11. dōśāhivijñānīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShAdivij~jAnIyAdhyAyaH (2) · Śloka 2

రసభేదీయాదనంతరం దోషాదివిజ్ఞానీయ ఆరభ్యతే| యతో "దోషభేషజవశాదుపయోజ్యాః" ఇత్యుక్తం, అత ఈదృక్స్వరూపాస్తే దోషా ఇతి జ్ఞాపనార్థమధ్యాయోఽయముచ్యతే - - - - అథాతో దోషాదివిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| గద్యసూత్రే||2||

Adhikarana dehasya mUlaM doShAdayaH (1) · Śloka 1

దోషధాతుమలా మూలం సదా దేహస్య--| |1|

Adhikarana vAyoH sAmyalakShaNam, pittasya sAmyalakShaNam, shcleShmaNaH sAmyalakShaNam (1-3) · Śloka 3

తం చలః| ఉత్సాహోచ్ఛ్వాసనిశ్వాసచేష్టావేగప్రవర్తనైః||1|| సమ్యగ్గత్యా చ ధాతూనామక్షాణాం పాటవేన చ| అనుగృహ్ణాత్యవికృతః, పిత్తం పక్త్యూష్మదర్శనైః||2|| క్షుత్తృడ్రుచిప్రభామేధాధీశౌర్యతనుమార్దవైః| శ్లేష్మా స్థిరత్వస్నిగ్ధత్వసంధిబంధక్షమాదిభిః||3||

Adhikarana dhAtUnAM shreShThakarmANi (4) · Śloka 4

ఇదానీం ధాతూనాం కర్మాణ్యాహ - - - - ప్రీణనం జీవనం లేపః స్నేహో ధారణపూరణే| గర్భోత్పాదశ్చ ధాతూనాం శ్రేష్ఠం కర్మ క్రమాత్స్మృతం||4||

Adhikarana malAnAM karmANi (5) · Śloka 5

ఇదానీం మలానాం కర్మాణ్యాహ - - - - అవష్టంభః పురీషస్య, మూత్రస్య క్లేదవాహనం| స్వేదస్య క్లేదవిధృతిః|5|

Adhikarana vRuddhavAyoH karmANi (5-6) · Śloka 6

| వృద్ధస్తు కురుతేఽనిలః||5|| కార్శ్యకార్ష్ణ్యోష్ణకామత్వకంపానాహశకృద్గ్రహాన్| బలనిద్రేంద్రియభ్రంశప్రలాపభ్రమదీనతాః||6||

Adhikarana vRuddhapittasya karmANi (7) · Śloka 7

పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వక్క్షుత్తృడ్దాహాల్పనిద్రతాః| పిత్తం|7|

Adhikarana vRuddhashleshmaNaH karmANi (7-8) · Śloka 8

| శ్లేష్మాఽగ్నిసదనప్రసేకాలస్యగౌరవం||7|| శ్వైత్యశైత్యశ్లథాంగత్వం శ్వాసకాసాతినిద్రతాః| |8|

Adhikarana vRuddharasasya karmANi (8) · Śloka 8

| రసోఽపి శ్లేష్మవత్|8|

Adhikarana vRuddharaktasya karmANi (8-9) · Śloka 9

| రక్తం విసర్పప్లీహవిద్రధీన్||8|| కుష్ఠవాతాస్రపిత్తాస్రగుల్మోపకుశకామలాః| వ్యంగాగ్నినాశసమ్మోహరక్తత్వఙ్నేత్రమూత్రతాః||9||

Adhikarana vRuddhamAMsasya karmANi (10) · Śloka 10

మాంసం గండార్బుదగ్రంథిగండోరూదరవృద్ధితాః| కంఠాదిష్వధిమాంసం చ|10|

Adhikarana vRuddhamedasaH karmANi (10-11) · Śloka 11

తద్వన్మేదస్తథా శ్రమం||10|| అల్పేఽపి చేష్టితే శ్వాసం స్ఫిక్స్తనోదరలంబనం| |11|

Adhikarana vRuddhAsthnaH karmANi (11) · Śloka 11

| అస్థ్యధ్యస్థ్యధిదంతాంశ్చ|11|

Adhikarana vRuddhamajj~jaH karmANi (11-12) · Śloka 12

మజ్జా నేత్రాంగగౌరవం||11|| పర్వసు స్థూలమూలాని కుర్యాత్కృచ్ఛ్రాణ్యరూంషి చ| |12|

Adhikarana vRuddhashukrasya karmANi (12) · Śloka 12

| అతిస్త్రీకామతాం వృద్ధం శుక్రం శుక్రాశ్మరీమపి||12||

Adhikarana vRuddhashakRutaH karmANi (13) · Śloka 13

కుక్షావాధ్మానమాటోపం గౌరవం వేదనాం శకృత్| |13|

Adhikarana vRuddhamUtrasya karmANi (13) · Śloka 13

| మూత్రం తు బస్తినిస్తోదం కృతేఽప్యకృతసంజ్ఞతాం||13||

Adhikarana vRuddhasvedasya karmANi (14) · Śloka 14

స్వేదోఽతిస్వేదదౌర్గంధ్యకండూః| |14|

Adhikarana evaM dUShikAdayo malAH (14) · Śloka 14

ఏవం చ లక్షయేత్| దూషికాదీనపి మలాన్ బాహుల్యగురుతాదిభిః||14||

Adhikarana kShINAnilasya karmANi (15) · Śloka 15

వృద్ధానాం వాతాదీనాం లింగాన్యభిధాయ, క్షీణానాం వాతాదీనాం లింగాన్యాహ - - - - లింగం క్షీణేఽనిలేఽంగస్య సాదోఽల్పం భాషితేహితం| సంజ్ఞామోహస్తథా శ్లేష్మవృద్ధయుక్తామయసంభవః||15||

Adhikarana kShINapittasya karmANi (16) · Śloka 16

పిత్తే మందోఽనలః శీతం ప్రభాహానిః| |16|

Adhikarana kShINakaphasya karmANi (16) · Śloka 16

కఫే భ్రమః| శ్లేష్మాశయానాం శూన్యత్వం హృద్ద్రవః శ్లథసంధితా||16||

Adhikarana kShINarasasya karmANi (17) · Śloka 17

రసే రౌక్ష్యం శ్రమః శోషో గ్లానిః శబ్దాసహిష్ణుతా| |17|

Adhikarana kShINaraktasya karmANi (17) · Śloka 17

| రక్తేఽమ్లశిశిరప్రీతిశిరాశైథిల్యరూక్షతాః||17||

Adhikarana kShINamAMsasya karmANi (18) · Śloka 18

మాంసేఽక్షగ్లానిగండస్ఫిక్ఽఽశుష్కతాసంధివేదనాః| |18|

Adhikarana kShINamedasaH karmANi (18) · Śloka 18

| మేదసి క్షీణే కట్యాః ప్లీహ్నో వృద్ధిః కృశాంగతా||18||

Adhikarana kShINasyAsthnaH karmANi (19) · Śloka 19

అస్థ్న్యస్థితోదః శదనం దంతకేశనఖాదిషు| |19|

Adhikarana kShINamajj~jaH karmANi (19) · Śloka 19

| అస్థ్నాం మజ్జని సౌషిర్యం భ్రమస్తిమిరదర్శనం||19||

Adhikarana kShINashukrasya karmANi (20) · Śloka 20

శుక్రే చిరాత్ ప్రసిచ్యేత శుక్రం శోణితమేవ వా| తోదోఽత్యర్థం వృషణయోర్మేఢ్రం ధూమాయతీవ చ||20||

Adhikarana kShINapurIShasya karmANi (21) · Śloka 21

పురీషే వాయురంత్రాణి సశబ్దో వేష్టయన్నివ| కుక్షౌ భ్రమతి యాత్యూర్ధ్వం హృత్పార్శ్వే పీడయన్ భృశం||21||

Adhikarana kShINamUtrasya karmANi (22) · Śloka 22

మూత్రేఽల్పం మూత్రయేత్కృచ్ఛ్రాద్వివర్ణం సాస్రమేవ వా| |22|

Adhikarana kShINasvedasya karmANi (22) · Śloka 22

| స్వేదే రోమచ్యుతిః స్తబ్ధరోమతా స్ఫుటనం త్వచః||22||

Adhikarana ghrANAmalAnAM kShayali~ggam (23) · Śloka 23

ఇదానీం ఘ్రాణాదిమలానామపి సామాన్యేనక్షయలింగమాహ - - - - మలానామతిసూక్ష్మాణాం దుర్లక్ష్యం లక్షయేత్ క్షయం| స్వమలాయనసంశోషతోదశూన్యత్వలాఘవైః||23||

Adhikarana doShadhAtumalAnAM samAsato vRuddhikShayanidAnam (24-25) · Śloka 25

ఏవం వ్యాసేన దోషధాతుమలానాం వృద్ధిక్షయావభిధాయ సమాసతోఽభిధాతుమిదమాహ- దోషాదీనాం యథాస్వం చ విద్యాద్దృద్ధిక్షయౌ భిషక్| క్షయేణ విపరీతానాం గుణానాం వర్ధనేన చ||24|| వృద్ధిం మలానాం సంగాచ్చ క్షయం చాతి విసర్గతః| |25|

Adhikarana kShayavRuddhyoH pIDAkaratve tAratamyam (25) · Śloka 25

| మలోచితత్వాద్దేహస్య క్షయో వృద్ధేస్తు పీడనః||25||

Adhikarana doShadUShyayorAshrayAshrayibhAvaH, AshrayAshrayibhAvasya phalam, apavAdaH, vRuddhikShayajavikAreShu la~gghana bRuMhaNam (26-29) · Śloka 29

అథ దోషాదీనామాశ్రయాశ్రయిభావం దర్శయతి - - - - తత్రాస్థని స్థితో వాయుః, పిత్తం తు స్వేదరక్తయోః| శ్లేష్మా శేషేషు, తేనైషామాశ్రయాశ్రయిణాం మిథః||26|| యదేకస్య తదన్యస్య వర్ధనక్షపణౌషధం| అస్థిమారుతయోర్నైవం, ప్రాయో వృద్ధిర్హి తర్పణాత్||27|| శ్లేష్మణాఽనుగతా తస్మాత్ సంక్షయస్తద్విపర్యాత్| వాయునాఽనుగతోఽస్మాచ్చ వృద్ధిక్షయసముద్భవాన్||28|| వికారాన్ సాధయేచ్ఛీఘ్రం క్రమాల్లంఘనబృంహణైః| |29|

Adhikarana apavAdaH (29) · Śloka 29

నను, ఏవం వాతవృద్ధ్యుత్థాన్ వికారాన్ లంఘనైస్తత్క్షయోత్థాన్ బృంహణైరితి స్యాత్| అత ఇదమాహ - - - - | వాయోరన్యత్ర, తజ్జాంస్తు తైరేవోత్క్రమయోజితైః||29||

Adhikarana raktavRuddhyutthAdInAM raktasrutivirecanAdibhirupakramaH, dhAtorvRuddhikShayakaraNaprakAraH (30-33) · Śloka 33

దోషాణాం విశేషచికిత్సేహ నోక్తా, దోషోపక్రమణీయే వక్ష్యమాణత్వాత్| రసచికిత్సా చ "రసోఽపి శ్లేష్మవత్" ఇత్యుక్తేర్నేహ పునర్నిర్దిష్టా| అతో రక్తాదీనాం చికిత్సామాహ - - - - విశేషాద్రక్తవృద్ధ్యుత్థాన్ రక్తస్రుతివిరేచనైః| మాంసవృద్ధిభవాన్ రోగాన్ శస్త్రక్షారాగ్నికర్మభిః||30|| స్థౌల్యకార్శ్యోపచారేణ మేదోజానస్థిసంక్షయాత్| జాతాన్ క్షీరఘృతైస్తిక్తసంయుతర్బస్తిభిస్తథా||31|| విడ్వృద్ధిజానతీసారక్రియయా, విట్క్షయోద్భవాన్| మేషాజమధ్యకుల్మాషయవమాషద్వయాదిభిః||32|| మూత్రవృద్ధిక్షయోత్థాంశ్చ మేహకృచ్ఛ్రచికిత్సయా| వ్యాయామాభ్యంజనస్వేదమద్యైః స్వేదక్షయోద్భవాన్||33||

Adhikarana dhAtujAnAmupakramAntaram (34-35) · Śloka 35

స్వస్థానస్థస్య కాయగ్నేరంశా ధాతుషు సంశ్రితాః| తేషాం సాదాతిదీప్తిభ్యాం ధాతువృద్ధిక్షయోద్భవః||34|| పూర్వో ధాతుః పరం కుర్యాద్దృద్ధః క్షీణశ్చ తద్విధం| |35|

Adhikarana vRuddhikShayavikArasaMprAptiH, malAyanAni (35-36) · Śloka 36

| దోషా దుష్టా రసైర్ధాతూన్ దూషయంత్యుభయే మలాన్||35|| అధో ద్వే, సప్త శిరసి, ఖాని స్వేదవహాని చ| మలా మలాయనాని స్యుర్యథాస్వం తేష్వతో గదాః||36||

Adhikarana ojasaH prAdhAnyam (37-39) · Śloka 39

దోషధాతుమలానాం సమవిషమావస్థా గదితా| ఓజసస్తు నిరూపయన్నాహ - - - - ఓజస్తు తేజో ధాతూనాం శుక్రాంతానాం పరం స్మృతం| హృదయస్థమపి వ్యాపి దేహస్థితినిబంధనం||37|| స్నిగ్ధం సోమాత్మకం శుద్ధమీషల్లోహితపీతకం| యన్నాశే నియతం నాశో యస్మింస్తిష్ఠతి తిష్ఠతి||38|| నిష్పద్యంతే యతో భావా వివిధా దేహసంశ్రయాః| |39|

Adhikarana ojaHkShayalakShaNaM cikitsA (39-41) · Śloka 41

| ఓజః క్షీయేత కోపక్షుద్ధ్యానశోకశ్రమాదిభిః||39|| బిభేతి దుర్బలోఽభీక్ష్ణం ధ్యాయతి వ్యథితేంద్రియః| దుఃచ్ఛాయో దుర్మనా రూక్షో భవేత్క్షామశ్చ తత్క్షయే||40|| జీవనీయౌషధక్షీరరసాద్యాస్తత్ర భేషజం| |41|

Adhikarana ojovRuddhilakShaNam (41) · Śloka 41

| ఓజోవృద్ధౌ హి దేహస్య తుష్టిపుష్టిబలోదయః||41||

Adhikarana saMkShepeNa vRuddhikShayabheShajakathanam (42) · Śloka 42

ఇదానీం సంక్షేపేణ వృద్ధిక్షయభేషజం కథయన్నాహ - - - - యదన్నం ద్వేష్టి యదపి ప్రార్థయేతావిరోధి తు| తత్తత్త్యజన్ సమశ్నంశ్చ తౌ తౌ వృద్ధిక్షయౌ జయేత్||42||

Adhikarana yathArucyupacArasya nAnucitatvam, vAtAdInAM viparItasamAnayo rucikaratvam (43) · Śloka 43

నను, ద్వేష్యాన్నత్యాగేనేష్టాన్నభక్షణేన | చ ] కుతో హేతోర్దోషాణాం వృద్ధిక్షయౌ జయేత్ ? ఇత్యాహ - - - - కుర్వతే హి రుచిం దోషా విపరీతసమానయోః| వృద్ధాః క్షీణాశ్చ భూయిష్ఠం లక్షయంత్యబుధాస్తు న||43||

Adhikarana uktayo rucidveShayorupapattiH (44) · Śloka 44

న చానేనైవ లక్షణేన వృద్ధాః క్షీణాశ్చ లక్షణీయాః| కిం తర్హి ? అన్యదపి లక్షణమస్తీత్యాహ - - - - యథాబలం యథాస్వం చ దోషా వృద్ధా వితన్వతే| రూపాణి, జహతి క్షీణాః, సమాః స్వం కర్మ కుర్వతే||44||

Adhikarana doShavaiShamyAnutpAdane yatnaH (11) · Śloka 11

క్షీణా దోషాః క్షీణత్వాదేవాకించిత్కరత్వాత్ కదాచిత్పీడాం నోత్పాదయంత్యేవ, ఇతి విచింత్యాల్పమతయో వైద్యాః క్షీణదోషవర్ధనార్థం కదాచిదనాదరం కుర్యురిత్యాహ - - - - య ఏవ దేహస్య సమా వివృద్ధ్యై త ఏవ దోషా విషమా వధాయ| యస్మాదతస్తే హితచర్యయైవ క్షయాద్వివృద్ధేరివ రక్షణీయాః||45|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసునూశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషాదివిజ్ఞానీయో నామైకాదశోఽధ్యాయః||11||