12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદનન્તરં દોષભેદીયાધ્યાયારમ્ભઃ| યતો દોષભેદમન્તરેણ દોષવિજ્ઞાનં સમ્યઙ્નોક્તં સ્યાત્|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે બહુવક્તવ્યત્વાદ્દોષભેદો નોક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતો દોષભેદીયાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

સ૦-દોષાણાં ભેદો-દોષભેદઃ, સ્થાનનામવિભાગાદિભિઃ| તસ્મૈ હિતો દોષભેદીયઃ| શેષં પૂર્વવત્|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

પક્વાશયકટીસક્થિશ્રોત્રાસ્થિસ્પર્શનેન્દ્રિયમ્| સ્થાનં વાતસ્ય, તત્રાપિ પક્વાધાનં વિશેષતઃ||૧||

સ૦-પક્વાશયાદિ વાતસ્ય સ્થાનમ્| તત્રાપિ ષડ્વિધે સ્થાને વિશેષેણ પક્વાધાનં સ્યાત્| અન્નં પક્વમાધીયતે-સ્થાપ્યતેઽસ્મિન્નિતિ પક્વાધાનં,-પક્વાશયઃ| અત એવ વાતે બસ્તિરુપક્રમઃ પ્રધાન ઉક્તઃ, મૂલાપકર્ષણાત્| સકલશરીરવ્યાપિત્વેઽપ્યેષામિદં વિશેષેણોક્તમ્| તથા ચ પ્રાગધ્યગીષ્ટ (હૃ. સૂ. અ. ૧|૭) - "તે વ્યાપિનોઽપિ હૃન્નાભ્યોઃ" ઇતિ| વિચિત્રગતિત્વાચ્ચૈષાં વક્ષ્યમાણપ્રાણાદિભેદેન પૃથક્ સ્થાનકર્મનિર્દેશઃ|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

નાભિરામાશયઃ સ્વેદો લસીકા રુધિરં રસઃ| દૃક્ સ્પર્શનં ચ પિત્તસ્ય, નાભિરત્ર વિશેષતઃ||૨||

સ૦-પિત્તસ્ય નાભ્યાદીનિ સ્થાનાનિ| લસીકા-જલસદૃશી| દૃક્-ચક્ષુઃ| સ્પર્શનં-ત્વક્| નનુ, સ્પર્શનેન્દ્રિયં વાયોઃ સ્થાનમુદ્દિષ્ટમ્| તદેવ કથં પિત્તસ્યાપિ સ્યાત્| બ્રૂમઃ| વાતસખિત્વાદગ્નેઃ| વાતસખો હ્યગ્નિઃ, પિત્તં ચ વહ્નિરિતિ વચનાત્| તસ્માદુભયોરપ્યેતદ્યુક્તં સ્થાનમ્| વિશેષત ઇતિ| અત્ર-એષુ સ્થાનેષુ મધ્યે, પિત્તસ્ય વિશેષેણ નાભિઃ સ્થાનમ્|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ઉરઃકણ્ઠશિરઃક્લોમપર્વાણ્યામાશયો રસઃ| મેદો ઘ્રાણં ચ જિહ્વા ચ કફસ્ય, સુત્રામુરઃ||૩||

સ૦-કફસ્યોરઃ પ્રભૃતીનિ જિહ્વાન્તાનિ સ્થાનાનિ| સુતરાં-સુષ્ઠુ સ્થાનમુરો-વક્ષઃ|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

અથ પ્રત્યેકમેતેષાં દોષાણાં વિશિષ્ટસ્થાનાશ્રયેણ ક્રિયાભેદાત્ પઞ્ચ પઞ્ચ ભેદાનાહ - - - - પ્રાણાદિભેદાત્પઞ્ચાત્મા વાયુઃ| |૪|

સ૦-વાયુરેક એવ ચલનસ્વભાવઃ સન્ પ્રાણાદિભિઃ-પ્રાણોદાનવ્યાનસમાનાપાનૈઃ, ભેદાત્-વિશેષાત્, પઞ્ચાત્મા-પઞ્ચસ્વભાવઃ| યથૈકોઽપિ દેવદત્તો યાં યાં ક્રિયાં કરોતિ તદનુરૂપામેવ સંજ્ઞાં લાવકપાચકાદિકાં લભતે, તદ્વદ્વાતાદયઃ|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

પ્રાણોઽત્ર મૂર્ધગઃ| ઉરઃકણ્ઠચરો બુદ્ધિહૃદયેન્દ્રિયચિત્તધૃક્||૪|| ષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસાન્નપ્રવેશકૃત્| |૫|

સ૦-અત્ર-એષુ મધ્યે, પ્રાણો વાયુર્મૂર્ધગઃ-શિરસિ સ્થિતઃ, ઉરઃ કણ્ઠં ચ ચરતિ| તથા, બુદ્ધ્યાદીનાં ધારકઃ| તથા, ષ્ઠીવનાદિક્રિયઃ| ષ્ઠીવનં- મુખસ્રાવોદ્ગારઃ| ષ્ઠીવનમિતિ "ષ્ઠીવેર્લ્યુટિ ષ્ઠીવિસિવ્યોર્દીર્ઘશ્ચ" ઇતિ પૃષોદરાદિપાઠાદ્દીર્ઘઃ|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ઉરઃ સ્થાનમુદાનસ્ય નાસાનાભિગલાંશ્ચરેત્||૫|| વાક્પ્રવૃત્તિપ્રયત્નોર્જાબલવર્ણસ્મૃતિક્રિયઃ| |૬|

સ૦-ઉદાનસ્ય પ્રધાનમુરઃ સ્થાનમ્, નાસાદીંશ્ચ ચરતિ| વાક્પ્રવૃત્ત્યાદિક્રિયઃ| પ્રયત્નઃ-કાર્યેષુ પદાર્થગ્રહણાદિષૂદ્યમઃ|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| વ્યાનો હૃદિ સ્થિતઃ કૃત્સ્નદેહચારી મહાજવઃ||૬|| ગત્યપક્ષેપણોત્ક્ષેપનિમેષોન્મેષણાદિકાઃ| પ્રાયઃ સર્વાઃ ક્રિયાસ્તસ્મિન્ પ્રતિબદ્ધાઃ શરીરિણામ્||૭||

સ૦-વ્યાનો હૃદયે સ્થિતઃ પ્રાધાન્યેન કૃત્સ્ને-સર્વસ્મિન્, શરીરે ચરતિ| તથા, મહાજવઃ-શીઘ્રગતિઃ, પ્રાણાદ્યપેક્ષયા| તથા, ગત્યાદિકાઃ ક્રિયાઃ પ્રાયઃ સર્વદેહિનાં તસ્મિન્-વ્યાને, પ્રતિબદ્ધાઃ-તદાયત્તાઃ| ગતિઃ-ચઙ્ક્રમણમ્| અપક્ષેપણં-અઙ્ગસ્યાધોઅનયનમ્| ઉત્ક્ષેપઃ- અઙ્ગસ્યોર્ધ્વનયનમ્| નિમેષઃ-અક્ષ્ણોર્નિમીલનમ્| ઉન્મેષઃ-તયોર્વિકાસઃ| આદિગ્રહણેન જૃમ્ભણાન્નાસ્વાદનવિશોધનાદિપરિગ્રહઃ|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

સમાનોઽગ્નિસમીપસ્થઃ કોષ્ઠો ચરતિ સર્વતઃ| અન્નં ગૃહ્ણાતિ પચતિ વિવેચયતિ મુઞ્ચતિ||૮||

સ૦-સમાનો વાયુરગ્નિસમીપસ્થઃ| સામાન્યોક્તાવપિ પ્રાધાન્યાત્પાચકોઽગ્નિર્ગૃહ્યતે| અત એવાહ-કોષ્ઠે ચરતિ સર્વત ઇત્યાદિ| સર્વસ્મિન્ કોષ્ઠે ચરતિ| સ ચાન્નં ગૃહ્ણાતિ-અપક્વમામાશયે ધારયતીત્યર્થઃ| પચતિ-અગ્નિસન્ધુક્ષણાદ્ભક્તકાર ઇવ| વિવેચયતિ-સંહતમન્નં પાકાય વિભજતે| મુઞ્ચતિ-શકૃન્મૂત્રાદિરૂપમધઃ|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

અપાનોઽપાનગઃ શ્રોણિબસ્તિમેઢ્રોરુગોચરઃ| શુક્રાર્તવશકૃન્મૂત્રગર્ભનિષ્ક્રમણક્રિયઃ||૯||

સ૦-અપાનો વાયુરપાનં પ્રાધાન્યેનાશ્રિતઃ, શ્રોણ્યાદિચરઃ, શુક્રાદિનિષ્ક્રમણક્રિયઃ| ઇતિ વાતભેદાઃ પઞ્ચ|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

પઞ્ચ પિત્તભેદાનાહ - - - - પિત્તં પઞ્ચાત્મકમ્| |૧૦|

સ૦-પાચકરઞ્જકસાધકાલોચકભ્રાજકભેદાઃ પઞ્ચ પિત્તસ્ય|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

તત્ર પક્વામાશયમધ્યગમ્| પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપિ યત્તૈજસગુણોદયાત્||૧૦|| ત્યક્તદ્રવત્વં પાકાદિકર્મણાઽનલશબ્દિતમ્| પચત્યન્નં વિભજતે સારકિટ્ટૌ પૃથક્ તથા||૧૧|| તત્રસ્થમેવ પિત્તાનાં શેષાણામપ્યનુગ્રહમ્| કરોતિ બલદાનેન પાચકં નામ તત્સ્મૃતમ્||૧૨||

સ૦-તત્ર-તેષુ પઞ્ચસુ મધ્યે, પક્વામાશયયોર્મધ્યસ્થં યત્પિત્તં તથા પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપિ સતિ યત્તૈજસગુણોદયાત્-આગ્નેયગુણોત્કર્ષાત્, ક્ષપિતસોમગુણત્વેન ત્યક્તદ્રવત્વં-સઞ્જાતકાઠિન્યમ્, તથા સહકારિકારણૈઃ પાચનક્રિયાં પ્રતિ સવ્યાપારૈર્વાય્વાદિભિરનુગ્રહાદુપકારાત્ યતઃ પાકદાહાદિક્રિયયાઽનલશબ્દિતં-અગ્નિશબ્દવાચ્યં યત્પિત્તં તત્પાચકમુચ્યતે| તચ્ચાન્નં પચતિ| સારકિટ્ટૌ પૃથગ્ વિભજતે-વિભાગીકરોતિ| કિટ્ટશબ્દસ્ય લોકાશ્રયત્વાલ્લિઙ્ગસ્યેતિ પુંસ્ત્વમ્| તત્રસ્થમેવ-પક્વામાશયમધ્યગમેવ, શેષાણાં-રઞ્જકાદીનાં ધાતુસ્થાનાં ચ, અનુગ્રહં-ઉપકારં કરોતિ| બલદાનેન-સામર્થ્યાધાનેન, સ્વસ્થાનસ્થમેવ તેષૂપકુરુત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

આમાશયાશ્રયં પિત્તં રઞ્જકં રસરઞ્જનાત્| |૧૩|

સ૦-યત્ત્વામાશયસ્થં પિત્તં તદ્રસાખ્યધાતો રઞ્જનાત્રાગનિષ્પાદનાત્, રઞ્જકમુચ્યતે|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| બુદ્ધિમેધાભિમાનાદ્યૈરભિપ્રેતાર્થસાધનાત્||૧૩|| સાધકં હૃદ્ગતં પિત્તં| |૧૪|

સ૦-યત્તુ હૃદ્ગતં-હૃદયસ્થં પિત્તં તદ્બુદ્ધ્યાદિભિઃ કરણ્ભૂતૈરભિપ્રેતસ્યાર્થસ્ય બાહ્યગ્રહણસ્મરણાદિરૂપેણ સાધનાત્ સાધકમુચ્યતે| વર્તમાનકાલે યા મનોર્થસંશયસ્ય નિશ્ચયં કર્તું તદર્થાધ્યવસાયોપારૂઢા સા-બુદ્ધિઃ| બુદ્ધિવિશેષો-મેધા|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

રૂપાલોચનતઃ સ્મૃતમ્| દૃક્સ્થમાલોચકં|૧૪|

સ૦-દૃષ્ટિસ્થં પિત્તં રૂપાલોચનાત્ (નતઃ)-અન્તસ્તારકયોઃ સ્થિતં તદાયત્તરૂપગ્રહણશક્તિત્વાત્, આલોચકમુચ્યતે|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ત્વક્સ્થં ભ્રાજકં ભ્રાજનાત્ત્વચઃ||૧૪||

સ૦-ત્વચો ભ્રાજનાત્-દીપનાત્, ભ્રાજકં નામ પિત્તમ્| એતચ્ચ પિત્તમભ્યઙ્ગલેપપરિષેકાદીન્ પાચયતિ|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચધા| |૧૫|

સ૦-શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચધા,-પઞ્ચપ્રકારઃ|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

તદેવ પઞ્ચપ્રકારત્વમાહ - - - - ઉરઃસ્થઃ સ ત્રિકસ્ય સ્વવીર્યતઃ| હૃદયસ્યાન્નવીર્યાચ્ચ તત્સ્થ એવામ્બુકર્મણા||૧૫|| કફધામ્નાં ચ શેષાણાં યત્કરોત્યબલમ્બનમ્| અતોઽવલમ્બકઃ શ્લેષ્મા|૧૬|

સ૦-સઃ-શ્લેષ્મા, ઉરસિ તિષ્ઠતીત્યુરઃસ્થઃ, ત્રિકસ્ય-પૃષ્ઠાધા(ધ)રાખ્યસ્ય, સ્વવીર્યતઃ-સ્વપ્રભાવાત્, યત્-યસ્માત્, અવલમ્બનં કરોતિ-સ્વકર્મણિ તસ્ય સામર્થ્યમુત્પાદયતિ| હૃદયસ્યાન્નવીર્યાત્-અન્નવીર્યેણાભ્યવહૃતાદન્નાદ્રસરૂપતાપરિણતાત્ તદ્વીર્યેણ-તદ્બલેનાવલમ્બનં કરોતિ| ચશબ્દાત્ સ્વવીર્યેણાપિ હૃદયસ્યાવલમ્બનં કરોતિ| કિન્ત્વન્નવીર્યાદતિશયેન યથાઽવલમ્બનં હૃદયસ્ય કરોતિ ન તથા સ્વવીર્યતઃ| યતોઽન્નરસઃ પૂર્વં હૃદિ સ્થિતિં કૃત્વા તતો વ્યાનવિક્ષિપ્તઃ સર્વં શરીરં યાતિ, તસ્માદ્વિશેષેણ હૃદયસ્યાન્નવીર્યાદવલમ્બનં યુક્તમ્| આગમોઽપિ-"હૃદયં મનસઃ સ્થાનમોજસાશ્ચિન્તિતસ્ય ચ| માંસપેશીચયો રક્તપદ્માકારમધોમુખમ્|| યોગિનો યત્ર પશ્યન્તિ સમ્યગ્ જ્યોતિઃ સમાહિતાઃ| રસો યઃ સ્વચ્છતાં યાતઃ સ તત્રૈવાવતિષ્ઠતે|| તતો વ્યાનેન વિક્ષિપ્તઃ કૃત્સ્નં દેહઃ પ્રપદ્યતે|" ઇતિ| તથા, તત્સ્થ એવ-ઉરઃસ્થ એવ, એષ શ્લેષ્મા શેષાણાં કફસ્થાનાનામમ્બુકર્મણા-ક્લેદસંશ્લેષાદિલક્ષણેન જલવ્યાપારેણ, અવલમ્બનં કરોતિ| અતઃ-અસ્માદ્યથોક્તાદ્ધેતોઃ, અવલમ્બકઃ શ્લેષ્મેત્યુચ્યતે|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

યસ્ત્વામાશયસંસ્થિતઃ||૧૬|| ક્લેદકઃ સોઽન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાત્| |૧૭|

સ૦-યઃ પુનઃ શ્લેષ્મા આમાશયે સ્થિતઃ, સ ક્લેદક ઇત્યુચ્યતે| કુતઃ ? અન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાત્કારણાત્|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

રસબોધનાત્| બોધકો રસનાસ્થાયી|૧૭|

સ૦-રસનાસ્થાયી-જિહ્વાસ્થો, બોધક ઇત્યુચ્યતે, રસબોધનાત્ કારણાત્|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| શિરઃસંસ્થોઽક્ષતર્પણાત્||૧૭|| તર્પકઃ| |૧૮|

સ૦-શિરઃસ્થસ્તર્પક ઇત્યુચ્યતે, અક્ષતર્પણાદ્વેતોઃ|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

સન્ધિસંશ્લેષાચ્છ્લેષકઃ સન્ધિષુ સ્થિતઃ| |૧૮|

સ૦-સન્ધિષુ સ્થિતઃ શ્લેષ્મા શ્લેષક ઇત્યુચ્યતે, સન્ધિસંશ્લેષાત્ કારણાત્|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

એવં દોષાણાં સ્થાનાન્યુક્ત્વોપસંહરન્નાહ - - - - | ઇતિ પ્રાયેણ દોષાણાં સ્થાનાન્યવિકૃતાત્મનામ્||૧૮|| વ્યાપિનામપિ જાનીયાત્કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્| |૧૯|

સ૦-પ્રાયેણ-બાહુલ્યેન, દોષાણામવિકૃતાત્મનાં-અપ્રચ્યુતસ્વભાવાનામ્, ઇતિ-ઉક્તપ્રકારાણિ, સ્થાનાનિ વ્યાપિનામપિ-સકલશરીરચરાણામપિ, જાનીયાત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| તથા, કર્માણિ પૃથક્પૃથક્-પ્રત્યેકં કૃત્વા, જાનીયાત્|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

વિકૃતિરેષાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ| વૃદ્ધિરપિ દ્વિવિધા,-ચયપ્રકોપભેદેન| દોષાદિવિજ્ઞાનીયે સામાન્યેન વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણમુક્તમ્| સમ્પ્રતિ ચયપ્રકોપરૂપં વૃદ્ધિનિદાનં સઙ્ક્ષેપેણ સૂચયન્નાહ - - - - - | ઉષ્ણેન યુક્તા રૂક્ષાદ્યા વાયોઃ કુર્વન્તિ સઞ્ચયમ્||૧૯|| શીતેન કોપમુષ્ણેન શમં સ્નિગ્ધાદયો ગુણાઃ| |૨૦|

સ૦-ઉષ્ણેન ગુણેન વિરુદ્ધેનોપહિતા રૂક્ષાદયઃ-પ્રથમાધ્યાયોક્તાઃ (શ્લો. ૧૧) ષડ્વાતગુણાઃ, વાયોશ્ચયં કુર્વન્તિ, ન કોપમુષ્ણસ્ય વિરુદ્ધત્વાત્| ત એવ ચ રૂક્ષાદયઃ શીતગુણોપહિતાસ્તત્સદૃશત્વાદ્વાયોઃ કોપં કુર્વન્તિ| ઉષ્ણેન યુક્તાઃ સ્નિગ્ધાદયો ગુણા વાયોઃ શમં કુર્વન્તિ, વિપરીતત્વાત્|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| શીતેન યુક્તાસ્તીક્ષ્ણાદ્યાશ્ચયં પિત્તસ્ય કુર્વતે||૨૦|| ઉષ્ણેન કોપં, મન્દાદ્યાઃ શમં શીતોપસંહિતાઃ| |૨૧|

સ૦-એવં પિત્તસ્ય શીતેન ગુણેન યુક્તાસ્તીક્ષ્ણાદયો ગુણાશ્ચયં કુર્વન્તિ| ત એવ તીક્ષ્ણાદયો ગુણા ઉષ્ણેન સહિતાઃ કોપં કુર્વન્તિ| મન્દાદયો ગુણાઃ શીતગુણયુક્તાઃ શમં કુર્વન્તિ, વિપરીતત્વાત્|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| શીતેન યુક્તાઃ સ્નિગ્ધાદ્યાઃ કુર્વતે શ્લેષ્મણશ્ચયમ્||૨૧|| ઉષ્ણેન કોપં, તેનૈવ ગુણા રૂક્ષાદયઃ શમમ્| |૨૨|

સ૦-શીતગુણોપહિતાઃ સ્નિગ્ધાદયઃ કફસ્ય ચયં કુર્વતે| ઉષ્ણેન યુક્તાસ્ત એવ સ્નિગ્ધાદયઃ કફસ્ય કોપં કુર્વતે| તેનૈવ-ઉષ્ણેન, યુક્તા રૂક્ષાદયઃ કફસ્ય ચ શમં કુર્વન્તિ| કફસ્ય હિ શીતગુણેન સદૃશેનાપિ સ્નિગ્ધાદિગુણયુક્તેન સ્ત્યાનત્વાચ્ચયઃ સ્યાત્| વિપરીતેનોષ્ણેન વિલયનાત્ કોપઃ| સ એવોષ્ણો યદા રૂક્ષાદિયુક્તો ભવતિ તદા વિપરીતત્વાત્ શમો ભવતિ|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ઇદાનીં ચયાદીનાં લક્ષણાન્યાહ - - - - | ચયો વૃદ્ધિઃ સ્વધામ્ન્યેવ પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિહેતુષુ||૨૨|| વિપરીતગુણેચ્છા ચ| |૨૩|

સ૦-સ્વધામ્નીયે સ્થાને દોષસ્ય યા વૃદ્ધિઃ સ ચય ઉચ્યતે| ચિતસ્ય દોષસ્ય લિઙ્ગમાહ-પ્રદ્વેષ ઇત્યાદિ| યદા હિ વાતશ્ચિતો ભવતિ તદા રૂક્ષાદિષુ તદ્ગુણસામાન્યેષુ પ્રદ્વેષઃ સ્યાત્| તદ્વિપરીતગુણેષુ સ્નિગ્ધાદિષ્વભિલાષઃ સ્યાત્| એવં કફપિત્તયોશ્ચિતયોર્વ્યાખ્યેયમ્| નનુ, "પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિહેતુષુ" ઇત્યેકમેવ લક્ષણં દોષચયસત્તાનુમાપકં કર્તું ન્યાય્યમ્| યદિ વા "વિપરીતગુણેચ્છા ચ" ઇત્યેતત્| કિં દ્વયોરૂપાદાનેન ? અત્રોચ્યતે| કદાચિદચિતોઽપિ દોષો વાતાખ્યઃ સ્વપ્રમાણસ્થઃ ક્ષીણો વા યસ્ય સ વાતવૃદ્ધિહેતૂન્ રૂક્ષાદીન્ન દ્વેષ્ટિ, અપિ તુ તાનિચ્છતિ, સાત્મ્યવશાત્| યથા,-ગર્ભિણી સ્ત્રી દોહદવશાત્| તદેવં વ્યભિચારદર્શનાત્| પ્રદોષો વૃદ્ધિહેતુષુ" "વિપરીતગુણેચ્છા ચ" ઇતિ દ્વયમપિ કર્તવ્યમ્| તેન યદા તુલ્યકાલં પુરુષસ્ય વાતસમાનગુણેષુ તદ્વૃદ્ધિહેતુષુ પ્રદ્વેષો જાયતે, વાતગુણપ્રતિપક્ષેષુ તત્ક્ષપણહેતુષુ ચાભિલાષઃ, તદા સમ્યક્ નિશ્ચીયતે વાતસ્યોપચિતિઃ, ઇતિ દ્વયમપ્યેતદુક્તમ્|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

કોપસ્તૂન્માર્ગગામિતા| લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામસ્વાસ્થ્યં રોગસમ્ભવઃ||૨૩|| સ્વસ્થાનસ્થસ્ય સમતા વિકારાસમ્ભવઃ શમઃ| |૨૪|

સ૦-ઉન્માર્ગગામિતા-સ્વસ્થાનં ત્યક્ત્વા દોષસ્ય યત્ પુનર્માર્ગાન્તરગમનમ્, સ કોપ ઇત્યુચ્યતે| કોપસ્ય તુ લિઙ્ગમાહ-લિઙ્ગાનાં સ્વેષાં યથાયથં દર્શનં-ઉદ્ભવઃ| વાતાદીનાં કુપિતાનાં યાનિ લિઙ્ગાનિ દોષાદિવિજ્ઞાનીયેઽભિહિતાનિ વાતવ્યાધિનિદાને ચ વક્ષ્યન્તે, તેષાં લક્ષણાનામુપલબ્ધિઃ, [ વૈદ્યેનાતુરેણ ચ| યત્તત્ કોપસ્ય લિઙ્ગમ્| તથા, અસ્વાસ્થ્યં-ઉત્પિત્સુરોગેચ્છયા સામાન્યેન દેહમનોભિભૂતત્વમ્| તથા, રોગસ્ય-જ્વરાદેઃ, સમ્ભવો-જન્મ| નનુ, "લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામ્" "અસ્વાસ્થ્યમ્" "રોગસમ્ભવઃ" ઇતિ કિં ત્રિતયમુદ્દિષ્ટમ્ ? એકેનૈવ દોષકોપાવગમાદેકમેવોપદેષ્ટું યુક્તમ્| નૈવમ્| વ્યભિચારદર્શનાત્| તથા હિ વક્ષ્યતિ પાણ્ડુરોગચિકિત્સિતે (શ્લો. ૪૬)- "રૂક્ષશીતગુરુસ્વાદુવ્યાયામબલનિગ્રહૈઃ| કફસમ્મૂર્ચ્છિતો વાયુર્યદા પિત્તં બહિઃ ક્ષિપેત્||" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "પિત્તે શાખાસમાશ્રિતે|" ઇતિ| તદેવમેષઃ કામલાખ્યો રોગઃ પિત્તલિઙ્ગદર્શનાદપિ ન પિત્તસ્ય કોપમનુપયાતિ| અત એવ પિત્તપ્રકોપકરં ભૃશામ્લતીક્ષ્ણકટુકાદિ ચિકિત્સિતમત્ર નિર્દિષ્ટમ્| અસ્વાસ્થ્યમિત્યેતદપિ ન દોષકોપસ્ય નિશ્ચિતં લિઙ્ગમ્| તથા હિ-માનસેનાપિ ભયશોકાદિનાઽસ્વાસ્થ્યં દૃશ્યતે| તથા, આગન્તવોઽપિ રોગા દોષકોપમન્તરેણૈવોત્પદ્યમાના દૃશ્યન્તે| તસ્માદ્રોગસમ્ભવાદપિ દોષકોપોઽયમનિશ્ચિતઃ| તદેવં લક્ષણત્રિતયેનૈવાનેન દોષકોપો નિશ્ચેતું શક્યત ઇતિ ત્રિતયમપ્યેતદ્વક્તવ્યમ્| સ્વસ્થાનસ્થસ્યેત્યાદિ| સ્વસ્થાનં-યથોદ્દિષ્ટં પક્વાશયાદિ| સ્વસ્થાનાવસ્થિતસ્યૈવ વાતાદિદોષસ્ય યા સમતા-સ્વપ્રમાણત્વમ્, વિકારસ્ય-રોગસ્ય, અસમ્ભવઃ-અનુત્પત્તિઃ, સ શમ ઉચ્યતે|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ઇદાનીં વાતાદીનાં ચયપ્રકોપપ્રશમા યસ્મિન્ કાલે જાયન્તે તં દર્શયન્નાહ -] | ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ||૨૪|| વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય, શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદિષુ| |૨૫|

સ૦-વાતસ્ય ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ યથાસઙ્ખ્યં ચયપ્રકોપપ્રશમા જાયન્તે| ગ્રીષ્મે વાયોશ્ચયઃ, વર્ષાસુ પ્રકોપઃ, શરદિ પ્રશમ ઇતિ| એવમગ્રેઽપિ યોજ્યમ્| વર્ષાદિષ્વિત્યાદિ| અત્રાપિ ત્રિષ્વિતિ વર્તતે| વર્શાશરદ્ધેમન્તેષુ ત્રિષુ પિત્તસ્ય ચયપ્રકોપપ્રશમા ભવન્તિ| તથા, શિશિરાદિષુ ત્રિષુ-શિશિરવસન્તગ્રીષ્મેષુ, શ્લેષ્મણશ્ચયપ્રકોપપ્રશમા ભવન્તિ|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

નનુ મરુતો ગ્રીષ્મે ચયો ન યુક્તઃ, યતસ્તસ્મિન્કાલે લઘુરૂક્ષા ઓષધયો ભવન્તિ| તથા, વર્ષાસુ પિત્તચયો ન યુક્તઃ, જલાનામોષધીનાં ચામ્લપાકત્વાત્| તથા, શ્લેષ્મણઃ શિશિરે ચયો ન યુક્તઃ, તદા હ્યાપ ઓષધયશ્ચ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ કાલશ્ચ શીતઃ| ઇતિ કોપ એવોપપન્નઃ| ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ - - - - | ચીયતે લઘુરૂક્ષાભિરોષધીભિઃ સમીરણઃ||૨૫|| તદ્વિધસ્તદ્વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ન કુપ્યતિ| અદ્ભિરમ્લવિપાકાભિરોષધીભિશ્ચ તાદૃશમ્||૨૬|| પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ| ચીયતે સ્નિગ્ધશીતાભિરુદકૌષધિભિઃ કફઃ||૨૭|| તુલ્યેઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્નત્વાન્ન પ્રકુપ્યતિ| |૨૮|

સ૦-ગ્રીષ્મકાલે વાતો લઘુરૂક્ષાભિરોષધીભિર્દેહે ચાદાનકાલસ્વાભાવ્યાત્તદ્વિધે-લઘુરૂક્ષે, તદ્વિધો-લઘુરૂક્ષઃ, સમીરણ ઇતિ સમાનગુણત્વાત્ પવનસ્ય કોપઃ પ્રાપ્તઃ, સ નિષિધ્યતે "કાલસ્યૌષ્ણ્યાત્" ઇત્યનેન એવં પિત્તસ્ય વર્ષાસુ કોપઃ, "ન તુ કાલસ્ય શૈત્યઃ" ઇત્યનેન નિષિધ્યતે |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ઇતિ કાલસ્વભાવોઽયમાહારાદિવશાત્પુનઃ||૨૮|| ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યોઽપિ દોષાઃ કાલેઽપિ વા ન તુ| |૨૯|

સ૦-ઇતિ-પૂર્વોક્તઃ, અયં-વાય્વાદિચયાદિઃ, કાલસ્ય સ્વભાવઃ| આહારાદિવશાત્-અન્નપાનસામર્થ્યાત્, પુનર્દોષાઃ સદ્યોઽપિ-તત્ક્ષણાદેવ કાલમનપેક્ષ્યૈવ, ચયાદીન્-ચયપ્રકોપપ્રશમાન્ યાન્તિ| તસ્માદેવ ચાહારાદિવશાત્ યથાસ્વં ચયાદિકાલેઽપિ વા દોષા ન તુ ચયાદીન્ યાન્તિ| તસ્માત્ કાલાદાહારાદીનાં પ્રાધાન્યમિત્યર્થઃ|આહારાદીત્યત્રાદિશબ્દેન રસાયનવાજીકરણવમનવિરેચનાદયો ગૃહ્યન્તે|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

એવં દોષાણાં ચયાદીન્ પ્રદર્શ્ય, વ્યાપ્તિનિવૃત્તિવૈચિત્ર્યં કોપજં દર્શયિતુમાહ - - - - | વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમાપાદતલમસ્તકમ્||૨૯|| નિવર્તતે તુ કુપિતો મલોઽલ્પાલ્પં જલૌઘવત્| |૩૦|

સ૦-મલઃ કુપિતઃ સહસા-શીઘ્હ્રમેવ, આપાદતલમસ્તકં વ્યાપ્નોતિ,-પાદતલાદારભ્ય યાવન્મસ્તકમિત્યર્થઃ| આઙ્મર્યાદાભિવિધ્યોર્બિભક્ત્યર્થેઽવ્યયીભાવઃ| નિવર્તતે પુનરલ્પાલ્પં-સ્તોકં સ્તોકમિતિ| જલૌઘવત્-યથા ગિરિનદ્યાદીનાં જલપૂરઃ સમવિષમં સહસૈવ વ્યાપ્નોતિ, નિવર્તતે તુ સ્તોકં સ્તોકમિતિ|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

નનુ, પ્રતિરોગં નિદાનલક્ષણચિકિત્સિતમાનન્ત્યાદ્વક્તુમશક્યમ્| તચ્ચાવિદન્ન કશ્ચિદત્ર તથા યત્નં કુર્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - | નાનારૂપૈરસઙ્ખ્યેયૈર્વિકારૈઃ કુપિતા મલાઃ||૩૦|| તાપયન્તિ તનું તસ્માત્તદ્ધેત્વાકૃતિસાધનમ્| શક્યં નૈકૈકશો વક્તુમતઃ સામાન્યમુચ્યતે||૩૧||

સ૦-યત્તદોર્નિત્યસમ્બન્ધાત્ યસ્માદિતિ લભ્યતે| યસ્માન્નાનારૂપૈઃ-અનેકપ્રકારૈઃ, અસઙ્ખ્યેયૈઃ-ગણનાં સમતીતૈઃ, વિકારૈઃ-જ્વરાદિભિઃ, મલા-વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ, કુપિતાસ્તનું-દેહં, તાપયન્તિ-દુઃખયન્તિ| તસ્માત્તદ્ધેત્વાકૃતિસાધનં શક્યં નૈકૈકશો વક્તું-અયમસ્ય વિકારસ્ય હેતુરિયમાકૃતિરિદં લક્ષણમિદમસ્ય સાધનં-ચિકિત્સિતમિતિ| અતઃ સામાન્યમુચ્યતે|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

અત્રૈવ હેત્વન્તરમાહ - - - - દોષા એવ હિ સર્વેષાં રોગાણામેકકારણમ્| યથા પક્ષી પરિપતન્ સર્વતઃ સર્વમપ્યહઃ||૩૨|| છાયામત્યેતિ નાત્મીયાં યથા વા કૃત્સ્નમપ્યદઃ| વિકારજાતં વિવિધં ત્રીન્ ગુણાન્નાતિવર્તતે||૩૩|| તથા સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તમપિ સર્વદા| વિકારજાતં ત્રીન્દોષાણ્|૩૪|

સ૦-સર્વેષાં રોગાણાં યસ્માદ્દોષા એવૈકકારણમ્| એકં-પ્રધાનં ચ તત્કારણં-નિમિત્તમેકકારણમ્| યદિ વા સર્વેષાં રોગાણાં દોષા એકં-તુલ્યં કારણમ્, સમાનં કારણમિત્યર્થઃ| એવશબ્દોઽવધારણાર્થઃ| દોષા એવ કારણમ્, નાપરં કિઞ્ચિદ્વસ્તુજાતમ્| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-યથેત્યાદિ| પક્ષી-પ્રાચિકાદિઃ, યથા સર્વતઃ-સમન્તાત્, પરિપતન્-ભ્રમન્, સર્વમપ્યહઃ-સકલમપિ દિવસમ્, આત્મીયાં છાયાં નાત્યેતિ-નાતિક્રામતિ, તયા વિના ક્ષણમપ્યસૌ નોપલભ્યત ઇત્યર્થઃ| તથા અન્યદપિ નિદર્શનમાહ-યથા વેત્યાદિ| યથા વા કૃત્સ્નં-નિરવશેષમ્, એતદ્વિકારજાતં-સ્થાવરજઙ્ગમાદિભેદભિન્નં જરાયુજાણ્ડજાદિભેદભિન્નં વા, વિવિધં-નાનાપ્રકારં, ત્રીન્ ગુણાન્-સત્ત્વરજસ્તમઃસંજ્ઞાન્, નાતિવર્તતે-નાત્યેતિ, ત્રિભિરેતૈર્વિરહિતં ન જાતુચિદ્ભવતીત્યર્થઃ| તથા સ્વધાત્વિત્યાદિ| ધાતવો-દોષધાતુમલાઃ શરીરધારણસામાન્યાત્, તેષાં વૈષમ્યં-સ્વલક્ષણતોઽન્યથાત્વમ્, સ્વધાતુવૈષમ્યં નિમિત્તં યસ્ય તદ્વિકારજાતં ત્રીન્ દોષાનાતિક્રામતિ, ત્રિદોષરહિતં ન સમ્ભવતીત્યર્થઃ| ધાતુવૈષમ્યં ચ પ્રતિરોગમન્યાદૃશત્વાન્નાનાવિધમ્| યત્તુ યેન ધાતુવૈષમ્યેણ જન્યતે, તત્તસ્ય સ્વં-સ્વીયં ભવતિ| યેષાં તુ રોગાણાં દેવગ્રહાદિ નિમિત્તં ન તેષુ તથા દોષાનુબન્ધઃ, આગન્તુકત્વાત્| આગન્તુકનિજયોર્હ્યયમેવ ભેદઃ,-યદાગન્તુકેષુ પ્રથમં રોગોદ્ભૂતિઃ પશ્ચાદ્દોષાનુબન્ધઃ, નિજેષુ પ્રાગ્દોષાનુબન્ધ ઇતિ| યે તુ વ્યાચક્ષતે,-સ્વે ચ તે ધાતવશ્ચ તેષાં વૈષમ્યમિતિ| તેષાં નાયમર્થઃ પ્રતિપાદિતઃ સ્યાત્| સ્વગ્રહણં ચાતિરિચ્યતે| યતઃ શરીરાન્તરાવસ્થાયિનો દોષા વાતાદયઃ શરીરાન્તરે રોગં જનયિતું નાલમ્| તસ્માત્પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાનં શ્રેયઃ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| તેષાં કોપે તુ કારણમ્||૩૪|| અર્થૈરસાત્મ્યૈઃ સંયોગઃ કાલઃ કર્મ ચ દુષ્કૃતમ્| હીનાતિમિથ્યાયોગેન ભિદ્યતે તત્પુનસ્ત્રિધા||૩૫||

સ૦-તેષાં-વાતાદીનાં, કોપે કારણમ્,-અસાત્મ્યૈઃ-અનુચિતૈઃ, અર્થૈઃ-શબ્દસ્પર્શરૂપરસગન્ધાખ્યૈઃ, શ્રોત્રત્વક્ચક્ષૂરસનઘ્હ્રાણાખ્યાનામિન્દ્રિયાણાં યઃ સંયોગઃ, તથા કાલઃ-શીતોષ્ણવર્ષાલક્ષણો દુષ્ટઃ, તથા કર્મ-ચૈહિકમન્યજન્મજં ચ, યદ્ દુષ્કૃતં-અશુભમ્, એતત્ત્રયં તેષાં દોષાણાં કોપે હેતુઃ| તુશબ્દઃ સમુચ્ચયે| ન કેવલં રૂક્ષાદયો વાતાદીનાં કોપે કારણમ્, યાવદસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિરપિ| એતચ્ચ (તત્)- પૂર્વોક્તં દોષકોપકારણમસાત્મ્યેન્દ્રિયાર્થસંયોગાદિભેદેન ત્રિધા ભિન્નમપિ, પુનઃ-ભૂયઃ, ત્રિધા-ત્રિપ્રકારં, ભિદ્યતે| કથમ્ ? હીનાતિમિથ્યાયોગભેદેન|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

તાનેવ હીનાતિમિથ્યાયોગાન્ દર્શયન્નાહ - - - - હીનોઽર્થેનેન્દ્રિયસ્યાલ્પઃ સંયોગઃ સ્વેન નૈવ વા| અતિયોગોઽતિસંસર્ગઃ, સૂક્ષ્મભાસુરભૈરવમ્||૩૬|| અત્યાસન્નાતિદૂરસ્થં વિપ્રિયં વિકૃતાદિ ચ| યદક્ષ્ણા વીક્ષ્યતે રૂપં મિથ્યાયોગઃ સ દારુણઃ||૩૭|| એવમત્યુચ્ચપૂત્યાદીનિન્દ્રિયાર્થાન્ યથાયથમ્| વિદ્યાત્|૩૮|

સ૦-અર્થેન-શબ્દાદિના, સ્વેનેન્દ્રિયસ્ય-શ્રોત્રાદેઃ, અલ્પો યઃ સંયોગઃ સ હીનઃ-હીનયોગઃ| નૈવ વેતિ| અથવા સર્વસર્વિકયા તેનાર્થેન ન સંયોગઃ, સોઽપિ હીનયોગઃ| તસ્યૈવેન્દ્રિયસ્ય સ્વેનાર્થેન યોઽતિસંસર્ગઃ-અતિસેવાલક્ષણઃ, સ તસ્ય સ્વેનાર્થેનાતિયોગઃ| તથા, સૂક્ષ્મભાસુરભૈરવમિત્યાદિ યદક્ષ્ણા વીક્ષ્યતે-નયનેનાલોક્યતે, સ તસ્ય ચક્ષુરિન્દ્રિયસ્ય સ્વેનાર્થેન મિથ્યાયોગઃ| એવમનયા દિશા સૂક્ષ્મભાસુરભૈરવમ્, તથા અત્યાસન્નાતિદૂરસ્થં વિપ્રિયં વિકૃતાદિ ચ યદક્ષ્ણા રૂપં વીક્ષ્યતે, સ દારુણો મિથ્યાયોગઃ, તિમિરાદિહેતુત્વાત્| એવં-અનયા ચક્ષુષો રીત્યા, અન્યાનપીન્દ્રિયાર્થાન્ યથાસ્વમિન્દ્રિયાણામત્યુચ્ચપૂત્યાદીન્ મિથ્યાયોગરૂપાન્ વિદ્યાત્| યદાઽત્યુચ્ચપરુષેષ્ટવિનાશભીષણાદ્યનિષ્ટઃ શબ્દઃ શ્રોત્રેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, તદા શ્રોત્રેન્દ્રિયસ્ય સ્વેનાર્થેન શબ્દાખ્યેન મિથ્યાયોગઃ| યદા પૂતિવિષ્ઠાદ્યનિષ્ટો ગન્ધો ઘ્રાણેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, તદા ઘ્રાણેન્દ્રિયસ્ય સ્વેનાર્થેન ગન્ધાખ્યેન મિથ્યાયોગઃ| યદા સ્નાનાનુલેપનાદીનાં શીતોષ્ણાદીનાં ચ સ્પૃશ્યાનામક્રમસેવનેન સ્પર્શઃ સ્પર્શનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, તદા સ્પર્શનેન્દ્રિયસ્ય સ્વેનાર્થેન સ્પર્શાખ્યેન મિથ્યાયોગઃ| તથા, રસનેન્દ્રિયેણ યો રસોઽપરિપાટ્યા યુજ્યતે, તથાઽપથ્યદ્રવ્યનિવિષ્ટોઽપિ યો રસો રસનેન્દ્રિયેણ ગૃહ્યતે, સ તસ્ય રસનેન્દ્રિયસ્ય સ્વેન રસાખ્યેનાર્થેન મિથ્યાયોગઃ|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

કાલસ્તુ શીતોષ્ણવર્ષાભેદાત્ત્રિધા મતઃ||૩૮|| સ હીનો હીનશીતાદિરતિયોગોઽતિલક્ષણઃ| મિથ્યાયોગસ્તુ નિર્દિષ્ટો વિપરીતસ્વલક્ષણઃ| ||૩૯||

સ૦-કાલઃ પુનઃ શીતોષ્ણવર્ષાભેદેન ત્રિધા-ત્રિપ્રકારો મતો મુનીનામ્| તત્ર હેમન્તશિશિરલક્ષણઃ-શીતઃ| ઉષ્ણો-વસન્તગ્રીષ્મલક્ષણઃ| પ્રાવૃટ્શરલ્લક્ષણો-વર્ષાખ્યઃ| સ ચ કાલો હીનશીતાદિર્હિનયોગલક્ષણઃ| અતિયોગોઽતિમાત્રયોગલક્ષણઃ| વિપરીતં સ્વં-શીતોષ્ણવર્ષાખ્યં, લક્ષણં યસ્ય કાલસ્ય, સ વિપરીતસ્વલક્ષણો મિથ્યાયોગઃ| ગુણગુણિનોરભેદોપચારાત્ કાલ એવમુચ્યતે| તત્ર યથા,-હેમન્તે શીતસ્યાલ્પત્વં હીનો યોગઃ, તસ્મિન્નેવ હેમન્તેઽતિશૈત્યમતિયોગઃ, તસ્મિન્નેવ હેમન્ત ઔષ્ણ્યં મિથ્યાયોગઃ| ઉપલક્ષણં ચેદમ્| એવં શરદ્વસન્તયોરપિ યન્મન્દવર્ષોષ્ણત્વં સ્વલક્ષણં તદ્યદા હીનતરં સ્યાત્, સોઽપિ હીનયોગઃ| એવમતિયોગા (ગમિથ્યા) યોગયોરપિ યોજ્યમ્|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

કાયવાક્ચિત્તભેદેન કર્માપિ વિભજેત્ત્રિધા| કાયાદિકર્મણો હીના પ્રવૃત્તિર્હીનસંજ્ઞકઃ||૪૦|| અતિયોગોઽતિવૃત્તિસ્તુ, વેગોદીરણધારણમ્| વિષમાઙ્ગક્રિયારમ્ભપતનસ્ખલનાદિકમ્||૪૧|| ભાષણં સામિભુક્તસ્ય રાગદ્વેષભયાદિ ચ| કર્મ પ્રાણાતિપાતાદિ દશધા યચ્ચ નિન્દિતમ્||૪૨|| મિથ્યાયોગઃ સમસ્તોઽસાવિહ વાઽમુત્ર વા કૃતમ્| |૪૩|

સ૦-યથા કાલસ્ત્રિધા નિરૂપિતઃ, તથા કર્માપિ કાયવાક્ચિત્તભેદેન ત્રિપ્રકારં વિભજેત્| તત્ર કાયકર્મણસ્તથા વાક્કર્મણસ્તથા ચિત્તકર્મણો હીના યા પ્રવૃત્તિઃ સ હીનસંજ્ઞકો યોગઃ| અતિપ્રવૃત્તિસ્ત્વતિયોગઃ| કાયાદિકર્મણો મિથ્યાયોગમધિકૃત્યાહ-વેગોદીરણેત્યાદિ| "વેગોદીરણધારણમ્" ઇત્યારભ્ય યાવત્ "પતનસ્ખલનાદિકમ્" યદેતત્ કાયિકં કર્મ, તસ્ય કર્મણ એવંરૂપસ્ય યા પ્રવૃત્તિઃ સ કાયકર્મણો મિથ્યાયોગઃ| વિષમાઙ્ગૈઃ ક્રિયા-કર્મ, વિષમ આરમ્ભઃ-ઉભયલોકવિરુદ્ધઃ, તથા, વિષમપતનમ્, વિષમસ્ખલનમ્, આદિશબ્દેન વિષમગમનાદીનાં ગ્રહણમ્| સામિભુક્તસ્ય-અર્ધભુક્તસ્ય, યદ્ભાષણં-જલ્પનમ્, એવંરૂપા યા પ્રવૃત્તિઃ સ વાક્કર્મણો મિથ્યાયોગઃ| રાગદ્વેષભયાદિ યદેતન્માનસં કર્મ, તસ્ય કર્મણ એવંરૂપા યા પ્રવૃત્તિઃ સ ચિત્તકર્મણો મિથ્યાયોગઃ| તથા, દિનચર્યાધ્યાયોક્તં યત્પ્રાણાતિપાતાદિ દશધા-દશપ્રકારં, કર્મ નિન્દિતં-અશુભં નિર્દિષ્ટં "હિંસાસ્તેય" ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન, તચ્ચ યથાયથં કાયવાક્ચિત્તાનાં કર્મણાં મિથ્યાયોગઃ| સમસ્તોઽસાવિહ વાઽમુત્ર વા કૃતં-અસ્મિન્ લોકે કૃતમન્યત્ર વા લોકે કૃતં-આચરિતં સર્વમેવં મિથ્યાયોગઃ|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| નિદાનમેતદ્દોષાણાં, કુપિતાસ્તેન નૈકધા||૪૩|| કુર્વન્તિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ શાખાકોષ્ઠાસ્થિસન્ધિષુ| |૪૪|

સ૦-નિદાનમેતદ્દોષાણાં 'કોપે' ઇતિ વાક્યશેષઃ| કુપિતાસ્તેન-નિદાનેન, નૈકધા| કિં તર્હિ ? અનેકપ્રકારેણ, વ્યાધીન્ વિવિધાન્-નાનાપ્રકારાન્ કુર્વન્તિ| કુપિતા દોષા ઇતિ વચન (વિભક્તિ) વિપરિણામેન સમ્બન્ધઃ| ક્વ વ્યાધીન્ કુર્વન્તિ ? ઇત્યાહ-શાખેત્યાદિ| શાખાશ્ચ કોષ્ઠશ્ચાસ્થીનિ ચ સન્ધયશ્ચ તેષુ|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

શાખેતિ કિમુચ્યતે| ઇત્યાહ - - - - | શાખા રક્તાદયસ્ત્વક્ ચ બાહ્યરોગાયનં હિ તત્||૪૪|| તદાશ્રયા મષવ્યઙ્ગગણ્ડાલજ્યર્બુદાદયઃ| બહિર્ભાગાશ્ચ દુર્નામગુલ્મશોફાદયો ગદાઃ||૪૫||

સ૦-શાખા રક્તાદયઃ ષડ્ધાતવસ્ત્વક્ ચ| તદ્બાહ્યરોગાયનં,-બાહ્યાનાં રોગાણામયનં-સ્થાનમ્| હિશબ્દો યસ્માદર્થે| યસ્માદ્બાહ્યાનાં રોગાણામયનમ્, અતસ્તદાશ્રયા મષવ્યઙ્ગાદયો રોગા બહિર્ભાગા ઉચ્યતે| આદિશબ્દેન વિસર્પવિદ્રધ્યાદીનાં પરિગ્રહઃ| દુર્નામેત્યાદિ| બહિર્ભાગાશ્ચેત્યત્ર ચ શબ્દો ભિન્નક્રમઃ, શોફાદય ઇત્યસ્માદનન્તરં દ્રષ્ટવ્યઃ| દુર્નામગુલ્મશોફાદયશ્ચ બહિર્ભાગા ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

અન્તઃકોષ્ઠો મહાસ્રોત આમપક્વાશયાશ્રયઃ| તત્સ્થાનાઃ ચ્છર્દ્યતીસારકાસશ્વાસોદરજ્વરાઃ||૪૬|| અન્તર્ભાગં ચ શોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધિ| |૪૭|

સ૦-કોષ્ઠઃ કથ્યતે અન્તઃ, તથા મહાસ્રોતઃ, તથા આમપક્વાશયાશ્રયઃ| તત્સ્થાનાઃ-અન્તર્ભાગાશ્રયાઃ ચ્છર્દ્યાદયો રોગાઃ| ન કેવલમેતે એવ છર્દ્યાદયોઽન્તર્ભાગાશ્રયા યાવચ્છોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધ્યાદીનાં અન્તર્ભાગત્વં ચ| શોફાદીનાં વિદ્રધ્યન્તાનાં સમાહારદ્વન્દ્વનિર્દેશેનૈવ સમ્બન્ધઃ|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ઇદાનીં મધ્યમં રોગમાર્ગં વક્તિ - - - - | શિરોહૃદયબસ્ત્યાદિમર્માણ્યસ્થ્નાં ચ સન્ધયઃ||૪૭|| તન્નિબદ્ધાઃ શિરાસ્નાયુકણ્ડરાદ્યાશ્ચ મધ્યમઃ| રોગમાર્ગઃ સ્થિતાસ્તત્ર યક્ષ્મપક્ષવધાર્દિતાઃ||૪૮|| મૂર્ધાદિરોગાઃ સન્ધ્યસ્થિત્રિકશૂલગ્રહાદયઃ| |૪૯|

સ૦-શિરોહૃદયાદીનિ મધ્યમો રોગમાર્ગઃ| અસ્થ્નાં ચ સન્ધય ઇત્યેવં નિર્દેશેનેદં બોધયતિ,-નાત્ર દ્વયં વિવક્ષિતમસ્થીનિ ચ સન્ધયશ્ચેતિ, કિં તર્હિ ? અસ્થ્નાં સમ્બન્ધિનઃ સન્ધય ઇતિ| સન્ધયો હ્યન્યેઽપિ સન્તિ| તથા ચ વક્ષ્યતિ (હૃ. શા. અ. ૪|૩૮) - "માંસાસ્થિસ્નાયુધમનીસિરાસન્ધિસમાગમઃ|" ઇતિ| તન્નિબદ્ધાઃ,-તેષુ-અસ્થિસન્ધિષુ, નિબદ્ધાઃ, સંલગ્ના ઇત્યર્થઃ| શિરાઃ સ્નાયવઃ કણ્ડરાશ્ચ આદયો (આદ્યા) યેષાં ધમનીકૂર્ચાદીનાં તે| ચ શબ્દાત્ પૂર્વોક્તાશ્ચ| તત્ર-મધ્યમે રોગમાર્ગે, યક્ષ્માદયો ગદાસ્ત્રિકશૂલગ્રહાદ્યન્તાઃ| મૂર્ધાદીત્યત્રાદિશબ્દેન હૃદયબસ્ત્યાદિપરિગ્રહઃ| સન્ધ્યસ્થિત્રિકે શૂલાનિ, સન્ધ્યસ્થિત્રિકે ગ્રહા ઇતિ યોજ્યમ્| આદિશબ્દેન પક્ષગ્રહાદયો વાતવિકારા ગૃહ્યન્તે| યક્ષ્મણોઽત્ર મર્માસ્થિસન્ધ્યધિષ્ઠાનત્વાત્પૂર્વં નિર્દેશઃ| વક્ષ્યતિ હિ (હૃ. નિ. અ. ૫|૫) - "તૈરુદીર્ણોઽનિલઃ પિત્તં કફં ચોદીર્ય સર્વતઃ| શરીરસન્ધીનાવિશ્ય તાન્ શિરાશ્ચ પ્રપીડયન્||" ઇત્યાદિ|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ઇદાનીં વાયોઃ કર્માણ્યાહ - - - - | સ્રંસવ્યાસવ્યધસ્વાપસાદરુક્તોદભેદનમ્||૪૯|| સઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગસઙ્કોચવર્તહર્ષણતર્ષણમ્| કમ્પપારુષ્યસૌષિર્યશોષસ્પન્દનવેષ્ટનમ્||૫૦|| સ્તમ્ભઃ કષાયરસતા વર્ણઃ શ્યાવોઽરુણોઽપિ વા| કર્માણિ વાયોઃ|૫૧|

સ૦-સ્રંસો-હન્વાદિસન્ધેર્ભ્રંશઃ| વ્યસનં-વ્યાસો, વિક્ષેપણમઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાદેર્યથાઽઽક્ષેપકાદિષુ| વ્યધઃ-તાડનમિવ મુદ્ગરાદિના| સ્વાપઃ-સુપ્તિઃ કર્મણ્યચૈતન્યમ્| સદનં-સાદઃ, અઙ્ગાનાં ક્રિયાસ્વસામર્થ્યમ્| રુક્-સતતં શૂલમ્| તોદો-વિચ્છિન્નં શૂલમ્| ભેદનં-ભેદો, વિદારણમિવાઙ્ગસ્ય| સઙ્ગો-મૂત્રપુરીષાદેઃ સ્વાશયેભ્યોઽનિઃસારો વાક્સઙ્ગાદયશ્ચ| અઙ્ગાનામ્-જઙ્ઘોરુપ્રભૃતીનાં, ભઙ્ગ ઇવ ભઙ્ગઃ-ચૂર્ણનમિવ,-અઙ્ગભઙ્ગઃ| સઙ્કોચનં-સઙ્કોચઃ, શિરાદીનામ્| વર્તનં-વર્તઃ, પુરીષાદીનાં પિણ્ડીકરણમ્| હર્ષણં-રોમ્ણામૂર્ધ્વીભાવઃ| તર્ષણં-તર્ષઃ, તૃટ્| કમ્પઃ-અતિવેપનમ્| સ્પન્દનં હિ-કિઞ્ચિચ્ચલનમ્| પારુષ્યં-પરુષત્વમ્| સૌષિર્યં-અસ્થ્નામ્| શોષઃ-શોષણમ્| વેષ્ટનં-ગ્રથનમિવાઙ્ગસ્ય| સ્તમ્ભો-બાહૂરુજઙ્ઘાદીનાં સઙ્કુઞ્ચનાદ્યભાવઃ| કષાયરસતા-કષાયરસાસ્વાદત્વમ્| વર્ણઃ શ્યાવોઽરુણોઽપિ વા-શ્યાવારુણૌ વર્ણાવિત્યર્થઃ| એતાનિ વાયોઃ કર્માણિ|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

અથ પિત્તસ્યાહ - - - - | પિત્તસ્ય દાહરાગોષ્મપાકિતાઃ||૫૧|| સ્વેદઃ ક્લેદઃ સ્રુતિઃ કોથઃ સદનં મૂર્ચ્છનં મદઃ| કટુકામ્લૌ રસૌ વર્ણઃ પાણ્ડુરારુણવર્જિતઃ||૫૨||

સ૦-દાહાદીનિ પિત્તસ્ય કર્માણિ| સર્વાઙ્ગીણસ્તાપો-દાહઃ| રાગો-લૌહિત્યમ્| ઊષ્મા-ઔષ્ણ્યમ્| પાકિતા-પાકકર્તૃત્વમ્, અજીર્ણેષુ વ્રણેષ્વન્ને ચ| સ્વેદનં-સ્વેદઃ| ક્લેદઃ-શોણિતાદિવિકારઃ| સ્રુતિઃ-સ્રાવઃ| કોથઃ-ક્લેદસ્યાતિશયઃ, અવિચ્છિન્નત્વમ્| સદનં-સાદઃ| મૂર્ચ્છનં-ભ્રમઃ| મદો-વક્ષ્યમાણો રોગવિશેષઃ| રસૌ-આસ્વાદૌ, કટુકામ્લૌ| વર્ણઃ પાણ્ડુરારુણાભ્યામન્યઃ-શુક્લલોહિતવર્ણનિષેધેન તચ્છેષનાનાવર્ણસમ્ભવઃ સૂચ્યતે|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

શ્લેષ્મકર્માણ્યાહ - - - - શ્લેષ્મણઃ સ્નેહકાઠિન્યકણ્ડૂશીતત્વગૌરવમ્| બન્ધોપલેપસ્તૈમિત્યશોફાપક્ત્યતિનિદ્રતાઃ||૫૩|| વર્ણઃ શ્વેતો રસૌ સ્વાદુલવણૌ ચિરકારિતા| |૫૪|

સ૦-કફસ્ય સ્નેહાદીનિ કર્માણિ| સ્નેહઃ-સ્નૈગ્ધ્યમ્| કાઠિન્યં-અમૃદુત્વમ્| કણ્ડૂઃ-ખર્જૂઃ| શીતત્વં-શીતસદ્ભાવઃ| ગૌરવં-ગુરુત્વમ્| બન્ધઃ-સ્રોતસામ્| અસ્થ્યાદીનામુપલેપઃ| સ્તૈમિત્યં-ગાત્રાણામપટુત્વમ્| કાયે વર્ણઃ શુક્લઃ| રસૌ ચ મધુરપટૂ| ચિરકારિતા-કાર્યાદૌ વિશ્રબ્ધત્વમ્| નનુ, વાયોરમૂર્તત્વાદ્વર્ણરસત્વોપલબ્ધિરનુપપન્ના| અમૂર્તસ્ય હિ વર્ણરસૌ દૂરોત્સારિતૌ| નૈતદસ્તિ| ન હિ સર્વાણિ કાર્યાણિ કારણસદૃશાન્યેવ ભવન્તિ| તથા ચેન્દ્રિયેભ્યો જડેભ્યો બુદ્ધેરજડાયા ઉત્પત્તિર્દૃષ્ટા| તસ્માત્ કારણસદૃશાનિ કાર્યાણીતિ પ્રાયિકમેતત્, અચિન્ત્યત્વાચ્ચ દ્રવ્યપ્રભાવસ્ય| વાયોઃ સકાશાત્ કષાયરસતા શ્યાવારુણવર્ણોત્પત્તિશ્ચાન્વયવ્યતિરેકસિદ્ધા કથમિવ નિવાર્યતામ્| ઇત્યેવં દોષાણાં કર્માણ્યુપદિષ્ટાનિ| તદ્વિકારાશ્ચ સઙ્ગ્રહ ઉક્તાઃ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (?) (સૂ. અ. ૨૦) -"અશીતિર્વાતજા રોગાશ્ચત્વારિંશચ્ચ પિત્તજાઃ| વિંશતિઃ શ્લેષ્મજાશ્ચૈવ સ્થૂલા નાનાત્મજા મતાઃ|| ૧|| નખભેદઃ પાદશૂલં સુપ્તિર્ભ્રંશો વિપાદિકા| ખુડો ગુલ્ફગ્રહો જાનુવિશ્લેષો જાનુકુઞ્ચનમ્|| ૨|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં સાદશ્ચોર્વોઃ સ્તમ્ભશ્ચ ગૃધ્રસી| પાઙ્ગુલ્યં ભ્રંશશૂલં ચ ગુદે સ્તમ્ભસ્તુ મેહને|| ૩|| મુષ્કાક્ષેપઃ શ્રોણિભેદો વઙ્ક્ષણાનાહ એવ ચ| ઉદાવર્તોઽથ વિડ્મેદઃ પાર્શ્વપૃષ્ઠત્રિકગ્રહાઃ|| ૪|| ખઞ્જવામનકુબ્જત્વં હૃદ્દ્રવોદરવેષ્ટકૌ| હૃન્મોહો વક્ષનિસ્તોદઃ શોષોદ્વાતૌ તથોરસઃ|| ૫|| બાહુશોષો હનુગ્રીવામન્યાસ્તમ્ભૌષ્ઠભેદનમ્| દન્તભેદોઽથ શૈથિલ્યં કણ્ઠોધ્વંસોઽથ વાગ્ગ્રહઃ|| ૬|| કષાયાસ્યત્વમૂકત્વે મુખશોષો રસાજ્ઞતા| ઘ્રાણાનાહોઽજ્ઞતા ગન્ધેઽશબ્દોચ્ચૈઃશ્રવણં તથા|| ૭|| બાધિર્યં કર્ણશૂલં ચ વર્ત્મસ્તમ્ભનકુઞ્ચનમ્| તિમિરં ચાક્ષિશૂલં ચ ભ્રૂવ્યુદાસોઽથ નેત્રયોઃ|| ૮|| લલાટશઙ્ખભેદૌ ચ કેશભ્રૂસ્ફુટનં તથા| શિરોરુજાઽર્દિતં જૃમ્ભા પ્રલાપો વેપથુર્ભ્રમઃ|| ૯|| એકાઙ્ગવ્યાધિરાયામઃ પક્ષાઘાતોઽપતન્ત્રકઃ| દણ્ડકઃ સ્વપ્નનાશશ્ચ ગ્લાનિઃ પરુષરૂક્ષતા|| ૧૦|| વિષાદોઽથાનવસ્થાનમરુણશ્યામવર્ણતા| ઇત્યશીતિઃ સમાખ્યાતા રોગા વાતસમુદ્ભવાઃ|| ૧૧|| અન્તર્દાહો વિદાહશ્ચ પ્લોષૌષૌ દવથુર્દવઃ| અત્યૂષ્મા ચાંસદાહશ્ચ સ્વેદોઽત્યમ્લકધૂમકૌ|| ૧૨|| રક્તક્લેદોઽઙ્ગગન્ધશ્ચ ગાત્રાવયવશાતનમ્| ત્વડ્માંસદરણં માંસક્લેદશ્ચર્મદલં તથા|| ૧૩|| રક્તવિસ્ફોટકઃ કોઠઃ પિત્તાસૃગ્રક્તમણ્ડલે| નીલિકા કામલા કક્ષ્યા ગાત્રે હરિતપીતતા|| ૧૪|| પૂતિતિક્તાસ્યતા તૃષ્ણા લોહગન્ધાસ્યતા તથા| જીવાદાનમતૃપ્તિશ્ચ પ્રવેશસ્તમસસ્તથા|| ૧૫|| ગલાસ્યગુદમેઢ્રાક્ષિપાકો હારિદ્રતાઽપિ ચ| નખાક્ષિમૂત્રશકૃતાં, ચત્વારિંશત્તુ પિત્તજાઃ|| ૧૬|| સ્તૈમિત્યં ગૌરવં તૃપ્તિરાલસ્યમતિનિદ્રતા| તન્દ્રાઽઽસ્યસ્રાવમાધુર્યે પ્રલોપો હૃદયસ્ય ચ|| ૧૭|| સાદઃ કણ્ઠપ્રલેપશ્ચ શ્લેષ્મોદ્ગિરણમેવ ચ| મલાધિક્યમતિસ્થૌલ્યં ધમની પ્રતિસઞ્ચયમ્|| ૧૮|| ઉદર્દો ગલગણ્ડશ્ચ શૈત્યં શ્વેતાવભાસતા| વિણ્મૂત્રનખનેત્રાણાં શુક્લતા ચ કફામયાઃ|| ૧૯|| યથાસ્થૂલં વિકારાણાં ચત્વારિંશમિદં શતમ્| હૃદાદૌ શૂલવદ્દાહો યોઽન્તર્દાહઃ સ કીર્તિતઃ|| ૨૦|| પાણિપાદાંસમૂલેષુ સન્તાપો વિવિધસ્તુ યઃ| સ વિદાહ ઇતિ પ્રોક્તો, દાહઃ પ્રાદેશિકસ્તુ યઃ|| ૨૧|| અગ્ન્યર્ચિષેવ નિઃસ્વેદઃ સ પ્લોષઃ પરિકીર્તિતઃ| ઓષઃ સર્વાઙ્ગિકસ્તીવ્રો દાહઃ સ્વેદારતિપ્રદઃ|| ૨૨|| દવથુશ્ચક્ષુરાદિભ્યસ્તીવ્ર ઊષ્મા પ્રવર્તતે| મુખૌષ્ઠતાલુષુ દવશ્ચામ્લોદ્ગિરણમમ્લકઃ|| ૨૩|| ધૂમાયનં શિરોઘ્હ્રાણકણ્ઠતાલુષુ ધૂમકઃ| પ્રમીલકસ્તુ સ્તૈમિત્યં ગુરુતાઽઙ્ગસ્ય ગૌરવમ્|| ૨૪|| આહારાનભિલાષસ્તુ તૃપ્તિઃ સ્યાદ્વિષયાગ્રહઃ| નિદ્રાર્તસ્યેવ તન્દ્રા સ્યાચ્છેષાઃ પ્રથિતનામકાઃ|| ૨૫||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

દોષાણાં કર્માણ્યુપદિશ્ય નિર્દેશપ્રયોજનમાહ - - - - | ઇત્યશેષમયવ્યાપિ યદુક્તં દોષલક્ષણમ્||૫૪|| દર્શનાદ્યૈરવહિતસ્તત્સમ્યગુપલક્ષયેત્| વ્યાધ્યવસ્થાવિભાગજ્ઞઃ પશ્યન્નાર્તાન્ પ્રતિક્ષણમ્||૫૫||

સ૦-ઇતિ-પ્રકારે| દોષાણાં લક્ષણં દોષલક્ષણં,-યથાયથં લિઙ્ગમ્| ઇતિ-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, યદ્દોષલક્ષણમુક્તમ્, તદ્દર્શનાદ્યૈઃ સમ્યગુપલક્ષયેત્-જાનીયાત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| દર્શનાદ્યૈરિત્યાદિ(દ્ય)શબ્દેન સ્પર્શનપ્રશ્નૌ ગૃહ્યેતે| કિમ્ભૂતં દોષલક્ષણં તત્ ? અશેષામયવ્યાપિ,-અશેષાશ્ચ ત આમયાશ્ચાશેષામયાસ્તાન્,-સર્વામયાન્, સાધુ વ્યાપ્નોતીતિ| કિમ્ભૂતો વૈદ્યઃ ? અવહિતો,-દત્તાવધાનઃ| તથા, વ્યાધ્યવસ્થાવિભાગજ્ઞઃ,-વ્યાધેરવસ્થાઃ-કાલકૃતા દશાઃ, તાસાં વિભાગઃ-પૃથક્ત્વમ્, યથા,-ઇયમસ્ય વ્યાધેરવસ્થેયમન્યાવસ્થેતિ| અવસ્થાભેદાચ્ચોપક્રમભેદઃ| તથા હિ,-એકસ્યૈવ જ્વરસ્ય નવસ્યાન્ય ઉપક્રમો જીર્ણસ્યાન્યઃ| તદેવં વિભાગં યો જાનાતિ સ વ્યાધ્યવસ્થાવિભાગજ્ઞઃ| તથા, આર્તાન્-વ્યાધિતાન્, પ્રતિક્ષણં-મુહૂર્તે મુહૂર્તે, પશ્યન્-આલોકયન્|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

કિમિતિ પુનઃ પુનર્વ્યાધિતદર્શનં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ - - - - અભ્યાસાત્પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિઃ કર્મસિદ્ધિપ્રકાશિની| રત્નાદિસદસજ્જ્ઞાનં ન શાસ્ત્રાદેવ જાયતે||૫૬||

સ૦-અભ્યાસાત્-મુહુર્મુહુશ્ચિકિત્સિતકર્મણિ પ્રવર્તનાત્, દૃષ્ટિઃ-દર્શનં ચિકિત્સાવિજ્ઞાનં જાયતે, ન કેવલં-કેવલચ્ચિકિત્સાશાસ્ત્રાવગમાત્| કિમ્ભૂતા દૃષ્ટિઃ ? કર્મણિ સિદ્ધિસ્તાં પ્રકાશયિતું શીલં યસ્યાઃ સા કર્મસિદ્ધિપ્રકાશિની| અત્ર દૃષ્ટાન્તમાહ-રત્નાદીત્યાદિ| આદિશબ્દેન સુવર્ણરૂપ્યાદીનાં ગ્રહણમ્| તેષાં યત્સદસજ્જ્ઞાનં-ઇદં શોભનમિદં ન શોભનમિત્યવગમઃ તન્ન શાસ્ત્રાદેવ જાયતે| કિં તર્હિ ? અભ્યાસાચ્ચ| એવકારોઽવધારણાર્થઃ| ન શાસ્ત્રાવબોધાન્ન ચ કેવલાદભ્યાસાદિત્યેવકારેણ બોધયતિ| કિલ યથા રત્નપરીક્ષા તચ્છાસ્ત્રાવબોધદર્શનાભ્યાસાભ્યાં સમ્યગ્જાયતે, તથૈવ ચિકિત્સા શાસ્ત્રાવબોધાન્નિત્યમાતુરદર્શનાચ્ચાવગમ્યત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

દૃષ્ટાપચારજઃ કશ્ચિત્કશ્ચિત્પૂર્વાપરાધજઃ| તત્સઙ્કરાદ્ભવત્યન્યો વ્યાધિરેવં ત્રિધા સ્મૃતઃ||૫૭||

સ૦-દૃષ્ટશ્ચાસાવપચારશ્ચ, તસ્માજ્જાતો દૃષ્ટાપચારજઃ| અપચારો-વ્યાધિહેતુઃ| ઐહિકલૌકિકાદ્વ્યાધિકારણાજ્જાતો દૃષ્ટાપચારજઃ| કશ્ચિદાત્મકૃતાત્પૂર્વાપરાધાત્-અશુભકર્માખ્યાજ્જાતઃ પૂર્વાપરાધજઃ| અપરઃ કશ્ચિત્તત્સઙ્કરાદ્ભવતિ| તયોઃ સઙ્કરસ્તત્સઙ્કરો-મિશ્રત્વં, તસ્માત્| ન કેવલાત્પૂર્વાપરાધાન્ન ચ કેવલાદ્દૃષ્ટાપરાધાત્, અપિ તુ દ્વયોઃ સંસર્ગાજ્જાત ઇત્યર્થઃ| એવં-અનેન પ્રકારેણ, વ્યાધિસ્ત્રિધા-ત્રિપ્રકારઃ, સ્મૃતઃ|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

અથ ત્રિપ્રકારવ્યાધિલક્ષણાર્થમાહ - - - - યથાનિદાનં દોષોત્થઃ કર્મજો હેતુભિર્વિના| મહારમ્ભોઽલ્પકે હેતાવાતઙ્કો દોષકર્મજઃ||૫૮||

સ૦-યથાનિદાનં દોષોત્થ ઇતિ| યદ્યસ્ય દોષસ્ય વાતાદેર્લઘુરૂક્ષાદિ નિદાનં, તેન કુપિતાદ્દોષાત્ ય ઉત્થિતો વ્યાધિઃ સ દોષોત્થો જ્ઞેયઃ| યો દૃષ્ટાપચારજ ઉક્ત ઇત્યર્થઃ| હેતુભિઃ-વાતાદિનિદાનૈર્લઘુરૂક્ષાદિભિર્વિના યો ભવતિ સ કર્મજઃ| યસ્ત્વલ્પે નિદાને સેવિતે મહારમ્ભઃ સ્યાત્, સ દોષકર્મજો રોગો જ્ઞેયઃ| મહાનારમ્ભો યસ્ય સઃ, પૂર્વરૂપરૂપૈર્બલવદ્ભિર્યુક્ત ઇત્યર્થઃ|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

અથ ત્રિવિધસ્યાપિ વ્યાધેશ્ચિકિત્સામાહ - - - - વિપક્ષશીલનાત્પૂર્વઃ કર્મજઃ કર્મસઙ્ક્ષયાત્| ગચ્છત્યુભયજન્મા તુ દોષકર્મક્ષયાત્ક્ષયમ્||૫૯||

સ૦-વિપક્ષશીલનાત્પૂર્વ ઇતિ| પૂર્વઃ-પૂર્વમુક્તો યઃ કેવલં દોષજો વ્યાધિઃ સઃ, વિપક્ષશીલનાત્-યથોક્તવિપક્ષાદિસેવનાત્, ક્ષયં યાતિ| કર્મજો રોગઃ કર્મસઙ્ક્ષયાત્ ક્ષયં યાતિ| ઉભયજન્મા-દોષકર્મોત્થો, દોષકર્મણોરુભયોરપિ ક્ષયાત્ ક્ષયં યાતિ|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

વ્યાધીનાં ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા દ્વૈવિધ્યમાહ - - - - દ્વિધા સ્વપરતન્ત્રત્વાદ્વ્યાધયોઽન્ત્યાઃ પુનર્દ્વિધા| |૬૦|

સ૦-સ્વતન્ત્રશ્ચ પરતન્ત્રશ્ચ સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રૌ, તયોર્ભાવઃ સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રત્વમ્, તસ્માદ્ધેતોર્દ્વિધા વ્યાધયઃ| એકે સ્વતન્ત્રા અન્યે પરતન્ત્રા ઇત્યર્થઃ| અન્તે ભવા અન્ત્યાઃ,--પરતન્ત્રાઃ| તે પુનઃ-ભૂયો, દ્વિધા|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

તદેવ દ્વૈવિધ્યં દર્શયિતુમાહ - - - - | પૂર્વજાઃ પુર્વરૂપાખ્યા, જાતાઃ પશ્ચાદુપદ્રવાઃ||૬૦||

સ૦-પૂર્વં જાતાઃ પૂર્વજાઃ| "અન્યેષ્વપિ દૃશ્યતે" ઇતિ ડઃ| પૂર્વજાઃ-પૂર્વરૂપસંજ્ઞા રોગાઃ| યે ચ પશ્ચાજ્જાતાગદાસ્તે વ્યાધીનામુપદ્રવાઃ| ઇત્યન્ત્યા દ્વિધા|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

અથ સ્વતન્ત્રાન્ લક્ષયતિ - - - - યથાસ્વજન્મોપશયાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્પષ્ટલક્ષણાઃ| |૬૧|

સ૦-જન્મ ચોપશયશ્ચ જન્મોપશયૌ| જન્મ- ઉત્પત્તિઃ| ઉપશયઃ-સુખાનુબન્ધઃ| યો યઃ સ્વં સ્વં-યથાસ્વમ્| યસ્ય જ્વરાદેર્યાવાત્મીયૌ શાસ્ત્રનિર્દિષ્ટૌ તૌ યથાસ્વશબ્દેન સૂચ્યેતે| યથાસ્વં જન્મોપશયૌ યેષાં તે યથાસ્વજન્મોપશયા વ્યાધયઃ સ્વતન્ત્રા ઉચ્યન્તે| ચિકિત્સાગુરુલાઘવપ્રતિપત્ત્યર્થં ચ સ્વતન્ત્રાદિસંજ્ઞાકરણમ્| સ્વગ્રહણાદ્યેઽન્યજન્મનિ જાયન્તેઽન્યસ્ય ચ વ્યાધેર્યત ઉપશયઃ-સુખાનુબન્ધસ્તત એતત્પરિવારસ્યાપિ, તે તુ ન સ્વતન્ત્રાઃ| તથા ચોક્તમ્-"પૂર્વરૂપરૂપાદિક્રમેણ જ્વરાદાવુત્પન્ને તત્પરિવારા યે શ્વાસાદય ઉત્પદ્યન્તે તદુપશયે ચોપશેરતે ન તે સ્વતન્ત્રાઃ| જ્વરાદય એવ તુ મૂલવ્યાધિરૂપત્વાત્સ્વતન્ત્રા ઉચ્યતે|" ઇતિ|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| વિપરીતાસ્તતોઽન્યે તુ|૬૧|

સ૦-તતઃ-સ્વતન્ત્રેભ્યો રોગેભ્યો, યેઽન્યે-પરતન્ત્રાઃ, પૂર્વરૂપાખ્યાસ્તથોપદ્રવસંજ્ઞાશ્ચ, તે વિપરીતાઃ,-વિપરીતસ્વરૂપાઃ, ન યથાસ્વજન્મોપશયા ન ચ સ્પષ્ટલક્ષણાઃ|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

એવં વ્યાધીનાં સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રત્વં પ્રતિપાદ્ય, દોષાણાં પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | વિદ્યાદેવં મલાનપિ||૬૧||

સ૦-ન કેવલં રોગાન્ સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રભેદૈર્વિદ્યાદ્વૈદ્યઃ, યાવન્મલાન્-દોષાનપિ વાતાદીન્, એવં-સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રભેદૈર્જાનીયાત્|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

તાંલ્લક્ષયેદવહિતો વિકુર્વાણાન્ પ્રતિજ્વરમ્| |૬૨|

સ૦-તાન્-વાતપિત્તકફાન્ યથાસ્વજન્મોપશયલક્ષણાવચ્છિન્નસ્વરૂપાન્, પ્રતિજ્વરં-પ્રતિવિકારં, વિકુર્વાણાન્-વિકૃતિંકોપં ગચ્છતો, જાનીયાત્| વૈદ્ય ઇતિ શેષઃ| કીદૃક્ ? અવહિતો-દત્તચિત્તઃ|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

એવં સ્વતન્ત્રાણાં વ્યાધીનાં યથાસ્વોપશય એવ ભેષજમુક્તમ્| પરતન્ત્રાણાં તુ વ્યાધીનાં કઃ પ્રશમોપાયઃ ? ઇત્યાહ - - - - | તેષાં પ્રધાનપ્રશમે પ્રશમોઽશામ્યતસ્તથા||૬૨|| પશ્ચાચ્ચિકિત્સેત્તૂર્ણં વા બલવન્તમુપદ્રવમ્| |૬૩|

તેષાં-પરતન્ત્રાણાં રોગાણામપ્રધાનાનામ્, પ્રધાનપ્રશમે-સ્વતન્ત્રવ્યાધિપ્રશમે, પ્રશમો ભવતિ,-ન તુ તેષાં પૃથગુપક્રમો વિધેય ઇત્યર્થઃ| અશામ્યતઃ-તથા શમમગચ્છતઃ પરતન્ત્રાન્ વ્યાધીન્ દોષાન્ વા, તથા-તેન પ્રકારેણ પ્રધાન ચિકિત્સાલક્ષણેન, પશ્ચાત્-પ્રધાનચિકિત્સાત ઉત્તરકાલં, ચિકિત્સેત્| અચિકિત્સ્યમાનો હ્યસાધ્યતાં યાયાત્| તૂર્ણં વેતિ| ઉપદ્રવશ્ચેદ્બલવાન્ સ્યાત્તદા તમેવોપદ્રવં તૂર્ણમેવ ચિકિત્સેત્-, ન પશ્ચાત્|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

નનુ, કુતોઽપ્રધાનં શીઘ્રં ચિકિત્સેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | વ્યાધિક્લિષ્ટશરીરસ્ય પીડાકરતરો હિ સઃ||૬૩||

સ૦-હિ-યસ્માત્, વ્યાધિક્લિષ્ટશરીરસ્ય પુંસઃ સોઽતિશયેન પીડાકરઃ| પ્રાગુત્પન્નોઽપિ રોગઃ પીડાકરઃ| ઉપદ્રવસ્તુ પશ્ચાજ્જાયમાનો વ્યાધિક્લિષ્ટશરીરોત્પન્નત્વાત્પીડાકરતરઃ| તદયમત્રાર્થઃ,-પરતન્ત્રો વ્યાધિર્હીનબલઃ પ્રધાનોપક્રમેણૈવોપશામ્યતિ| યસ્તુ પરતન્ત્રઃ પશ્ચાદુત્પદ્યમાનોઽપિ સ્વતન્ત્રવ્યાધ્યુપક્રમેણ શમં ન યાતિ તં પશ્ચાદુપક્રમેત્| યસ્તુ બલવાન્ પરતન્ત્રસ્તમાદાવેવ ચિકિત્સેત્, અતિપીડાકરત્વાત્|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

નનુ, યેષાં વિકારાણાં નામગ્રાહં ચિકિત્સા |ચ] નોક્તા| તેષાં નામાકુશલો વૈદ્યઃ કિં ચિકિત્સેન્ન ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - વિકારનામાકુશલો ન જિહ્રીયાત્ કદાચન| ન હિ સર્વવિકારાણાં નામતોઽસ્તિ ધ્રુવા સ્થિતિઃ||૬૪||

સ૦-વિકારાઃ-રોગાઃ, તેષાં નામાનિ, તેષ્વકુશલો વૈદ્યો ન જાતુચિજ્જિહ્રીયાત્-રોગસંજ્ઞાનભિજ્ઞોઽહમિતિ લજ્જાં ન કુર્યાત્, ચિકિત્સામેવ વિદધ્યાદિત્યર્થઃ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-ન હીત્યાદિ| યસ્માત્સર્વવિકારાણાં નામતઃ-સંજ્ઞાતો, ધ્રુવા-નિશ્ચિતા, સ્થિતિઃ-અવસ્થાનં, નાસ્તિ|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

નનુ, કુતોઽશેષરોગાણાં નામતો નાસ્તિ સ્થિતિઃ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ| સ્થાનાન્તરાણિ ચ પ્રાપ્ય વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્||૬૫|| તસ્માદ્વિકારપ્રકૃતીરધિષ્ઠાનાન્તરાણિ ચ| બુદ્ધ્વા હેતુવિશેષાંશ્ચ શીઘ્હ્રં કુર્યાદુપક્રમમ્||૬૬||

સ૦-યસ્માત્સઃ-એક એવ, દોષો-વાતાદ્યન્યતમઃ, સમુત્થાનવિશેષતો-હેતુભેદાત્, તથા સ્થાનાન્તરાણિ-સ્વસ્થાનં હિત્વા પરાણિ સ્થાનાનિ, પ્રાપ્ય-ગત્વા, બહૂન્-અનન્તાન્, વિકારાન્ કુરુતે| તથા ચોક્તં તન્ત્રાન્તરે-"યો દોષઃ શરીરસન્ધીનાવિશતિ, તેન જૃમ્ભા જ્વરશ્ચોપજાયતે| યસ્ત્વામાશયમભ્યુપૈતિ, તેન રોગા ભવન્ત્યુરસિ, અરોચકશ્ચ| યઃ કણ્ઠમભિપ્રપદ્યતે કણ્ઠસ્તતો ધ્વંસતે સ્વરશ્ચાવસીદતિ| યઃ પ્રાણવહાનિ સ્રોતાંસ્યાસ્યાદીનિ ઉપૈતિ, શ્વાસઃ પ્રતિશ્યાયશ્ચ તેનોપજાયતે|" ઇતિ| વિકારસ્ય-જ્વરાદેઃ, પ્રકૃતયઃ-ઉપાદાનકારણાનિ વાતાદિદોષાઃ, તા વિકારપ્રકૃતી:-રોગહેતુવિશેષાન્, બુદ્ધ્વા,- જ્ઞાત્વા, તથાઽધિષ્ઠાનાન્તરાણિ સ્થાનવિશેષાંશ્ચ, બુદ્ધ્વા,તથા હેતુવિશેષાન્-નિદાનભેદાંશ્ચ, બુદ્ધ્વા-યથા કિમયં કુપિતઃ પવનો રૂક્ષેણ હેતુના લઘુના શીતેન વેત્યાદિ જ્ઞાત્વા, શીઘ્હ્રમેવોપક્રમેત્-ચિકિત્સેત્| ન તુ વિકારાનભિજ્ઞ ઇતિ ન ચિકિત્સેત્|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

નનુ, બુદ્ધ્વાઽપિ વિકારપ્રકૃત્યાદિકમુપક્રમં કુર્વન્તઃ કદાચિત્સિદ્ધિમાપ્નુવન્તો દૃશ્યન્તે ભિષજઃ કદાચિન્નેતિ| તદત્ર સંશયસ્ખલિતે કર્મણિ કથં નિયુજ્યતે વૈદ્ય ઇતિ કથમુક્તમ્ ? "શીઘ્રં કુર્યાદુપક્રમમ્" ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - દૂષ્યં દેશં બલં કાલમનલં પ્રકૃતિં વયઃ| સત્ત્વં સાત્મ્યં તથાઽઽહારમવસ્થાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ||૬૭|| સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માઃ સમીક્ષ્યૈષાં દોષૌષધનિરૂપણે| યો વર્તતે ચિકિત્સાયાં ન સ સ્ખલતિ જાતુચિત્||૬૮||

સ૦-દોષૌષધનિરૂપણે સતિ દૂષ્યાદીન્ દશ સમીક્ષ્ય સમ્યગ્વિલોક્ય, યશ્ચિકિત્સાયાં વર્તતે-યત્નં કરોતિ, સઃ-વૈદ્યો, ન કદાચિત્ સ્ખલતિ-નાપરાધી સ્યાત્| દોષો-વાતાદિઃ, ઔષધં-હરીતક્યાદિ, તયોર્નિરૂપણં-પર્યાલોચનમ્, તસ્મિન્ દોષૌષધનિરૂપણે| દૂષ્યાદીનાં સમસ્તાનામુપાદાનં સર્વેષામેવાવગમે ચિકિત્સાકરણં પ્રતિ યત્નાતિશયદ્યોતનાર્થમ્, ન પુનરેષાં દ્વૌ વા ત્રીન્ વા ચતુરો વા પઞ્ચ વા સમીક્ષ્ય| કિં તાર્હિ ? સર્વાનેતાન્ સમીક્ષ્ય,-સમ્યગવબુધ્યેતિ| અથ દૂષ્યાદીનેવ સમીક્ષ્ય ? નેત્યાહ- અવસ્થાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ| એષામેવ દૂષ્યાદીનામવસ્થાઃ સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માઃ-અતિશયેન સૂક્ષ્માઃ, તાશ્ચ સમીક્ષ્ય-યથાવદ્બુદ્ધ્વેતિ|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ન ચ દૂષ્યાદ્યેવ પરીક્ષ્યમ્| કિં તાર્હિ ? વ્યાધિરપિ ગુરુલઘુત્વેન એવં પરીક્ષ્ય એવેત્યાહ - - - - ગુર્વલ્પવ્યાધિસંસ્થાનં સત્ત્વદેહબલાબલાત્| દૃશ્યતેઽપ્યન્યથાકારં તસ્મિન્નવહિતો ભવેત્||૬૯||

સ૦-ગુરુશ્ચાલ્પશ્ચ ગુર્વલ્પૌ, ગુર્વલ્પૌ ચ તૌ વ્યાધી ચ ગુર્વલ્પવ્યાધી, તયોઃ સંસ્થાનં-આકૃતિઃ| અપિશબ્દો ભિન્નક્રમે| તદ્ગુર્વલ્પવ્યાધિસંસ્થાનમન્યથાકારમપિ દૃશ્યતે-વિપરીતમિતિ લક્ષ્યતે| અપિશબ્દાત્ક્વચિત્ ગુર્વલ્પવ્યાધિસંસ્થાનં યથાતત્ત્વં દૃશ્યતે ક્વચિન્નેતિ વ્યાધિલક્ષણસ્ય ગમકત્વાભાવઃ પ્રસજ્યેત| તતશ્ચ "રોગં નિદાનપ્રાગ્રૂપલક્ષણોપશયાપ્તિભિઃ|" (હૃ. સૂ. અ. ૧|૨૨) ઇતિ દૂષ્યેત| તસ્માદપિશબ્દોઽત્ર ગુર્વલ્પસંસ્થાનસ્ય યથાતત્ત્વ દર્શનં ક્વચિદ્ભવત્યેવેતિ સૂચનાર્થઃ કૃતઃ| કુતો હેતોઃ ? ઇત્યાહ-સત્ત્વેત્યાદિ| સત્ત્વં-ધૈર્યમ્| દેહો-મહદલ્પસ્થૂલકૃશાદિઃ| સત્ત્વં ચ દેહશ્ચ સત્ત્વદેહૌ| બલં ચાબલં ચ બલાબલે| તસ્માત્સત્ત્વદેહબલાબલાદ્ધેતોર્ગુર્વલ્પવ્યાધિસંસ્થાનેઽવહિતો ભવેત્| અધિકસત્ત્વે તથોત્કૃષ્ટદેહબલે ચ ગુરુઃ-મહાનપિ વ્યાધિરુત્પન્નોઽલ્પસંસ્થાનો-હીનબલ ઇવ લક્ષ્યતે, સત્ત્વદેહબલયોરુત્કૃષ્ટત્વાત્| તથા, હીનસત્વે હીનદેહબલે ચોત્પન્નો લઘુરપિ મહાનિવ લક્ષ્યતે, હીનસત્ત્વદેહબલત્વાત્| તસ્માદ(ત્ત)સ્મિન્-વ્યાધિસંસ્થાનેઽર્થે, દત્તાવધાનેન ભાવ્યમ્|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ગુરું લઘુમિતિ વ્યાધિં કલ્પયંસ્તુ ભિષગ્બ્રુવઃ| અલ્પદોષાકલનયા પથ્યે વિપ્રતિપદ્યતે||૭૦||

સ૦-ગુરું લઘુમિત્યાદિ| યશ્ચ ભિષગ્બ્રુવઃ-કુત્સિતો વૈદ્યઃ, સ વ્યાધિસંસ્થાનમાત્રાવલોકનાત્ ગુરું વ્યાધિં લઘુમિતિ કલ્પયન્-નિશ્ચિન્વન્, અલ્પદોષાકલનયા-હીનમાત્રદોષનિશ્ચયેન, પથ્યે વિપ્રતિપદ્યતે-ચિકિત્સિતે મોહં ગચ્છતિ, ગુરુવ્યાધાવલ્પવ્યાધિયોગ્યં ભેષજં દદાતિ| એવં લઘુવ્યાધિં ગુરુમિતિ કલ્પયન્ બહુદોષાકલનયા પથ્યે વિપ્રતિપદ્યતે, ભિષગ્બ્રુવત્ત્વાત્| અન્યત્રાપિ બ્રુવાન્તસ્ય કુત્સિતત્વમેવ પ્રસિદ્ધમ્| યથાઽઽહ મનુઃ (અ. ૮|૨૦) -"જાતિમાત્રોપજીવી વા કામં સ્યાદ્બ્રાહ્મણબ્રુવઃ| ધર્મપ્રવક્તા નૃપતેર્ન તુ શૂદ્રઃ કથઞ્ચન||" ઇતિ| કેચિત્ "ભિષગ્ધ્રુવમ્" ઇતિ પેઠુઃ| ભિષક્-વૈદ્યો, ગુરું લઘુમિતિ વ્યાધિં કલ્પયન્ ધ્રુવં-નિશ્ચિતં પથ્યે વિપ્રતિપદ્યત ઇતિ ચ વ્યાચક્ષતે|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

યસ્માચ્ચૈવમ્ - - - - તતોઽઽલ્પમલ્પવીર્યં વા ગુરુવ્યાધૌ પ્રયોજિતમ્| ઉદીરયેત્તરાં રોગાન્ સંશોધનમયોગતઃ||૭૧|| શોધનં ત્વતિયોગેન વિપરીતં વિપર્યયે| ક્ષિણુયાન્ન મલાનેવ કેવલં વપુરસ્યતિ||૭૨||

સ૦-તતોઽલ્પં-અલ્પમાત્રમ્, અલ્પવીર્યં વા-અનુત્કૃષ્ટશક્તિકં વા, ભેષજં ગુરુવ્યાધૌ પ્રયોજિતં-દત્તં, સંશોધનં રોગાનુદીરયેત્તરાં-અતિશયેનોત્ક્લેશયેત્| કુતઃ ? અયોગતઃ,,-હીનયોગાત્| અયોગો હિ હીનયોગ ઉચ્યતે| યથા,-પુત્રકાર્યાકરણાદપુત્ર ઇત્યુચ્યતે| વિપર્યયે ચ-લઘુવ્યાધૌ, વિપરીતં શોધનં તુ પ્રયોજિતમ્, કસ્માદ્વિપરીતમ્ ? અલ્પવીર્યાત્સંશોધનાત્, અતિમાત્રમુત્કૃષ્ટવીર્યં ચ બહુદોષાકલનયા, અતિયોગેન પ્રયોજિતં ન કેવલં મલાન્ ક્ષિણુયાત્-ક્ષપયેત્, યાવદ્વપુરસ્યતિ-શરીરમપિ હિંસ્યાત્| અત્ર ચ સંશોધનં યત્ દૃષ્ટાન્તત્વેનોપન્યસ્તં તદયોગાતિયોગાભ્યાં રોગોત્ક્લેશં શરીરક્ષપણં [ચ] ઝટિતિ નિર્વર્તયતીતિ| ખરનાદેનાપ્યુક્તં ચ-"અલ્પમુત્ક્લેશયેદ્દોષં બહુ પ્રાણાન્નિહન્તિ ચ| તસ્માન્નિરૂપ્ય ભિષજા દેયં યુક્તં વિરેચનમ્||" ઇતિ| તથા, જ્વરગુલ્માદીનાં ચ તત્પ્રતીકારાર્થં યદ્દીયતે ભેષજં તત્રાપિ મહારમ્ભેઽલ્પમલ્પવીર્યં ચૌષધં ન દેયમ્, ઇત્યસ્માદેવ દૃષ્ટાન્તીભૂતાદર્થાદવગન્તવ્યમ્|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

અતોઽભિયુક્તઃ સતતં સર્વમાલોચ્ય સર્વથા| તથા યુઞ્જીત ભૈષજ્યમારોગ્યાય યથા ધ્રુવમ્||૭૩||

સ૦-યસ્માચ્ચૈવં રોગાણાં દુર્વિજ્ઞેયા ગતિઃ, અતઃ-અસ્માદ્ધેતોઃ, સતતમભિયુક્તઃ-સદાઽઽયુર્વેદપાઠાવબોધાનુષ્ઠાનપરો વૈદ્યઃ, સર્વં-દૂષ્યાદિવસ્તુજાતમ્, આલોચ્ય સર્વથા-સર્વેણ પ્રકારેણાઽઽયુર્વેદાનુસારિણ્યા સ્વબુદ્ધ્યા તદ્વિદ્યસમ્ભાષાસમ્ભવયા ચ તથા કર્માભ્યાસતોઽપિ નિપુણં નિરૂપ્ય, તથા-તેન પ્રકારેણ દોષદૂષ્યદેશાદ્યનુગુણેન, ભૈષજ્યં યુઞ્જીત-ભેષજં યુઞ્જ્યાત્| યથાઽઽરોગ્યાય ધ્રુવં-યેન પ્રકારેણાઽઽરોગ્યાર્થમવશ્યં સ્યાત્|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

પૂર્વમુક્તમ્ (શ્લો. ૩૨) - "દોષા એવ હિ સર્વેષાં રોગાણામેકકારણમ્| " અતસ્તાનેવ દોષાન્ વૃદ્ધિક્ષયવિભેદેનાહ - - - - વક્ષ્યન્તેઽતઃપરં દોષા વૃદ્ધિક્ષયવિભેદતઃ| પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગભેદાનધુના વક્તિ - - - - સંસર્ગસ્ત્રિધા, તત્ર તુ તાન્નવ||૭૪|| કથં નવ ભેદાન્ ? ઇત્યાહ - - - - ત્રીનેવ સમયા વૃદ્ધ્યા, ષડેકસ્યાતિશાયને| ત્રયોદશ સમસ્તેષુ કથમ્ ? ઇત્યાહ - - - - ષડ્ દ્વ્યેકાતિશયેન તુ||૭૫|| એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્| પઞ્ચવિંશતિમિત્યેવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ તાવતઃ||૭૬|| એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્ તે પુનશ્ચ ષટ્| એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા સવિપર્યયયાઽપિ તે||૭૭|| ભેદા દ્વિષષ્ટિર્નિર્દિષ્ટાઃ ત્રિષષ્ટઃ સ્વાસ્થ્યકારણમ્| |૭૮|

સ૦-વૃદ્ધિશ્ચ ક્ષયશ્ચ વૃદ્ધિક્ષયૌ, વૃદ્ધિક્ષયયોર્વિભેદો વૃદ્ધિક્ષયવિભેદઃ, વિવિધો વિશિષ્ટો ભેદો-વિભેદઃ, તસ્માદ્વૃદ્ધિક્ષયવિભેદતઃ| અતઃપરં-અતોઽનન્તરમ્, દોષાઃ-વાતાદયો, વક્ષ્યન્તે-ભણિષ્યન્તે| સ૦-પૃથક્-વ્યસ્તાન્ સ્વપ્રમાણાધિકાન્, ત્રીન્ દોષાન્ રોગહેતૂન્, વિદ્ધિ-અવેહિ| વાતો વૃદ્ધઃ| ૧| પિત્તં વૃદ્ધમ્| ૨| શ્લેષ્મા વૃદ્ધઃ| ૩| એવં ત્રયો દોષાઃ| સ૦-સંસર્ગસ્ત્રિધા-ત્રિપ્રકારઃ| તત્ર-સંસર્ગે, નવ દોષભેદાન્ સ્વપ્રમાણાધિકાન્, "વિદ્ધિ" ઇત્યેતદનુવૃત્તિકૃતેન સમ્બન્ધેન સર્વત્ર યોજ્યમ્| સ૦-સમયા વૃદ્ધ્યા-તુલ્યયા વૃધ્દ્યા, ત્રીનેવ-અન્યૂનાધિકાન્, સંસર્ગદોષભેદાન્ વિદ્ધિ| એકો વાતપિત્તાભ્યામધિકાભ્યામ્, દ્વિતીયો વાતકફાભ્યામધિકાભ્યામ્, તૃતીયઃ પિત્તશ્લેષ્મભ્યામધિકાભ્યામ્, ઇતિ| સંસર્ગસ્થયોર્દોષયોરેકસ્ય દોષસ્યાતિશાયને-અધિકતરયા વૃદ્ધ્યા, ષટ્ સંસર્ગદોષભેદાન્ વિદ્ધિ| અતિશયો-અતિશાયનમ્| અતિશાયને "તમબિષ્ઠનૌ" ઇતિ નિપાતનાદ્દીર્ઘઃ| દોષદ્વયવૃદ્ધેશ્ચિન્ત્યમાનત્વાદપરદોષચિન્તાનાસ્ત્યત્ર| વાતો વૃદ્ધઃ પિત્તં વૃદ્ધતરમ્||૧|| પિત્તં વૃદ્ધં વાતો વૃદ્ધતરઃ||૨|| કફો વૃદ્ધઃ પિત્તં વૃદ્ધતરમ્||૩|| પિત્તં વૃદ્ધં કફો વૃદ્ધતરઃ||૪|| કફો વૃદ્ધો, વાતો વૃદ્ધતરઃ||૫|| વાતો વૃદ્ધઃ કફો વૃદ્ધતરઃ||૬|| એવં ષટ્ સંસર્ગદોષભેદાન્ વિદ્ધિ| સ૦-સમસ્તેષુ-સન્નિપતિતેષુ ત્રિષ્વપિ દોષેષુ વૃદ્ધેષુ, ત્રયોદશ દોષભેદાન્ વિદ્ધિ| સ૦-દ્વૌ ચૈકશ્ચ દ્વ્યેકે, તેષાં દ્વ્યેકેષામતિશયો-અધિકત્વમ્, તેન દ્વ્યેકાતિશયેન| તતો દ્વયાતિશયેન ત્રયો ભેદાઃ, તથા દોષૈકસ્યાતિશયેન ત્રયઃ, ઇતિ ષટ્ ભેદાઃ| યથા,-કફો વૃદ્ધો વાતપિત્તેઽધિકં વૃદ્ધે| ૧| પિત્તં વૃદ્ધં વાતકફાવતિવૃદ્ધૌ| ૨| વાતો વૃદ્ધઃ પિત્તકફાવતિવૃદ્ધૌ| ૩| પિત્તકફૌ વૃદ્ધૌ વાતોઽતિવૃદ્ધઃ| ૪| વાતકફૌ વૃદ્ધૌ પિત્તમતિવૃદ્ધમ્| ૫| વાતપિત્તે વૃદ્ધે કફોઽતિવૃદ્ધઃ| ૬| ઇતિ ષડ્ભેદાન્ દ્વ્યેકાતિશયેન સન્નિપાતે વિદ્ધિ| સ૦-તુલ્યં કૃત્વા-સમં કૃત્વા, વૃદ્ધૈર્દોષૈરેકં સન્નિપાતદોષભેદં વિદ્ધિ| સ૦-તરતમયોર્ભાવસ્તારતમ્યમ્| કસ્ય તારતમ્યમ્ ? પ્રકૃતત્વાત્સન્નિપાતસ્થદોષાણામ્| તારતમ્યસ્ય વિકલ્પનં-ભેદઃ, તારતમ્યવિકલ્પનમ્, તસ્માત્| સન્નિપાતસ્થદોષાણાં વૃદ્ધિરૂપાણાં ષડ્ભેદાન્ વિદ્ધિ| યથા,-વાતો વૃદ્ધઃ પિત્તં વૃદ્ધતરં કફો વૃદ્ધતમઃ| ૧| વાતો વૃદ્ધઃ કફો વૃદ્ધતરઃ પિત્તં વૃદ્ધતમમ્| ૨| પિત્તં વૃદ્ધં કફો વૃદ્ધતરો વાતો વૃદ્ધતમઃ| ૩| પિત્તં વૃદ્ધં વાતો વૃદ્ધતરઃ કફો વૃદ્ધતમઃ| ૪| કફો વૃદ્ધો વાતો વૃદ્ધતરઃ પિત્તં વૃદ્ધતમમ્| ૫| કફો વૃદ્ધઃ પિત્તં વૃદ્ધતરં વાતો વૃદ્ધતમઃ| ૬| એતેષાં ચ લક્ષણં મુનિરધ્યગીષ્ટ| તથા ચ તદ્ગ્રન્થઃ (ચ. ચિ. અ. ૩|૮૮)- "સન્નિપાતજ્વરસ્યોર્ધ્વં ત્રયોદશવિધસ્ય હિ| પ્રાક્ સૂત્રિતસ્ય વક્ષ્યામિ લક્ષણં વૈ પૃથક્ પૃથક્|| ભ્રમઃ પિપાસા દાહશ્ચ ગૌરવં શિરસોઽતિરુક્| વાતપિત્તોલ્બણે વિદ્યાલ્લિઙ્ગં મન્દકફે જ્વરે|| શૈત્યં કાસોઽરુચિસ્તન્દ્રા પિપાસા દાહરુગ્વ્યથાઃ| વાતશ્લેષ્મોલ્બણે વ્યાધૌ લિઙ્ગં પિત્તાવરે વિદુઃ|| છર્દિઃ શૈત્યં મુહુર્દાહસ્તૃષ્ણા મોહોઽસ્થિવેદના| મન્દવાતે વ્યવસ્યન્તિ લિઙ્ગં પિત્તકફોલ્બણે|| સન્ધ્યસ્થિશિરસઃ શૂલં પ્રલાપો ગૌરવં ભ્રમઃ| વાતોલ્બણે સ્યાદ્ હ્યનુગે તૃષ્ણા કણ્ઠાસ્યશુષ્કતા|| રક્તવિણ્મૂત્રતા દાહઃ સ્વેદસ્તૃડ્બલસઙ્ક્ષયઃ| મૂર્ચ્છા ચેતિ ત્રિદોષે સ્યાલ્લિઙ્ગં પિત્તગરીયસિ|| આલસ્યારુચિહૃલ્લાસદાહવમ્યરતિભ્રમૈઃ| કફોલ્બણં સન્નિપાતં તન્દ્રાકાસેન ચાદિશેત્|| સમં દોષૈસ્ત્રિભિર્વૃદ્ધૈઃ સન્નિપાતસ્ય લક્ષણમ્| મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં કર્ણક્ષ્વેડનપાર્શ્વરુક્|| મોહઃ ચ્છર્દિર્દિવા નિદ્રા રાત્રૌ જાગરણં તથા| પ્રતિશ્યા છર્દિરાલસ્યાં તન્દ્રારુચ્યગ્નિમાર્દવમ્|| હીનવાતે પિત્તમધ્યે ચિહ્નં શ્લેષ્માધિકે મતમ્| હારિદ્રમૂત્રનેત્રત્વગ્દાહસ્તૃષ્ણા ભ્રમોઽરુચિઃ|| હીનવાતે મધ્યકફે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે મતમ્| શિરોરુગ્વેપથુઃ શ્વાસઃ પ્રલાપઃ ચ્છર્દ્યરોચકૌ|| હીનપિત્તે મધ્યકફે લિઙ્ગં વાતાધિકે મતમ્| શીતકં ગૌરવં તન્દ્રા પ્રલાપોઽસ્થિશિરોતિરુક્|| હીનપિત્તે વાતમધ્યે લિઙ્ગં શ્લેષ્માધિકે વિદુઃ| વર્ચોભેદોઽગ્નિદૌર્બલ્યં તૃષ્ણા દાહોઽરુચિર્ભ્રમઃ|| કફહીને વાતમધ્યે લિઙ્ગં પિત્તાધિકે મતમ્| શ્વાસઃ કાસઃ પ્રતિશ્યાયો મુખશોષોઽતિપાર્શ્વરુક્|| કફહીને પિત્તમધ્યે લિઙ્ગં વાતાધિકે સ્મૃતમ્|" ઇતિ| સ૦-એવં-પૂર્વોક્તેન પ્રકારેણ, પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યાપરિમાણાન્ વૃદ્ધાન્ દોષભેદાન્ વૃદ્ધૈર્દોષૈર્વિદ્ધિ| સ૦-ક્ષીણૈઃ-ક્ષયાવસ્થૈર્દોષૈઃ, તાવતઃ-તત્પરિમાણાન્ પઞ્ચવિંશતિસઙ્ખ્યાકાન્ દોષભેદાન્ વિદ્ધિ| યથા,-વૃદ્ધૈઃ પૃથક્ ત્રીન્ દોષભેદાન્, તથા ક્ષીણૈઃ| "પૃથક્ ત્રીન્" ઇત્યાદિગ્રન્થે વૃદ્ધિશબ્દસ્થાને ક્ષીણશબ્દે નિપાત્યઃ| તદ્યથા,-વાતઃ ક્ષીણઃ| ૧| પિત્તં ક્ષીણમ્| ૨| કફઃ ક્ષીણઃ| ૩| તદેવં સંસર્ગે નવદોષભેદાન્ વિદ્ધિ| કથમ્ ? ત્રીનેવ સમક્ષીણત્વેન,-ક્ષીણવાતપિત્તસંસર્ગઃ| ૧| ક્ષીણપિત્તકફસંસર્ગઃ| ૨| ક્ષીણવાતકફસંસર્ગઃ| ૩| ષડેકસ્યાતિશાયને| અતિશાયને-અન્યદોષાપેક્ષયા ક્ષીણત્વાતિરેકે,-વાતઃ ક્ષીણઃ પિત્તં ક્ષીણતરમ્| ૧| પિત્તં ક્ષીણં વાતઃ ક્ષીણતરઃ| ૨| વાતઃ ક્ષીણઃ કફઃ ક્ષીણતરઃ| ૩| કફઃ ક્ષીણો વાતઃ ક્ષીણતરઃ| ૪| કફઃ ક્ષીણઃ પિત્તં ક્ષીણતરમ્| ૫| પિત્તં ક્ષીણં કફઃ ક્ષીણતરઃ| ૬| એવં ષટ્ દોષભેદાન્ વિદ્ધિ| ત્રયોદશ સમસ્તેષુ-સન્નિપતિતેષુ ક્ષીણેષુ દોષેષુ દોષભેદાંસ્ત્રયોદશ વિદ્ધિ| કથમ્ ? ષડ્ દ્વ્યેકાતિશયેન તુ| દોષદ્વયસ્યાતિશયેન-અતિક્ષીણત્વેન, તથા દોષૈકશયેન તુ| તથા દોષૈકસ્યાતિક્ષીણત્વેન, પર્યાયતઃ ષટ્ ક્ષીણસન્નિપાતદોષભેદાન્ વિદ્ધિ| યથા,-વાતઃ ક્ષીણઃ પિત્તકફાવતિક્ષીણૌ| ૧| પિત્તં ક્ષીણં વાતકફાવતિક્ષીણૌ| ૨| કફઃ ક્ષીણઃ પિત્તવાતાવતિક્ષીણૌ| ૩| વાતપિત્તે ક્ષીણે કફોઽતિક્ષીણઃ| ૪| પિત્તકફૌ ક્ષીણૌ વાતોઽતિક્ષીણઃ| ૫| વાતકફૌ ક્ષીણૌ પિત્તમતિક્ષીણમ્| ૬| એકં તુલ્યક્ષીણૈર્ભેદં વિદ્ધિ| ૧| ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્,-કફઃ ક્ષીણઃ પિત્તં ક્ષીણતરં વાતઃ ક્ષીણતમઃ| ૧| વાતઃ ક્ષીણઃ કફઃ ક્ષીણતરઃ પિત્તં ક્ષીણતમમ્| ૨| પિત્તં ક્ષીણં કફઃ ક્ષીણતરો વાતઃ ક્ષીણતમઃ| ૩| કફઃ ક્ષીણો વાતઃ ક્ષીણતરઃ પિત્તં ક્ષીણતમમ્| ૪| વાતઃ ક્ષીણઃ પિત્તં ક્ષીણતરં કફઃ ક્ષીણતમઃ| ૫| પિત્તં ક્ષીણં વાતઃ ક્ષીણતરઃ કફઃ ક્ષીણતમઃ| ૬| એવં પઞ્ચવિંશતિદોષભેદાન્ ક્ષીણૈર્દોષૈર્વિદ્ધિ| સ૦-તે-સન્નિપાતસ્થદોષાસ્ત્રયઃ, ષોઢા ભવન્તિ| કથમ્ ? ઇત્યાહ-એકૈકેત્યાદિ| વૃદ્ધિશ્ચ સમતા ચ ક્ષયશ્ચ વૃદ્ધિસમતાક્ષયાઃ| એકૈકસ્ય-વાતાદ્યન્યતમસ્ય, વૃદ્ધિસમતાક્ષયા એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયાઃ, તૈરેકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્| યથા,-વાતો વૃદ્ધઃ પિત્તં સમં કફઃ ક્ષીણઃ| ૧| પિત્તં વૃદ્ધં વાતઃ સમઃ કફઃ ક્ષીણઃ| ૨| કફો વૃદ્ધઃ પિત્તં સમં વાતઃ ક્ષીણઃ| ૩| કફો વૃદ્ધો વાતઃ સમઃ પિત્તં ક્ષીણમ્| ૪| વાતો વૃદ્ધઃ કફઃ સમઃ પિત્તં ક્ષીણમ્| ૫| પિત્તં વૃદ્ધં કફઃ સમો વાતઃ ક્ષીણઃ| ૬| એવમેકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્| સ૦-એકસ્ય ક્ષય એકક્ષયઃ, દ્વન્દ્વસ્ય વૃદ્ધિર્દ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ, એકક્ષયસહિતા દ્વન્દ્વવૃદ્ધિરેકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધિઃ, તયા| કિમ્ભૂતયા ? સવિપર્યયયા,-સહ વિપર્યયેણ-વૈપરીત્યેન વર્તતે યા સૈવમ્, તયા| એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા પુનરેવ ષટ્ દોષભેદાઃ| વાતઃ ક્ષીણઃ પિત્તકફૌ વૃદ્ધૌ| ૧| પિત્તં ક્ષીણં વાતકફૌ વૃદ્ધૌ| ૨| કફઃ ક્ષીણો વાતપિત્તે વૃદ્ધે| ૩| એવમેકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા ત્રયો ભેદાઃ| સવિપર્યયયા ચ વૃદ્ધ્યા ત્રયો દોષભેદાઃ| દ્વન્દ્વક્ષયૈકદોષવૃદ્ધ્યા-દ્વન્દ્વક્ષયસહિતૈકદોષવૃદ્ધિઃ, તયા| યથા,-વાતપિત્તક્ષીણે શ્લેષ્મા વૃદ્ધઃ| ૧| વાતકફૌ ક્ષીણૌ પિત્તં વૃદ્ધમ્| ૨| પિત્તકફૌ ક્ષીણૌ વાતો વૃદ્ધઃ| ૩| ઇતિ સવિપર્યયયા વૃદ્ધ્યા ત્રયો દોષભેદાઃ| એવં સન્નિપાતભેદા દ્વિરૂપયા વૃદ્ધ્યા ષડેતે જ્ઞેયાઃ| સ૦-એવં ભેદગણનયા દોષાણાં ભેદા દ્વિષષ્ટિર્નિર્દિષ્ટાઃ-ઉક્તાઃ| સ૦-ત્રિષષ્ટીનાં પૂરણો યો દોષભેદઃ, સ સ્વાસ્થ્યકારણં-આરોગ્યહેતુઃ, ધાતુસામ્યાત્| અત્ર હિ સ્વપ્રમાણસ્થા વાતપિત્તકફાઃ| યે ચ દોષભેદા દ્વિષષ્ટિઃ, તે ચ રોગકારણમિત્યર્થાદુક્તં ભવતિ| અત્ર ચ રોગહેતુત્વે દોષવૈષમ્યં કારણમ્| ત્રિષષ્ટ ઇતિ " તસ્ય પૂરણે ડટ્" ઇતિ ડટ્|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

અધુના રસાદિભેદાદાનન્ત્યં દોષભેદાનાં દર્શયન્નાહ - - - - | સંસર્ગાદ્રસરુધિરાદિભિસ્તથૈષાં દોષાંસ્તુ ક્ષયસમતાવિવૃદ્ધિભેદૈઃ||૭૮|| આનન્ત્યં તરતમયોગતશ્ચ યાતાન્ જાનીયાદવહિતમાનસો યથાસ્વમ્| ૭૮ -૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષભેદીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||

સ૦-ન કેવલં દ્વિષષ્ટિભેદભિન્નાન્ દોષાન્ જાનીયાત્| આનન્ત્યં ચ ગતાન્ વિદ્યાત્| કથમાનન્ત્યમ્ ? ઇત્યાહ-એષાં દોષભેદાનાં, યથાસ્વં-રસરક્તાદિભિર્ધાતુભિઃ સંયોગાત્, તથૈષામેવ ક્ષયાદિભેદૈસ્તરતમયોગાચ્ચાનન્ત્યં ગતાન્ વિદ્યાત્| તત્ર દિઙ્માત્રં શિષ્યવ્યુત્પત્તયે પ્રદર્શયતે| તત્ર રસે વાતપિત્તકફાનાં પૃથક્ ત્રયો ભેદા ભવન્તિ, "પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ" ઇત્યનુસારેણ| સંસર્ગસ્ત્રિધા| "તત્ર તુ તાન્" રસમેવાધિકૃત્ય નવ વિદ્ધિ| કથમ્ ? પૂર્વવત્ "ત્રીનેવ સમયા વૃદ્ધ્યા ષડેકસ્યાતિશાયેને|" એવં પૂર્વોક્તન્યાયેન રસમધિકૃત્ય સંસર્ગં યોજયિત્વા સન્નિપાતો યોજનીયઃ| યથા,-ત્રયોદશ સમસ્તેષુ| કથમ્ ? "ષડ્દ્વ્યેકાતિશયેન તુ| એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્||" ઇતિ સમાનં પૂર્વેણ, રસાખ્યં સ્થાનં કેવલમધિકમ્| "પઞ્ચવિંશતિમિત્યેવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ તાવતઃ|" રસમધિકૃત્ય ભેદાન્ વિદ્ધિ| ઇત્યેવં રુધિરમાંસાદિભિર્યોજ્યમ્| એકૈકોપક્રમેણેત્યેવં દ્વિષષ્ટિભેદભિન્નાનાં દોષાણાં રસાદિભિઃ સપ્તભિઃ સંયોગાત્ ચત્વારિ શતાન્યેકચત્વારિંશદધિકાનિ સ્યુઃ| શકૃદાદિસંસર્ગાત્ ક્ષીણતરક્ષીણતમાદિભેદૈર્વૃદ્ધતરવૃદ્ધતમાદિભેદૈશ્ચ ચિન્ત્યમાના દોષા આનન્ત્યં યાન્તીતિ| રસભેદે દોષભેદે ચાવગતે વૈદ્યસ્ય હેતુલક્ષણોપક્રમેષુ મોહો ન ભવતિ| તથા ચ મુનિઃ (ચ. સૂ. અ. ૨૬|૨૫)- "યઃ સ્યાદ્રસવિકલ્પજ્ઞઃ સ્યાચ્ચ દોષવિકલ્પવિત્| ન સ મુહ્યેદ્વિકારાણાં હેતુલિઙ્ગોપપત્તિષુ||" ઇતિ| મ્નૌજ્રૌગસ્ત્રિદશભવાપ્રહર્ષિણી સ્યાત્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને દોષભેદીયાધ્યાયો દ્વાદશઃ સમાપ્તઃ|| ૧૨||