12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

પૂર્વસ્મિન્નધ્યાયે બહુવક્તવ્યત્વાદ્દોષભેદો નોક્ત ઇત્યાહ - - - - અથાતો દોષભેદીયાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ| (ગદ્યસૂત્રે||૨||

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

પક્વાશયકટીસક્થિશ્રોત્રાસ્થિસ્પર્શનેન્દ્રિયમ્| સ્થાનં વાતસ્ય, તત્રાપિ પક્વાધાનં વિશેષતઃ||૧||

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

નાભિરામાશયઃ સ્વેદો લસીકા રુધિરં રસઃ| દૃક્ સ્પર્શનં ચ પિત્તસ્ય, નાભિરત્ર વિશેષતઃ||૨||

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ઉરઃકણ્ઠશિરઃક્લોમપર્વાણ્યામાશયો રસઃ| મેદો ઘ્રાણં ચ જિહ્વા ચ કફસ્ય, સુત્રામુરઃ||૩||

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

અથ પ્રત્યેકમેતેષાં દોષાણાં વિશિષ્ટસ્થાનાશ્રયેણ ક્રિયાભેદાત્ પઞ્ચ પઞ્ચ ભેદાનાહ - - - - પ્રાણાદિભેદાત્પઞ્ચાત્મા વાયુઃ| |૪|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

પ્રાણોઽત્ર મૂર્ધગઃ| ઉરઃકણ્ઠચરો બુદ્ધિહૃદયેન્દ્રિયચિત્તધૃક્||૪|| ષ્ઠીવનક્ષવથૂદ્ગારનિઃશ્વાસાન્નપ્રવેશકૃત્| |૫|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ઉરઃ સ્થાનમુદાનસ્ય નાસાનાભિગલાંશ્ચરેત્||૫|| વાક્પ્રવૃત્તિપ્રયત્નોર્જાબલવર્ણસ્મૃતિક્રિયઃ| |૬|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| વ્યાનો હૃદિ સ્થિતઃ કૃત્સ્નદેહચારી મહાજવઃ||૬|| ગત્યપક્ષેપણોત્ક્ષેપનિમેષોન્મેષણાદિકાઃ| પ્રાયઃ સર્વાઃ ક્રિયાસ્તસ્મિન્ પ્રતિબદ્ધાઃ શરીરિણામ્||૭||

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

સમાનોઽગ્નિસમીપસ્થઃ કોષ્ઠો ચરતિ સર્વતઃ| અન્નં ગૃહ્ણાતિ પચતિ વિવેચયતિ મુઞ્ચતિ||૮||

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

અપાનોઽપાનગઃ શ્રોણિબસ્તિમેઢ્રોરુગોચરઃ| શુક્રાર્તવશકૃન્મૂત્રગર્ભનિષ્ક્રમણક્રિયઃ||૯||

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

પઞ્ચ પિત્તભેદાનાહ - - - - પિત્તં પઞ્ચાત્મકમ્| |૧૦|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

તત્ર પક્વામાશયમધ્યગમ્| પઞ્ચભૂતાત્મકત્વેઽપિ યત્તૈજસગુણોદયાત્||૧૦|| ત્યક્તદ્રવત્વં પાકાદિકર્મણાઽનલશબ્દિતમ્| પચત્યન્નં વિભજતે સારકિટ્ટૌ પૃથક્ તથા||૧૧|| તત્રસ્થમેવ પિત્તાનાં શેષાણામપ્યનુગ્રહમ્| કરોતિ બલદાનેન પાચકં નામ તત્સ્મૃતમ્||૧૨||

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

આમાશયાશ્રયં પિત્તં રઞ્જકં રસરઞ્જનાત્| |૧૩|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| બુદ્ધિમેધાભિમાનાદ્યૈરભિપ્રેતાર્થસાધનાત્||૧૩|| સાધકં હૃદ્ગતં પિત્તં| |૧૪|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

રૂપાલોચનતઃ સ્મૃતમ્| દૃક્સ્થમાલોચકં|૧૪|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ત્વક્સ્થં ભ્રાજકં ભ્રાજનાત્ત્વચઃ||૧૪||

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

શ્લેષ્મા તુ પઞ્ચધા| |૧૫|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

તદેવ પઞ્ચપ્રકારત્વમાહ - - - - ઉરઃસ્થઃ સ ત્રિકસ્ય સ્વવીર્યતઃ| હૃદયસ્યાન્નવીર્યાચ્ચ તત્સ્થ એવામ્બુકર્મણા||૧૫|| કફધામ્નાં ચ શેષાણાં યત્કરોત્યબલમ્બનમ્| અતોઽવલમ્બકઃ શ્લેષ્મા|૧૬|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

યસ્ત્વામાશયસંસ્થિતઃ||૧૬|| ક્લેદકઃ સોઽન્નસઙ્ઘાતક્લેદનાત્| |૧૭|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

રસબોધનાત્| બોધકો રસનાસ્થાયી|૧૭|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| શિરઃસંસ્થોઽક્ષતર્પણાત્||૧૭|| તર્પકઃ| |૧૮|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

સન્ધિસંશ્લેષાચ્છ્લેષકઃ સન્ધિષુ સ્થિતઃ| |૧૮|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

એવં દોષાણાં સ્થાનાન્યુક્ત્વોપસંહરન્નાહ - - - - | ઇતિ પ્રાયેણ દોષાણાં સ્થાનાન્યવિકૃતાત્મનામ્||૧૮|| વ્યાપિનામપિ જાનીયાત્કર્માણિ ચ પૃથક્પૃથક્| |૧૯|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

વિકૃતિરેષાં વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ| વૃદ્ધિરપિ દ્વિવિધા,-ચયપ્રકોપભેદેન| દોષાદિવિજ્ઞાનીયે સામાન્યેન વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણમુક્તમ્| સમ્પ્રતિ ચયપ્રકોપરૂપં વૃદ્ધિનિદાનં સઙ્ક્ષેપેણ સૂચયન્નાહ - - - - - | ઉષ્ણેન યુક્તા રૂક્ષાદ્યા વાયોઃ કુર્વન્તિ સઞ્ચયમ્||૧૯|| શીતેન કોપમુષ્ણેન શમં સ્નિગ્ધાદયો ગુણાઃ| |૨૦|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| શીતેન યુક્તાસ્તીક્ષ્ણાદ્યાશ્ચયં પિત્તસ્ય કુર્વતે||૨૦|| ઉષ્ણેન કોપં, મન્દાદ્યાઃ શમં શીતોપસંહિતાઃ| |૨૧|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| શીતેન યુક્તાઃ સ્નિગ્ધાદ્યાઃ કુર્વતે શ્લેષ્મણશ્ચયમ્||૨૧|| ઉષ્ણેન કોપં, તેનૈવ ગુણા રૂક્ષાદયઃ શમમ્| |૨૨|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ઇદાનીં ચયાદીનાં લક્ષણાન્યાહ - - - - | ચયો વૃદ્ધિઃ સ્વધામ્ન્યેવ પ્રદ્વેષો વૃદ્ધિહેતુષુ||૨૨|| વિપરીતગુણેચ્છા ચ| |૨૩|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

કોપસ્તૂન્માર્ગગામિતા| લિઙ્ગાનાં દર્શનં સ્વેષામસ્વાસ્થ્યં રોગસમ્ભવઃ||૨૩|| સ્વસ્થાનસ્થસ્ય સમતા વિકારાસમ્ભવઃ શમઃ| |૨૪|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ઇદાનીં વાતાદીનાં ચયપ્રકોપપ્રશમા યસ્મિન્ કાલે જાયન્તે તં દર્શયન્નાહ -] | ચયપ્રકોપપ્રશમા વાયોર્ગ્રીષ્માદિષુ ત્રિષુ||૨૪|| વર્ષાદિષુ તુ પિત્તસ્ય, શ્લેષ્મણઃ શિશિરાદિષુ| |૨૫|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

નનુ મરુતો ગ્રીષ્મે ચયો ન યુક્તઃ, યતસ્તસ્મિન્કાલે લઘુરૂક્ષા ઓષધયો ભવન્તિ| તથા, વર્ષાસુ પિત્તચયો ન યુક્તઃ, જલાનામોષધીનાં ચામ્લપાકત્વાત્| તથા, શ્લેષ્મણઃ શિશિરે ચયો ન યુક્તઃ, તદા હ્યાપ ઓષધયશ્ચ સ્નિગ્ધા ભવન્તિ કાલશ્ચ શીતઃ| ઇતિ કોપ એવોપપન્નઃ| ઇત્યસ્મિન્ પર્યનુયોગ ઇદમાહ - - - - | ચીયતે લઘુરૂક્ષાભિરોષધીભિઃ સમીરણઃ||૨૫|| તદ્વિધસ્તદ્વિધે દેહે કાલસ્યૌષ્ણ્યાન્ન કુપ્યતિ| અદ્ભિરમ્લવિપાકાભિરોષધીભિશ્ચ તાદૃશમ્||૨૬|| પિત્તં યાતિ ચયં કોપં ન તુ કાલસ્ય શૈત્યતઃ| ચીયતે સ્નિગ્ધશીતાભિરુદકૌષધિભિઃ કફઃ||૨૭|| તુલ્યેઽપિ કાલે દેહે ચ સ્કન્નત્વાન્ન પ્રકુપ્યતિ| |૨૮|

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ઇતિ કાલસ્વભાવોઽયમાહારાદિવશાત્પુનઃ||૨૮|| ચયાદીન્ યાન્તિ સદ્યોઽપિ દોષાઃ કાલેઽપિ વા ન તુ| |૨૯|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

એવં દોષાણાં ચયાદીન્ પ્રદર્શ્ય, વ્યાપ્તિનિવૃત્તિવૈચિત્ર્યં કોપજં દર્શયિતુમાહ - - - - | વ્યાપ્નોતિ સહસા દેહમાપાદતલમસ્તકમ્||૨૯|| નિવર્તતે તુ કુપિતો મલોઽલ્પાલ્પં જલૌઘવત્| |૩૦|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

નનુ, પ્રતિરોગં નિદાનલક્ષણચિકિત્સિતમાનન્ત્યાદ્વક્તુમશક્યમ્| તચ્ચાવિદન્ન કશ્ચિદત્ર તથા યત્નં કુર્યાદિત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - | નાનારૂપૈરસઙ્ખ્યેયૈર્વિકારૈઃ કુપિતા મલાઃ||૩૦|| તાપયન્તિ તનું તસ્માત્તદ્ધેત્વાકૃતિસાધનમ્| શક્યં નૈકૈકશો વક્તુમતઃ સામાન્યમુચ્યતે||૩૧||

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

અત્રૈવ હેત્વન્તરમાહ - - - - દોષા એવ હિ સર્વેષાં રોગાણામેકકારણમ્| યથા પક્ષી પરિપતન્ સર્વતઃ સર્વમપ્યહઃ||૩૨|| છાયામત્યેતિ નાત્મીયાં યથા વા કૃત્સ્નમપ્યદઃ| વિકારજાતં વિવિધં ત્રીન્ ગુણાન્નાતિવર્તતે||૩૩|| તથા સ્વધાતુવૈષમ્યનિમિત્તમપિ સર્વદા| વિકારજાતં ત્રીન્દોષાણ્|૩૪|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| તેષાં કોપે તુ કારણમ્||૩૪|| અર્થૈરસાત્મ્યૈઃ સંયોગઃ કાલઃ કર્મ ચ દુષ્કૃતમ્| હીનાતિમિથ્યાયોગેન ભિદ્યતે તત્પુનસ્ત્રિધા||૩૫||

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

તાનેવ હીનાતિમિથ્યાયોગાન્ દર્શયન્નાહ - - - - હીનોઽર્થેનેન્દ્રિયસ્યાલ્પઃ સંયોગઃ સ્વેન નૈવ વા| અતિયોગોઽતિસંસર્ગઃ, સૂક્ષ્મભાસુરભૈરવમ્||૩૬|| અત્યાસન્નાતિદૂરસ્થં વિપ્રિયં વિકૃતાદિ ચ| યદક્ષ્ણા વીક્ષ્યતે રૂપં મિથ્યાયોગઃ સ દારુણઃ||૩૭|| એવમત્યુચ્ચપૂત્યાદીનિન્દ્રિયાર્થાન્ યથાયથમ્| વિદ્યાત્|૩૮|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

કાલસ્તુ શીતોષ્ણવર્ષાભેદાત્ત્રિધા મતઃ||૩૮|| સ હીનો હીનશીતાદિરતિયોગોઽતિલક્ષણઃ| મિથ્યાયોગસ્તુ નિર્દિષ્ટો વિપરીતસ્વલક્ષણઃ| ||૩૯||

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

કાયવાક્ચિત્તભેદેન કર્માપિ વિભજેત્ત્રિધા| કાયાદિકર્મણો હીના પ્રવૃત્તિર્હીનસંજ્ઞકઃ||૪૦|| અતિયોગોઽતિવૃત્તિસ્તુ, વેગોદીરણધારણમ્| વિષમાઙ્ગક્રિયારમ્ભપતનસ્ખલનાદિકમ્||૪૧|| ભાષણં સામિભુક્તસ્ય રાગદ્વેષભયાદિ ચ| કર્મ પ્રાણાતિપાતાદિ દશધા યચ્ચ નિન્દિતમ્||૪૨|| મિથ્યાયોગઃ સમસ્તોઽસાવિહ વાઽમુત્ર વા કૃતમ્| |૪૩|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| નિદાનમેતદ્દોષાણાં, કુપિતાસ્તેન નૈકધા||૪૩|| કુર્વન્તિ વિવિધાન્ વ્યાધીન્ શાખાકોષ્ઠાસ્થિસન્ધિષુ| |૪૪|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

શાખેતિ કિમુચ્યતે| ઇત્યાહ - - - - | શાખા રક્તાદયસ્ત્વક્ ચ બાહ્યરોગાયનં હિ તત્||૪૪|| તદાશ્રયા મષવ્યઙ્ગગણ્ડાલજ્યર્બુદાદયઃ| બહિર્ભાગાશ્ચ દુર્નામગુલ્મશોફાદયો ગદાઃ||૪૫||

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

અન્તઃકોષ્ઠો મહાસ્રોત આમપક્વાશયાશ્રયઃ| તત્સ્થાનાઃ ચ્છર્દ્યતીસારકાસશ્વાસોદરજ્વરાઃ||૪૬|| અન્તર્ભાગં ચ શોફાર્શોગુલ્મવીસર્પવિદ્રધિ| |૪૭|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ઇદાનીં મધ્યમં રોગમાર્ગં વક્તિ - - - - | શિરોહૃદયબસ્ત્યાદિમર્માણ્યસ્થ્નાં ચ સન્ધયઃ||૪૭|| તન્નિબદ્ધાઃ શિરાસ્નાયુકણ્ડરાદ્યાશ્ચ મધ્યમઃ| રોગમાર્ગઃ સ્થિતાસ્તત્ર યક્ષ્મપક્ષવધાર્દિતાઃ||૪૮|| મૂર્ધાદિરોગાઃ સન્ધ્યસ્થિત્રિકશૂલગ્રહાદયઃ| |૪૯|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ઇદાનીં વાયોઃ કર્માણ્યાહ - - - - | સ્રંસવ્યાસવ્યધસ્વાપસાદરુક્તોદભેદનમ્||૪૯|| સઙ્ગાઙ્ગભઙ્ગસઙ્કોચવર્તહર્ષણતર્ષણમ્| કમ્પપારુષ્યસૌષિર્યશોષસ્પન્દનવેષ્ટનમ્||૫૦|| સ્તમ્ભઃ કષાયરસતા વર્ણઃ શ્યાવોઽરુણોઽપિ વા| કર્માણિ વાયોઃ|૫૧|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

અથ પિત્તસ્યાહ - - - - | પિત્તસ્ય દાહરાગોષ્મપાકિતાઃ||૫૧|| સ્વેદઃ ક્લેદઃ સ્રુતિઃ કોથઃ સદનં મૂર્ચ્છનં મદઃ| કટુકામ્લૌ રસૌ વર્ણઃ પાણ્ડુરારુણવર્જિતઃ||૫૨||

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

શ્લેષ્મકર્માણ્યાહ - - - - શ્લેષ્મણઃ સ્નેહકાઠિન્યકણ્ડૂશીતત્વગૌરવમ્| બન્ધોપલેપસ્તૈમિત્યશોફાપક્ત્યતિનિદ્રતાઃ||૫૩|| વર્ણઃ શ્વેતો રસૌ સ્વાદુલવણૌ ચિરકારિતા| |૫૪|

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

દોષાણાં કર્માણ્યુપદિશ્ય નિર્દેશપ્રયોજનમાહ - - - - | ઇત્યશેષમયવ્યાપિ યદુક્તં દોષલક્ષણમ્||૫૪|| દર્શનાદ્યૈરવહિતસ્તત્સમ્યગુપલક્ષયેત્| વ્યાધ્યવસ્થાવિભાગજ્ઞઃ પશ્યન્નાર્તાન્ પ્રતિક્ષણમ્||૫૫||

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

કિમિતિ પુનઃ પુનર્વ્યાધિતદર્શનં ક્રિયતે ? ઇત્યાહ - - - - અભ્યાસાત્પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિઃ કર્મસિદ્ધિપ્રકાશિની| રત્નાદિસદસજ્જ્ઞાનં ન શાસ્ત્રાદેવ જાયતે||૫૬||

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

દૃષ્ટાપચારજઃ કશ્ચિત્કશ્ચિત્પૂર્વાપરાધજઃ| તત્સઙ્કરાદ્ભવત્યન્યો વ્યાધિરેવં ત્રિધા સ્મૃતઃ||૫૭||

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

અથ ત્રિપ્રકારવ્યાધિલક્ષણાર્થમાહ - - - - યથાનિદાનં દોષોત્થઃ કર્મજો હેતુભિર્વિના| મહારમ્ભોઽલ્પકે હેતાવાતઙ્કો દોષકર્મજઃ||૫૮||

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

અથ ત્રિવિધસ્યાપિ વ્યાધેશ્ચિકિત્સામાહ - - - - વિપક્ષશીલનાત્પૂર્વઃ કર્મજઃ કર્મસઙ્ક્ષયાત્| ગચ્છત્યુભયજન્મા તુ દોષકર્મક્ષયાત્ક્ષયમ્||૫૯||

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

વ્યાધીનાં ત્રૈવિધ્યમુક્ત્વા દ્વૈવિધ્યમાહ - - - - દ્વિધા સ્વપરતન્ત્રત્વાદ્વ્યાધયોઽન્ત્યાઃ પુનર્દ્વિધા| |૬૦|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

તદેવ દ્વૈવિધ્યં દર્શયિતુમાહ - - - - | પૂર્વજાઃ પુર્વરૂપાખ્યા, જાતાઃ પશ્ચાદુપદ્રવાઃ||૬૦||

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

અથ સ્વતન્ત્રાન્ લક્ષયતિ - - - - યથાસ્વજન્મોપશયાઃ સ્વતન્ત્રાઃ સ્પષ્ટલક્ષણાઃ| |૬૧|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| વિપરીતાસ્તતોઽન્યે તુ|૬૧|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

એવં વ્યાધીનાં સ્વતન્ત્રપરતન્ત્રત્વં પ્રતિપાદ્ય, દોષાણાં પ્રતિપાદયન્નાહ - - - - | વિદ્યાદેવં મલાનપિ||૬૧||

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

તાંલ્લક્ષયેદવહિતો વિકુર્વાણાન્ પ્રતિજ્વરમ્| |૬૨|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

એવં સ્વતન્ત્રાણાં વ્યાધીનાં યથાસ્વોપશય એવ ભેષજમુક્તમ્| પરતન્ત્રાણાં તુ વ્યાધીનાં કઃ પ્રશમોપાયઃ ? ઇત્યાહ - - - - | તેષાં પ્રધાનપ્રશમે પ્રશમોઽશામ્યતસ્તથા||૬૨|| પશ્ચાચ્ચિકિત્સેત્તૂર્ણં વા બલવન્તમુપદ્રવમ્| |૬૩|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

નનુ, કુતોઽપ્રધાનં શીઘ્રં ચિકિત્સેત્ ? ઇત્યાહ - - - - | વ્યાધિક્લિષ્ટશરીરસ્ય પીડાકરતરો હિ સઃ||૬૩||

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

નનુ, યેષાં વિકારાણાં નામગ્રાહં ચિકિત્સા |ચ] નોક્તા| તેષાં નામાકુશલો વૈદ્યઃ કિં ચિકિત્સેન્ન ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - વિકારનામાકુશલો ન જિહ્રીયાત્ કદાચન| ન હિ સર્વવિકારાણાં નામતોઽસ્તિ ધ્રુવા સ્થિતિઃ||૬૪||

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

નનુ, કુતોઽશેષરોગાણાં નામતો નાસ્તિ સ્થિતિઃ ? ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - સ એવ કુપિતો દોષઃ સમુત્થાનવિશેષતઃ| સ્થાનાન્તરાણિ ચ પ્રાપ્ય વિકારાન્ કુરુતે બહૂન્||૬૫|| તસ્માદ્વિકારપ્રકૃતીરધિષ્ઠાનાન્તરાણિ ચ| બુદ્ધ્વા હેતુવિશેષાંશ્ચ શીઘ્હ્રં કુર્યાદુપક્રમમ્||૬૬||

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

નનુ, બુદ્ધ્વાઽપિ વિકારપ્રકૃત્યાદિકમુપક્રમં કુર્વન્તઃ કદાચિત્સિદ્ધિમાપ્નુવન્તો દૃશ્યન્તે ભિષજઃ કદાચિન્નેતિ| તદત્ર સંશયસ્ખલિતે કર્મણિ કથં નિયુજ્યતે વૈદ્ય ઇતિ કથમુક્તમ્ ? "શીઘ્રં કુર્યાદુપક્રમમ્" ઇત્યાશઙ્ક્યાહ - - - - દૂષ્યં દેશં બલં કાલમનલં પ્રકૃતિં વયઃ| સત્ત્વં સાત્મ્યં તથાઽઽહારમવસ્થાશ્ચ પૃથગ્વિધાઃ||૬૭|| સૂક્ષ્મસૂક્ષ્માઃ સમીક્ષ્યૈષાં દોષૌષધનિરૂપણે| યો વર્તતે ચિકિત્સાયાં ન સ સ્ખલતિ જાતુચિત્||૬૮||

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ન ચ દૂષ્યાદ્યેવ પરીક્ષ્યમ્| કિં તાર્હિ ? વ્યાધિરપિ ગુરુલઘુત્વેન એવં પરીક્ષ્ય એવેત્યાહ - - - - ગુર્વલ્પવ્યાધિસંસ્થાનં સત્ત્વદેહબલાબલાત્| દૃશ્યતેઽપ્યન્યથાકારં તસ્મિન્નવહિતો ભવેત્||૬૯||

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ગુરું લઘુમિતિ વ્યાધિં કલ્પયંસ્તુ ભિષગ્બ્રુવઃ| અલ્પદોષાકલનયા પથ્યે વિપ્રતિપદ્યતે||૭૦||

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

યસ્માચ્ચૈવમ્ - - - - તતોઽઽલ્પમલ્પવીર્યં વા ગુરુવ્યાધૌ પ્રયોજિતમ્| ઉદીરયેત્તરાં રોગાન્ સંશોધનમયોગતઃ||૭૧|| શોધનં ત્વતિયોગેન વિપરીતં વિપર્યયે| ક્ષિણુયાન્ન મલાનેવ કેવલં વપુરસ્યતિ||૭૨||

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

અતોઽભિયુક્તઃ સતતં સર્વમાલોચ્ય સર્વથા| તથા યુઞ્જીત ભૈષજ્યમારોગ્યાય યથા ધ્રુવમ્||૭૩||

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

પૂર્વમુક્તમ્ (શ્લો. ૩૨) - "દોષા એવ હિ સર્વેષાં રોગાણામેકકારણમ્| " અતસ્તાનેવ દોષાન્ વૃદ્ધિક્ષયવિભેદેનાહ - - - - વક્ષ્યન્તેઽતઃપરં દોષા વૃદ્ધિક્ષયવિભેદતઃ| પૃથક્ ત્રીન્ વિદ્ધિ સંસર્ગભેદાનધુના વક્તિ - - - - સંસર્ગસ્ત્રિધા, તત્ર તુ તાન્નવ||૭૪|| કથં નવ ભેદાન્ ? ઇત્યાહ - - - - ત્રીનેવ સમયા વૃદ્ધ્યા, ષડેકસ્યાતિશાયને| ત્રયોદશ સમસ્તેષુ કથમ્ ? ઇત્યાહ - - - - ષડ્ દ્વ્યેકાતિશયેન તુ||૭૫|| એકં તુલ્યાધિકૈઃ ષટ્ ચ તારતમ્યવિકલ્પનાત્| પઞ્ચવિંશતિમિત્યેવં વૃદ્ધૈઃ ક્ષીણૈશ્ચ તાવતઃ||૭૬|| એકૈકવૃદ્ધિસમતાક્ષયૈઃ ષટ્ તે પુનશ્ચ ષટ્| એકક્ષયદ્વન્દ્વવૃદ્ધ્યા સવિપર્યયયાઽપિ તે||૭૭|| ભેદા દ્વિષષ્ટિર્નિર્દિષ્ટાઃ ત્રિષષ્ટઃ સ્વાસ્થ્યકારણમ્| |૭૮|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

અધુના રસાદિભેદાદાનન્ત્યં દોષભેદાનાં દર્શયન્નાહ - - - - | સંસર્ગાદ્રસરુધિરાદિભિસ્તથૈષાં દોષાંસ્તુ ક્ષયસમતાવિવૃદ્ધિભેદૈઃ||૭૮|| આનન્ત્યં તરતમયોગતશ્ચ યાતાન્ જાનીયાદવહિતમાનસો યથાસ્વમ્| ૭૮ -૧/૨| ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં સૂત્રસ્થાને દોષભેદીયો નામ દ્વાદશોઽધ્યાયઃ||૧૨||