11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

രസഭേദീയാദനന്തരം ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയ ആരഭ്യതേ| യതോ "ദോഷഭേഷജവശാദുപയോജ്യാഃ" ഇത്യുക്തമ്, അത ഈദൃക്സ്വരൂപാസ്തേ ദോഷാ ഇതി ജ്ഞാപനാര്ഥമധ്യായോऽയമുച്യതേ - - - - അഥാതോ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

ദോഷധാതുമലാ മൂലം സദാ ദേഹസ്യ--| |൧|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

തം ചലഃ| ഉത്സാഹോച്ഛ്വാസനിശ്വാസചേഷ്ടാവേഗപ്രവര്തനൈഃ||൧|| സമ്യഗ്ഗത്യാ ച ധാതൂനാമക്ഷാണാം പാടവേന ച| അനുഗൃഹ്ണാത്യവികൃതഃ, പിത്തം പക്ത്യൂഷ്മദര്ശനൈഃ||൨|| ക്ഷുത്തൃഡ്രുചിപ്രഭാമേധാധീശൌര്യതനുമാര്ദവൈഃ| ശ്ലേഷ്മാ സ്ഥിരത്വസ്നിഗ്ധത്വസന്ധിബന്ധക്ഷമാദിഭിഃ||൩||

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ഇദാനീം ധാതൂനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - പ്രീണനം ജീവനം ലേപഃ സ്നേഹോ ധാരണപൂരണേ| ഗര്ഭോത്പാദശ്ച ധാതൂനാം ശ്രേഷ്ഠം കര്മ ക്രമാത്സ്മൃതമ്||൪||

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ഇദാനീം മലാനാം കര്മാണ്യാഹ - - - - അവഷ്ടമ്ഭഃ പുരീഷസ്യ, മൂത്രസ്യ ക്ലേദവാഹനമ്| സ്വേദസ്യ ക്ലേദവിധൃതിഃ|൫|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| വൃദ്ധസ്തു കുരുതേऽനിലഃ||൫|| കാര്ശ്യകാര്ഷ്ണ്യോഷ്ണകാമത്വകമ്പാനാഹശകൃദ്ഗ്രഹാന്| ബലനിദ്രേന്ദ്രിയഭ്രംശപ്രലാപഭ്രമദീനതാഃ||൬||

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വക്ക്ഷുത്തൃഡ്ദാഹാല്പനിദ്രതാഃ| പിത്തമ്|൭|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| ശ്ലേഷ്മാऽഗ്നിസദനപ്രസേകാലസ്യഗൌരവമ്||൭|| ശ്വൈത്യശൈത്യശ്ലഥാങ്ഗത്വം ശ്വാസകാസാതിനിദ്രതാഃ| |൮|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്|൮|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| രക്തം വിസര്പപ്ലീഹവിദ്രധീന്||൮|| കുഷ്ഠവാതാസ്രപിത്താസ്രഗുല്മോപകുശകാമലാഃ| വ്യങ്ഗാഗ്നിനാശസമ്മോഹരക്തത്വങ്നേത്രമൂത്രതാഃ||൯||

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

മാംസം ഗണ്ഡാര്ബുദഗ്രന്ഥിഗണ്ഡോരൂദരവൃദ്ധിതാഃ| കണ്ഠാദിഷ്വധിമാംസം ച|൧൦|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

തദ്വന്മേദസ്തഥാ ശ്രമമ്||൧൦|| അല്പേऽപി ചേഷ്ടിതേ ശ്വാസം സ്ഫിക്സ്തനോദരലമ്ബനമ്| |൧൧|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| അസ്ഥ്യധ്യസ്ഥ്യധിദന്താംശ്ച|൧൧|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

മജ്ജാ നേത്രാങ്ഗഗൌരവമ്||൧൧|| പര്വസു സ്ഥൂലമൂലാനി കുര്യാത്കൃച്ഛ്രാണ്യരൂംഷി ച| |൧൨|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| അതിസ്ത്രീകാമതാം വൃദ്ധം ശുക്രം ശുക്രാശ്മരീമപി||൧൨||

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

കുക്ഷാവാധ്മാനമാടോപം ഗൌരവം വേദനാം ശകൃത്| |൧൩|

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| മൂത്രം തു ബസ്തിനിസ്തോദം കൃതേऽപ്യകൃതസംജ്ഞതാമ്||൧൩||

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

സ്വേദോऽതിസ്വേദദൌര്ഗന്ധ്യകണ്ഡൂഃ| |൧൪|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ഏവം ച ലക്ഷയേത്| ദൂഷികാദീനപി മലാന് ബാഹുല്യഗുരുതാദിഭിഃ||൧൪||

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

വൃദ്ധാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യഭിധായ, ക്ഷീണാനാം വാതാദീനാം ലിങ്ഗാന്യാഹ - - - - ലിങ്ഗം ക്ഷീണേऽനിലേऽങ്ഗസ്യ സാദോऽല്പം ഭാഷിതേഹിതമ്| സംജ്ഞാമോഹസ്തഥാ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധയുക്താമയസമ്ഭവഃ||൧൫||

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

പിത്തേ മന്ദോऽനലഃ ശീതം പ്രഭാഹാനിഃ| |൧൬|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

കഫേ ഭ്രമഃ| ശ്ലേഷ്മാശയാനാം ശൂന്യത്വം ഹൃദ്ദ്രവഃ ശ്ലഥസന്ധിതാ||൧൬||

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

രസേ രൌക്ഷ്യം ശ്രമഃ ശോഷോ ഗ്ലാനിഃ ശബ്ദാസഹിഷ്ണുതാ| |൧൭|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| രക്തേऽമ്ലശിശിരപ്രീതിശിരാശൈഥില്യരൂക്ഷതാഃ||൧൭||

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

മാംസേऽക്ഷഗ്ലാനിഗണ്ഡസ്ഫിക്ऽऽശുഷ്കതാസന്ധിവേദനാഃ| |൧൮|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| മേദസി ക്ഷീണേ കട്യാഃ പ്ലീഹ്നോ വൃദ്ധിഃ കൃശാങ്ഗതാ||൧൮||

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

അസ്ഥ്ന്യസ്ഥിതോദഃ ശദനം ദന്തകേശനഖാദിഷു| |൧൯|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| അസ്ഥ്നാം മജ്ജനി സൌഷിര്യം ഭ്രമസ്തിമിരദര്ശനമ്||൧൯||

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

ശുക്രേ ചിരാത് പ്രസിച്യേത ശുക്രം ശോണിതമേവ വാ| തോദോऽത്യര്ഥം വൃഷണയോര്മേഢ്രം ധൂമായതീവ ച||൨൦||

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

പുരീഷേ വായുരന്ത്രാണി സശബ്ദോ വേഷ്ടയന്നിവ| കുക്ഷൌ ഭ്രമതി യാത്യൂര്ധ്വം ഹൃത്പാര്ശ്വേ പീഡയന് ഭൃശമ്||൨൧||

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

മൂത്രേऽല്പം മൂത്രയേത്കൃച്ഛ്രാദ്വിവര്ണം സാസ്രമേവ വാ| |൨൨|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| സ്വേദേ രോമച്യുതിഃ സ്തബ്ധരോമതാ സ്ഫുടനം ത്വചഃ||൨൨||

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ഇദാനീം ഘ്രാണാദിമലാനാമപി സാമാന്യേനക്ഷയലിങ്ഗമാഹ - - - - മലാനാമതിസൂക്ഷ്മാണാം ദുര്ലക്ഷ്യം ലക്ഷയേത് ക്ഷയമ്| സ്വമലായനസംശോഷതോദശൂന്യത്വലാഘവൈഃ||൨൩||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ഏവം വ്യാസേന ദോഷധാതുമലാനാം വൃദ്ധിക്ഷയാവഭിധായ സമാസതോऽഭിധാതുമിദമാഹ- ദോഷാദീനാം യഥാസ്വം ച വിദ്യാദ്ദൃദ്ധിക്ഷയൌ ഭിഷക്| ക്ഷയേണ വിപരീതാനാം ഗുണാനാം വര്ധനേന ച||൨൪|| വൃദ്ധിം മലാനാം സങ്ഗാച്ച ക്ഷയം ചാതി വിസര്ഗതഃ| |൨൫|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| മലോചിതത്വാദ്ദേഹസ്യ ക്ഷയോ വൃദ്ധേസ്തു പീഡനഃ||൨൫||

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

അഥ ദോഷാദീനാമാശ്രയാശ്രയിഭാവം ദര്ശയതി - - - - തത്രാസ്ഥനി സ്ഥിതോ വായുഃ, പിത്തം തു സ്വേദരക്തയോഃ| ശ്ലേഷ്മാ ശേഷേഷു, തേനൈഷാമാശ്രയാശ്രയിണാം മിഥഃ||൨൬|| യദേകസ്യ തദന്യസ്യ വര്ധനക്ഷപണൌഷധമ്| അസ്ഥിമാരുതയോര്നൈവം, പ്രായോ വൃദ്ധിര്ഹി തര്പണാത്||൨൭|| ശ്ലേഷ്മണാऽനുഗതാ തസ്മാത് സങ്ക്ഷയസ്തദ്വിപര്യാത്| വായുനാऽനുഗതോऽസ്മാച്ച വൃദ്ധിക്ഷയസമുദ്ഭവാന്||൨൮|| വികാരാന് സാധയേച്ഛീഘ്രം ക്രമാല്ലങ്ഘനബൃംഹണൈഃ| |൨൯|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

നനു, ഏവം വാതവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് വികാരാന് ലങ്ഘനൈസ്തത്ക്ഷയോത്ഥാന് ബൃംഹണൈരിതി സ്യാത്| അത ഇദമാഹ - - - - | വായോരന്യത്ര, തജ്ജാംസ്തു തൈരേവോത്ക്രമയോജിതൈഃ||൨൯||

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

ദോഷാണാം വിശേഷചികിത്സേഹ നോക്താ, ദോഷോപക്രമണീയേ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| രസചികിത്സാ ച "രസോऽപി ശ്ലേഷ്മവത്" ഇത്യുക്തേര്നേഹ പുനര്നിര്ദിഷ്ടാ| അതോ രക്താദീനാം ചികിത്സാമാഹ - - - - വിശേഷാദ്രക്തവൃദ്ധ്യുത്ഥാന് രക്തസ്രുതിവിരേചനൈഃ| മാംസവൃദ്ധിഭവാന് രോഗാന് ശസ്ത്രക്ഷാരാഗ്നികര്മഭിഃ||൩൦|| സ്ഥൌല്യകാര്ശ്യോപചാരേണ മേദോജാനസ്ഥിസങ്ക്ഷയാത്| ജാതാന് ക്ഷീരഘൃതൈസ്തിക്തസംയുതര്ബസ്തിഭിസ്തഥാ||൩൧|| വിഡ്വൃദ്ധിജാനതീസാരക്രിയയാ, വിട്ക്ഷയോദ്ഭവാന്| മേഷാജമധ്യകുല്മാഷയവമാഷദ്വയാദിഭിഃ||൩൨|| മൂത്രവൃദ്ധിക്ഷയോത്ഥാംശ്ച മേഹകൃച്ഛ്രചികിത്സയാ| വ്യായാമാഭ്യഞ്ജനസ്വേദമദ്യൈഃ സ്വേദക്ഷയോദ്ഭവാന്||൩൩||

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ കായഗ്നേരംശാ ധാതുഷു സംശ്രിതാഃ| തേഷാം സാദാതിദീപ്തിഭ്യാം ധാതുവൃദ്ധിക്ഷയോദ്ഭവഃ||൩൪|| പൂര്വോ ധാതുഃ പരം കുര്യാദ്ദൃദ്ധഃ ക്ഷീണശ്ച തദ്വിധമ്| |൩൫|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| ദോഷാ ദുഷ്ടാ രസൈര്ധാതൂന് ദൂഷയന്ത്യുഭയേ മലാന്||൩൫|| അധോ ദ്വേ, സപ്ത ശിരസി, ഖാനി സ്വേദവഹാനി ച| മലാ മലായനാനി സ്യുര്യഥാസ്വം തേഷ്വതോ ഗദാഃ||൩൬||

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

ദോഷധാതുമലാനാം സമവിഷമാവസ്ഥാ ഗദിതാ| ഓജസസ്തു നിരൂപയന്നാഹ - - - - ഓജസ്തു തേജോ ധാതൂനാം ശുക്രാന്താനാം പരം സ്മൃതമ്| ഹൃദയസ്ഥമപി വ്യാപി ദേഹസ്ഥിതിനിബന്ധനമ്||൩൭|| സ്നിഗ്ധം സോമാത്മകം ശുദ്ധമീഷല്ലോഹിതപീതകമ്| യന്നാശേ നിയതം നാശോ യസ്മിംസ്തിഷ്ഠതി തിഷ്ഠതി||൩൮|| നിഷ്പദ്യന്തേ യതോ ഭാവാ വിവിധാ ദേഹസംശ്രയാഃ| |൩൯|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ഓജഃ ക്ഷീയേത കോപക്ഷുദ്ധ്യാനശോകശ്രമാദിഭിഃ||൩൯|| ബിഭേതി ദുര്ബലോऽഭീക്ഷ്ണം ധ്യായതി വ്യഥിതേന്ദ്രിയഃ| ദുഃച്ഛായോ ദുര്മനാ രൂക്ഷോ ഭവേത്ക്ഷാമശ്ച തത്ക്ഷയേ||൪൦|| ജീവനീയൌഷധക്ഷീരരസാദ്യാസ്തത്ര ഭേഷജമ്| |൪൧|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ഓജോവൃദ്ധൌ ഹി ദേഹസ്യ തുഷ്ടിപുഷ്ടിബലോദയഃ||൪൧||

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപേണ വൃദ്ധിക്ഷയഭേഷജം കഥയന്നാഹ - - - - യദന്നം ദ്വേഷ്ടി യദപി പ്രാര്ഥയേതാവിരോധി തു| തത്തത്ത്യജന് സമശ്നംശ്ച തൌ തൌ വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത്||൪൨||

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

നനു, ദ്വേഷ്യാന്നത്യാഗേനേഷ്ടാന്നഭക്ഷണേന | ച ] കുതോ ഹേതോര്ദോഷാണാം വൃദ്ധിക്ഷയൌ ജയേത് ? ഇത്യാഹ - - - - കുര്വതേ ഹി രുചിം ദോഷാ വിപരീതസമാനയോഃ| വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ഭൂയിഷ്ഠം ലക്ഷയന്ത്യബുധാസ്തു ന||൪൩||

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

ന ചാനേനൈവ ലക്ഷണേന വൃദ്ധാഃ ക്ഷീണാശ്ച ലക്ഷണീയാഃ| കിം തര്ഹി ? അന്യദപി ലക്ഷണമസ്തീത്യാഹ - - - - യഥാബലം യഥാസ്വം ച ദോഷാ വൃദ്ധാ വിതന്വതേ| രൂപാണി, ജഹതി ക്ഷീണാഃ, സമാഃ സ്വം കര്മ കുര്വതേ||൪൪||

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

ക്ഷീണാ ദോഷാഃ ക്ഷീണത്വാദേവാകിഞ്ചിത്കരത്വാത് കദാചിത്പീഡാം നോത്പാദയന്ത്യേവ, ഇതി വിചിന്ത്യാല്പമതയോ വൈദ്യാഃ ക്ഷീണദോഷവര്ധനാര്ഥം കദാചിദനാദരം കുര്യുരിത്യാഹ - - - - യ ഏവ ദേഹസ്യ സമാ വിവൃദ്ധ്യൈ ത ഏവ ദോഷാ വിഷമാ വധായ| യസ്മാദതസ്തേ ഹിതചര്യയൈവ ക്ഷയാദ്വിവൃദ്ധേരിവ രക്ഷണീയാഃ||൪൫|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസുനൂശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയോ നാമൈകാദശോऽധ്യായഃ||൧൧||