11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

രസഭേദീയാദനന്തരം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ| യതോ "ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ" ഇത്യുക്തമ്, അത ഈദൃക്സ്വരൂപാസ്തേ ദോഷാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമധ്യായോऽയമുച്യതേ-

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

രസഭേദീയാദനന്തരം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ| യതോ "ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ" ഇത്യുക്തമ്, അത ഈദൃക്സ്വരൂപാസ്തേ ദോഷാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമധ്യായോऽയമുച്യതേ - - - - അഥാതോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-ദോഷാ ആദയോ യേഷാം തേ-ദോഷാദയഃ, തേഷാം വിജ്ഞാനം-പ്രാകൃതേന വൈകൃതേന ച സ്വരൂപേണാ ൯ വഗമഃ, തസ്മൈ ഹിതോ യഃ, തമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ആദിശബ്ദേന ധാതവോ മലാശ്ച സങ്ഗ്രഹ്യന്തേ| തത്സ്വരൂ ൧൦ പാവഗമേന ച ത ഏവ ദോഷാഃ സമ്യഗ്ജ്ഞാതാ ഭവന്തി| ധാതൂനാം മലാനാം ച ദോഷാധാരഭൂതത്വാത്|

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

ദോഷധാതുമലാ മൂലം സദാ ദേഹസ്യ--| |൧|

സ൦-ദോഷാഃ-വാതാദയഃ, ധാതവോ-രസാദയഃ, മലാഃ-മൂത്രാദയഃ, തേ ദേഹസ്യ മൂലമിവ മൂലമ്| യഥാ,-വൃക്ഷസ്യ സ്കന്ധശാഖാദിയുക്തസ്യ മൂലം പ്രധാനമ്, തദാരബ്ധത്വാത്| തഥാ,-ദേഹസ്യ ദോഷധാതുമലാഃ|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

തം ചലഃ| ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസനിശ്വാസചേഷ്ടാവേഗപ്രവര്തനൈഃ||൧|| സമ്യഗ്ഗത്യാ ച ധാതൂനാമക്ഷാണാം പാടവേന ച| അനുഗൃഹ്ണാത്യവികൃതഃ, പിത്തം പക്ത്യൂഷ്മദര്ശനൈഃ||൨|| ക്ഷുത്തൃഡ്രുചിപ്രഭാമേധാധീശൌര്യതനുമാര്ദവൈഃ| ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിരത്വസ്നിഗ്ധത്വസന്ധിബന്ധക്ഷമാദിഭിഃ||൩||

സ൦-തം ച-ദേഹം, ചലോ-വായുഃ, ഉത്സാഹാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി-ഉപകുരുതേ| ഉത്സാഹഃ-സര്വചേഷ്ടാസൂദ്യോഗഃ, ഉച്ഛ്വാസഃ-ഊര്ധ്വം ശ്വസനം ശ്വാസമുക്തിഃ, നിശ്വാസഃ-ശ്വാസസ്യ ശരീരാന്തഃ പ്രവേശനമ്, ചേഷ്ടനം-ചേഷ്ടാ വാക്കായമനോവ്യാപാരഃ, വേഗാനാം പ്രവര്തനം-വാതവിണ്മൂത്രാദീനാം ബഹിര്നിരസനമ്, ഏതൈശ്ച മാരുതോ ദേഹമനുഗൃഹ്ണാതി| പിത്തം പക്ത്യാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി| പക്തിഃ-പാകഃ| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| ദര്ശനം-ദൃഷ്ടിഃ| മേധാ-ബുദ്ധിവിശേഷഃ| ധീഃ-പ്രജ്ഞാ| ശൌര്യം-പൌരുഷമ്| തനുമാര്ദവം-ശരീരമൃദുത്വമ്| ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിരത്വാദിഭിരനുഗൃഹ്ണാതി| ക്ഷമാ-ക്ഷാന്തിഃ|

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ഇദാനീം ധാതൂനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - പ്രീണനം ജീവനം ലേപഃ സ്നേഹോ ധാരണപൂരണേ| ഗര്ഭോത്പാദശ്ച ധാതൂനാം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ ക്രമാത്സ്മൃതമ്||൪||

സ൦-പ്രീണനാദീനി കര്മാണി രസാദീനാം ക്രമാത്-ക്രമേണ ശ്രേഷ്ഠാനി സ്മൃതാനി, മുനിഭിരിതി ശേഷഃ| സങ്ഗ്രഹോക്താനി മധ്യമാന്യപരാണി കര്മാണ്യേഷാം സന്ത്യേവ| യഥാ,-രസസ്യ തുഷ്ടിരക്തപുഷ്ട്യാദികം കര്മ, രക്തസ്യ ച വര്ണപ്രസാദോ മാംസപോഷണമ്, മാംസസ്യ ബലം മേദഃപുഷ്ടീ ച മേദസഃ സ്വേദദാര്ഢ്യാസ്ഥിപുഷ്ടയശ്ച, അസ്ഥ്നോ മജ്ജപോഷണമ്, മജ്ജ്ഞോ ബലമസ്ഥിപൂരണം ശുക്രപുഷ്ടിശ്ച, ശുക്രസ്യ ഹര്ഷോ ബലം ച, ഏതൈര്ധാതവോ ദേഹമനുഗൃഹ്ണന്തീത്യര്ഥഃ| പ്രീണനം-ആപ്യായനമ്| രസോ ഹി സമ്യഗഭ്യവഹരതഃ സ്രോതാംസി പ്രവിശ്യേന്ദ്രിയപ്രസാദമഭിനിര്വര്തയന് മനസഃ പ്രീതിമാദധാതി| ജീവനം-ഓജോവൃദ്ധികരമ്, രക്തകര്മ| ലേപഃ-ഉപദേഹോ, മാംസസ്യ കര്മ| തദുപലിപ്താന്യസ്ഥീനി ചേഷ്ടാം ക്ഷമന്തേ| സ്നേഹോ-നേത്രാദിഷു സ്നിഗ്ധതാ, മേദസഃ കര്മ| ധാരണം-ഊര്ധ്വധാരണമ്, അസ്ഥികര്മ| പൂരണം-സ്നേഹേനാസ്ഥ്നാമ്, മജ്ജ്ഞഃ കര്മ| ശുക്രസ്യ ഗര്ഭോത്പത്തിഃ, ശ്രേഷ്ഠം കര്മേതി യോജ്യമ്|

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ഇദാനീം മലാനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - അവഷ്ടമ്ഭഃ പുരീഷസ്യ, മൂത്രസ്യ ക്ലേദവാഹനമ്| സ്വേദസ്യ ക്ലേദവിധൃതിഃ|൫|

സ൦-അവഷ്ടമ്ഭോ-ദേഹധാരണശക്തിഃ, ശ്രേഷ്ഠം കര്മ പുരീഷസ്യ സ്മൃതമ്| മൂത്രസ്യ ക്ലേദവാഹനം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ, മൂത്രം ക്ലേദം നിര്വാഹയതി| സ്വേദസ്യ ക്ലേദവിധാരണം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ, ക്ലേദാഭാവേ ഹി ശോഷഃ സ്യാത്, മധ്യമത്വക്ऽऽസ്നേഹകചരോമധാരണമപി|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| വൃദ്ധസ്തു കുരുതേऽനിലഃ||൫|| കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യോഷ്ണകാമത്വകമ്പാനാഹശകൃദ്ഗ്രഹാന്| ബലനിദ്രേന്ദ്രിയഭ്രംശപ്രലാപഭ്രമദീനതാഃ||൬||

സ൦-വൃദ്ധഃ പുനര്വായുഃ കാര്ശ്യാദീന് കരോതി| ബലാദീനാം ഭ്രംശേന സമ്ബന്ധഃ| ബലസ്യ പ്രാണോപഘാതോ ഭ്രംശഃ| നിദ്രായാസ്തു നാശോ ഭ്രംശഃ|

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വക്ക്ഷുത്തൃഡ്ദാഹാല്പനിദ്രതാഃ| പിത്തമ്|൭|

സ൦-പീതസ്യ വിഡാദിഭിസ്ത്വഗന്തൈഃ സമ്ബന്ധഃ, തതഃ ക്ഷുദാദിഭിര്ദ്വന്ദ്വഃ, തതസ്തലപ്രത്യയഃ| പിത്തം വൃദ്ധം പീതവിണ്മൂത്രാദീന് കരോതി|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| ശ്ലേഷ്മാऽഗ്നിസദനപ്രസേകാലസ്യഗൌരവമ്||൭|| ശ്വൈത്യശൈത്യശ്ലഥാങ്ഗത്വം ശ്വാസകാസാതിനിദ്രതാഃ| |൮|

സ൦-ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധോऽഗ്നിസാദാദീന് കരോതി| ശ്വൈത്യം- ഗാത്രശുക്ലതാ| ശൈത്യം-അങ്ഗാനാം ശിശിരത്വമ്|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്|൮|

സ൦-രസശ്ച ശ്ലേഷ്മവത്, രസോऽപി വൃദ്ധോऽഗ്നിസാദാദീന് വിദധാതീത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| രക്തം വിസര്പപ്ലീഹവിദ്രധീന്||൮|| കുഷ്ഠവാതാസ്രപിത്താസ്രഗുല്മോപകുശകാമലാഃ| വ്യങ്ഗാഗ്നിനാശസമ്മോഹരക്തത്വങ്നേത്രമൂത്രതാഃ||൯||

സ൦-രക്തം വൃദ്ധം വിസര്പാദീന് കരോതി| ഉപകുശോ നാമ ദന്തരോഗജാതിഃ, ഉത്തരതന്ത്രേ (അ. ൨൧|൨൧) വക്ഷ്യമാണലക്ഷണാ|

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

മാംസം ഗണ്ഡാര്ബുദഗ്രന്ഥിഗണ്ഡോരൂദരവൃദ്ധിതാഃ| കണ്ഠാദിഷ്വധിമാംസം ച|൧൦|

സ൦-മാംസം വൃദ്ധം ഗണ്ഡാദീന് രോഗാന് കരോതി| ഗണ്ഡശബ്ദേന ഗണ്ഡമാലാ ഗലഗണ്ഡശ്ച ഗൃഹീതൌ, ആദ്യന്തലോപാത്| ഇതരശ്ച ഗണ്ഡോ ഗണ്ഡമാംസാഢ്യാത്| ഗണ്ഡശ്ചാര്ബുദം ച ഗ്രന്ഥിശ്ച ഗണ്ഡാര്ബുദഗ്രന്ഥയഃ| ഗണ്ഡൌ ച ഊരൂ ചോദരം ച തേഷാം വൃദ്ധിതാ| തതോ ദ്വന്ദ്വഃ| താഃ കരോതി| വൃദ്ധിതാ-വൃദ്ധിത്വമ്| കണ്ഠാദിഷ്വധികം മാംസം ച കുരുതേ| ആദിശബ്ദേന താലുജിഹ്വാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

തദ്വന്മേദസ്തഥാ ശ്രമമ്||൧൦|| അല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്വാസം സ്ഫിക്സ്തനോദരലമ്ബനമ്| |൧൧|

സ൦- മേദോऽപി വൃദ്ധം ഗണ്ഡാദീന് കുരുതേ| തഥാല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്രമം കുരുതേ, ശ്വാസം ച| തഥാ, സ്ഫിജോഃ സ്തനയോരുദരസ്യ ച ലമ്ബനം കുരുതേ|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| അസ്ഥ്യധ്യസ്ഥ്യധിദന്താംശ്ച|൧൧|

സ൦-അസ്ഥി വൃദ്ധമധ്യസ്ഥ്യധിഹന്താംശ്ച കുരുതേ|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

മജ്ജാ നേത്രാങ്ഗഗൌരവമ്||൧൧|| പര്വസു സ്ഥൂലമൂലാനി കുര്യാത്കൃച്ഛ്രാണ്യരൂംഷി ച| |൧൨|

സ൦-മജ്ജാ വൃദ്ധോ നേത്രയോരങ്ഗാനാം ച ഗൌരവം കുര്യാത്| കുരുത ഇതി പ്രകൃതേ കുര്യാദിത്യുക്തം സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| പര്വസു-അങ്ഗുല്യാദിസന്ധിഷു, അരൂംഷി-പിടികാവിശേഷാന്, കുര്യാത്| കീദൃശാനി ? സ്ഥൂലമൂലാനി,-സ്ഥൂലാനി മൂലാനി യേഷാം താനി| തഥാ, കൃച്ഛ്രാണി-കൃച്ഛ്രസാധ്യാനി|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| അതിസ്ത്രീകാമതാം വൃദ്ധം ശുക്രം ശുക്രാശ്മരീമപി||൧൨||

സ൦-ശുക്രം വൃദ്ധമതിസ്ത്രീകാമതാം കുര്യാത്, ശുക്രാശ്മരീം ച| അപിശബ്ദാദ്ബലസ്നേഹാദ്യപി|

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

കുക്ഷാവാധ്മാനമാടോപം ഗൌരവം വേദനാം ശകൃത്| |൧൩|

സ൦-ശകൃത്-പുരീഷം, വൃദ്ധം കുക്ഷാവാധ്മാനാദീന് കുര്യാത്| കുര്യാദിതി സമ്ഭാവനായാം ലിങ്| ആധ്മാനം-ആനാഹഃ| ആടോപഃ-അന്ത്രകൂജനാദി| [ഗൌരവം-ഗുരുത്വമ്, വേദനാം ച കുക്ഷൌ|]

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| മൂത്രം തു ബസ്തിനിസ്തോദം കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞതാമ്||൧൩||

സ൦-മൂത്രം വൃദ്ധം ബസ്തേര്നിസ്തോദം-അതിവ്യഥാം കുര്യാത്| തഥാ കൃതേऽപി മൂത്രേऽകൃതസംജ്ഞതാം-അകൃതാഭാസത്വമിവ കുര്യാത്|

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

സ്വേദോऽതിസ്വേദദൌര്ഗന്ധ്യകണ്ഡൂഃ| |൧൪|

സ൦-സ്വേദോ വൃദ്ധോऽതിസ്വേദാദീന് കുര്യാത്|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ഏവം ച ലക്ഷയേത്| ദൂഷികാദീനപി മലാന് ബാഹുല്യഗുരുതാദിഭിഃ||൧൪||

സ൦-ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, ദൂഷികാദീനപി മലാന് ലക്ഷയേത്-അനുമിനുയാത്| ദൂഷികാ-അക്ഷിമലഃ| ആദിശബ്ദാത് ഘ്രാണകര്ണനാസാമലാദീനാം ഗ്രഹണമ്| കഥം ലക്ഷയേത് ? ഇത്യാഹ-ബാഹുല്യേത്യാദി| മലബാഹുല്യേന തത്സ്ഥാനഗൌരവേണ ച| ആദിഗ്രഹണാത്കണ്ഡൂക്ലേദാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

വൃദ്ധാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യഭിധായ, ക്ഷീണാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യാഹ - - - - ലിങ്ഗം ക്ഷീണേऽനിലേऽങ്ഗസ്യ സാദോऽല്പം ഭാഷിതേഹിതമ്| സംജ്ഞാമോഹസ്തഥാ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധയുക്താമയസമ്ഭവഃ||൧൫||

സ൦-അനിലേ ക്ഷീണേ-സ്വപ്രമാണാപചിതേ, വക്ഷ്യമാണാനി ലിങ്ഗാനി| വായോസ്തു സര്വക്ഷയേ ദേഹ ഏവ ന സ്യാത്, കസ്യ തല്ലിങ്ഗം സ്യാത്| കിം പുനസ്തല്ലിങ്ഗമ് ? ഇത്യാഹ-അങ്ഗസ്യേത്യാദി| അങ്ഗസ്യ സാദഃ-ക്രിയാസ്വസാമര്ഥ്യമ്| ഈഹിതം-ചേഷ്ടിതമ്, കായികം കര്മ| ഭാഷിതം ചേഹിതം ച ഭാഷിതേഹിതമ്,-അല്പവചനാऽല്പചേഷ്ടിതത്വം ച സ്യാത്| തഥാ, സംജ്ഞാമോഹഃ-സംവിദോऽഭാവഃ| തഥാ, ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ യ ഉക്താഃ-അഗ്നിസാദപ്രസേകാദയഃ, തേഷാമാമയാനാം സമ്ഭവോ ഭവതി|

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

പിത്തേ മന്ദോऽനലഃ ശീതം പ്രഭാഹാനിഃ| |൧൬|

സ൦-ലിങ്ഗം ക്ഷീണേ ഇത്യനുവര്തതേ| പിത്തേ ക്ഷീണേ ലിങ്ഗമേതത്| അഗ്നിര്മന്ദഃ ശീതം കാന്തിഹാനിശ്ച സ്യാത്|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

കഫേ ഭ്രമഃ| ശ്ലേഷ്മാശയാനാം ശൂന്യത്വം ഹൃദ്ദ്രവഃ ശ്ലഥസന്ധിതാ||൧൬||

സ൦-കഫേ ക്ഷീണേ ഭ്രമോ ഭവതി| തഥാ, ശ്ലേഷ്മാശയാനാം ശൂന്യത്വം ഭവതി| ശ്ലേഷ്മാശയാഃ-ഉരഃശിരഃസന്ധ്യാദ്യാഃ| [തഥാ, ഹൃദ്ദ്രാവാദയഃ സ്യുഃ| ഹൃദ്ദ്രവഃ-ഹൃദി കമ്പ ഇത്യര്ഥഃ|]

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

രസേ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ ശോഷോ ഗ്ലാനിഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| |൧൭|

സ൦-രസേ ക്ഷീണേ രൌക്ഷ്യാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| രക്തേऽമ്ലശിശിരപ്രീതിശിരാശൈഥില്യരൂക്ഷതാഃ||൧൭||

സ൦-രക്തേ ക്ഷീണേऽമ്ലാദ്യഭിലാഷാദയഃ സ്യുഃ|

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

മാംസേऽക്ഷഗ്ലാനിഗണ്ഡസ്ഫിക്ऽऽശുഷ്കതാസന്ധിവേദനാഃ| |൧൮|

സ൦-മാംസേ ക്ഷീണേऽക്ഷഗ്ലാനിഃ, ഗല്ലയോഃ സ്ഫിജോശ്ച ശുഷ്കത്വമ്, സന്ധീനാം വേദനാഃ സ്യുഃ, സ്ഫുടന്തീവ സന്ധയ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| മേദസി ക്ഷീണേ കട്യാഃ പ്ലീഹ്നോ വൃദ്ധിഃ കൃശാങ്ഗതാ||൧൮||

സ൦-മേദസി ക്ഷീണേ കട്യാഃ സ്വാപഃ പ്ലീഹവൃധിഃ കൃശാങ്ഗത്വം ച|

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

അസ്ഥ്ന്യസ്ഥിതോദഃ ശദനം ദന്തകേശനഖാദിഷു| |൧൯|

സ൦-അസ്ഥ്നി ക്ഷീണേऽസ്ഥ്നാം തോദോ ഭവതി| ശദനം-ശാതഃ, പാത ഇത്യര്ഥഃ| കേഷാമ് ? ദന്താദീനാമ്|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| അസ്ഥ്നാം മജ്ജനി സൌഷിര്യം ഭ്രമസ്തിമിരദര്ശനമ്||൧൯||

സ൦-മജ്ജനി ക്ഷീണേऽസ്ഥ്നാം സൌഷിര്യം ഭ്രമാദിശ്ച|

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

ശുക്രേ ചിരാത് പ്രസിച്യേത ശുക്രം ശോണിതമേവ വാ| തോദോऽത്യര്ഥം വൃഷണയോര്മേഢ്രം ധൂമായതീവ ച||൨൦||

സ൦-ശുക്രേ ക്ഷീണേ ശുക്രം ചിരാത് പ്രസിച്യേത, രക്തം വാ| പ്രസിച്യേതേതി കര്മകര്തരി| വൃഷണയോരതിശയേന തോദോ-വ്യഥാ സ്യാത്| മേഢ്രം-ശിശ്നം, ധൂമായതീവ ച| ധൂമായതീതി ലോഹിതാദേരാകൃതിഗണത്വാത് ക്വിപ്, അകൃത്സാര്വധാതുകേത്യാദിനാ ദീര്ഘഃ|

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

പുരീഷേ വായുരന്ത്രാണി സശബ്ദോ വേഷ്ടയന്നിവ| കുക്ഷൌ ഭ്രമതി യാത്യൂര്ധ്വം ഹൃത്പാര്ശ്വേ പീഡയന് ഭൃശമ്||൨൧||

സ൦-പുരീഷേ ക്ഷീണേ വായുഃ കുക്ഷൌ ഭ്രമതി| അന്ത്രാണി വേഷ്ടയന്നിവ ശബ്ദം ജനയന് യാത്യൂര്ധ്വമ്| കിം കുര്വന് ? ഹൃത്പാര്ശ്വേ ഭൃശം പീഡയന്|

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

മൂത്രേऽല്പം മൂത്രയേത്കൃച്ഛ്രാദ്വിവര്ണം സാസ്രമേവ വാ| |൨൨|

സ൦- മൂത്രേ ക്ഷീണേऽല്പം മൂത്രയേത്, കൃച്ഛ്രാദ്വിവര്ണം സരക്തമേവ വാ|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| സ്വേദേ രോമച്യുതിഃ സ്തബ്ധരോമതാ സ്ഫുടനം ത്വചഃ||൨൨||

സ൦-സ്വേദേ ക്ഷീണേ രോമ്ണാം ച്യുതിഃ-ശാതഃ, രോമ്ണാം ച സ്തബ്ധത്വമ്| ത്വചഃ-ചര്മണഃ, സ്ഫുടനം-ദരണമ്|

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ഇദാനീം ഘ്രാണാദിമലാനാമപി സാമാന്യേനക്ഷയലിങ്ഗമാഹ - - - - മലാനാമതിസൂക്ഷ്മാണാം ദുര്ലക്ഷ്യം ലക്ഷയേത് ക്ഷയമ്| സ്വമലായനസംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവൈഃ||൨൩||

സ൦-മലാനാമതിസൂക്ഷ്മാണാം-സുസ്വല്പാനാം ദൂഷികാദീനാം, ദുഃഖേന ബോദ്ധും ശക്യം-ദുര്ലക്ഷ്യമ്, ക്ഷയം ലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| കൈഃ ? മലാനാം സ്ഥാനാനി-മലായനാനി, സ്വാനി ച താനി മലായനാനി ച-സ്വമലായനാനി, തേഷാമ് സംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവാനി-സ്വമലായനസംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവാനി, തൈഃ|

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ഏവം വ്യാസേന ദോഷധാതുമലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയാവഭിധായ സമാസതോऽഭിധാതുമിദമാഹ- ദോഷാദീനാം യഥാസ്വം ച വിദ്യാദ്ദൃദ്ധിക്ഷയൌ ഭിഷക്| ക്ഷയേണ വിപരീതാനാം ഗുണാനാം വര്ധനേന ച||൨൪|| വൃദ്ധിം മലാനാം സങ്ഗാച്ച ക്ഷയം ചാതി വിസര്ഗതഃ| |൨൫|

സ൦-ദോഷധാതുമലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജാനീയാത്| കഥമ് ? യഥാസ്വം ദോഷാദീനാം ഗുണേഭ്യോ വിപരീതാ യേ ഗുണാസ്തേഷാം ഗുണാനാം ക്ഷയേണ വര്ധനേന ച ദേഹഗതേന ദോഷാദീനാം യഥാക്രമം വൃദ്ധിം ക്ഷയം ച വിദ്യാത്| യഥാ,-വായോര്ഗുണാ രൂക്ഷലഘുശീതാദയഃ, തേഷാം വിപരീതാഃ-സ്നിഗ്ധഗുരൂഷ്ണാദയഃ, തേഷാം സ്നിഗ്ധാദീനാം ദേഹേ യദാ ക്ഷയോ ദൃശ്യതേ തദാ വായോര്വൃദ്ധിം വിദ്യാത്| യദാ തു തേഷാം സ്നിഗ്ധാദീനാം ദേഹേ വൃദ്ധിര്ദൃശ്യതേ തദാ വായോഃ ക്ഷയോ ജ്ഞേയഃ| ഏവം സ്വബുധ്ദ്യാ വികല്പ്യ മലാനാം ധാതൂനാം ച വാച്യമ്| വൃദ്ധിം മലാനാമിത്യാദി| ന കേവലം മലാനാം പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജ്ഞേയൌ, യാവദമുനാऽപി വക്ഷ്യമാണേന ലക്ഷണേന തേഷാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജ്ഞേയൌ, [ഇതി ചശബ്ദേന ദ്യോതയതി]| ഏവം സ്വബുധ്ദ്യാ വികല്പ്യ, മലാനാം സങ്ഗാത്-ബഹിരനിഃസരണലക്ഷണാച്ച വൃദ്ധിം വിദ്യാത്| തേഷാമേവ മലാനാമതിവിസര്ഗാത്-അതിപ്രവര്തനാത് ക്ഷയം വിദ്യാത്|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| മലോചിതത്വാദ്ദേഹസ്യ ക്ഷയോ വൃദ്ധേസ്തു പീഡനഃ||൨൫||

സ൦-ദ്വാവപി മലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ പീഡാകരൌ ദേഹസ്യ| തത്രാപി യ ഏഷാം ക്ഷയഃ സ വൃദ്ധിതോऽപ്യതിശയേന പീഡാകരഃ, അനൌചിത്യാത്| ദേഹിനാം ഹി പ്രായേണ മലക്ഷയോऽനുചിതോ-അനഭ്യസ്തഃ, വൃദ്ധിസ്തൂചിതൈവേതി ന തഥാ പീഡാം കരോതി|

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

അഥ ദോഷാദീനാമാശ്രയാശ്രയിഭാവം ദര്ശയതി - - - - തത്രാസ്ഥനി സ്ഥിതോ വായുഃ, പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ| ശ്ലേഷ്മാ ശേഷേഷു, തേനൈഷാമാശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ||൨൬|| യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ധനക്ഷപണൌഷധമ്| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവം, പ്രായോ വൃദ്ധിര്ഹി തര്പണാത്||൨൭|| ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ തസ്മാത് സങ്ക്ഷയസ്തദ്വിപര്യാത്| വായുനാऽനുഗതോऽസ്മാച്ച വൃദ്ധിക്ഷയസമുദ്ഭവാന്||൨൮|| വികാരാന് സാധയേച്ഛീഘ്രം ക്രമാല്ലങ്ഘനബൃംഹണൈഃ| |൨൯|

സ൦-തത്ര-തേഷു വാതാദിഷു മധ്യേ, അസ്ഥ്നി വായുഃ സ്ഥിതഃ-ആശ്രിതഃ| പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ സ്ഥിതമ്| ശ്ലേഷ്മാ ശേഷേഷു-രസമാംസമേദോമജ്ജശുക്രമൂത്രപുരീഷാദിഷു സ്ഥിതഃ| യതശ്ചൈവമാശ്രയാശ്രയിഭാവോദോഷധാതൂനാം, തേന ഹേതുനാ, ആശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ-പരസ്പരം, യദേകസ്യ-ആശ്രയസ്യ വര്ധനം, തദന്യസ്യ-ആശ്രയിണോऽപി വര്ധനമ്, യദാശ്രയസ്യ ക്ഷപണം തദാശ്രയിണോऽപി ക്ഷപണമ്| നനു, ഏവമസ്ഥ്നോ വാതാശ്രയസ്യ യദ്വര്ധനം തദസ്യാശ്രയിണോ വാതസ്യാപി വര്ധനം, യദസ്യ ക്ഷപണം തദപി വാതസ്യ ക്ഷപണം പ്രാപ്നോതീത്യത ആഹ-അസ്ഥീത്യാദി| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവം വര്ധനക്ഷപണൌഷധമ്, സമ്ഭവതീത്യധ്യാഹാര്യമ്| ഹി-യസ്മാത്, പ്രായോ-ബാഹുല്യേന, യാ വൃദ്ധിഃ-വര്ധനം ദോഷധാതൂനാമ്, സാ തര്പണാത്-ബൃംഹണാദ്ഭവതി| പ്രായോഗ്രഹണം വായുപരിഹാരാര്ഥമ്| സാ ച ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ-അനുബദ്ധാ| യത ഏവം യാ വൃദ്ധിഃ സാ സന്തര്പണാത്, തസ്മാദ്ധേതോര്യ ഏഷാം ദോഷാദീനാം ക്ഷയഃ സ പ്രായോ-ഭൂയിഷ്ഠമ്, അപതര്പണാത്-ലങ്ഘനരൂപാദ്ഭവതി| സ ച സങ്ക്ഷയോ വായുനാऽനുഗതഃ| ഏവം യദസ്ഥ്നോ വര്ധനമൌഷധമ്, തത് സ്നിഗ്ധമധുരാദി ബൃംഹണരൂപം വാതസ്യ ക്ഷപണമ്| യച്ച വാതസ്യ വര്ധമൌഷധമ്, തത് രൂക്ഷതിക്താദ്യപതര്പണം ലങ്ഘനരൂപമസ്ഥ്നഃ ക്ഷപണമ്| തദര്ഥമേതദുക്തമ്-അസ്മാച്ചേത്യാദി| യത ഏവം വൃദ്ധേഃ സന്തര്പണരൂപത്വം ക്ഷയസ്യാപതര്പണരൂപത്വമ്, അതോ വൃദ്ധിക്ഷയസമ്ഭവാന് വികാരാന് ദോഷധാതൂനാം സമ്ബന്ധിനഃ ക്രമാല്ലങ്ഘനബൃംഹണൈഃ സാധയേത്-ഉപക്രമേത്| കഥമ് ? ശീഘ്രം ചിരോത്ഥിതാ ഹി തേ ദുശ്ചികിത്സ്യാഃ സ്യുഃ| വൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈഃ, ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈരിതി ക്രമാര്ഥഃ|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

നനു, ഏവം വാതവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈസ്തത്ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈരിതി സ്യാത്| അത ഇദമാഹ - - - - | വായോരന്യത്ര, തജ്ജാംസ്തു തൈരേവോത്ക്രമയോജിതൈഃ||൨൯||

സ൦-വായും ഹിത്വാ വൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈഃ, ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈഃ സാധയേത്| തജ്ജാന്-വായുസമ്ഭവാന് വികാരാന്, പുനസ്തൈരേവ-ലങ്ഘനബൃംഹണൈരുത്ക്രമയോജിതൈരുപക്രമേത്| യഥാനിര്ദിഷ്ടക്രമാദ്വിപരീതഃ ക്രമഃ-ഉത്ക്രമഃ| യഥാ,-വാതവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ബൃംഹണൈഃ തത്ക്ഷയോത്ഥാംശ്ച ലങ്ഘനൈരിതി|

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

ദോഷാണാം വിശേഷചികിത്സേഹ നോക്താ, ദോഷോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| രസചികിത്സാ ച "രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്" ഇത്യുക്തേര്നേഹ പുനര്നിര്ദിഷ്ടാ| അതോ രക്താദീനാം ചികിത്സാമാഹ - - - - വിശേഷാദ്രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് രക്തസ്രുതിവിരേചനൈഃ| മാംസവൃദ്ധിഭവാന് രോഗാന് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ||൩൦|| സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യോപചാരേണ മേദോജാനസ്ഥിസങ്ക്ഷയാത്| ജാതാന് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതര്ബസ്തിഭിസ്തഥാ||൩൧|| വിഡ്വൃദ്ധിജാനതീസാരക്രിയയാ, വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാന്| മേഷാജമധ്യകുല്മാഷയവമാഷദ്വയാദിഭിഃ||൩൨|| മൂത്രവൃദ്ധിക്ഷയോത്ഥാംശ്ച മേഹകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| വ്യായാമാഭ്യഞ്ജനസ്വേദമദ്യൈഃ സ്വേദക്ഷയോദ്ഭവാന്||൩൩||

സ൦-വൃദ്ധിക്ഷയോപക്രമേ ഏവം സ്ഥിതേऽപി വിശേഷേണ രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് രക്തസ്രുതിവിരേചനൈരുപക്രമേത| മാംസവൃദ്ധിജാന് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ| മേദോവൃദ്ധിക്ഷയാഭ്യാം ജാതാന്-മേദോജാനിതി മധ്യമപദലോപോऽത്ര ദ്രഷ്ടവ്യഃ| മേദോവൃദ്ധിജാന് വികാരാന് സ്ഥൌല്യോപചാരേണ ദ്വിവിധോപക്രമണീയോക്ത്യാ സ്ഥൌല്യചികിത്സയാ, മേദഃക്ഷയജാന് കാര്ശ്യോപചാരേണോപാചരേത്| അസ്ഥിക്ഷയജാന് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതൈഃ, ബസ്തിഭിസ്തഥാ-തഥാരൂപൈസ്തിക്തസംയുതൈരിത്യര്ഥഃ| നനു, യാനി വാതകൃന്തി ദ്രവ്യാണി താന്യസ്ഥിക്ഷയോദ്ഭവവികാരാണാം വൃദ്ധികരണാനീതി തദ്ദ്രവ്യോപയോഗോऽത്ര ന യുക്തഃ, തിക്തസ്യ വാതകൃതത്വാത്| അത്രോച്യതേ| യദ്ദ്രവ്യം സ്നിഗ്ധം ശോഷണം ഖരത്വമുത്പാദയതി തദസ്ഥ്നോ വര്ധനം യുക്തമ്, ഖരസ്വഭാവത്വാദസ്ഥ്നാമ്| ന ചൈവംവിധമേകം ദ്രവ്യമസ്തി, യത് സ്നിഗ്ധം ശോഷണം ച| തസ്മാത് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതൈര്ബസ്തിഭിശ്ച തിക്തസംയുതൈശ്ചേത്യുപദിഷ്ടമ്| ക്ഷീരഘൃതസ്യ തിക്തയുക്തസ്യ ഖരസ്വഭാവത്വാത്| വിഡ്വൃദ്ധിജാന്-പുരീഷവൃദ്ധിജാന്, അതീസാരചികിത്സയാ സാധയേത്| വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാന് മേഷാജമധ്യാദിഭിഃ സാധയേത്| മേഷ-ഉരഭ്രഃ, അജഃ-ച്ഛാഗഃ, തയോര്മധ്യം-അന്തരാധിഃ| കുല്മാഷഃ-അര്ധസ്വിന്നോ മാഷാദിര്ഹിങ്ഗുഘൃതാദിസംസ്കൃതഃ| മാഷദ്വയം-മാഷോ രാജമാഷശ്ച| ആദിശബ്ദേന കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്താദീനാം ഗ്രഹണമ്| മൂത്രവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് മേഹചികിത്സയാ, മൂത്രക്ഷയോത്ഥാന് മൂത്രകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ, സ്വേദക്ഷയജാന് വ്യാധീന് വ്യായാമാദിഭിഃ സാധയേത്|

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ കായഗ്നേരംശാ ധാതുഷു സംശ്രിതാഃ| തേഷാം സാദാതിദീപ്തിഭ്യാം ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയോദ്ഭവഃ||൩൪|| പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്ദൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമ്| |൩൫|

സ൦-സ്വസ്ഥാനം കായാഗ്നേഃ-പക്വാമാശയയോര്മധ്യമ്| യഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨|൧൦) - "പിത്തം പഞ്ചാത്മകം തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്|" ഇത്യാദി യാവത് "പാചകം നാമ തത് സ്മൃതമ്|" ഇതി| തത്ര പക്വാമാശയമധ്യേ തിഷ്ഠതീതി സ്വസ്ഥാനസ്ഥഃ, തസ്യൈവംവിധസ്യ കായാഗ്നേഃ-ജാഠരാനലസ്യ, അംശാഃ-ഭാഗാഃ, ധാതുഷു-രസാദിഷു സംശ്രിതാഃ| തേഷാം-അഗ്ന്യംശാനാമ്, സാദേന-മാന്ദ്യേന, ധാതൂനാം വൃദ്ധ്യുദ്ഭവഃ| തഥാ തേഷാമംശാനാമതിദീപ്ത്യാ-അതിതൈക്ഷ്ണ്യാത്, ധാതുക്ഷയോദ്ഭവഃ| പൂര്വോ-രസാഖ്യോ, ധാതുര്വൃദ്ധോ ഭൂത്വാ പരം-രക്താഖ്യം, ധാതും വൃദ്ധം കുര്യാത്| പൂര്വശ്ച ക്ഷീണോ ധാതുഃ പരം ധാതും തദ്വിധം-ക്ഷീണമേവ കുര്യാത്|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ധാതൂന് ദൂഷയന്ത്യുഭയേ മലാന്||൩൫|| അധോ ദ്വേ, സപ്ത ശിരസി, ഖാനി സ്വേദവഹാനി ച| മലാ മലായനാനി സ്യുര്യഥാസ്വം തേഷ്വതോ ഗദാഃ||൩൬||

സ൦-ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈഃ-മധുരാദിഭിര്മിഥ്യായോഗാതിയോഗസേവിതൈഃ കുപിതാഃ, ധാതൂന് ദൂഷയന്തി| ഉഭയേ-ദോഷാ ധാതവശ്ച, മലാന് ദൂഷയന്തി| മലാ മലായനാനി ദൂഷയന്തീതി സമ്ബന്ധഃ| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൭|൪൨) - "മലായനാനി ബാധ്യന്തേ ദുഷ്ടൈര്മാത്രാധികൈര്മലൈഃ|" ഇതി| കാനി മലായനാനി ? ഇത്യാഹ-അധോ ദ്വേ ഇത്യാദി| അധോ ദ്വേ-ഗുദമേഢ്രാഖ്യേ, സപ്ത ശിരസി ഖാനി-ദ്വേ അക്ഷിണീ ദ്വൌ കര്ണൌ ദ്വൌ നാസാപുടാവാസ്യം ചേതി, തഥാ സ്വേദവഹാനി-രോമകൂപാഖ്യാനി ഛിദ്രാണി സര്വശരീരഗതാനി, മലായനാനി സ്യുഃ| അതോ-ദൂഷണാത്കാരണാത്, തേഷു-മലായനേഷു ദുഷ്ടേഷു, യഥാസ്വം ഗദാഃ-രോഗാഃ സ്യുഃ| യോ യസ്യ സ്വോ- യഥാസ്വമ്|

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

ദോഷധാതുമലാനാം സമവിഷമാവസ്ഥാ ഗദിതാ| ഓജസസ്തു നിരൂപയന്നാഹ - - - - ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം പരം സ്മൃതമ്| ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി ദേഹസ്ഥിതിനിബന്ധനമ്||൩൭|| സ്നിഗ്ധം സോമാത്മകം ശുദ്ധമീഷല്ലോഹിതപീതകമ്| യന്നാശേ നിയതം നാശോ യസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി||൩൮|| നിഷ്പദ്യന്തേ യതോ ഭാവാ വിവിധാ ദേഹസംശ്രയാഃ| |൩൯|

സ൦-രസാദീനാം ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം യത്പരം-ഉത്കൃഷ്ടം, തേജസ്തദോജഃ സ്മൃതമ്, [ന തു ശുക്രസ്യൈവ മലഃ|] തഥാ,ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി| സകലശരീരവ്യാപിനസ്തസ്യ ഷഡ്ബിന്ദുകസ്യ വിശേഷേണ ഹൃദയം സ്ഥാനമ്| തഥാ, ദേഹസ്യ സ്ഥിതിര്ദേഹസ്ഥിതിസ്തസ്യാ നിബന്ധനം-ജീവിതാധിഷ്ഠാനമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ത്വാഹുഃ, പരശബ്ദേനൈതത് ദ്യോതയതി,-അന്യദപ്യോജോऽസ്തി ന തദ്ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം തേജഃ, ശ്ലേഷ്മാഖ്യമിതി| തഥാ ചോക്തം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൧൯) - "തേജോ യത്സര്വധാതൂനാമോജസ്തത് പരമുച്യതേ| മൃദു സോമാത്മകം ശുദ്ധം രക്തമീഷത്സപീതകമ്||" ഇത്യാദി| യന്നാശേ-യസ്യൌജസോऽഭാവേ, നിയതം-നിശ്ചിതം, പ്രാണിനോ നാശഃ-അഭാവഃ| യസ്മിന്നോജസി തിഷ്ഠതി-വിദ്യമാനേ, തിഷ്ഠതി-പ്രാണിതി, ദേഹീതി ശേഷഃ| യതോ-യസ്മാത്, ഭാവാഃ-പദാര്ഥാഃ, നിഷ്പദ്യന്തേ-ജായന്തേ| കിമ്ഭൂതാഃ ? വിവിധാഃ-അനേകപ്രകാരാഃ| തഥാ, ദേഹഃ സംശ്രയോ യേഷാം തേ ദേഹസംശ്രയാഃ| ലക്ഷണമോജസോ മുനിനാऽഭ്യധായി (ച. സൂ. അ. ൧൭|൭൪) - "ഹൃദി തിഷ്ഠതി യച്ഛുദ്ധം സ്നിഗ്ധമീഷത്സപീതകമ്| ഓജഃ ശരീരേ സങ്ഖ്യാതം തന്നാശേ നാ വിനശ്യതി||" ഇത്യാദി|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ഓജഃ ക്ഷീയേത കോപക്ഷുദ്ധ്യാനശോകശ്രമാദിഭിഃ||൩൯|| ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുഃച്ഛായോ ദുര്മനാ രൂക്ഷോ ഭവേത്ക്ഷാമശ്ച തത്ക്ഷയേ||൪൦|| ജീവനീയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്| |൪൧|

സ൦-ഓജഃ കോപാദിഭിഃ ക്ഷീയേത| തത്ക്ഷയേ-തസ്യൌജസഃ ക്ഷയേ, ബിഭേതി ദുര്ബല ഇത്യാദിലക്ഷണമ്| ജീവനീയൌഷധാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്| ജീവനീയൌഷധാനി-ജീവന്ത്യാദീനി ദശ ജീവനസംജ്ഞാനി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൫|൮) തഥാऽന്യാനി യാനി മധുരാണി ക്ഷീരാദീനി ദ്രവ്യാണി| ക്ഷീരസ്യ ജീവനീയത്വേനൈവ ഗ്രഹണേ സിദ്ധേ പൃഥക്പാഠോऽതിശയാര്ഥഃ, അതിശയേനാത്ര ക്ഷീരമൌഷധമിതി| രസോ-മാംസരസഃ| ആദി (ദ്യ)-ഗ്രഹണേന കാകാണ്ഡോലാത്മഗുപ്താഘൃതാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ഓജോവൃദ്ധൌ ഹി ദേഹസ്യ തുഷ്ടിപുഷ്ടിബലോദയഃ||൪൧||

സ൦-ഓജോവിവൃദ്ധൌ സത്യാം ദേഹസ്യ തുഷ്ടിഃ-പ്രഹര്ഷഃ, പുഷ്ടിഃ-വൃദ്ധിഃ, ബലം-സാമര്ഥ്യമ്, ഏഷാമുദയഃ-സമ്യഗ്വൃദ്ധിര്ഭവതി|

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപേണ വൃദ്ധിക്ഷയഭേഷജം കഥയന്നാഹ - - - - യദന്നം ദ്വേഷ്ടി യദപി പ്രാര്ഥയേതാവിരോധി തു| തത്തത്ത്യജന് സമശ്നംശ്ച തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്||൪൨||

സ൦-യദന്നം പുരുഷോ ദ്വേഷ്ടി-നാഭിനന്ദതി, യദപ്യന്നം പ്രാര്ഥയേത, തത്തദന്നം ദ്വിഷ്ടം ത്യജന്-പരിഹരന്, ഇഷ്ടമന്നം സമശ്നന്-ഭക്ഷയന്, ദോഷാണാം സമ്ബന്ധിനൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ തൌ തൌ-യൌ യസ്യ ദോഷസ്യാത്മീയൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ, തൌ തൌ ജയേത്| നനു, കിമവിശേഷേണൈതത് പ്രാര്ഥിതമശ്നന് ദോഷക്ഷയം ജയേത് ? നേത്യാഹ-അവിരോധി തു| തുരവധാരണേ| അവിരോധ്യേവ| തത്തഥാവിധമന്നമശ്നന് ദോഷാണാം ക്ഷയം ജയേത്, ന തു വിരോധ്യന്നമശ്നന്|

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

നനു, ദ്വേഷ്യാന്നത്യാഗേനേഷ്ടാന്നഭക്ഷണേന | ച ] കുതോ ഹേതോര്ദോഷാണാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത് ? ഇത്യാഹ - - - - കുര്വതേ ഹി രുചിം ദോഷാ വിപരീതസമാനയോഃ| വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ഭൂയിഷ്ഠം ലക്ഷയന്ത്യബുധാസ്തു ന||൪൩||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, ദോഷാഃ-വാതാദയോ, വിപരീതസമാനയോഃ രുചിം കുര്വന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ സന്തഃ ? വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച, യഥാക്രമമ്| വൃദ്ധാഃ-പ്രമാണാധികാഃ സന്തഃ, സ്വഗുണേഭ്യോ യദ്വിപരീതഗുണമന്നം തേഷാം ക്ഷപണഹേതുഃ, തദ്വിഷയാം രുചിം-പ്രീതിമുത്പാദയന്തി| ഭൂയിഷ്ഠം-ബാഹുല്യേന| ക്ഷീണാഃ-സ്വപ്രമാണാപചിതാഃ സന്തോ, യത്സ്വസമാനഗുണമാഹാരജാതം തേഷാം വര്ധനഹേതുഃ, തദ്വിഷയാം പ്രീതിമുത്പാദയന്തി| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ സ്നിഗ്ധാമ്ലമധുരമന്നമഭിലഷതി|പിത്തം വൃദ്ധം ശീതമധുരരുക്ഷതിക്തകശായമന്നഭിലഷതി| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധോ രൂക്ഷോഷ്ണകടുതിക്തകഷായമന്നമഭിലഷതി| വാതഃ ക്ഷീണോ രൂക്ഷകഷായാദ്യന്നമഭിലഷതി| പിത്തം ക്ഷീണമമ്ലലവണകടുകമന്നമഭിലഷതി| ശ്ലേഷ്മാ ക്ഷീണഃ സ്നിഗ്ധമധുരാമ്ലലവണമന്നമഭിലഷതി| ഭൂയിഷ്ഠമിത്യനേന പ്രായികത്വമസ്യാ വ്യവസ്ഥായാ ദര്ശയതി| തേന ദോഷഗതിവൈചിത്ര്യാദന്യഥാऽപി ക്വചിദ്ഭവതി| യഥാ,-കസ്യചിന്നരസ്യ വാതോऽപി ക്ഷീണഃ സ്നിഗ്ധമധുരാദ്യന്നമഭിലഷതി, പിത്തമപി വൃദ്ധമമ്ലലവണാദ്യന്നമഭിലഷതി, ശ്ലേഷ്മാऽപി വൃദ്ധോ മധുരാമ്ലാദ്യന്നമഭിലഷതീതി വ്യഭിചാരാത്| അത ഏവാബുധാഃ-അപണ്ഡിതാഃ, ന ലക്ഷയന്തി-ന വിദന്തി, യഥാ-കിമയ ദോഷഃ ക്ഷീണ ഉത വൃദ്ധ ഇതി|

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

ന ചാനേനൈവ ലക്ഷണേന വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ലക്ഷണീയാഃ| കിം തര്ഹി ? അന്യദപി ലക്ഷണമസ്തീത്യാഹ - - - - യഥാബലം യഥാസ്വം ച ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ| രൂപാണി, ജഹതി ക്ഷീണാഃ, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||൪൪||

സ൦-യഥാബലം-ബലാനതിക്രമേണ, യഥാസ്വം ച-യദ്യദാത്മീയം യഥാ, രൂപാണി-ഗുണകര്മലക്ഷണാനി, ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ-വിസ്താരയന്തി| ക്ഷീണാശ്ച ബലാനതിക്രമേണ യഥാസ്വം രൂപാണി ജഹതി-ത്യജന്തി| യഥാ,-വായുര്വൃദ്ധോ രൌക്ഷ്യശൈത്യപാരുഷ്യസ്രംസവ്യാസാദീനി വിസ്താരയതി| ക്ഷീണസ്തു വായുഃ പൂര്വോക്താനി രൌക്ഷ്യാദീനി ജഹാതി, അത ഏവ ന വ്യഞ്ജയതി| അഥ സമാ ദോഷാഃ കിം വിദധതി ? ഇത്യാഹ-സമാ ഇത്യാദി| യദാ ന വൃദ്ധാ ന ച ക്ഷീണാഃ-സമാ ദോഷാഃ,-സ്വപ്രമാണസ്ഥാഃ, തദാ സ്വം കര്മ-ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസാദികം യഥോക്തം കുര്വതേ| തല്ലക്ഷണത്തേ ലക്ഷണീയാഃ| തദേവം വൃദ്ധക്ഷീണസമാ ദോഷാ വേദ്യാഃ|

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

ക്ഷീണാ ദോഷാഃ ക്ഷീണത്വാദേവാകിഞ്ചിത്കരത്വാത് കദാചിത്പീഡാം നോത്പാദയന്ത്യേവ, ഇതി വിചിന്ത്യാല്പമതയോ വൈദ്യാഃ ക്ഷീണദോഷവര്ധനാര്ഥം കദാചിദനാദരം കുര്യുരിത്യാഹ - - - - യ ഏവ ദേഹസ്യ സമാ വിവൃദ്ധ്യൈ ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാ വധായ| യസ്മാദതസ്തേ ഹിതചര്യയൈവ ക്ഷയാദ്വിവൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ||൪൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസുനൂശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||

സ൦-യ ഏവ ദോഷാഃ സമാഃ സന്തോ ദേഹസ്യ വിവൃദ്ധ്യൈ-വര്ധനായ ഭവന്തി, ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാഃ-സ്വപ്രമാണാദധികാ ഹീനാ വാ സന്തോ, വധായ-ദേഹവിഘാതായ സ്യുഃ| യസ്മാദേവം തതസ്തേ ദോഷാ ഹിതചര്യയൈവ ക്ഷയാത്-ഹീനത്വാദ്രക്ഷണീയാഃ| കുത ഇവ ? വിവൃധേരിവ| യഥാ വിവൃദ്ധേഃ-വിശേഷേണ വര്ധനാത്തേ രക്ഷ്യന്തേ, തഥാ ക്ഷയാദപി രക്ഷണീയാ ഇതി| ഉപജാതിര്വൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാധ്യായ ഏകാദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൧||