11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

రసభేదీయాదనంతరం దోషాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే| యతో "దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః" ఇత్యుక్తం, అత ఈదృక్స్వరూపాస్తే దోషా ఇతి జ్ఞాపనార్థమధ్యాయోఽయముచ్యతే-

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

రసభేదీయాదనంతరం దోషాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే| యతో "దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః" ఇత్యుక్తం, అత ఈదృక్స్వరూపాస్తే దోషా ఇతి జ్ఞాపనార్థమధ్యాయోఽయముచ్యతే - - - - అథాతో దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

స0-దోషా ఆదయో యేషాం తే-దోషాదయః, తేషాం విజ్ఞానం-ప్రాకృతేన వైకృతేన చ స్వరూపేణా 9 వగమః, తస్మై హితో యః, తమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఆదిశబ్దేన ధాతవో మలాశ్చ సంగ్రహ్యంతే| తత్స్వరూ 10 పావగమేన చ త ఏవ దోషాః సమ్యగ్జ్ఞాతా భవంతి| ధాతూనాం మలానాం చ దోషాధారభూతత్వాత్|

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

దోషధాతుమలా మూలం సదా దేహస్య--| |1|

స0-దోషాః-వాతాదయః, ధాతవో-రసాదయః, మలాః-మూత్రాదయః, తే దేహస్య మూలమివ మూలం| యథా,-వృక్షస్య స్కంధశాఖాదియుక్తస్య మూలం ప్రధానం, తదారబ్ధత్వాత్| తథా,-దేహస్య దోషధాతుమలాః|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

తం చలః| ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసనిశ్వాసచేష్టావేగప్రవర్తనైః||1|| సమ్యగ్గత్యా చ ధాతూనామక్షాణాం పాటవేన చ| అనుగృహ్ణాత్యవికృతః, పిత్తం పక్త్యూష్మదర్శనైః||2|| క్షుత్తృడ్రుచిప్రభామేధాధీశౌర్యతనుమార్దవైః| శ్లేష్మా స్థిరత్వస్నిగ్ధత్వసంధిబంధక్షమాదిభిః||3||

స0-తం చ-దేహం, చలో-వాయుః, ఉత్సాహాదిభిరనుగృహ్ణాతి-ఉపకురుతే| ఉత్సాహః-సర్వచేష్టాసూద్యోగః, ఉచ్ఛ్వాసః-ఊర్ధ్వం శ్వసనం శ్వాసముక్తిః, నిశ్వాసః-శ్వాసస్య శరీరాంతః ప్రవేశనం, చేష్టనం-చేష్టా వాక్కాయమనోవ్యాపారః, వేగానాం ప్రవర్తనం-వాతవిణ్మూత్రాదీనాం బహిర్నిరసనం, ఏతైశ్చ మారుతో దేహమనుగృహ్ణాతి| పిత్తం పక్త్యాదిభిరనుగృహ్ణాతి| పక్తిః-పాకః| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| దర్శనం-దృష్టిః| మేధా-బుద్ధివిశేషః| ధీః-ప్రజ్ఞా| శౌర్యం-పౌరుషం| తనుమార్దవం-శరీరమృదుత్వం| శ్లేష్మా స్థిరత్వాదిభిరనుగృహ్ణాతి| క్షమా-క్షాంతిః|

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ఇదానీం ధాతూనాం కర్మాణ్యాహ - - - - ప్రీణనం జీవనం లేపః స్నేహో ధారణపూరణే| గర్భోత్పాదశ్చ ధాతూనాం శ్రేష్ఠం కర్మ క్రమాత్స్మృతం||4||

స0-ప్రీణనాదీని కర్మాణి రసాదీనాం క్రమాత్-క్రమేణ శ్రేష్ఠాని స్మృతాని, మునిభిరితి శేషః| సంగ్రహోక్తాని మధ్యమాన్యపరాణి కర్మాణ్యేషాం సంత్యేవ| యథా,-రసస్య తుష్టిరక్తపుష్ట్యాదికం కర్మ, రక్తస్య చ వర్ణప్రసాదో మాంసపోషణం, మాంసస్య బలం మేదఃపుష్టీ చ మేదసః స్వేదదార్ఢ్యాస్థిపుష్టయశ్చ, అస్థ్నో మజ్జపోషణం, మజ్జ్ఞో బలమస్థిపూరణం శుక్రపుష్టిశ్చ, శుక్రస్య హర్షో బలం చ, ఏతైర్ధాతవో దేహమనుగృహ్ణంతీత్యర్థః| ప్రీణనం-ఆప్యాయనం| రసో హి సమ్యగభ్యవహరతః స్రోతాంసి ప్రవిశ్యేంద్రియప్రసాదమభినిర్వర్తయన్ మనసః ప్రీతిమాదధాతి| జీవనం-ఓజోవృద్ధికరం, రక్తకర్మ| లేపః-ఉపదేహో, మాంసస్య కర్మ| తదుపలిప్తాన్యస్థీని చేష్టాం క్షమంతే| స్నేహో-నేత్రాదిషు స్నిగ్ధతా, మేదసః కర్మ| ధారణం-ఊర్ధ్వధారణం, అస్థికర్మ| పూరణం-స్నేహేనాస్థ్నాం, మజ్జ్ఞః కర్మ| శుక్రస్య గర్భోత్పత్తిః, శ్రేష్ఠం కర్మేతి యోజ్యం|

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ఇదానీం మలానాం కర్మాణ్యాహ - - - - అవష్టంభః పురీషస్య, మూత్రస్య క్లేదవాహనం| స్వేదస్య క్లేదవిధృతిః|5|

స0-అవష్టంభో-దేహధారణశక్తిః, శ్రేష్ఠం కర్మ పురీషస్య స్మృతం| మూత్రస్య క్లేదవాహనం శ్రేష్ఠం కర్మ, మూత్రం క్లేదం నిర్వాహయతి| స్వేదస్య క్లేదవిధారణం శ్రేష్ఠం కర్మ, క్లేదాభావే హి శోషః స్యాత్, మధ్యమత్వక్ఽఽస్నేహకచరోమధారణమపి|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| వృద్ధస్తు కురుతేఽనిలః||5|| కార్శ్యకార్ష్ణ్యోష్ణకామత్వకంపానాహశకృద్గ్రహాన్| బలనిద్రేంద్రియభ్రంశప్రలాపభ్రమదీనతాః||6||

స0-వృద్ధః పునర్వాయుః కార్శ్యాదీన్ కరోతి| బలాదీనాం భ్రంశేన సంబంధః| బలస్య ప్రాణోపఘాతో భ్రంశః| నిద్రాయాస్తు నాశో భ్రంశః|

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వక్క్షుత్తృడ్దాహాల్పనిద్రతాః| పిత్తం|7|

స0-పీతస్య విడాదిభిస్త్వగంతైః సంబంధః, తతః క్షుదాదిభిర్ద్వంద్వః, తతస్తలప్రత్యయః| పిత్తం వృద్ధం పీతవిణ్మూత్రాదీన్ కరోతి|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| శ్లేష్మాఽగ్నిసదనప్రసేకాలస్యగౌరవం||7|| శ్వైత్యశైత్యశ్లథాంగత్వం శ్వాసకాసాతినిద్రతాః| |8|

స0-శ్లేష్మా వృద్ధోఽగ్నిసాదాదీన్ కరోతి| శ్వైత్యం- గాత్రశుక్లతా| శైత్యం-అంగానాం శిశిరత్వం|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| రసోఽపి శ్లేష్మవత్|8|

స0-రసశ్చ శ్లేష్మవత్, రసోఽపి వృద్ధోఽగ్నిసాదాదీన్ విదధాతీత్యర్థః|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| రక్తం విసర్పప్లీహవిద్రధీన్||8|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రగుల్మోపకుశకామలాః| వ్యంగాగ్నినాశసమ్మోహరక్తత్వఙ్నేత్రమూత్రతాః||9||

స0-రక్తం వృద్ధం విసర్పాదీన్ కరోతి| ఉపకుశో నామ దంతరోగజాతిః, ఉత్తరతంత్రే (అ. 21|21) వక్ష్యమాణలక్షణా|

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

మాంసం గండార్బుదగ్రంథిగండోరూదరవృద్ధితాః| కంఠాదిష్వధిమాంసం చ|10|

స0-మాంసం వృద్ధం గండాదీన్ రోగాన్ కరోతి| గండశబ్దేన గండమాలా గలగండశ్చ గృహీతౌ, ఆద్యంతలోపాత్| ఇతరశ్చ గండో గండమాంసాఢ్యాత్| గండశ్చార్బుదం చ గ్రంథిశ్చ గండార్బుదగ్రంథయః| గండౌ చ ఊరూ చోదరం చ తేషాం వృద్ధితా| తతో ద్వంద్వః| తాః కరోతి| వృద్ధితా-వృద్ధిత్వం| కంఠాదిష్వధికం మాంసం చ కురుతే| ఆదిశబ్దేన తాలుజిహ్వాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

తద్వన్మేదస్తథా శ్రమం||10|| అల్పేఽపి చేష్టితే శ్వాసం స్ఫిక్స్తనోదరలంబనం| |11|

స0- మేదోఽపి వృద్ధం గండాదీన్ కురుతే| తథాల్పేఽపి చేష్టితే శ్రమం కురుతే, శ్వాసం చ| తథా, స్ఫిజోః స్తనయోరుదరస్య చ లంబనం కురుతే|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| అస్థ్యధ్యస్థ్యధిదంతాంశ్చ|11|

స0-అస్థి వృద్ధమధ్యస్థ్యధిహంతాంశ్చ కురుతే|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

మజ్జా నేత్రాంగగౌరవం||11|| పర్వసు స్థూలమూలాని కుర్యాత్కృచ్ఛ్రాణ్యరూంషి చ| |12|

స0-మజ్జా వృద్ధో నేత్రయోరంగానాం చ గౌరవం కుర్యాత్| కురుత ఇతి ప్రకృతే కుర్యాదిత్యుక్తం స్పష్టార్థం| పర్వసు-అంగుల్యాదిసంధిషు, అరూంషి-పిటికావిశేషాన్, కుర్యాత్| కీదృశాని ? స్థూలమూలాని,-స్థూలాని మూలాని యేషాం తాని| తథా, కృచ్ఛ్రాణి-కృచ్ఛ్రసాధ్యాని|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| అతిస్త్రీకామతాం వృద్ధం శుక్రం శుక్రాశ్మరీమపి||12||

స0-శుక్రం వృద్ధమతిస్త్రీకామతాం కుర్యాత్, శుక్రాశ్మరీం చ| అపిశబ్దాద్బలస్నేహాద్యపి|

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

కుక్షావాధ్మానమాటోపం గౌరవం వేదనాం శకృత్| |13|

స0-శకృత్-పురీషం, వృద్ధం కుక్షావాధ్మానాదీన్ కుర్యాత్| కుర్యాదితి సంభావనాయాం లిఙ్| ఆధ్మానం-ఆనాహః| ఆటోపః-అంత్రకూజనాది| [గౌరవం-గురుత్వం, వేదనాం చ కుక్షౌ|]

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| మూత్రం తు బస్తినిస్తోదం కృతేఽప్యకృతసంజ్ఞతాం||13||

స0-మూత్రం వృద్ధం బస్తేర్నిస్తోదం-అతివ్యథాం కుర్యాత్| తథా కృతేఽపి మూత్రేఽకృతసంజ్ఞతాం-అకృతాభాసత్వమివ కుర్యాత్|

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

స్వేదోఽతిస్వేదదౌర్గంధ్యకండూః| |14|

స0-స్వేదో వృద్ధోఽతిస్వేదాదీన్ కుర్యాత్|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ఏవం చ లక్షయేత్| దూషికాదీనపి మలాన్ బాహుల్యగురుతాదిభిః||14||

స0-ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, దూషికాదీనపి మలాన్ లక్షయేత్-అనుమినుయాత్| దూషికా-అక్షిమలః| ఆదిశబ్దాత్ ఘ్రాణకర్ణనాసామలాదీనాం గ్రహణం| కథం లక్షయేత్ ? ఇత్యాహ-బాహుల్యేత్యాది| మలబాహుల్యేన తత్స్థానగౌరవేణ చ| ఆదిగ్రహణాత్కండూక్లేదాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

వృద్ధానాం వాతాదీనాం లింగాన్యభిధాయ, క్షీణానాం వాతాదీనాం లింగాన్యాహ - - - - లింగం క్షీణేఽనిలేఽంగస్య సాదోఽల్పం భాషితేహితం| సంజ్ఞామోహస్తథా శ్లేష్మవృద్ధయుక్తామయసంభవః||15||

స0-అనిలే క్షీణే-స్వప్రమాణాపచితే, వక్ష్యమాణాని లింగాని| వాయోస్తు సర్వక్షయే దేహ ఏవ న స్యాత్, కస్య తల్లింగం స్యాత్| కిం పునస్తల్లింగం ? ఇత్యాహ-అంగస్యేత్యాది| అంగస్య సాదః-క్రియాస్వసామర్థ్యం| ఈహితం-చేష్టితం, కాయికం కర్మ| భాషితం చేహితం చ భాషితేహితం,-అల్పవచనాఽల్పచేష్టితత్వం చ స్యాత్| తథా, సంజ్ఞామోహః-సంవిదోఽభావః| తథా, శ్లేష్మవృద్ధౌ య ఉక్తాః-అగ్నిసాదప్రసేకాదయః, తేషామామయానాం సంభవో భవతి|

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

పిత్తే మందోఽనలః శీతం ప్రభాహానిః| |16|

స0-లింగం క్షీణే ఇత్యనువర్తతే| పిత్తే క్షీణే లింగమేతత్| అగ్నిర్మందః శీతం కాంతిహానిశ్చ స్యాత్|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

కఫే భ్రమః| శ్లేష్మాశయానాం శూన్యత్వం హృద్ద్రవః శ్లథసంధితా||16||

స0-కఫే క్షీణే భ్రమో భవతి| తథా, శ్లేష్మాశయానాం శూన్యత్వం భవతి| శ్లేష్మాశయాః-ఉరఃశిరఃసంధ్యాద్యాః| [తథా, హృద్ద్రావాదయః స్యుః| హృద్ద్రవః-హృది కంప ఇత్యర్థః|]

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

రసే రౌక్ష్యం శ్రమః శోషో గ్లానిః శబ్దాసహిష్ణుతా| |17|

స0-రసే క్షీణే రౌక్ష్యాదయః స్యుః|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| రక్తేఽమ్లశిశిరప్రీతిశిరాశైథిల్యరూక్షతాః||17||

స0-రక్తే క్షీణేఽమ్లాద్యభిలాషాదయః స్యుః|

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

మాంసేఽక్షగ్లానిగండస్ఫిక్ఽఽశుష్కతాసంధివేదనాః| |18|

స0-మాంసే క్షీణేఽక్షగ్లానిః, గల్లయోః స్ఫిజోశ్చ శుష్కత్వం, సంధీనాం వేదనాః స్యుః, స్ఫుటంతీవ సంధయ ఇత్యర్థః|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| మేదసి క్షీణే కట్యాః ప్లీహ్నో వృద్ధిః కృశాంగతా||18||

స0-మేదసి క్షీణే కట్యాః స్వాపః ప్లీహవృధిః కృశాంగత్వం చ|

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

అస్థ్న్యస్థితోదః శదనం దంతకేశనఖాదిషు| |19|

స0-అస్థ్ని క్షీణేఽస్థ్నాం తోదో భవతి| శదనం-శాతః, పాత ఇత్యర్థః| కేషాం ? దంతాదీనాం|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| అస్థ్నాం మజ్జని సౌషిర్యం భ్రమస్తిమిరదర్శనం||19||

స0-మజ్జని క్షీణేఽస్థ్నాం సౌషిర్యం భ్రమాదిశ్చ|

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

శుక్రే చిరాత్ ప్రసిచ్యేత శుక్రం శోణితమేవ వా| తోదోఽత్యర్థం వృషణయోర్మేఢ్రం ధూమాయతీవ చ||20||

స0-శుక్రే క్షీణే శుక్రం చిరాత్ ప్రసిచ్యేత, రక్తం వా| ప్రసిచ్యేతేతి కర్మకర్తరి| వృషణయోరతిశయేన తోదో-వ్యథా స్యాత్| మేఢ్రం-శిశ్నం, ధూమాయతీవ చ| ధూమాయతీతి లోహితాదేరాకృతిగణత్వాత్ క్విప్, అకృత్సార్వధాతుకేత్యాదినా దీర్ఘః|

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

పురీషే వాయురంత్రాణి సశబ్దో వేష్టయన్నివ| కుక్షౌ భ్రమతి యాత్యూర్ధ్వం హృత్పార్శ్వే పీడయన్ భృశం||21||

స0-పురీషే క్షీణే వాయుః కుక్షౌ భ్రమతి| అంత్రాణి వేష్టయన్నివ శబ్దం జనయన్ యాత్యూర్ధ్వం| కిం కుర్వన్ ? హృత్పార్శ్వే భృశం పీడయన్|

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

మూత్రేఽల్పం మూత్రయేత్కృచ్ఛ్రాద్వివర్ణం సాస్రమేవ వా| |22|

స0- మూత్రే క్షీణేఽల్పం మూత్రయేత్, కృచ్ఛ్రాద్వివర్ణం సరక్తమేవ వా|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| స్వేదే రోమచ్యుతిః స్తబ్ధరోమతా స్ఫుటనం త్వచః||22||

స0-స్వేదే క్షీణే రోమ్ణాం చ్యుతిః-శాతః, రోమ్ణాం చ స్తబ్ధత్వం| త్వచః-చర్మణః, స్ఫుటనం-దరణం|

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ఇదానీం ఘ్రాణాదిమలానామపి సామాన్యేనక్షయలింగమాహ - - - - మలానామతిసూక్ష్మాణాం దుర్లక్ష్యం లక్షయేత్ క్షయం| స్వమలాయనసంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవైః||23||

స0-మలానామతిసూక్ష్మాణాం-సుస్వల్పానాం దూషికాదీనాం, దుఃఖేన బోద్ధుం శక్యం-దుర్లక్ష్యం, క్షయం లక్షయేత్-జానీయాత్| కైః ? మలానాం స్థానాని-మలాయనాని, స్వాని చ తాని మలాయనాని చ-స్వమలాయనాని, తేషాం సంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవాని-స్వమలాయనసంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవాని, తైః|

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ఏవం వ్యాసేన దోషధాతుమలానాం వృద్ధిక్షయావభిధాయ సమాసతోఽభిధాతుమిదమాహ- దోషాదీనాం యథాస్వం చ విద్యాద్దృద్ధిక్షయౌ భిషక్| క్షయేణ విపరీతానాం గుణానాం వర్ధనేన చ||24|| వృద్ధిం మలానాం సంగాచ్చ క్షయం చాతి విసర్గతః| |25|

స0-దోషధాతుమలానాం వృద్ధిక్షయౌ జానీయాత్| కథం ? యథాస్వం దోషాదీనాం గుణేభ్యో విపరీతా యే గుణాస్తేషాం గుణానాం క్షయేణ వర్ధనేన చ దేహగతేన దోషాదీనాం యథాక్రమం వృద్ధిం క్షయం చ విద్యాత్| యథా,-వాయోర్గుణా రూక్షలఘుశీతాదయః, తేషాం విపరీతాః-స్నిగ్ధగురూష్ణాదయః, తేషాం స్నిగ్ధాదీనాం దేహే యదా క్షయో దృశ్యతే తదా వాయోర్వృద్ధిం విద్యాత్| యదా తు తేషాం స్నిగ్ధాదీనాం దేహే వృద్ధిర్దృశ్యతే తదా వాయోః క్షయో జ్ఞేయః| ఏవం స్వబుధ్ద్యా వికల్ప్య మలానాం ధాతూనాం చ వాచ్యం| వృద్ధిం మలానామిత్యాది| న కేవలం మలానాం పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ వృద్ధిక్షయౌ జ్ఞేయౌ, యావదమునాఽపి వక్ష్యమాణేన లక్షణేన తేషాం వృద్ధిక్షయౌ జ్ఞేయౌ, [ఇతి చశబ్దేన ద్యోతయతి]| ఏవం స్వబుధ్ద్యా వికల్ప్య, మలానాం సంగాత్-బహిరనిఃసరణలక్షణాచ్చ వృద్ధిం విద్యాత్| తేషామేవ మలానామతివిసర్గాత్-అతిప్రవర్తనాత్ క్షయం విద్యాత్|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| మలోచితత్వాద్దేహస్య క్షయో వృద్ధేస్తు పీడనః||25||

స0-ద్వావపి మలానాం వృద్ధిక్షయౌ పీడాకరౌ దేహస్య| తత్రాపి య ఏషాం క్షయః స వృద్ధితోఽప్యతిశయేన పీడాకరః, అనౌచిత్యాత్| దేహినాం హి ప్రాయేణ మలక్షయోఽనుచితో-అనభ్యస్తః, వృద్ధిస్తూచితైవేతి న తథా పీడాం కరోతి|

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

అథ దోషాదీనామాశ్రయాశ్రయిభావం దర్శయతి - - - - తత్రాస్థని స్థితో వాయుః, పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః| శ్లేష్మా శేషేషు, తేనైషామాశ్రయాశ్రయిణాం మిథః||26|| యదేకస్య తదన్యస్య వర్ధనక్షపణౌషధం| అస్థిమారుతయోర్నైవం, ప్రాయో వృద్ధిర్హి తర్పణాత్||27|| శ్లేష్మణాఽనుగతా తస్మాత్ సంక్షయస్తద్విపర్యాత్| వాయునాఽనుగతోఽస్మాచ్చ వృద్ధిక్షయసముద్భవాన్||28|| వికారాన్ సాధయేచ్ఛీఘ్రం క్రమాల్లంఘనబృంహణైః| |29|

స0-తత్ర-తేషు వాతాదిషు మధ్యే, అస్థ్ని వాయుః స్థితః-ఆశ్రితః| పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః స్థితం| శ్లేష్మా శేషేషు-రసమాంసమేదోమజ్జశుక్రమూత్రపురీషాదిషు స్థితః| యతశ్చైవమాశ్రయాశ్రయిభావోదోషధాతూనాం, తేన హేతునా, ఆశ్రయాశ్రయిణాం మిథః-పరస్పరం, యదేకస్య-ఆశ్రయస్య వర్ధనం, తదన్యస్య-ఆశ్రయిణోఽపి వర్ధనం, యదాశ్రయస్య క్షపణం తదాశ్రయిణోఽపి క్షపణం| నను, ఏవమస్థ్నో వాతాశ్రయస్య యద్వర్ధనం తదస్యాశ్రయిణో వాతస్యాపి వర్ధనం, యదస్య క్షపణం తదపి వాతస్య క్షపణం ప్రాప్నోతీత్యత ఆహ-అస్థీత్యాది| అస్థిమారుతయోర్నైవం వర్ధనక్షపణౌషధం, సంభవతీత్యధ్యాహార్యం| హి-యస్మాత్, ప్రాయో-బాహుల్యేన, యా వృద్ధిః-వర్ధనం దోషధాతూనాం, సా తర్పణాత్-బృంహణాద్భవతి| ప్రాయోగ్రహణం వాయుపరిహారార్థం| సా చ శ్లేష్మణాఽనుగతా-అనుబద్ధా| యత ఏవం యా వృద్ధిః సా సంతర్పణాత్, తస్మాద్ధేతోర్య ఏషాం దోషాదీనాం క్షయః స ప్రాయో-భూయిష్ఠం, అపతర్పణాత్-లంఘనరూపాద్భవతి| స చ సంక్షయో వాయునాఽనుగతః| ఏవం యదస్థ్నో వర్ధనమౌషధం, తత్ స్నిగ్ధమధురాది బృంహణరూపం వాతస్య క్షపణం| యచ్చ వాతస్య వర్ధమౌషధం, తత్ రూక్షతిక్తాద్యపతర్పణం లంఘనరూపమస్థ్నః క్షపణం| తదర్థమేతదుక్తం-అస్మాచ్చేత్యాది| యత ఏవం వృద్ధేః సంతర్పణరూపత్వం క్షయస్యాపతర్పణరూపత్వం, అతో వృద్ధిక్షయసంభవాన్ వికారాన్ దోషధాతూనాం సంబంధినః క్రమాల్లంఘనబృంహణైః సాధయేత్-ఉపక్రమేత్| కథం ? శీఘ్రం చిరోత్థితా హి తే దుశ్చికిత్స్యాః స్యుః| వృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైః, క్షయోత్థాన్ బృంహణైరితి క్రమార్థః|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

నను, ఏవం వాతవృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైస్తత్క్షయోత్థాన్ బృంహణైరితి స్యాత్| అత ఇదమాహ - - - - | వాయోరన్యత్ర, తజ్జాంస్తు తైరేవోత్క్రమయోజితైః||29||

స0-వాయుం హిత్వా వృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైః, క్షయోత్థాన్ బృంహణైః సాధయేత్| తజ్జాన్-వాయుసంభవాన్ వికారాన్, పునస్తైరేవ-లంఘనబృంహణైరుత్క్రమయోజితైరుపక్రమేత్| యథానిర్దిష్టక్రమాద్విపరీతః క్రమః-ఉత్క్రమః| యథా,-వాతవృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ బృంహణైః తత్క్షయోత్థాంశ్చ లంఘనైరితి|

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

దోషాణాం విశేషచికిత్సేహ నోక్తా, దోషోపక్రమణీయే వక్ష్యమాణత్వాత్| రసచికిత్సా చ "రసోఽపి శ్లేష్మవత్" ఇత్యుక్తేర్నేహ పునర్నిర్దిష్టా| అతో రక్తాదీనాం చికిత్సామాహ - - - - విశేషాద్రక్తవృద్ధ్యుత్థాన్ రక్తస్రుతివిరేచనైః| మాంసవృద్ధిభవాన్ రోగాన్ శస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః||30|| స్థౌల్యకార్శ్యోపచారేణ మేదోజానస్థిసంక్షయాత్| జాతాన్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతర్బస్తిభిస్తథా||31|| విడ్వృద్ధిజానతీసారక్రియయా, విట్క్షయోద్భవాన్| మేషాజమధ్యకుల్మాషయవమాషద్వయాదిభిః||32|| మూత్రవృద్ధిక్షయోత్థాంశ్చ మేహకృచ్ఛ్రచికిత్సయా| వ్యాయామాభ్యంజనస్వేదమద్యైః స్వేదక్షయోద్భవాన్||33||

స0-వృద్ధిక్షయోపక్రమే ఏవం స్థితేఽపి విశేషేణ రక్తవృద్ధ్యుత్థాన్ రక్తస్రుతివిరేచనైరుపక్రమేత| మాంసవృద్ధిజాన్ శస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః| మేదోవృద్ధిక్షయాభ్యాం జాతాన్-మేదోజానితి మధ్యమపదలోపోఽత్ర ద్రష్టవ్యః| మేదోవృద్ధిజాన్ వికారాన్ స్థౌల్యోపచారేణ ద్వివిధోపక్రమణీయోక్త్యా స్థౌల్యచికిత్సయా, మేదఃక్షయజాన్ కార్శ్యోపచారేణోపాచరేత్| అస్థిక్షయజాన్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతైః, బస్తిభిస్తథా-తథారూపైస్తిక్తసంయుతైరిత్యర్థః| నను, యాని వాతకృంతి ద్రవ్యాణి తాన్యస్థిక్షయోద్భవవికారాణాం వృద్ధికరణానీతి తద్ద్రవ్యోపయోగోఽత్ర న యుక్తః, తిక్తస్య వాతకృతత్వాత్| అత్రోచ్యతే| యద్ద్రవ్యం స్నిగ్ధం శోషణం ఖరత్వముత్పాదయతి తదస్థ్నో వర్ధనం యుక్తం, ఖరస్వభావత్వాదస్థ్నాం| న చైవంవిధమేకం ద్రవ్యమస్తి, యత్ స్నిగ్ధం శోషణం చ| తస్మాత్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతైర్బస్తిభిశ్చ తిక్తసంయుతైశ్చేత్యుపదిష్టం| క్షీరఘృతస్య తిక్తయుక్తస్య ఖరస్వభావత్వాత్| విడ్వృద్ధిజాన్-పురీషవృద్ధిజాన్, అతీసారచికిత్సయా సాధయేత్| విట్క్షయోద్భవాన్ మేషాజమధ్యాదిభిః సాధయేత్| మేష-ఉరభ్రః, అజః-చ్ఛాగః, తయోర్మధ్యం-అంతరాధిః| కుల్మాషః-అర్ధస్విన్నో మాషాదిర్హింగుఘృతాదిసంస్కృతః| మాషద్వయం-మాషో రాజమాషశ్చ| ఆదిశబ్దేన కాకాండోలాత్మగుప్తాదీనాం గ్రహణం| మూత్రవృద్ధ్యుత్థాన్ మేహచికిత్సయా, మూత్రక్షయోత్థాన్ మూత్రకృచ్ఛ్రచికిత్సయా, స్వేదక్షయజాన్ వ్యాధీన్ వ్యాయామాదిభిః సాధయేత్|

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

స్వస్థానస్థస్య కాయగ్నేరంశా ధాతుషు సంశ్రితాః| తేషాం సాదాతిదీప్తిభ్యాం ధాతువృద్ధిక్షయోద్భవః||34|| పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్దృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధం| |35|

స0-స్వస్థానం కాయాగ్నేః-పక్వామాశయయోర్మధ్యం| యథా చ వక్ష్యతి (హృ. సూ. అ. 12|10) - "పిత్తం పంచాత్మకం తత్ర పక్వామాశయమధ్యగం|" ఇత్యాది యావత్ "పాచకం నామ తత్ స్మృతం|" ఇతి| తత్ర పక్వామాశయమధ్యే తిష్ఠతీతి స్వస్థానస్థః, తస్యైవంవిధస్య కాయాగ్నేః-జాఠరానలస్య, అంశాః-భాగాః, ధాతుషు-రసాదిషు సంశ్రితాః| తేషాం-అగ్న్యంశానాం, సాదేన-మాంద్యేన, ధాతూనాం వృద్ధ్యుద్భవః| తథా తేషామంశానామతిదీప్త్యా-అతితైక్ష్ణ్యాత్, ధాతుక్షయోద్భవః| పూర్వో-రసాఖ్యో, ధాతుర్వృద్ధో భూత్వా పరం-రక్తాఖ్యం, ధాతుం వృద్ధం కుర్యాత్| పూర్వశ్చ క్షీణో ధాతుః పరం ధాతుం తద్విధం-క్షీణమేవ కుర్యాత్|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| దోషా దుష్టా రసైర్ధాతూన్ దూషయంత్యుభయే మలాన్||35|| అధో ద్వే, సప్త శిరసి, ఖాని స్వేదవహాని చ| మలా మలాయనాని స్యుర్యథాస్వం తేష్వతో గదాః||36||

స0-దోషా దుష్టా రసైః-మధురాదిభిర్మిథ్యాయోగాతియోగసేవితైః కుపితాః, ధాతూన్ దూషయంతి| ఉభయే-దోషా ధాతవశ్చ, మలాన్ దూషయంతి| మలా మలాయనాని దూషయంతీతి సంబంధః| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 7|42) - "మలాయనాని బాధ్యంతే దుష్టైర్మాత్రాధికైర్మలైః|" ఇతి| కాని మలాయనాని ? ఇత్యాహ-అధో ద్వే ఇత్యాది| అధో ద్వే-గుదమేఢ్రాఖ్యే, సప్త శిరసి ఖాని-ద్వే అక్షిణీ ద్వౌ కర్ణౌ ద్వౌ నాసాపుటావాస్యం చేతి, తథా స్వేదవహాని-రోమకూపాఖ్యాని ఛిద్రాణి సర్వశరీరగతాని, మలాయనాని స్యుః| అతో-దూషణాత్కారణాత్, తేషు-మలాయనేషు దుష్టేషు, యథాస్వం గదాః-రోగాః స్యుః| యో యస్య స్వో- యథాస్వం|

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

దోషధాతుమలానాం సమవిషమావస్థా గదితా| ఓజసస్తు నిరూపయన్నాహ - - - - ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం శుక్రాంతానాం పరం స్మృతం| హృదయస్థమపి వ్యాపి దేహస్థితినిబంధనం||37|| స్నిగ్ధం సోమాత్మకం శుద్ధమీషల్లోహితపీతకం| యన్నాశే నియతం నాశో యస్మింస్తిష్ఠతి తిష్ఠతి||38|| నిష్పద్యంతే యతో భావా వివిధా దేహసంశ్రయాః| |39|

స0-రసాదీనాం ధాతూనాం శుక్రాంతానాం యత్పరం-ఉత్కృష్టం, తేజస్తదోజః స్మృతం, [న తు శుక్రస్యైవ మలః|] తథా,హృదయస్థమపి వ్యాపి| సకలశరీరవ్యాపినస్తస్య షడ్బిందుకస్య విశేషేణ హృదయం స్థానం| తథా, దేహస్య స్థితిర్దేహస్థితిస్తస్యా నిబంధనం-జీవితాధిష్ఠానమిత్యర్థః| అన్యే త్వాహుః, పరశబ్దేనైతత్ ద్యోతయతి,-అన్యదప్యోజోఽస్తి న తద్ధాతూనాం శుక్రాంతానాం తేజః, శ్లేష్మాఖ్యమితి| తథా చోక్తం సంగ్రహే (సూ. అ. 19) - "తేజో యత్సర్వధాతూనామోజస్తత్ పరముచ్యతే| మృదు సోమాత్మకం శుద్ధం రక్తమీషత్సపీతకం||" ఇత్యాది| యన్నాశే-యస్యౌజసోఽభావే, నియతం-నిశ్చితం, ప్రాణినో నాశః-అభావః| యస్మిన్నోజసి తిష్ఠతి-విద్యమానే, తిష్ఠతి-ప్రాణితి, దేహీతి శేషః| యతో-యస్మాత్, భావాః-పదార్థాః, నిష్పద్యంతే-జాయంతే| కింభూతాః ? వివిధాః-అనేకప్రకారాః| తథా, దేహః సంశ్రయో యేషాం తే దేహసంశ్రయాః| లక్షణమోజసో మునినాఽభ్యధాయి (చ. సూ. అ. 17|74) - "హృది తిష్ఠతి యచ్ఛుద్ధం స్నిగ్ధమీషత్సపీతకం| ఓజః శరీరే సంఖ్యాతం తన్నాశే నా వినశ్యతి||" ఇత్యాది|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ఓజః క్షీయేత కోపక్షుద్ధ్యానశోకశ్రమాదిభిః||39|| బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయతి వ్యథితేంద్రియః| దుఃచ్ఛాయో దుర్మనా రూక్షో భవేత్క్షామశ్చ తత్క్షయే||40|| జీవనీయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం| |41|

స0-ఓజః కోపాదిభిః క్షీయేత| తత్క్షయే-తస్యౌజసః క్షయే, బిభేతి దుర్బల ఇత్యాదిలక్షణం| జీవనీయౌషధాద్యాస్తత్ర భేషజం| జీవనీయౌషధాని-జీవంత్యాదీని దశ జీవనసంజ్ఞాని (హృ. సూ. అ. 15|8) తథాఽన్యాని యాని మధురాణి క్షీరాదీని ద్రవ్యాణి| క్షీరస్య జీవనీయత్వేనైవ గ్రహణే సిద్ధే పృథక్పాఠోఽతిశయార్థః, అతిశయేనాత్ర క్షీరమౌషధమితి| రసో-మాంసరసః| ఆది (ద్య)-గ్రహణేన కాకాండోలాత్మగుప్తాఘృతాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ఓజోవృద్ధౌ హి దేహస్య తుష్టిపుష్టిబలోదయః||41||

స0-ఓజోవివృద్ధౌ సత్యాం దేహస్య తుష్టిః-ప్రహర్షః, పుష్టిః-వృద్ధిః, బలం-సామర్థ్యం, ఏషాముదయః-సమ్యగ్వృద్ధిర్భవతి|

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ఇదానీం సంక్షేపేణ వృద్ధిక్షయభేషజం కథయన్నాహ - - - - యదన్నం ద్వేష్టి యదపి ప్రార్థయేతావిరోధి తు| తత్తత్త్యజన్ సమశ్నంశ్చ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్||42||

స0-యదన్నం పురుషో ద్వేష్టి-నాభినందతి, యదప్యన్నం ప్రార్థయేత, తత్తదన్నం ద్విష్టం త్యజన్-పరిహరన్, ఇష్టమన్నం సమశ్నన్-భక్షయన్, దోషాణాం సంబంధినౌ వృద్ధిక్షయౌ తౌ తౌ-యౌ యస్య దోషస్యాత్మీయౌ వృద్ధిక్షయౌ, తౌ తౌ జయేత్| నను, కిమవిశేషేణైతత్ ప్రార్థితమశ్నన్ దోషక్షయం జయేత్ ? నేత్యాహ-అవిరోధి తు| తురవధారణే| అవిరోధ్యేవ| తత్తథావిధమన్నమశ్నన్ దోషాణాం క్షయం జయేత్, న తు విరోధ్యన్నమశ్నన్|

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

నను, ద్వేష్యాన్నత్యాగేనేష్టాన్నభక్షణేన | చ ] కుతో హేతోర్దోషాణాం వృద్ధిక్షయౌ జయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - కుర్వతే హి రుచిం దోషా విపరీతసమానయోః| వృద్ధాః క్షీణాశ్చ భూయిష్ఠం లక్షయంత్యబుధాస్తు న||43||

స0-హి-యస్మాత్, దోషాః-వాతాదయో, విపరీతసమానయోః రుచిం కుర్వంతి| కింభూతాః సంతః ? వృద్ధాః క్షీణాశ్చ, యథాక్రమం| వృద్ధాః-ప్రమాణాధికాః సంతః, స్వగుణేభ్యో యద్విపరీతగుణమన్నం తేషాం క్షపణహేతుః, తద్విషయాం రుచిం-ప్రీతిముత్పాదయంతి| భూయిష్ఠం-బాహుల్యేన| క్షీణాః-స్వప్రమాణాపచితాః సంతో, యత్స్వసమానగుణమాహారజాతం తేషాం వర్ధనహేతుః, తద్విషయాం ప్రీతిముత్పాదయంతి| యథా,-వాతో వృద్ధః స్నిగ్ధామ్లమధురమన్నమభిలషతి|పిత్తం వృద్ధం శీతమధురరుక్షతిక్తకశాయమన్నభిలషతి| శ్లేష్మా వృద్ధో రూక్షోష్ణకటుతిక్తకషాయమన్నమభిలషతి| వాతః క్షీణో రూక్షకషాయాద్యన్నమభిలషతి| పిత్తం క్షీణమమ్లలవణకటుకమన్నమభిలషతి| శ్లేష్మా క్షీణః స్నిగ్ధమధురామ్లలవణమన్నమభిలషతి| భూయిష్ఠమిత్యనేన ప్రాయికత్వమస్యా వ్యవస్థాయా దర్శయతి| తేన దోషగతివైచిత్ర్యాదన్యథాఽపి క్వచిద్భవతి| యథా,-కస్యచిన్నరస్య వాతోఽపి క్షీణః స్నిగ్ధమధురాద్యన్నమభిలషతి, పిత్తమపి వృద్ధమమ్లలవణాద్యన్నమభిలషతి, శ్లేష్మాఽపి వృద్ధో మధురామ్లాద్యన్నమభిలషతీతి వ్యభిచారాత్| అత ఏవాబుధాః-అపండితాః, న లక్షయంతి-న విదంతి, యథా-కిమయ దోషః క్షీణ ఉత వృద్ధ ఇతి|

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

న చానేనైవ లక్షణేన వృద్ధాః క్షీణాశ్చ లక్షణీయాః| కిం తర్హి ? అన్యదపి లక్షణమస్తీత్యాహ - - - - యథాబలం యథాస్వం చ దోషా వృద్ధా వితన్వతే| రూపాణి, జహతి క్షీణాః, సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||44||

స0-యథాబలం-బలానతిక్రమేణ, యథాస్వం చ-యద్యదాత్మీయం యథా, రూపాణి-గుణకర్మలక్షణాని, దోషా వృద్ధా వితన్వతే-విస్తారయంతి| క్షీణాశ్చ బలానతిక్రమేణ యథాస్వం రూపాణి జహతి-త్యజంతి| యథా,-వాయుర్వృద్ధో రౌక్ష్యశైత్యపారుష్యస్రంసవ్యాసాదీని విస్తారయతి| క్షీణస్తు వాయుః పూర్వోక్తాని రౌక్ష్యాదీని జహాతి, అత ఏవ న వ్యంజయతి| అథ సమా దోషాః కిం విదధతి ? ఇత్యాహ-సమా ఇత్యాది| యదా న వృద్ధా న చ క్షీణాః-సమా దోషాః,-స్వప్రమాణస్థాః, తదా స్వం కర్మ-ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసాదికం యథోక్తం కుర్వతే| తల్లక్షణత్తే లక్షణీయాః| తదేవం వృద్ధక్షీణసమా దోషా వేద్యాః|

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

క్షీణా దోషాః క్షీణత్వాదేవాకించిత్కరత్వాత్ కదాచిత్పీడాం నోత్పాదయంత్యేవ, ఇతి విచింత్యాల్పమతయో వైద్యాః క్షీణదోషవర్ధనార్థం కదాచిదనాదరం కుర్యురిత్యాహ - - - - య ఏవ దేహస్య సమా వివృద్ధ్యై త ఏవ దోషా విషమా వధాయ| యస్మాదతస్తే హితచర్యయైవ క్షయాద్వివృద్ధేరివ రక్షణీయాః||45|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసునూశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||

స0-య ఏవ దోషాః సమాః సంతో దేహస్య వివృద్ధ్యై-వర్ధనాయ భవంతి, త ఏవ దోషా విషమాః-స్వప్రమాణాదధికా హీనా వా సంతో, వధాయ-దేహవిఘాతాయ స్యుః| యస్మాదేవం తతస్తే దోషా హితచర్యయైవ క్షయాత్-హీనత్వాద్రక్షణీయాః| కుత ఇవ ? వివృధేరివ| యథా వివృద్ధేః-విశేషేణ వర్ధనాత్తే రక్ష్యంతే, తథా క్షయాదపి రక్షణీయా ఇతి| ఉపజాతిర్వృత్తం| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానీయాధ్యాయ ఏకాదశః సమాప్తః|| 11||