾಂ ಚ್ಯುತಿಃ-ಶಾತಃ, ರೋಮ್ಣಾಂ ಚ ಸ್ತಬ್ಧತ್ವಮ್| ತ್ವಚಃ-ಚರ್ಮಣಃ, ಸ್ಫುಟನಂ-ದರಣಮ್|

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ಇದಾನೀಂ ಘ್ರಾಣಾದಿಮಲಾನಾಮಪಿ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಕ್ಷಯಲಿಙ್ಗಮಾಹ - - - - ಮಲಾನಾಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ಕ್ಷಯಮ್| ಸ್ವಮಲಾಯನಸಂಶೋಷತೋದಶೂನ್ಯತ್ವಲಾಘವೈಃ||೨೩||

ಸ೦-ಮಲಾನಾಮತಿಸೂಕ್ಷ್ಮಾಣಾಂ-ಸುಸ್ವಲ್ಪಾನಾಂ ದೂಷಿಕಾದೀನಾಂ, ದುಃಖೇನ ಬೋದ್ಧುಂ ಶಕ್ಯಂ-ದುರ್ಲಕ್ಷ್ಯಮ್, ಕ್ಷಯಂ ಲಕ್ಷಯೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ಕೈಃ ? ಮಲಾನಾಂ ಸ್ಥಾನಾನಿ-ಮಲಾಯನಾನಿ, ಸ್ವಾನಿ ಚ ತಾನಿ ಮಲಾಯನಾನಿ ಚ-ಸ್ವಮಲಾಯನಾನಿ, ತೇಷಾಮ್ ಸಂಶೋಷತೋದಶೂನ್ಯತ್ವಲಾಘವಾನಿ-ಸ್ವಮಲಾಯನಸಂಶೋಷತೋದಶೂನ್ಯತ್ವಲಾಘವಾನಿ, ತೈಃ|

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ಏವಂ ವ್ಯಾಸೇನ ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾವಭಿಧಾಯ ಸಮಾಸತೋಽಭಿಧಾತುಮಿದಮಾಹ- ದೋಷಾದೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವಿದ್ಯಾದ್ದೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಭಿಷಕ್| ಕ್ಷಯೇಣ ವಿಪರೀತಾನಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ವರ್ಧನೇನ ಚ||೨೪|| ವೃದ್ಧಿಂ ಮಲಾನಾಂ ಸಙ್ಗಾಚ್ಚ ಕ್ಷಯಂ ಚಾತಿ ವಿಸರ್ಗತಃ| |೨೫|

ಸ೦-ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜಾನೀಯಾತ್| ಕಥಮ್ ? ಯಥಾಸ್ವಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಗುಣೇಭ್ಯೋ ವಿಪರೀತಾ ಯೇ ಗುಣಾಸ್ತೇಷಾಂ ಗುಣಾನಾಂ ಕ್ಷಯೇಣ ವರ್ಧನೇನ ಚ ದೇಹಗತೇನ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಕ್ಷಯಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯಥಾ,-ವಾಯೋರ್ಗುಣಾ ರೂಕ್ಷಲಘುಶೀತಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ವಿಪರೀತಾಃ-ಸ್ನಿಗ್ಧಗುರೂಷ್ಣಾದಯಃ, ತೇಷಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ದೇಹೇ ಯದಾ ಕ್ಷಯೋ ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾ ವಾಯೋರ್ವೃದ್ಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯದಾ ತು ತೇಷಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದೀನಾಂ ದೇಹೇ ವೃದ್ಧಿರ್ದೃಶ್ಯತೇ ತದಾ ವಾಯೋಃ ಕ್ಷಯೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಏವಂ ಸ್ವಬುಧ್ದ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ ಮಲಾನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಚ ವಾಚ್ಯಮ್| ವೃದ್ಧಿಂ ಮಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನ ಕೇವಲಂ ಮಲಾನಾಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜ್ಞೇಯೌ, ಯಾವದಮುನಾಽಪಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ತೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜ್ಞೇಯೌ, [ಇತಿ ಚಶಬ್ದೇನ ದ್ಯೋತಯತಿ]| ಏವಂ ಸ್ವಬುಧ್ದ್ಯಾ ವಿಕಲ್ಪ್ಯ, ಮಲಾನಾಂ ಸಙ್ಗಾತ್-ಬಹಿರನಿಃಸರಣಲಕ್ಷಣಾಚ್ಚ ವೃದ್ಧಿಂ ವಿದ್ಯಾತ್| ತೇಷಾಮೇವ ಮಲಾನಾಮತಿವಿಸರ್ಗಾತ್-ಅತಿಪ್ರವರ್ತನಾತ್ ಕ್ಷಯಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| ಮಲೋಚಿತತ್ವಾದ್ದೇಹಸ್ಯ ಕ್ಷಯೋ ವೃದ್ಧೇಸ್ತು ಪೀಡನಃ||೨೫||

ಸ೦-ದ್ವಾವಪಿ ಮಲಾನಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಪೀಡಾಕರೌ ದೇಹಸ್ಯ| ತತ್ರಾಪಿ ಯ ಏಷಾಂ ಕ್ಷಯಃ ಸ ವೃದ್ಧಿತೋಽಪ್ಯತಿಶಯೇನ ಪೀಡಾಕರಃ, ಅನೌಚಿತ್ಯಾತ್| ದೇಹಿನಾಂ ಹಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ಮಲಕ್ಷಯೋಽನುಚಿತೋ-ಅನಭ್ಯಸ್ತಃ, ವೃದ್ಧಿಸ್ತೂಚಿತೈವೇತಿ ನ ತಥಾ ಪೀಡಾಂ ಕರೋತಿ|

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

ಅಥ ದೋಷಾದೀನಾಮಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಭಾವಂ ದರ್ಶಯತಿ - - - - ತತ್ರಾಸ್ಥನಿ ಸ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ, ಪಿತ್ತಂ ತು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೇಷೇಷು, ತೇನೈಷಾಮಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ಮಿಥಃ||೨೬|| ಯದೇಕಸ್ಯ ತದನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ಧನಕ್ಷಪಣೌಷಧಮ್| ಅಸ್ಥಿಮಾರುತಯೋರ್ನೈವಂ, ಪ್ರಾಯೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಹಿ ತರ್ಪಣಾತ್||೨೭|| ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽನುಗತಾ ತಸ್ಮಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷಯಸ್ತದ್ವಿಪರ್ಯಾತ್| ವಾಯುನಾಽನುಗತೋಽಸ್ಮಾಚ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಸಮುದ್ಭವಾನ್||೨೮|| ವಿಕಾರಾನ್ ಸಾಧಯೇಚ್ಛೀಘ್ರಂ ಕ್ರಮಾಲ್ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೈಃ| |೨೯|

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ವಾತಾದಿಷು ಮಧ್ಯೇ, ಅಸ್ಥ್ನಿ ವಾಯುಃ ಸ್ಥಿತಃ-ಆಶ್ರಿತಃ| ಪಿತ್ತಂ ತು ಸ್ವೇದರಕ್ತಯೋಃ ಸ್ಥಿತಮ್| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೇಷೇಷು-ರಸಮಾಂಸಮೇದೋಮಜ್ಜಶುಕ್ರಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದಿಷು ಸ್ಥಿತಃ| ಯತಶ್ಚೈವಮಾಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಭಾವೋದೋಷಧಾತೂನಾಂ, ತೇನ ಹೇತುನಾ, ಆಶ್ರಯಾಶ್ರಯಿಣಾಂ ಮಿಥಃ-ಪರಸ್ಪರಂ, ಯದೇಕಸ್ಯ-ಆಶ್ರಯಸ್ಯ ವರ್ಧನಂ, ತದನ್ಯಸ್ಯ-ಆಶ್ರಯಿಣೋಽಪಿ ವರ್ಧನಮ್, ಯದಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಕ್ಷಪಣಂ ತದಾಶ್ರಯಿಣೋಽಪಿ ಕ್ಷಪಣಮ್| ನನು, ಏವಮಸ್ಥ್ನೋ ವಾತಾಶ್ರಯಸ್ಯ ಯದ್ವರ್ಧನಂ ತದಸ್ಯಾಶ್ರಯಿಣೋ ವಾತಸ್ಯಾಪಿ ವರ್ಧನಂ, ಯದಸ್ಯ ಕ್ಷಪಣಂ ತದಪಿ ವಾತಸ್ಯ ಕ್ಷಪಣಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯತ ಆಹ-ಅಸ್ಥೀತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಥಿಮಾರುತಯೋರ್ನೈವಂ ವರ್ಧನಕ್ಷಪಣೌಷಧಮ್, ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಪ್ರಾಯೋ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ಯಾ ವೃದ್ಧಿಃ-ವರ್ಧನಂ ದೋಷಧಾತೂನಾಮ್, ಸಾ ತರ್ಪಣಾತ್-ಬೃಂಹಣಾದ್ಭವತಿ| ಪ್ರಾಯೋಗ್ರಹಣಂ ವಾಯುಪರಿಹಾರಾರ್ಥಮ್| ಸಾ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾಽನುಗತಾ-ಅನುಬದ್ಧಾ| ಯತ ಏವಂ ಯಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸಾ ಸನ್ತರ್ಪಣಾತ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರ್ಯ ಏಷಾಂ ದೋಷಾದೀನಾಂ ಕ್ಷಯಃ ಸ ಪ್ರಾಯೋ-ಭೂಯಿಷ್ಠಮ್, ಅಪತರ್ಪಣಾತ್-ಲಙ್ಘನರೂಪಾದ್ಭವತಿ| ಸ ಚ ಸಙ್ಕ್ಷಯೋ ವಾಯುನಾಽನುಗತಃ| ಏವಂ ಯದಸ್ಥ್ನೋ ವರ್ಧನಮೌಷಧಮ್, ತತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾದಿ ಬೃಂಹಣರೂಪಂ ವಾತಸ್ಯ ಕ್ಷಪಣಮ್| ಯಚ್ಚ ವಾತಸ್ಯ ವರ್ಧಮೌಷಧಮ್, ತತ್ ರೂಕ್ಷತಿಕ್ತಾದ್ಯಪತರ್ಪಣಂ ಲಙ್ಘನರೂಪಮಸ್ಥ್ನಃ ಕ್ಷಪಣಮ್| ತದರ್ಥಮೇತದುಕ್ತಮ್-ಅಸ್ಮಾಚ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಯತ ಏವಂ ವೃದ್ಧೇಃ ಸನ್ತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಂ ಕ್ಷಯಸ್ಯಾಪತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಮ್, ಅತೋ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಸಮ್ಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ದೋಷಧಾತೂನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಕ್ರಮಾಲ್ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೈಃ ಸಾಧಯೇತ್-ಉಪಕ್ರಮೇತ್| ಕಥಮ್ ? ಶೀಘ್ರಂ ಚಿರೋತ್ಥಿತಾ ಹಿ ತೇ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಾಃ ಸ್ಯುಃ| ವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಲಙ್ಘನೈಃ, ಕ್ಷಯೋತ್ಥಾನ್ ಬೃಂಹಣೈರಿತಿ ಕ್ರಮಾರ್ಥಃ|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

ನನು, ಏವಂ ವಾತವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಲಙ್ಘನೈಸ್ತತ್ಕ್ಷಯೋತ್ಥಾನ್ ಬೃಂಹಣೈರಿತಿ ಸ್ಯಾತ್| ಅತ ಇದಮಾಹ - - - - | ವಾಯೋರನ್ಯತ್ರ, ತಜ್ಜಾಂಸ್ತು ತೈರೇವೋತ್ಕ್ರಮಯೋಜಿತೈಃ||೨೯||

ಸ೦-ವಾಯುಂ ಹಿತ್ವಾ ವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಲಙ್ಘನೈಃ, ಕ್ಷಯೋತ್ಥಾನ್ ಬೃಂಹಣೈಃ ಸಾಧಯೇತ್| ತಜ್ಜಾನ್-ವಾಯುಸಮ್ಭವಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್, ಪುನಸ್ತೈರೇವ-ಲಙ್ಘನಬೃಂಹಣೈರುತ್ಕ್ರಮಯೋಜಿತೈರುಪಕ್ರಮೇತ್| ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಕ್ರಮಾದ್ವಿಪರೀತಃ ಕ್ರಮಃ-ಉತ್ಕ್ರಮಃ| ಯಥಾ,-ವಾತವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಬೃಂಹಣೈಃ ತತ್ಕ್ಷಯೋತ್ಥಾಂಶ್ಚ ಲಙ್ಘನೈರಿತಿ|

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸೇಹ ನೋಕ್ತಾ, ದೋಷೋಪಕ್ರಮಣೀಯೇ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್| ರಸಚಿಕಿತ್ಸಾ ಚ "ರಸೋಽಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವತ್" ಇತ್ಯುಕ್ತೇರ್ನೇಹ ಪುನರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ| ಅತೋ ರಕ್ತಾದೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ - - - - ವಿಶೇಷಾದ್ರಕ್ತವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ರಕ್ತಸ್ರುತಿವಿರೇಚನೈಃ| ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿಭವಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಭಿಃ||೩೦|| ಸ್ಥೌಲ್ಯಕಾರ್ಶ್ಯೋಪಚಾರೇಣ ಮೇದೋಜಾನಸ್ಥಿಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್| ಜಾತಾನ್ ಕ್ಷೀರಘೃತೈಸ್ತಿಕ್ತಸಂಯುತರ್ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತಥಾ||೩೧|| ವಿಡ್ವೃದ್ಧಿಜಾನತೀಸಾರಕ್ರಿಯಯಾ, ವಿಟ್ಕ್ಷಯೋದ್ಭವಾನ್| ಮೇಷಾಜಮಧ್ಯಕುಲ್ಮಾಷಯವಮಾಷದ್ವಯಾದಿಭಿಃ||೩೨|| ಮೂತ್ರವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋತ್ಥಾಂಶ್ಚ ಮೇಹಕೃಚ್ಛ್ರಚಿಕಿತ್ಸಯಾ| ವ್ಯಾಯಾಮಾಭ್ಯಞ್ಜನಸ್ವೇದಮದ್ಯೈಃ ಸ್ವೇದಕ್ಷಯೋದ್ಭವಾನ್||೩೩||

ಸ೦-ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋಪಕ್ರಮೇ ಏವಂ ಸ್ಥಿತೇಽಪಿ ವಿಶೇಷೇಣ ರಕ್ತವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ರಕ್ತಸ್ರುತಿವಿರೇಚನೈರುಪಕ್ರಮೇತ| ಮಾಂಸವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ಶಸ್ತ್ರಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಭಿಃ| ಮೇದೋವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಾಭ್ಯಾಂ ಜಾತಾನ್-ಮೇದೋಜಾನಿತಿ ಮಧ್ಯಮಪದಲೋಪೋಽತ್ರ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ಮೇದೋವೃದ್ಧಿಜಾನ್ ವಿಕಾರಾನ್ ಸ್ಥೌಲ್ಯೋಪಚಾರೇಣ ದ್ವಿವಿಧೋಪಕ್ರಮಣೀಯೋಕ್ತ್ಯಾ ಸ್ಥೌಲ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಯಾ, ಮೇದಃಕ್ಷಯಜಾನ್ ಕಾರ್ಶ್ಯೋಪಚಾರೇಣೋಪಾಚರೇತ್| ಅಸ್ಥಿಕ್ಷಯಜಾನ್ ಕ್ಷೀರಘೃತೈಸ್ತಿಕ್ತಸಂಯುತೈಃ, ಬಸ್ತಿಭಿಸ್ತಥಾ-ತಥಾರೂಪೈಸ್ತಿಕ್ತಸಂಯುತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನನು, ಯಾನಿ ವಾತಕೃನ್ತಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ತಾನ್ಯಸ್ಥಿಕ್ಷಯೋದ್ಭವವಿಕಾರಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಕರಣಾನೀತಿ ತದ್ದ್ರವ್ಯೋಪಯೋಗೋಽತ್ರ ನ ಯುಕ್ತಃ, ತಿಕ್ತಸ್ಯ ವಾತಕೃತತ್ವಾತ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಯದ್ದ್ರವ್ಯಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೋಷಣಂ ಖರತ್ವಮುತ್ಪಾದಯತಿ ತದಸ್ಥ್ನೋ ವರ್ಧನಂ ಯುಕ್ತಮ್, ಖರಸ್ವಭಾವತ್ವಾದಸ್ಥ್ನಾಮ್| ನ ಚೈವಂವಿಧಮೇಕಂ ದ್ರವ್ಯಮಸ್ತಿ, ಯತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶೋಷಣಂ ಚ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕ್ಷೀರಘೃತೈಸ್ತಿಕ್ತಸಂಯುತೈರ್ಬಸ್ತಿಭಿಶ್ಚ ತಿಕ್ತಸಂಯುತೈಶ್ಚೇತ್ಯುಪದಿಷ್ಟಮ್| ಕ್ಷೀರಘೃತಸ್ಯ ತಿಕ್ತಯುಕ್ತಸ್ಯ ಖರಸ್ವಭಾವತ್ವಾತ್| ವಿಡ್ವೃದ್ಧಿಜಾನ್-ಪುರೀಷವೃದ್ಧಿಜಾನ್, ಅತೀಸಾರಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಸಾಧಯೇತ್| ವಿಟ್ಕ್ಷಯೋದ್ಭವಾನ್ ಮೇಷಾಜಮಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಯೇತ್| ಮೇಷ-ಉರಭ್ರಃ, ಅಜಃ-ಚ್ಛಾಗಃ, ತಯೋರ್ಮಧ್ಯಂ-ಅನ್ತರಾಧಿಃ| ಕುಲ್ಮಾಷಃ-ಅರ್ಧಸ್ವಿನ್ನೋ ಮಾಷಾದಿರ್ಹಿಙ್ಗುಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಃ| ಮಾಷದ್ವಯಂ-ಮಾಷೋ ರಾಜಮಾಷಶ್ಚ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಮೂತ್ರವೃದ್ಧ್ಯುತ್ಥಾನ್ ಮೇಹಚಿಕಿತ್ಸಯಾ, ಮೂತ್ರಕ್ಷಯೋತ್ಥಾನ್ ಮೂತ್ರಕೃಚ್ಛ್ರಚಿಕಿತ್ಸಯಾ, ಸ್ವೇದಕ್ಷಯಜಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಿಭಿಃ ಸಾಧಯೇತ್|

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯ ಕಾಯಗ್ನೇರಂಶಾ ಧಾತುಷು ಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ತೇಷಾಂ ಸಾದಾತಿದೀಪ್ತಿಭ್ಯಾಂ ಧಾತುವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೋದ್ಭವಃ||೩೪|| ಪೂರ್ವೋ ಧಾತುಃ ಪರಂ ಕುರ್ಯಾದ್ದೃದ್ಧಃ ಕ್ಷೀಣಶ್ಚ ತದ್ವಿಧಮ್| |೩೫|

ಸ೦-ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ಕಾಯಾಗ್ನೇಃ-ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯಮ್| ಯಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨|೧೦) - "ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಂ ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್|" ಇತ್ಯಾದಿ ಯಾವತ್ "ಪಾಚಕಂ ನಾಮ ತತ್ ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತಿ| ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯೇ ತಿಷ್ಠತೀತಿ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಃ, ತಸ್ಯೈವಂವಿಧಸ್ಯ ಕಾಯಾಗ್ನೇಃ-ಜಾಠರಾನಲಸ್ಯ, ಅಂಶಾಃ-ಭಾಗಾಃ, ಧಾತುಷು-ರಸಾದಿಷು ಸಂಶ್ರಿತಾಃ| ತೇಷಾಂ-ಅಗ್ನ್ಯಂಶಾನಾಮ್, ಸಾದೇನ-ಮಾನ್ದ್ಯೇನ, ಧಾತೂನಾಂ ವೃದ್ಧ್ಯುದ್ಭವಃ| ತಥಾ ತೇಷಾಮಂಶಾನಾಮತಿದೀಪ್ತ್ಯಾ-ಅತಿತೈಕ್ಷ್ಣ್ಯಾತ್, ಧಾತುಕ್ಷಯೋದ್ಭವಃ| ಪೂರ್ವೋ-ರಸಾಖ್ಯೋ, ಧಾತುರ್ವೃದ್ಧೋ ಭೂತ್ವಾ ಪರಂ-ರಕ್ತಾಖ್ಯಂ, ಧಾತುಂ ವೃದ್ಧಂ ಕುರ್ಯಾತ್| ಪೂರ್ವಶ್ಚ ಕ್ಷೀಣೋ ಧಾತುಃ ಪರಂ ಧಾತುಂ ತದ್ವಿಧಂ-ಕ್ಷೀಣಮೇವ ಕುರ್ಯಾತ್|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ರಸೈರ್ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯನ್ತ್ಯುಭಯೇ ಮಲಾನ್||೩೫|| ಅಧೋ ದ್ವೇ, ಸಪ್ತ ಶಿರಸಿ, ಖಾನಿ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ ಚ| ಮಲಾ ಮಲಾಯನಾನಿ ಸ್ಯುರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ತೇಷ್ವತೋ ಗದಾಃ||೩೬||

ಸ೦-ದೋಷಾ ದುಷ್ಟಾ ರಸೈಃ-ಮಧುರಾದಿಭಿರ್ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾತಿಯೋಗಸೇವಿತೈಃ ಕುಪಿತಾಃ, ಧಾತೂನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ| ಉಭಯೇ-ದೋಷಾ ಧಾತವಶ್ಚ, ಮಲಾನ್ ದೂಷಯನ್ತಿ| ಮಲಾ ಮಲಾಯನಾನಿ ದೂಷಯನ್ತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೭|೪೨) - "ಮಲಾಯನಾನಿ ಬಾಧ್ಯನ್ತೇ ದುಷ್ಟೈರ್ಮಾತ್ರಾಧಿಕೈರ್ಮಲೈಃ|" ಇತಿ| ಕಾನಿ ಮಲಾಯನಾನಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅಧೋ ದ್ವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಧೋ ದ್ವೇ-ಗುದಮೇಢ್ರಾಖ್ಯೇ, ಸಪ್ತ ಶಿರಸಿ ಖಾನಿ-ದ್ವೇ ಅಕ್ಷಿಣೀ ದ್ವೌ ಕರ್ಣೌ ದ್ವೌ ನಾಸಾಪುಟಾವಾಸ್ಯಂ ಚೇತಿ, ತಥಾ ಸ್ವೇದವಹಾನಿ-ರೋಮಕೂಪಾಖ್ಯಾನಿ ಛಿದ್ರಾಣಿ ಸರ್ವಶರೀರಗತಾನಿ, ಮಲಾಯನಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಅತೋ-ದೂಷಣಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತೇಷು-ಮಲಾಯನೇಷು ದುಷ್ಟೇಷು, ಯಥಾಸ್ವಂ ಗದಾಃ-ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ್ವೋ- ಯಥಾಸ್ವಮ್|

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

ದೋಷಧಾತುಮಲಾನಾಂ ಸಮವಿಷಮಾವಸ್ಥಾ ಗದಿತಾ| ಓಜಸಸ್ತು ನಿರೂಪಯನ್ನಾಹ - - - - ಓಜಸ್ತು ತೇಜೋ ಧಾತೂನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಪರಂ ಸ್ಮೃತಮ್| ಹೃದಯಸ್ಥಮಪಿ ವ್ಯಾಪಿ ದೇಹಸ್ಥಿತಿನಿಬನ್ಧನಮ್||೩೭|| ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಶುದ್ಧಮೀಷಲ್ಲೋಹಿತಪೀತಕಮ್| ಯನ್ನಾಶೇ ನಿಯತಂ ನಾಶೋ ಯಸ್ಮಿಂಸ್ತಿಷ್ಠತಿ ತಿಷ್ಠತಿ||೩೮|| ನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ಯತೋ ಭಾವಾ ವಿವಿಧಾ ದೇಹಸಂಶ್ರಯಾಃ| |೩೯|

ಸ೦-ರಸಾದೀನಾಂ ಧಾತೂನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ಯತ್ಪರಂ-ಉತ್ಕೃಷ್ಟಂ, ತೇಜಸ್ತದೋಜಃ ಸ್ಮೃತಮ್, [ನ ತು ಶುಕ್ರಸ್ಯೈವ ಮಲಃ|] ತಥಾ,ಹೃದಯಸ್ಥಮಪಿ ವ್ಯಾಪಿ| ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿನಸ್ತಸ್ಯ ಷಡ್ಬಿನ್ದುಕಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಹೃದಯಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ತಥಾ, ದೇಹಸ್ಯ ಸ್ಥಿತಿರ್ದೇಹಸ್ಥಿತಿಸ್ತಸ್ಯಾ ನಿಬನ್ಧನಂ-ಜೀವಿತಾಧಿಷ್ಠಾನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಾಹುಃ, ಪರಶಬ್ದೇನೈತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ,-ಅನ್ಯದಪ್ಯೋಜೋಽಸ್ತಿ ನ ತದ್ಧಾತೂನಾಂ ಶುಕ್ರಾನ್ತಾನಾಂ ತೇಜಃ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಖ್ಯಮಿತಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೧೯) - "ತೇಜೋ ಯತ್ಸರ್ವಧಾತೂನಾಮೋಜಸ್ತತ್ ಪರಮುಚ್ಯತೇ| ಮೃದು ಸೋಮಾತ್ಮಕಂ ಶುದ್ಧಂ ರಕ್ತಮೀಷತ್ಸಪೀತಕಮ್||" ಇತ್ಯಾದಿ| ಯನ್ನಾಶೇ-ಯಸ್ಯೌಜಸೋಽಭಾವೇ, ನಿಯತಂ-ನಿಶ್ಚಿತಂ, ಪ್ರಾಣಿನೋ ನಾಶಃ-ಅಭಾವಃ| ಯಸ್ಮಿನ್ನೋಜಸಿ ತಿಷ್ಠತಿ-ವಿದ್ಯಮಾನೇ, ತಿಷ್ಠತಿ-ಪ್ರಾಣಿತಿ, ದೇಹೀತಿ ಶೇಷಃ| ಯತೋ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಭಾವಾಃ-ಪದಾರ್ಥಾಃ, ನಿಷ್ಪದ್ಯನ್ತೇ-ಜಾಯನ್ತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ವಿವಿಧಾಃ-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರಾಃ| ತಥಾ, ದೇಹಃ ಸಂಶ್ರಯೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ದೇಹಸಂಶ್ರಯಾಃ| ಲಕ್ಷಣಮೋಜಸೋ ಮುನಿನಾಽಭ್ಯಧಾಯಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭|೭೪) - "ಹೃದಿ ತಿಷ್ಠತಿ ಯಚ್ಛುದ್ಧಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೀಷತ್ಸಪೀತಕಮ್| ಓಜಃ ಶರೀರೇ ಸಙ್ಖ್ಯಾತಂ ತನ್ನಾಶೇ ನಾ ವಿನಶ್ಯತಿ||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ಓಜಃ ಕ್ಷೀಯೇತ ಕೋಪಕ್ಷುದ್ಧ್ಯಾನಶೋಕಶ್ರಮಾದಿಭಿಃ||೩೯|| ಬಿಭೇತಿ ದುರ್ಬಲೋಽಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ಧ್ಯಾಯತಿ ವ್ಯಥಿತೇನ್ದ್ರಿಯಃ| ದುಃಚ್ಛಾಯೋ ದುರ್ಮನಾ ರೂಕ್ಷೋ ಭವೇತ್ಕ್ಷಾಮಶ್ಚ ತತ್ಕ್ಷಯೇ||೪೦|| ಜೀವನೀಯೌಷಧಕ್ಷೀರರಸಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್| |೪೧|

ಸ೦-ಓಜಃ ಕೋಪಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀಯೇತ| ತತ್ಕ್ಷಯೇ-ತಸ್ಯೌಜಸಃ ಕ್ಷಯೇ, ಬಿಭೇತಿ ದುರ್ಬಲ ಇತ್ಯಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್| ಜೀವನೀಯೌಷಧಾದ್ಯಾಸ್ತತ್ರ ಭೇಷಜಮ್| ಜೀವನೀಯೌಷಧಾನಿ-ಜೀವನ್ತ್ಯಾದೀನಿ ದಶ ಜೀವನಸಂಜ್ಞಾನಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೫|೮) ತಥಾಽನ್ಯಾನಿ ಯಾನಿ ಮಧುರಾಣಿ ಕ್ಷೀರಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ| ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ಜೀವನೀಯತ್ವೇನೈವ ಗ್ರಹಣೇ ಸಿದ್ಧೇ ಪೃಥಕ್ಪಾಠೋಽತಿಶಯಾರ್ಥಃ, ಅತಿಶಯೇನಾತ್ರ ಕ್ಷೀರಮೌಷಧಮಿತಿ| ರಸೋ-ಮಾಂಸರಸಃ| ಆದಿ (ದ್ಯ)-ಗ್ರಹಣೇನ ಕಾಕಾಣ್ಡೋಲಾತ್ಮಗುಪ್ತಾಘೃತಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ಓಜೋವೃದ್ಧೌ ಹಿ ದೇಹಸ್ಯ ತುಷ್ಟಿಪುಷ್ಟಿಬಲೋದಯಃ||೪೧||

ಸ೦-ಓಜೋವಿವೃದ್ಧೌ ಸತ್ಯಾಂ ದೇಹಸ್ಯ ತುಷ್ಟಿಃ-ಪ್ರಹರ್ಷಃ, ಪುಷ್ಟಿಃ-ವೃದ್ಧಿಃ, ಬಲಂ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್, ಏಷಾಮುದಯಃ-ಸಮ್ಯಗ್ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತಿ|

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ಇದಾನೀಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಭೇಷಜಂ ಕಥಯನ್ನಾಹ - - - - ಯದನ್ನಂ ದ್ವೇಷ್ಟಿ ಯದಪಿ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇತಾವಿರೋಧಿ ತು| ತತ್ತತ್ತ್ಯಜನ್ ಸಮಶ್ನಂಶ್ಚ ತೌ ತೌ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜಯೇತ್||೪೨||

ಸ೦-ಯದನ್ನಂ ಪುರುಷೋ ದ್ವೇಷ್ಟಿ-ನಾಭಿನನ್ದತಿ, ಯದಪ್ಯನ್ನಂ ಪ್ರಾರ್ಥಯೇತ, ತತ್ತದನ್ನಂ ದ್ವಿಷ್ಟಂ ತ್ಯಜನ್-ಪರಿಹರನ್, ಇಷ್ಟಮನ್ನಂ ಸಮಶ್ನನ್-ಭಕ್ಷಯನ್, ದೋಷಾಣಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನೌ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ತೌ ತೌ-ಯೌ ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾತ್ಮೀಯೌ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ, ತೌ ತೌ ಜಯೇತ್| ನನು, ಕಿಮವಿಶೇಷೇಣೈತತ್ ಪ್ರಾರ್ಥಿತಮಶ್ನನ್ ದೋಷಕ್ಷಯಂ ಜಯೇತ್ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಅವಿರೋಧಿ ತು| ತುರವಧಾರಣೇ| ಅವಿರೋಧ್ಯೇವ| ತತ್ತಥಾವಿಧಮನ್ನಮಶ್ನನ್ ದೋಷಾಣಾಂ ಕ್ಷಯಂ ಜಯೇತ್, ನ ತು ವಿರೋಧ್ಯನ್ನಮಶ್ನನ್|

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

ನನು, ದ್ವೇಷ್ಯಾನ್ನತ್ಯಾಗೇನೇಷ್ಟಾನ್ನಭಕ್ಷಣೇನ | ಚ ] ಕುತೋ ಹೇತೋರ್ದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ ಜಯೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಕುರ್ವತೇ ಹಿ ರುಚಿಂ ದೋಷಾ ವಿಪರೀತಸಮಾನಯೋಃ| ವೃದ್ಧಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ಭೂಯಿಷ್ಠಂ ಲಕ್ಷಯನ್ತ್ಯಬುಧಾಸ್ತು ನ||೪೩||

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯೋ, ವಿಪರೀತಸಮಾನಯೋಃ ರುಚಿಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ಸನ್ತಃ ? ವೃದ್ಧಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ, ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ವೃದ್ಧಾಃ-ಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಾಃ ಸನ್ತಃ, ಸ್ವಗುಣೇಭ್ಯೋ ಯದ್ವಿಪರೀತಗುಣಮನ್ನಂ ತೇಷಾಂ ಕ್ಷಪಣಹೇತುಃ, ತದ್ವಿಷಯಾಂ ರುಚಿಂ-ಪ್ರೀತಿಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಭೂಯಿಷ್ಠಂ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ| ಕ್ಷೀಣಾಃ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಪಚಿತಾಃ ಸನ್ತೋ, ಯತ್ಸ್ವಸಮಾನಗುಣಮಾಹಾರಜಾತಂ ತೇಷಾಂ ವರ್ಧನಹೇತುಃ, ತದ್ವಿಷಯಾಂ ಪ್ರೀತಿಮುತ್ಪಾದಯನ್ತಿ| ಯಥಾ,-ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಮ್ಲಮಧುರಮನ್ನಮಭಿಲಷತಿ|ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಶೀತಮಧುರರುಕ್ಷತಿಕ್ತಕಶಾಯಮನ್ನಭಿಲಷತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧೋ ರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಮನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣೋ ರೂಕ್ಷಕಷಾಯಾದ್ಯನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಮನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಮನ್ನಮಭಿಲಷತಿ| ಭೂಯಿಷ್ಠಮಿತ್ಯನೇನ ಪ್ರಾಯಿಕತ್ವಮಸ್ಯಾ ವ್ಯವಸ್ಥಾಯಾ ದರ್ಶಯತಿ| ತೇನ ದೋಷಗತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಾದನ್ಯಥಾಽಪಿ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತಿ| ಯಥಾ,-ಕಸ್ಯಚಿನ್ನರಸ್ಯ ವಾತೋಽಪಿ ಕ್ಷೀಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರಾದ್ಯನ್ನಮಭಿಲಷತಿ, ಪಿತ್ತಮಪಿ ವೃದ್ಧಮಮ್ಲಲವಣಾದ್ಯನ್ನಮಭಿಲಷತಿ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಽಪಿ ವೃದ್ಧೋ ಮಧುರಾಮ್ಲಾದ್ಯನ್ನಮಭಿಲಷತೀತಿ ವ್ಯಭಿಚಾರಾತ್| ಅತ ಏವಾಬುಧಾಃ-ಅಪಣ್ಡಿತಾಃ, ನ ಲಕ್ಷಯನ್ತಿ-ನ ವಿದನ್ತಿ, ಯಥಾ-ಕಿಮಯ ದೋಷಃ ಕ್ಷೀಣ ಉತ ವೃದ್ಧ ಇತಿ|

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

ನ ಚಾನೇನೈವ ಲಕ್ಷಣೇನ ವೃದ್ಧಾಃ ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅನ್ಯದಪಿ ಲಕ್ಷಣಮಸ್ತೀತ್ಯಾಹ - - - - ಯಥಾಬಲಂ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಾ ವಿತನ್ವತೇ| ರೂಪಾಣಿ, ಜಹತಿ ಕ್ಷೀಣಾಃ, ಸಮಾಃ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ ಕುರ್ವತೇ||೪೪||

ಸ೦-ಯಥಾಬಲಂ-ಬಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ, ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ-ಯದ್ಯದಾತ್ಮೀಯಂ ಯಥಾ, ರೂಪಾಣಿ-ಗುಣಕರ್ಮಲಕ್ಷಣಾನಿ, ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಾ ವಿತನ್ವತೇ-ವಿಸ್ತಾರಯನ್ತಿ| ಕ್ಷೀಣಾಶ್ಚ ಬಲಾನತಿಕ್ರಮೇಣ ಯಥಾಸ್ವಂ ರೂಪಾಣಿ ಜಹತಿ-ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಯಥಾ,-ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧೋ ರೌಕ್ಷ್ಯಶೈತ್ಯಪಾರುಷ್ಯಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸಾದೀನಿ ವಿಸ್ತಾರಯತಿ| ಕ್ಷೀಣಸ್ತು ವಾಯುಃ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಾದೀನಿ ಜಹಾತಿ, ಅತ ಏವ ನ ವ್ಯಞ್ಜಯತಿ| ಅಥ ಸಮಾ ದೋಷಾಃ ಕಿಂ ವಿದಧತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸಮಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ನ ವೃದ್ಧಾ ನ ಚ ಕ್ಷೀಣಾಃ-ಸಮಾ ದೋಷಾಃ,-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾಃ, ತದಾ ಸ್ವಂ ಕರ್ಮ-ಉತ್ಸಾಹೋಚ್ಛ್ವಾಸಾದಿಕಂ ಯಥೋಕ್ತಂ ಕುರ್ವತೇ| ತಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ತೇ ಲಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ತದೇವಂ ವೃದ್ಧಕ್ಷೀಣಸಮಾ ದೋಷಾ ವೇದ್ಯಾಃ|

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

ಕ್ಷೀಣಾ ದೋಷಾಃ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾದೇವಾಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರತ್ವಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ಪೀಡಾಂ ನೋತ್ಪಾದಯನ್ತ್ಯೇವ, ಇತಿ ವಿಚಿನ್ತ್ಯಾಲ್ಪಮತಯೋ ವೈದ್ಯಾಃ ಕ್ಷೀಣದೋಷವರ್ಧನಾರ್ಥಂ ಕದಾಚಿದನಾದರಂ ಕುರ್ಯುರಿತ್ಯಾಹ - - - - ಯ ಏವ ದೇಹಸ್ಯ ಸಮಾ ವಿವೃದ್ಧ್ಯೈ ತ ಏವ ದೋಷಾ ವಿಷಮಾ ವಧಾಯ| ಯಸ್ಮಾದತಸ್ತೇ ಹಿತಚರ್ಯಯೈವ ಕ್ಷಯಾದ್ವಿವೃದ್ಧೇರಿವ ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ||೪೫|| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸುನೂಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೋ ನಾಮೈಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೧||

ಸ೦-ಯ ಏವ ದೋಷಾಃ ಸಮಾಃ ಸನ್ತೋ ದೇಹಸ್ಯ ವಿವೃದ್ಧ್ಯೈ-ವರ್ಧನಾಯ ಭವನ್ತಿ, ತ ಏವ ದೋಷಾ ವಿಷಮಾಃ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾದಧಿಕಾ ಹೀನಾ ವಾ ಸನ್ತೋ, ವಧಾಯ-ದೇಹವಿಘಾತಾಯ ಸ್ಯುಃ| ಯಸ್ಮಾದೇವಂ ತತಸ್ತೇ ದೋಷಾ ಹಿತಚರ್ಯಯೈವ ಕ್ಷಯಾತ್-ಹೀನತ್ವಾದ್ರಕ್ಷಣೀಯಾಃ| ಕುತ ಇವ ? ವಿವೃಧೇರಿವ| ಯಥಾ ವಿವೃದ್ಧೇಃ-ವಿಶೇಷೇಣ ವರ್ಧನಾತ್ತೇ ರಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತಥಾ ಕ್ಷಯಾದಪಿ ರಕ್ಷಣೀಯಾ ಇತಿ| ಉಪಜಾತಿರ್ವೃತ್ತಮ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾಧ್ಯಾಯ ಏಕಾದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೧||