12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਾਰਮ੍ਭਃ| ਯਤੋ ਦੋਸਭੇਦਮਨ੍ਤਰੇਣ ਦੋਸਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਨੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||

ਸ੦-ਦੋਸਾਣਾਂ ਭੇਦੋ-ਦੋਸਭੇਦਃ, ਸ੍ਥਾਨਨਾਮਵਿਭਾਗਾਦਿਭਿਃ| ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਃ| ਸ਼ੇਸਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀਸਕ੍ਥਿਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧||

ਸ੦-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸਡ੍ਵਿਧੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਨਂ ਪਕ੍ਵਮਾਧੀਯਤੇ-ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਤੇਸ੍ਮਿਨ੍ਨਿਤਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ,-ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਅਤ ਏਵ ਵਾਤੇ ਬਸ੍ਤਿਰੁਪਕ੍ਰਮਃ ਪ੍ਰਧਾਨ ਉਕ੍ਤਃ, ਮੂਲਾਪਕਰ੍ਸਣਾਤ੍| ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵੇਪ੍ਯੇਸਾਮਿਦਂ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਪ੍ਰਾਗਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੭) - "ਤੇ ਵ੍ਯਾਪਿਨੋਪਿ ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਃ" ਇਤਿ| ਵਿਚਿਤ੍ਰਗਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚੈਸਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦੇਨ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਥਾਨਕਰ੍ਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

ਨਾਭਿਰਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਸੀਕਾ ਰੁਧਿਰਂ ਰਸਃ| ਦਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਨਾਭਿਰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨||

ਸ੦-ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਨਾਭ੍ਯਾਦੀਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਲਸੀਕਾ-ਜਲਸਦਸ਼ੀ| ਦਕ੍-ਚਕ੍ਸੁਃ| ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਤ੍ਵਕ੍| ਨਨੁ, ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਵਾਯੋਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਤਦੇਵ ਕਥਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਬ੍ਰੂਮਃ| ਵਾਤਸਖਿਤ੍ਵਾਦਗ੍ਨੇਃ| ਵਾਤਸਖੋ ਹ੍ਯਗ੍ਨਿਃ, ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਵਹ੍ਨਿਰਿਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦੁਭਯੋਰਪ੍ਯੇਤਦ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਵਿਸ਼ੇਸਤ ਇਤਿ| ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਨਾਭਿਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ਉਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਕ੍ਲੋਮਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸਃ| ਮੇਦੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਕਫਸ੍ਯ, ਸੁਤ੍ਰਾਮੁਰਃ||੩||

ਸ੦-ਕਫਸ੍ਯੋਰਃ ਪ੍ਰਭਤੀਨਿ ਜਿਹ੍ਵਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ| ਸੁਤਰਾਂ-ਸੁਸ੍ਠੁ ਸ੍ਥਾਨਮੁਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

ਅਥ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ| |੪|

ਸ੦-ਵਾਯੁਰੇਕ ਏਵ ਚਲਨਸ੍ਵਭਾਵਃ ਸਨ੍ ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭਿਃ-ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨਵ੍ਯਾਨਸਮਾਨਾਪਾਨੈਃ, ਭੇਦਾਤ੍-ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍, ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ-ਪਞ੍ਚਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਯਥੈਕੋਪਿ ਦੇਵਦਤ੍ਤੋ ਯਾਂ ਯਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕਰੋਤਿ ਤਦਨੁਰੂਪਾਮੇਵ ਸਂਜ੍ਞਾਂ ਲਾਵਕਪਾਚਕਾਦਿਕਾਂ ਲਭਤੇ, ਤਦ੍ਵਦ੍ਵਾਤਾਦਯਃ|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਧਗਃ| ਉਰਃਕਣ੍ਠਚਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਹਦਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਧਕ੍||੪|| ਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤ੍| |੫|

ਸ੦-ਅਤ੍ਰ-ਏਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਰ੍ਮੂਰ੍ਧਗਃ-ਸ਼ਿਰਸਿ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਉਰਃ ਕਣ੍ਠਂ ਚ ਚਰਤਿ| ਤਥਾ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਧਾਰਕਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਠੀਵਨਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ- ਮੁਖਸ੍ਰਾਵੋਦ੍ਗਾਰਃ| ਸ੍ਠੀਵਨਮਿਤਿ "ਸ੍ਠੀਵੇਰ੍ਲ੍ਯੁਟਿ ਸ੍ਠੀਵਿਸਿਵ੍ਯੋਰ੍ਦੀਰ੍ਘਸ਼੍ਚ" ਇਤਿ ਪਸੋਦਰਾਦਿਪਾਠਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਃ|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸਾਨਾਭਿਗਲਾਂਸ਼੍ਚਰੇਤ੍||੫|| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਰ੍ਜਾਬਲਵਰ੍ਣਸ੍ਮਤਿਕ੍ਰਿਯਃ| |੬|

ਸ੦-ਉਦਾਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਧਾਨਮੁਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮ੍, ਨਾਸਾਦੀਂਸ਼੍ਚ ਚਰਤਿ| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਰਿਯਃ| ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਃ-ਕਾਰ੍ਯੇਸੁ ਪਦਾਰ੍ਥਗ੍ਰਹਣਾਦਿਸੂਦ੍ਯਮਃ|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਾਰੀ ਮਹਾਜਵਃ||੬|| ਗਤ੍ਯਪਕ੍ਸੇਪਣੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਾਦਿਕਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||੭||

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨ ਕਤ੍ਸ੍ਨੇ-ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍, ਸ਼ਰੀਰੇ ਚਰਤਿ| ਤਥਾ, ਮਹਾਜਵਃ-ਸ਼ੀਘ੍ਰਗਤਿਃ, ਪ੍ਰਾਣਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਤਥਾ, ਗਤ੍ਯਾਦਿਕਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਦੇਹਿਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍-ਵ੍ਯਾਨੇ, ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ-ਤਦਾਯਤ੍ਤਾਃ| ਗਤਿਃ-ਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਮ੍| ਅਪਕ੍ਸੇਪਣਂ-ਅਙ੍ਗਸ੍ਯਾਧੋਅਨਯਨਮ੍| ਉਤ੍ਕ੍ਸੇਪਃ- ਅਙ੍ਗਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਨਯਨਮ੍| ਨਿਮੇਸਃ-ਅਕ੍ਸ੍ਣੋਰ੍ਨਿਮੀਲਨਮ੍| ਉਨ੍ਮੇਸਃ-ਤਯੋਰ੍ਵਿਕਾਸਃ| ਆਦਿਗ੍ਰਹਣੇਨ ਜਮ੍ਭਣਾਨ੍ਨਾਸ੍ਵਾਦਨਵਿਸ਼ੋਧਨਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪਚਤਿ ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||੮||

ਸ੦-ਸਮਾਨੋ ਵਾਯੁਰਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੋਕ੍ਤਾਵਪਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਾਤ੍ਪਾਚਕੋਗ੍ਨਿਰ੍ਗਹ੍ਯਤੇ| ਅਤ ਏਵਾਹ-ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕੋਸ੍ਠੇ ਚਰਤਿ| ਸ ਚਾਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ-ਅਪਕ੍ਵਮਾਮਾਸ਼ਯੇ ਧਾਰਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਚਤਿ-ਅਗ੍ਨਿਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਣਾਦ੍ਭਕ੍ਤਕਾਰ ਇਵ| ਵਿਵੇਚਯਤਿ-ਸਂਹਤਮਨ੍ਨਂ ਪਾਕਾਯ ਵਿਭਜਤੇ| ਮੁਞ੍ਚਤਿ-ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਰੂਪਮਧਃ|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

ਅਪਾਨੋਪਾਨਗਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੋਰੁਗੋਚਰਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਗਰ੍ਭਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਃ||੯||

ਸ੦-ਅਪਾਨੋ ਵਾਯੁਰਪਾਨਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯੇਨਾਸ਼੍ਰਿਤਃ, ਸ਼੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿਚਰਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਃ| ਇਤਿ ਵਾਤਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚ|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਮ੍| |੧੦|

ਸ੦-ਪਾਚਕਰਞ੍ਜਕਸਾਧਕਾਲੋਚਕਭ੍ਰਾਜਕਭੇਦਾਃ ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍||੧੦|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਾਕਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਨਲਸ਼ਬ੍ਦਿਤਮ੍| ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਭਜਤੇ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟੌ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ||੧੧|| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਬਲਦਾਨੇਨ ਪਾਚਕਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੨||

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਪਞ੍ਚਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯਸ੍ਥਂ ਯਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਥਾ ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਸਤਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍-ਆਗ੍ਨੇਯਗੁਣੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਤ੍, ਕ੍ਸਪਿਤਸੋਮਗੁਣਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ-ਸਞ੍ਜਾਤਕਾਠਿਨ੍ਯਮ੍, ਤਥਾ ਸਹਕਾਰਿਕਾਰਣੈਃ ਪਾਚਨਕ੍ਰਿਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸਵ੍ਯਾਪਾਰੈਰ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਿਰਨੁਗ੍ਰਹਾਦੁਪਕਾਰਾਤ੍ ਯਤਃ ਪਾਕਦਾਹਾਦਿਕ੍ਰਿਯਯਾਨਲਸ਼ਬ੍ਦਿਤਂ-ਅਗ੍ਨਿਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਂ ਯਤ੍ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਤ੍ਪਾਚਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਚ੍ਚਾਨ੍ਨਂ ਪਚਤਿ| ਸਾਰਕਿਟ੍ਟੌ ਪਥਗ੍ ਵਿਭਜਤੇ-ਵਿਭਾਗੀਕਰੋਤਿ| ਕਿਟ੍ਟਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਲੋਕਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਸ੍ਯੇਤਿ ਪੁਂਸ੍ਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ-ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮੇਵ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ-ਰਞ੍ਜਕਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੁਸ੍ਥਾਨਾਂ ਚ, ਅਨੁਗ੍ਰਹਂ-ਉਪਕਾਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਬਲਦਾਨੇਨ-ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਧਾਨੇਨ, ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਮੇਵ ਤੇਸੂਪਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਞ੍ਜਕਂ ਰਸਰਞ੍ਜਨਾਤ੍| |੧੩|

ਸ੦-ਯਤ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰਸਾਖ੍ਯਧਾਤੋ ਰਞ੍ਜਨਾਤ੍ਰਾਗਨਿਸ੍ਪਾਦਨਾਤ੍, ਰਞ੍ਜਕਮੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਭਿਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਤ੍||੧੩|| ਸਾਧਕਂ ਹਦ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ| |੧੪|

ਸ੦-ਯਤ੍ਤੁ ਹਦ੍ਗਤਂ-ਹਦਯਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਰਣ੍ਭੂਤੈਰਭਿਪ੍ਰੇਤਸ੍ਯਾਰ੍ਥਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਗ੍ਰਹਣਸ੍ਮਰਣਾਦਿਰੂਪੇਣ ਸਾਧਨਾਤ੍ ਸਾਧਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਰ੍ਤਮਾਨਕਾਲੇ ਯਾ ਮਨੋਰ੍ਥਸਂਸ਼ਯਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਤਦਰ੍ਥਾਧ੍ਯਵਸਾਯੋਪਾਰੂਢਾ ਸਾ-ਬੁਦ੍ਧਿਃ| ਬੁਦ੍ਧਿਵਿਸ਼ੇਸੋ-ਮੇਧਾ|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

ਰੂਪਾਲੋਚਨਤਃ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਦਕ੍ਸ੍ਥਮਾਲੋਚਕਂ|੧੪|

ਸ੦-ਦਸ੍ਟਿਸ੍ਥਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰੂਪਾਲੋਚਨਾਤ੍ (ਨਤਃ)-ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਾਰਕਯੋਃ ਸ੍ਥਿਤਂ ਤਦਾਯਤ੍ਤਰੂਪਗ੍ਰਹਣਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਤ੍, ਆਲੋਚਕਮੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ਤ੍ਵਚਃ||੧੪||

ਸ੦-ਤ੍ਵਚੋ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍-ਦੀਪਨਾਤ੍, ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਨਾਮ ਪਿਤ੍ਤਮ੍| ਏਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਮਭ੍ਯਙ੍ਗਲੇਪਪਰਿਸੇਕਾਦੀਨ੍ ਪਾਚਯਤਿ|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ| |੧੫|

ਸ੦-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ,-ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਃ|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮਾਹ - - - - ਉਰਃਸ੍ਥਃ ਸ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵਾਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ||੧੫|| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਂ ਚ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਯਤ੍ਕਰੋਤ੍ਯਬਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|੧੬|

ਸ੦-ਸਃ-ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ, ਉਰਸਿ ਤਿਸ੍ਠਤੀਤ੍ਯੁਰਃਸ੍ਥਃ, ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ-ਪਸ੍ਠਾਧਾ(ਧ)ਰਾਖ੍ਯਸ੍ਯ, ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍, ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ-ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਿ ਤਸ੍ਯ ਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮੁਤ੍ਪਾਦਯਤਿ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਤ੍-ਅਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯੇਣਾਭ੍ਯਵਹਤਾਦਨ੍ਨਾਦ੍ਰਸਰੂਪਤਾਪਰਿਣਤਾਤ੍ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯੇਣ-ਤਦ੍ਬਲੇਨਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯੇਣਾਪਿ ਹਦਯਸ੍ਯਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਦਤਿਸ਼ਯੇਨ ਯਥਾਵਲਮ੍ਬਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਨ ਤਥਾ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਯਤੋਨ੍ਨਰਸਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਿਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਨਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਯਾਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਦਵਲਮ੍ਬਨਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਆਗਮੋਪਿ-"ਹਦਯਂ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਾਨਮੋਜਸਾਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਿਤਸ੍ਯ ਚ| ਮਾਂਸਪੇਸ਼ੀਚਯੋ ਰਕ੍ਤਪਦ੍ਮਾਕਾਰਮਧੋਮੁਖਮ੍|| ਯੋਗਿਨੋ ਯਤ੍ਰ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ ਜ੍ਯੋਤਿਃ ਸਮਾਹਿਤਾਃ| ਰਸੋ ਯਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛਤਾਂ ਯਾਤਃ ਸ ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਤਿਸ੍ਠਤੇ|| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਨੇਨ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ ਦੇਹਃ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵ-ਉਰਃਸ੍ਥ ਏਵ, ਏਸ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਾਮਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ-ਕ੍ਲੇਦਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਦਿਲਕ੍ਸਣੇਨ ਜਲਵ੍ਯਾਪਾਰੇਣ, ਅਵਲਮ੍ਬਨਂ ਕਰੋਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਯਥੋਕ੍ਤਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਅਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਃ||੧੬|| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍| |੧੭|

ਸ੦-ਯਃ ਪੁਨਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਆਮਾਸ਼ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਃ, ਸ ਕ੍ਲੇਦਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕੁਤਃ ? ਅਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਾਯੀ|੧੭|

ਸ੦-ਰਸਨਾਸ੍ਥਾਯੀ-ਜਿਹ੍ਵਾਸ੍ਥੋ, ਬੋਧਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੧੭|| ਤਰ੍ਪਕਃ| |੧੮|

ਸ੦-ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਸ੍ਤਰ੍ਪਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਅਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣਾਦ੍ਵੇਤੋਃ|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸਕਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ| |੧੮|

ਸ੦-ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਸ਼੍ਲੇਸਕ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ, ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਤ੍|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍||੧੮|| ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍| |੧੯|

ਸ੦-ਪ੍ਰਾਯੇਣ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਦੋਸਾਣਾਮਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਂ-ਅਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਸ੍ਵਭਾਵਾਨਾਮ੍, ਇਤਿ-ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਾਣਿ, ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ-ਸਕਲਸ਼ਰੀਰਚਰਾਣਾਮਪਿ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਥਾ, ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍-ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

ਵਿਕਤਿਰੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ| ਵਦ੍ਧਿਰਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ,-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਰੂਪਂ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸੂਚਯਨ੍ਨਾਹ - - - - - | ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਾ ਵਾਯੋਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਞ੍ਚਯਮ੍||੧੯|| ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ਮਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ| |੨੦|

ਸ੦-ਉਸ੍ਣੇਨ ਗੁਣੇਨ ਵਿਰੁਦ੍ਧੇਨੋਪਹਿਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ-ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਾਃ (ਸ਼੍ਲੋ. ੧੧) ਸਡ੍ਵਾਤਗੁਣਾਃ, ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣਸ੍ਯ ਵਿਰੁਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤ ਏਵ ਚ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਸਦਸ਼ਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਵਾਯੋਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||੨੦|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਮਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮਂ ਸ਼ੀਤੋਪਸਂਹਿਤਾਃ| |੨੧|

ਸ੦-ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤੇਨ ਗੁਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਗੁਣਾਸ਼੍ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਤ ਏਵ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦਯੋ ਗੁਣਾ ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹਿਤਾਃ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਮਨ੍ਦਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ ਸ਼ੀਤਗੁਣਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਮ੍||੨੧|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਤੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ਮਮ੍| |੨੨|

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਗੁਣੋਪਹਿਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚਯਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤ ਏਵ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਕੋਪਂ ਕੁਰ੍ਵਤੇ| ਤੇਨੈਵ-ਉਸ੍ਣੇਨ, ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਕਫਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕਫਸ੍ਯ ਹਿ ਸ਼ੀਤਗੁਣੇਨ ਸਦਸ਼ੇਨਾਪਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਯੁਕ੍ਤੇਨ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਵਿਪਰੀਤੇਨੋਸ੍ਣੇਨ ਵਿਲਯਨਾਤ੍ ਕੋਪਃ| ਸ ਏਵੋਸ੍ਣੋ ਯਦਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਯੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਵਿਪਰੀਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ਇਦਾਨੀਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ - - - - | ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ||੨੨|| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ| |੨੩|

ਸ੦-ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨੀਯੇ ਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਾ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ ਚਯ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਚਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ-ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਹਿ ਵਾਤਸ਼੍ਚਿਤੋ ਭਵਤਿ ਤਦਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤਦ੍ਗੁਣਸਾਮਾਨ੍ਯੇਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਦ੍ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਸੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਸ੍ਵਭਿਲਾਸਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਏਵਂ ਕਫਪਿਤ੍ਤਯੋਸ਼੍ਚਿਤਯੋਰ੍ਵ੍ਯਾਖ੍ਯੇਯਮ੍| ਨਨੁ, "ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ" ਇਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਚਯਸਤ੍ਤਾਨੁਮਾਪਕਂ ਕਰ੍ਤੁਂ ਨ੍ਯਾਯ੍ਯਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ "ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ" ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍| ਕਿਂ ਦ੍ਵਯੋਰੂਪਾਦਾਨੇਨ ? ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਕਦਾਚਿਦਚਿਤੋਪਿ ਦੋਸੋ ਵਾਤਾਖ੍ਯਃ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾ ਯਸ੍ਯ ਸ ਵਾਤਵਦ੍ਧਿਹੇਤੂਨ੍ ਰੂਕ੍ਸਾਦੀਨ੍ਨ ਦ੍ਵੇਸ੍ਟਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਤਾਨਿਚ੍ਛਤਿ, ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਸ਼ਾਤ੍| ਯਥਾ,-ਗਰ੍ਭਿਣੀ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਦੋਹਦਵਸ਼ਾਤ੍| ਤਦੇਵਂ ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਪ੍ਰਦੋਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ" "ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ" ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਪਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਤੇਨ ਯਦਾ ਤੁਲ੍ਯਕਾਲਂ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਵਾਤਸਮਾਨਗੁਣੇਸੁ ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਜਾਯਤੇ, ਵਾਤਗੁਣਪ੍ਰਤਿਪਕ੍ਸੇਸੁ ਤਤ੍ਕ੍ਸਪਣਹੇਤੁਸੁ ਚਾਭਿਲਾਸਃ, ਤਦਾ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਨਿਸ਼੍ਚੀਯਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯੋਪਚਿਤਿਃ, ਇਤਿ ਦ੍ਵਯਮਪ੍ਯੇਤਦੁਕ੍ਤਮ੍|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ| ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ||੨੩|| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਮਃ| |੨੪|

ਸ੦-ਉਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪੁਨਰ੍ਮਾਰ੍ਗਾਨ੍ਤਰਗਮਨਮ੍, ਸ ਕੋਪ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਕੋਪਸ੍ਯ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਮਾਹ-ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਸ੍ਵੇਸਾਂ ਯਥਾਯਥਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ-ਉਦ੍ਭਵਃ| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੁਪਿਤਾਨਾਂ ਯਾਨਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇਭਿਹਿਤਾਨਿ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਸਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੁਪਲਬ੍ਧਿਃ, [ ਵੈਦ੍ਯੇਨਾਤੁਰੇਣ ਚ| ਯਤ੍ਤਤ੍ ਕੋਪਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਥਾ, ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ-ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਰੋਗੇਚ੍ਛਯਾ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਦੇਹਮਨੋਭਿਭੂਤਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ, ਰੋਗਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ, ਸਮ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ| ਨਨੁ, "ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮ੍" "ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮ੍" "ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ" ਇਤਿ ਕਿਂ ਤ੍ਰਿਤਯਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍ ? ਏਕੇਨੈਵ ਦੋਸਕੋਪਾਵਗਮਾਦੇਕਮੇਵੋਪਦੇਸ੍ਟੁਂ ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਨੈਵਮ੍| ਵ੍ਯਭਿਚਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ (ਸ਼੍ਲੋ. ੪੬)- "ਰੂਕ੍ਸਸ਼ੀਤਗੁਰੁਸ੍ਵਾਦੁਵ੍ਯਾਯਾਮਬਲਨਿਗ੍ਰਹੈਃ| ਕਫਸਮ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਯਦਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਬਹਿਃ ਕ੍ਸਿਪੇਤ੍||" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਿਤ੍ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤੇ|" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਮੇਸਃ ਕਾਮਲਾਖ੍ਯੋ ਰੋਗਃ ਪਿਤ੍ਤਲਿਙ੍ਗਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦਪਿ ਨ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੋਪਮਨੁਪਯਾਤਿ| ਅਤ ਏਵ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕੋਪਕਰਂ ਭਸ਼ਾਮ੍ਲਤੀਕ੍ਸ੍ਣਕਟੁਕਾਦਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮ੍| ਅਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮਿਤ੍ਯੇਤਦਪਿ ਨ ਦੋਸਕੋਪਸ੍ਯ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਤਥਾ ਹਿ-ਮਾਨਸੇਨਾਪਿ ਭਯਸ਼ੋਕਾਦਿਨਾਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਥਾ, ਆਗਨ੍ਤਵੋਪਿ ਰੋਗਾ ਦੋਸਕੋਪਮਨ੍ਤਰੇਣੈਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨਾ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਾਦਪਿ ਦੋਸਕੋਪੋਯਮਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ| ਤਦੇਵਂ ਲਕ੍ਸਣਤ੍ਰਿਤਯੇਨੈਵਾਨੇਨ ਦੋਸਕੋਪੋ ਨਿਸ਼੍ਚੇਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਯਤ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਤਯਮਪ੍ਯੇਤਦ੍ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਮ੍| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ-ਯਥੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਂ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਾਵਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯੈਵ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਸ੍ਯ ਯਾ ਸਮਤਾ-ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਤ੍ਵਮ੍, ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ-ਰੋਗਸ੍ਯ, ਅਸਮ੍ਭਵਃ-ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ, ਸ ਸ਼ਮ ਉਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ -] | ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ||੨੪|| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ| |੨੫|

ਸ੦-ਵਾਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚਯਃ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪ੍ਰਕੋਪਃ, ਸ਼ਰਦਿ ਪ੍ਰਸ਼ਮ ਇਤਿ| ਏਵਮਗ੍ਰੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਿਤਿ ਵਰ੍ਤਤੇ| ਵਰ੍ਸ਼ਾਸ਼ਰਦ੍ਧੇਮਨ੍ਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ-ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸੁ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਭਵਨ੍ਤਿ|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

ਨਨੁ ਮਰੁਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਜਲਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਪ ਓਸਧਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਃ| ਇਤਿ ਕੋਪ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨਃ| ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗ ਇਦਮਾਹ - - - - | ਚੀਯਤੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਃ ਸਮੀਰਣਃ||੨੫|| ਤਦ੍ਵਿਧਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧੇ ਦੇਹੇ ਕਾਲਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਦ੍ਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਸ਼੍ਚ ਤਾਦਸ਼ਮ੍||੨੬|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਚਯਂ ਕੋਪਂ ਨ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਤਃ| ਚੀਯਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਭਿਰੁਦਕੌਸਧਿਭਿਃ ਕਫਃ||੨੭|| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਕਾਲੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| |੨੮|

ਸ੦-ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਕਾਲੇ ਵਾਤੋ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਰ੍ਦੇਹੇ ਚਾਦਾਨਕਾਲਸ੍ਵਾਭਾਵ੍ਯਾਤ੍ਤਦ੍ਵਿਧੇ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸੇ, ਤਦ੍ਵਿਧੋ-ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਃ, ਸਮੀਰਣ ਇਤਿ ਸਮਾਨਗੁਣਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਵਨਸ੍ਯ ਕੋਪਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਃ, ਸ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ "ਕਾਲਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਤ੍" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਏਵਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਕੋਪਃ, "ਨ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਃ" ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵੋਯਮਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ||੨੮|| ਚਯਾਦੀਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸਾਃ ਕਾਲੇਪਿ ਵਾ ਨ ਤੁ| |੨੯|

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਃ, ਅਯਂ-ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਚਯਾਦਿਃ, ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਭਾਵਃ| ਆਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍-ਅਨ੍ਨਪਾਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍, ਪੁਨਰ੍ਦੋਸਾਃ ਸਦ੍ਯੋਪਿ-ਤਤ੍ਕ੍ਸਣਾਦੇਵ ਕਾਲਮਨਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਵ, ਚਯਾਦੀਨ੍-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਵ ਚਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਯਾਦਿਕਾਲੇਪਿ ਵਾ ਦੋਸਾ ਨ ਤੁ ਚਯਾਦੀਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਲਾਦਾਹਾਰਾਦੀਨਾਂ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|ਆਹਾਰਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕੋਪਜਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਹਸਾ ਦੇਹਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍||੨੯|| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੁ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਜਲੌਘਵਤ੍| |੩੦|

ਸ੦-ਮਲਃ ਕੁਪਿਤਃ ਸਹਸਾ-ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਮੇਵ, ਆਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ,-ਪਾਦਤਲਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਨ੍ਮਸ੍ਤਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਆਙ੍ਮਰ੍ਯਾਦਾਭਿਵਿਧ੍ਯੋਰ੍ਬਿਭਕ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥੇਵ੍ਯਯੀਭਾਵਃ| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਪੁਨਰਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ-ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਮਿਤਿ| ਜਲੌਘਵਤ੍-ਯਥਾ ਗਿਰਿਨਦ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਜਲਪੂਰਃ ਸਮਵਿਸਮਂ ਸਹਸੈਵ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੁ ਸ੍ਤੋਕਂ ਸ੍ਤੋਕਮਿਤਿ|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

ਨਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਵਿਦਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਤਥਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - | ਨਾਨਾਰੂਪੈਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ||੩੦|| ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਮ੍| ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਮਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੧||

ਸ੦-ਯਤ੍ਤਦੋਰ੍ਨਿਤ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਯਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨਾਰੂਪੈਃ-ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰੈਃ, ਅਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਃ-ਗਣਨਾਂ ਸਮਤੀਤੈਃ, ਵਿਕਾਰੈਃ-ਜ੍ਵਰਾਦਿਭਿਃ, ਮਲਾ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ, ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤਨੁਂ-ਦੇਹਂ, ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ-ਦੁਃਖਯਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਂ ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਂ-ਅਯਮਸ੍ਯ ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰਿਯਮਾਕਤਿਰਿਦਂ ਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਸਾਧਨਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਿਤਿ| ਅਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ - - - - ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ ਪਕ੍ਸੀ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਹਃ||੩੨|| ਛਾਯਾਮਤ੍ਯੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਪ੍ਯਦਃ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੩੩|| ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ਦੋਸਾਣ੍|੩੪|

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾ ਏਵੈਕਕਾਰਣਮ੍| ਏਕਂ-ਪ੍ਰਧਾਨਂ ਚ ਤਤ੍ਕਾਰਣਂ-ਨਿਮਿਤ੍ਤਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਦਿ ਵਾ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੋਸਾ ਏਕਂ-ਤੁਲ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮ੍, ਸਮਾਨਂ ਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਾ ਏਵ ਕਾਰਣਮ੍, ਨਾਪਰਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਕ੍ਸੀ-ਪ੍ਰਾਚਿਕਾਦਿਃ, ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਤਃ-ਸਮਨ੍ਤਾਤ੍, ਪਰਿਪਤਨ੍-ਭ੍ਰਮਨ੍, ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਹਃ-ਸਕਲਮਪਿ ਦਿਵਸਮ੍, ਆਤ੍ਮੀਯਾਂ ਛਾਯਾਂ ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ-ਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤਯਾ ਵਿਨਾ ਕ੍ਸਣਮਪ੍ਯਸੌ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮਾਹ-ਯਥਾ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਂ-ਨਿਰਵਸ਼ੇਸਮ੍, ਏਤਦ੍ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ-ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਜਰਾਯੁਜਾਣ੍ਡਜਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਵਾ, ਵਿਵਿਧਂ-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍-ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸ੍ਤਮਃਸਂਜ੍ਞਾਨ੍, ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ-ਨਾਤ੍ਯੇਤਿ, ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਤੈਰ੍ਵਿਰਹਿਤਂ ਨ ਜਾਤੁਚਿਦ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤਵੋ-ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਾਃ ਸ਼ਰੀਰਧਾਰਣਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍, ਤੇਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਂ-ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਤੋਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਮ੍, ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨਾਤਿਕ੍ਰਾਮਤਿ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਰਹਿਤਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਮਨ੍ਯਾਦਸ਼ਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਨਾਵਿਧਮ੍| ਯਤ੍ਤੁ ਯੇਨ ਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਜਨ੍ਯਤੇ, ਤਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵਂ-ਸ੍ਵੀਯਂ ਭਵਤਿ| ਯੇਸਾਂ ਤੁ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੇਵਗ੍ਰਹਾਦਿ ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਨ ਤੇਸੁ ਤਥਾ ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਗਨ੍ਤੁਕਨਿਜਯੋਰ੍ਹ੍ਯਯਮੇਵ ਭੇਦਃ,-ਯਦਾਗਨ੍ਤੁਕੇਸੁ ਪ੍ਰਥਮਂ ਰੋਗੋਦ੍ਭੂਤਿਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧਃ, ਨਿਜੇਸੁ ਪ੍ਰਾਗ੍ਦੋਸਾਨੁਬਨ੍ਧ ਇਤਿ| ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ,-ਸ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਧਾਤਵਸ਼੍ਚ ਤੇਸਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਿਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਯਮਰ੍ਥਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਂ ਚਾਤਿਰਿਚ੍ਯਤੇ| ਯਤਃ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਯਿਨੋ ਦੋਸਾ ਵਾਤਾਦਯਃ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰੇ ਰੋਗਂ ਜਨਯਿਤੁਂ ਨਾਲਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ ਸ਼੍ਰੇਯਃ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| ਤੇਸਾਂ ਕੋਪੇ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍||੩੪|| ਅਰ੍ਥੈਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਕਾਲਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਦੁਸ੍ਕਤਮ੍| ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ||੩੫||

ਸ੦-ਤੇਸਾਂ-ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ, ਕੋਪੇ ਕਾਰਣਮ੍,-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ-ਅਨੁਚਿਤੈਃ, ਅਰ੍ਥੈਃ-ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਰੂਪਰਸਗਨ੍ਧਾਖ੍ਯੈਃ, ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਤ੍ਵਕ੍ਚਕ੍ਸੂਰਸਨਘ੍ਹ੍ਰਾਣਾਖ੍ਯਾਨਾਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ, ਤਥਾ ਕਾਲਃ-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣੋ ਦੁਸ੍ਟਃ, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮ-ਚੈਹਿਕਮਨ੍ਯਜਨ੍ਮਜਂ ਚ, ਯਦ੍ ਦੁਸ੍ਕਤਂ-ਅਸ਼ੁਭਮ੍, ਏਤਤ੍ਤ੍ਰਯਂ ਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕੋਪੇ ਹੇਤੁਃ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯੋ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਕੋਪੇ ਕਾਰਣਮ੍, ਯਾਵਦਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਰਪਿ| ਏਤਚ੍ਚ (ਤਤ੍)- ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਦੋਸਕੋਪਕਾਰਣਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਾਦਿਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ ਭਿਨ੍ਨਮਪਿ, ਪੁਨਃ-ਭੂਯਃ, ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਭਿਦ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਭੇਦੇਨ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

ਤਾਨੇਵ ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਹੀਨੋਰ੍ਥੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਵੇਨ ਨੈਵ ਵਾ| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਸਂਸਰ੍ਗਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮ੍||੩੬|| ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਾਦਿ ਚ| ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ ਦਾਰੁਣਃ||੩੭|| ਏਵਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪੂਤ੍ਯਾਦੀਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੩੮|

ਸ੦-ਅਰ੍ਥੇਨ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਨਾ, ਸ੍ਵੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ-ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਦੇਃ, ਅਲ੍ਪੋ ਯਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ ਹੀਨਃ-ਹੀਨਯੋਗਃ| ਨੈਵ ਵੇਤਿ| ਅਥਵਾ ਸਰ੍ਵਸਰ੍ਵਿਕਯਾ ਤੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਨ ਸਂਯੋਗਃ, ਸੋਪਿ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਤਸ੍ਯੈਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਯੋਤਿਸਂਸਰ੍ਗਃ-ਅਤਿਸੇਵਾਲਕ੍ਸਣਃ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨਾਤਿਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ-ਨਯਨੇਨਾਲੋਕ੍ਯਤੇ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਚਕ੍ਸੁਰਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਏਵਮਨਯਾ ਦਿਸ਼ਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮ੍, ਤਥਾ ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਾਦਿ ਚ ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਰੂਪਂ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਸ ਦਾਰੁਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ, ਤਿਮਿਰਾਦਿਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਵਂ-ਅਨਯਾ ਚਕ੍ਸੁਸੋ ਰੀਤ੍ਯਾ, ਅਨ੍ਯਾਨਪੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪੂਤ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਰੂਪਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਯਦਾਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪਰੁਸੇਸ੍ਟਵਿਨਾਸ਼ਭੀਸਣਾਦ੍ਯਨਿਸ੍ਟਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸ਼ਬ੍ਦਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਯਦਾ ਪੂਤਿਵਿਸ੍ਠਾਦ੍ਯਨਿਸ੍ਟੋ ਗਨ੍ਧੋ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਘ੍ਰਾਣੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਗਨ੍ਧਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਯਦਾ ਸ੍ਨਾਨਾਨੁਲੇਪਨਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਚ ਸ੍ਪਸ਼੍ਯਾਨਾਮਕ੍ਰਮਸੇਵਨੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਤਦਾ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਖ੍ਯੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਯੋ ਰਸੋਪਰਿਪਾਟ੍ਯਾ ਯੁਜ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਨਿਵਿਸ੍ਟੋਪਿ ਯੋ ਰਸੋ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਣ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਸ ਤਸ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਨ ਰਸਾਖ੍ਯੇਨਾਰ੍ਥੇਨ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਤਃ||੩੮|| ਸ ਹੀਨੋ ਹੀਨਸ਼ੀਤਾਦਿਰਤਿਯੋਗੋਤਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ| ||੩੯||

ਸ੦-ਕਾਲਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਮਤੋ ਮੁਨੀਨਾਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਲਕ੍ਸਣਃ-ਸ਼ੀਤਃ| ਉਸ੍ਣੋ-ਵਸਨ੍ਤਗ੍ਰੀਸ੍ਮਲਕ੍ਸਣਃ| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਲ੍ਲਕ੍ਸਣੋ-ਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਃ| ਸ ਚ ਕਾਲੋ ਹੀਨਸ਼ੀਤਾਦਿਰ੍ਹਿਨਯੋਗਲਕ੍ਸਣਃ| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਮਾਤ੍ਰਯੋਗਲਕ੍ਸਣਃ| ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ੍ਵਂ-ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਖ੍ਯਂ, ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯ, ਸ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਗੁਣਗੁਣਿਨੋਰਭੇਦੋਪਚਾਰਾਤ੍ ਕਾਲ ਏਵਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਯਥਾ,-ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ੀਤਸ੍ਯਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਹੀਨੋ ਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਹੇਮਨ੍ਤੇਤਿਸ਼ੈਤ੍ਯਮਤਿਯੋਗਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਹੇਮਨ੍ਤ ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਉਪਲਕ੍ਸਣਂ ਚੇਦਮ੍| ਏਵਂ ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤਯੋਰਪਿ ਯਨ੍ਮਨ੍ਦਵਰ੍ਸੋਸ੍ਣਤ੍ਵਂ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਤਦ੍ਯਦਾ ਹੀਨਤਰਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸੋਪਿ ਹੀਨਯੋਗਃ| ਏਵਮਤਿਯੋਗਾ (ਗਮਿਥ੍ਯਾ) ਯੋਗਯੋਰਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਕਃ||੪੦|| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ, ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਕ੍ਰਿਯਾਰਮ੍ਭਪਤਨਸ੍ਖਲਨਾਦਿਕਮ੍||੪੧|| ਭਾਸਣਂ ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦਿ ਚ| ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ ਯਚ੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍||੪੨|| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮਸ੍ਤੋਸਾਵਿਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾ ਕਤਮ੍| |੪੩|

ਸ੦-ਯਥਾ ਕਾਲਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਨਿਰੂਪਿਤਃ, ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਂ ਵਿਭਜੇਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਾਯਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਥਾ ਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਣਸ੍ਤਥਾ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਕੋ ਯੋਗਃ| ਅਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਵਤਿਯੋਗਃ| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਮਧਿਕਤ੍ਯਾਹ-ਵੇਗੋਦੀਰਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| "ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਤਨਸ੍ਖਲਨਾਦਿਕਮ੍" ਯਦੇਤਤ੍ ਕਾਯਿਕਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਏਵਂਰੂਪਸ੍ਯ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਕਾਯਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਵਿਸਮਾਙ੍ਗੈਃ ਕ੍ਰਿਯਾ-ਕਰ੍ਮ, ਵਿਸਮ ਆਰਮ੍ਭਃ-ਉਭਯਲੋਕਵਿਰੁਦ੍ਧਃ, ਤਥਾ, ਵਿਸਮਪਤਨਮ੍, ਵਿਸਮਸ੍ਖਲਨਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸਮਗਮਨਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ-ਅਰ੍ਧਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਯਦ੍ਭਾਸਣਂ-ਜਲ੍ਪਨਮ੍, ਏਵਂਰੂਪਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਵਾਕ੍ਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦਿ ਯਦੇਤਨ੍ਮਾਨਸਂ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣ ਏਵਂਰੂਪਾ ਯਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਸ ਚਿਤ੍ਤਕਰ੍ਮਣੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਤਥਾ, ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ-ਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਂ, ਕਰ੍ਮ ਨਿਨ੍ਦਿਤਂ-ਅਸ਼ੁਭਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ "ਹਿਂਸਾਸ੍ਤੇਯ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ, ਤਚ੍ਚ ਯਥਾਯਥਂ ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ| ਸਮਸ੍ਤੋਸਾਵਿਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾ ਕਤਂ-ਅਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਕਤਮਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਾ ਲੋਕੇ ਕਤਂ-ਆਚਰਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| ਨਿਦਾਨਮੇਤਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ, ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਨੈਕਧਾ||੪੩|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ| |੪੪|

ਸ੦-ਨਿਦਾਨਮੇਤਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ 'ਕੋਪੇ' ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨ-ਨਿਦਾਨੇਨ, ਨੈਕਧਾ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਵਿਵਿਧਾਨ੍-ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਵਚਨ (ਵਿਭਕ੍ਤਿ) ਵਿਪਰਿਣਾਮੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕ੍ਵ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਾਖੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਾਖਾਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥੀਨਿ ਚ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚ ਤੇਸੁ|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

ਸ਼ਾਖੇਤਿ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ ਹਿ ਤਤ੍||੪੪|| ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗਗਣ੍ਡਾਲਜ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਦਯਃ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਨਾਮਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਾਦਯੋ ਗਦਾਃ||੪੫||

ਸ੦-ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਃ ਸਡ੍ਧਾਤਵਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ| ਤਦ੍ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ,-ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਯਨਂ-ਸ੍ਥਾਨਮ੍| ਹਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਬਾਹ੍ਯਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਯਨਮ੍, ਅਤਸ੍ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯੋ ਰੋਗਾ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਵਿਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਦੁਰ੍ਨਾਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮਃ, ਸ਼ੋਫਾਦਯ ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ| ਦੁਰ੍ਨਾਮਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਾਦਯਸ਼੍ਚ ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੋ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਦਰਜ੍ਵਰਾਃ||੪੬|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਂ ਚ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧਿ| |੪੭|

ਸ੦-ਕੋਸ੍ਠਃ ਕਥ੍ਯਤੇ ਅਨ੍ਤਃ, ਤਥਾ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤਃ, ਤਥਾ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ-ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋ ਰੋਗਾਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤੇ ਏਵ ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯੋਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਰਯਾ ਯਾਵਚ੍ਛੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਤ੍ਵਂ ਚ| ਸ਼ੋਫਾਦੀਨਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਸਮਾਹਾਰਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨੈਵ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ਇਦਾਨੀਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - | ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ||੪੭|| ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ| ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਕ੍ਸ੍ਮਪਕ੍ਸਵਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ||੪੮|| ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਰੋਗਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕਸ਼ੂਲਗ੍ਰਹਾਦਯਃ| |੪੯|

ਸ੦-ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਾਦੀਨਿ ਮਧ੍ਯਮੋ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ| ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇਨੇਦਂ ਬੋਧਯਤਿ,-ਨਾਤ੍ਰ ਦ੍ਵਯਂ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਮਸ੍ਥੀਨਿ ਚ ਸਨ੍ਧਯਸ਼੍ਚੇਤਿ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਃ ਸਨ੍ਧਯ ਇਤਿ| ਸਨ੍ਧਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਯੇਪਿ ਸਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੪|੩੮) - "ਮਾਂਸਾਸ੍ਥਿਸ੍ਨਾਯੁਧਮਨੀਸਿਰਾਸਨ੍ਧਿਸਮਾਗਮਃ|" ਇਤਿ| ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ,-ਤੇਸੁ-ਅਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ, ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ, ਸਂਲਗ੍ਨਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ਿਰਾਃ ਸ੍ਨਾਯਵਃ ਕਣ੍ਡਰਾਸ਼੍ਚ ਆਦਯੋ (ਆਦ੍ਯਾ) ਯੇਸਾਂ ਧਮਨੀਕੂਰ੍ਚਾਦੀਨਾਂ ਤੇ| ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ-ਮਧ੍ਯਮੇ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗੇ, ਯਕ੍ਸ੍ਮਾਦਯੋ ਗਦਾਸ੍ਤ੍ਰਿਕਸ਼ੂਲਗ੍ਰਹਾਦ੍ਯਨ੍ਤਾਃ| ਮੂਰ੍ਧਾਦੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕੇ ਸ਼ੂਲਾਨਿ, ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕੇ ਗ੍ਰਹਾ ਇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਕ੍ਸਗ੍ਰਹਾਦਯੋ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਯਕ੍ਸ੍ਮਣੋਤ੍ਰ ਮਰ੍ਮਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਨਿ. ਅ. ੫|੫) - "ਤੈਰੁਦੀਰ੍ਣੋਨਿਲਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਫਂ ਚੋਦੀਰ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਨ੍ ਸ਼ਿਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਪੀਡਯਨ੍||" ਇਤ੍ਯਾਦਿ|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਵ੍ਯਧਸ੍ਵਾਪਸਾਦਰੁਕ੍ਤੋਦਭੇਦਨਮ੍||੪੯|| ਸਙ੍ਗਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਸਙ੍ਕੋਚਵਰ੍ਤਹਰ੍ਸਣਤਰ੍ਸਣਮ੍| ਕਮ੍ਪਪਾਰੁਸ੍ਯਸੌਸਿਰ੍ਯਸ਼ੋਸਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੫੦|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਸਾਯਰਸਤਾ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋਪਿ ਵਾ| ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਾਯੋਃ|੫੧|

ਸ੦-ਸ੍ਰਂਸੋ-ਹਨ੍ਵਾਦਿਸਨ੍ਧੇਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ਃ| ਵ੍ਯਸਨਂ-ਵ੍ਯਾਸੋ, ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਮਙ੍ਗਪ੍ਰਤ੍ਯਙ੍ਗਾਦੇਰ੍ਯਥਾਕ੍ਸੇਪਕਾਦਿਸੁ| ਵ੍ਯਧਃ-ਤਾਡਨਮਿਵ ਮੁਦ੍ਗਰਾਦਿਨਾ| ਸ੍ਵਾਪਃ-ਸੁਪ੍ਤਿਃ ਕਰ੍ਮਣ੍ਯਚੈਤਨ੍ਯਮ੍| ਸਦਨਂ-ਸਾਦਃ, ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਵਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਰੁਕ੍-ਸਤਤਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤੋਦੋ-ਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਭੇਦਨਂ-ਭੇਦੋ, ਵਿਦਾਰਣਮਿਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ| ਸਙ੍ਗੋ-ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੇਃ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇਭ੍ਯੋਨਿਃਸਾਰੋ ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਾਦਯਸ਼੍ਚ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਮ੍-ਜਙ੍ਘੋਰੁਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ, ਭਙ੍ਗ ਇਵ ਭਙ੍ਗਃ-ਚੂਰ੍ਣਨਮਿਵ,-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਸਙ੍ਕੋਚਨਂ-ਸਙ੍ਕੋਚਃ, ਸ਼ਿਰਾਦੀਨਾਮ੍| ਵਰ੍ਤਨਂ-ਵਰ੍ਤਃ, ਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਂ ਪਿਣ੍ਡੀਕਰਣਮ੍| ਹਰ੍ਸਣਂ-ਰੋਮ੍ਣਾਮੂਰ੍ਧ੍ਵੀਭਾਵਃ| ਤਰ੍ਸਣਂ-ਤਰ੍ਸਃ, ਤਟ੍| ਕਮ੍ਪਃ-ਅਤਿਵੇਪਨਮ੍| ਸ੍ਪਨ੍ਦਨਂ ਹਿ-ਕਿਞ੍ਚਿਚ੍ਚਲਨਮ੍| ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ-ਪਰੁਸਤ੍ਵਮ੍| ਸੌਸਿਰ੍ਯਂ-ਅਸ੍ਥ੍ਨਾਮ੍| ਸ਼ੋਸਃ-ਸ਼ੋਸਣਮ੍| ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਗ੍ਰਥਨਮਿਵਾਙ੍ਗਸ੍ਯ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ-ਬਾਹੂਰੁਜਙ੍ਘਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਕੁਞ੍ਚਨਾਦ੍ਯਭਾਵਃ| ਕਸਾਯਰਸਤਾ-ਕਸਾਯਰਸਾਸ੍ਵਾਦਤ੍ਵਮ੍| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋਪਿ ਵਾ-ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣੌ ਵਰ੍ਣਾਵਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਾਨਿ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ - - - - | ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਾਹਰਾਗੋਸ੍ਮਪਾਕਿਤਾਃ||੫੧|| ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਰੁਤਿਃ ਕੋਥਃ ਸਦਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ ਮਦਃ| ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ ਰਸੌ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਜਿਤਃ||੫੨||

ਸ੦-ਦਾਹਾਦੀਨਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੀਣਸ੍ਤਾਪੋ-ਦਾਹਃ| ਰਾਗੋ-ਲੌਹਿਤ੍ਯਮ੍| ਊਸ੍ਮਾ-ਔਸ੍ਣ੍ਯਮ੍| ਪਾਕਿਤਾ-ਪਾਕਕਰ੍ਤਤ੍ਵਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣੇਸੁ ਵ੍ਰਣੇਸ੍ਵਨ੍ਨੇ ਚ| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ| ਕ੍ਲੇਦਃ-ਸ਼ੋਣਿਤਾਦਿਵਿਕਾਰਃ| ਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਸ੍ਰਾਵਃ| ਕੋਥਃ-ਕ੍ਲੇਦਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯਃ, ਅਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨਤ੍ਵਮ੍| ਸਦਨਂ-ਸਾਦਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ-ਭ੍ਰਮਃ| ਮਦੋ-ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੋ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਰਸੌ-ਆਸ੍ਵਾਦੌ, ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ| ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯਃ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਲੋਹਿਤਵਰ੍ਣਨਿਸੇਧੇਨ ਤਚ੍ਛੇਸਨਾਨਾਵਰ੍ਣਸਮ੍ਭਵਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਨੇਹਕਾਠਿਨ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ਼ੀਤਤ੍ਵਗੌਰਵਮ੍| ਬਨ੍ਧੋਪਲੇਪਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਪਕ੍ਤ੍ਯਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾਃ||੫੩|| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਰਸੌ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣੌ ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ| |੫੪|

ਸ੦-ਕਫਸ੍ਯ ਸ੍ਨੇਹਾਦੀਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ| ਸ੍ਨੇਹਃ-ਸ੍ਨੈਗ੍ਧ੍ਯਮ੍| ਕਾਠਿਨ੍ਯਂ-ਅਮਦੁਤ੍ਵਮ੍| ਕਣ੍ਡੂਃ-ਖਰ੍ਜੂਃ| ਸ਼ੀਤਤ੍ਵਂ-ਸ਼ੀਤਸਦ੍ਭਾਵਃ| ਗੌਰਵਂ-ਗੁਰੁਤ੍ਵਮ੍| ਬਨ੍ਧਃ-ਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍| ਅਸ੍ਥ੍ਯਾਦੀਨਾਮੁਪਲੇਪਃ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ-ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮਪਟੁਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਯੇ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ| ਰਸੌ ਚ ਮਧੁਰਪਟੂ| ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ-ਕਾਰ੍ਯਾਦੌ ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਤ੍ਵਮ੍| ਨਨੁ, ਵਾਯੋਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਰ੍ਣਰਸਤ੍ਵੋਪਲਬ੍ਧਿਰਨੁਪਪਨ੍ਨਾ| ਅਮੂਰ੍ਤਸ੍ਯ ਹਿ ਵਰ੍ਣਰਸੌ ਦੂਰੋਤ੍ਸਾਰਿਤੌ| ਨੈਤਦਸ੍ਤਿ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਕਾਰਣਸਦਸ਼ਾਨ੍ਯੇਵ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ ਚੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇਭ੍ਯੋ ਜਡੇਭ੍ਯੋ ਬੁਦ੍ਧੇਰਜਡਾਯਾ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਦਸ੍ਟਾ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਸਦਸ਼ਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣੀਤਿ ਪ੍ਰਾਯਿਕਮੇਤਤ੍, ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਦ੍ਰਵ੍ਯਪ੍ਰਭਾਵਸ੍ਯ| ਵਾਯੋਃ ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍ ਕਸਾਯਰਸਤਾ ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਵਰ੍ਣੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਵਯਵ੍ਯਤਿਰੇਕਸਿਦ੍ਧਾ ਕਥਮਿਵ ਨਿਵਾਰ੍ਯਤਾਮ੍| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ੍ਟਾਨਿ| ਤਦ੍ਵਿਕਾਰਾਸ਼੍ਚ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹ ਉਕ੍ਤਾਃ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (?) (ਸੂ. ਅ. ੨੦) -"ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਜਾ ਰੋਗਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ| ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚੈਵ ਸ੍ਥੂਲਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾ ਮਤਾਃ|| ੧|| ਨਖਭੇਦਃ ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਸੁਪ੍ਤਿਰ੍ਭ੍ਰਂਸ਼ੋ ਵਿਪਾਦਿਕਾ| ਖੁਡੋ ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹੋ ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸੋ ਜਾਨੁਕੁਞ੍ਚਨਮ੍|| ੨|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਸਾਦਸ਼੍ਚੋਰ੍ਵੋਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ ਗਧ੍ਰਸੀ| ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਗੁਦੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤੁ ਮੇਹਨੇ|| ੩|| ਮੁਸ੍ਕਾਕ੍ਸੇਪਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦੋ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹ ਏਵ ਚ| ਉਦਾਵਰ੍ਤੋਥ ਵਿਡ੍ਮੇਦਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਪਸ੍ਠਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਾਃ|| ੪|| ਖਞ੍ਜਵਾਮਨਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਹਦ੍ਦ੍ਰਵੋਦਰਵੇਸ੍ਟਕੌ| ਹਨ੍ਮੋਹੋ ਵਕ੍ਸਨਿਸ੍ਤੋਦਃ ਸ਼ੋਸੋਦ੍ਵਾਤੌ ਤਥੋਰਸਃ|| ੫|| ਬਾਹੁਸ਼ੋਸੋ ਹਨੁਗ੍ਰੀਵਾਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭੌਸ੍ਠਭੇਦਨਮ੍| ਦਨ੍ਤਭੇਦੋਥ ਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਕਣ੍ਠੋਧ੍ਵਂਸੋਥ ਵਾਗ੍ਗ੍ਰਹਃ|| ੬|| ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤ੍ਵਮੂਕਤ੍ਵੇ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋ ਰਸਾਜ੍ਞਤਾ| ਘ੍ਰਾਣਾਨਾਹੋਜ੍ਞਤਾ ਗਨ੍ਧੇਸ਼ਬ੍ਦੋਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਣਂ ਤਥਾ|| ੭|| ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਚ ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਨਕੁਞ੍ਚਨਮ੍| ਤਿਮਿਰਂ ਚਾਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਚ ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸੋਥ ਨੇਤ੍ਰਯੋਃ|| ੮|| ਲਲਾਟਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦੌ ਚ ਕੇਸ਼ਭ੍ਰੂਸ੍ਫੁਟਨਂ ਤਥਾ| ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾਰ੍ਦਿਤਂ ਜਮ੍ਭਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਵੇਪਥੁਰ੍ਭ੍ਰਮਃ|| ੯|| ਏਕਾਙ੍ਗਵ੍ਯਾਧਿਰਾਯਾਮਃ ਪਕ੍ਸਾਘਾਤੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕਃ| ਦਣ੍ਡਕਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਪਰੁਸਰੂਕ੍ਸਤਾ|| ੧੦|| ਵਿਸਾਦੋਥਾਨਵਸ੍ਥਾਨਮਰੁਣਸ਼੍ਯਾਮਵਰ੍ਣਤਾ| ਇਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਰੋਗਾ ਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ|| ੧੧|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਪ੍ਲੋਸੌਸੌ ਦਵਥੁਰ੍ਦਵਃ| ਅਤ੍ਯੂਸ੍ਮਾ ਚਾਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦੋਤ੍ਯਮ੍ਲਕਧੂਮਕੌ|| ੧੨|| ਰਕ੍ਤਕ੍ਲੇਦੋਙ੍ਗਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਵਯਵਸ਼ਾਤਨਮ੍| ਤ੍ਵਡ੍ਮਾਂਸਦਰਣਂ ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚਰ੍ਮਦਲਂ ਤਥਾ|| ੧੩|| ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟਕਃ ਕੋਠਃ ਪਿਤ੍ਤਾਸਗ੍ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲੇ| ਨੀਲਿਕਾ ਕਾਮਲਾ ਕਕ੍ਸ੍ਯਾ ਗਾਤ੍ਰੇ ਹਰਿਤਪੀਤਤਾ|| ੧੪|| ਪੂਤਿਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਸ੍ਣਾ ਲੋਹਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਤਥਾ| ਜੀਵਾਦਾਨਮਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ੍ਤਮਸਸ੍ਤਥਾ|| ੧੫|| ਗਲਾਸ੍ਯਗੁਦਮੇਢ੍ਰਾਕ੍ਸਿਪਾਕੋ ਹਾਰਿਦ੍ਰਤਾਪਿ ਚ| ਨਖਾਕ੍ਸਿਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤਾਂ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਜਾਃ|| ੧੬|| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੌਰਵਂ ਤਪ੍ਤਿਰਾਲਸ੍ਯਮਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਸ੍ਯਸ੍ਰਾਵਮਾਧੁਰ੍ਯੇ ਪ੍ਰਲੋਪੋ ਹਦਯਸ੍ਯ ਚ|| ੧੭|| ਸਾਦਃ ਕਣ੍ਠਪ੍ਰਲੇਪਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਮੇਵ ਚ| ਮਲਾਧਿਕ੍ਯਮਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਧਮਨੀ ਪ੍ਰਤਿਸਞ੍ਚਯਮ੍|| ੧੮|| ਉਦਰ੍ਦੋ ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨਖਨੇਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ ਚ ਕਫਾਮਯਾਃ|| ੧੯|| ਯਥਾਸ੍ਥੂਲਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਮਿਦਂ ਸ਼ਤਮ੍| ਹਦਾਦੌ ਸ਼ੂਲਵਦ੍ਦਾਹੋ ਯੋਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ ਸ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ|| ੨੦|| ਪਾਣਿਪਾਦਾਂਸਮੂਲੇਸੁ ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਵਿਵਿਧਸ੍ਤੁ ਯਃ| ਸ ਵਿਦਾਹ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤੋ, ਦਾਹਃ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕਸ੍ਤੁ ਯਃ|| ੨੧|| ਅਗ੍ਨ੍ਯਰ੍ਚਿਸੇਵ ਨਿਃਸ੍ਵੇਦਃ ਸ ਪ੍ਲੋਸਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ| ਓਸਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਿਕਸ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਾਰਤਿਪ੍ਰਦਃ|| ੨੨|| ਦਵਥੁਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਭ੍ਯਸ੍ਤੀਵ੍ਰ ਊਸ੍ਮਾ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ| ਮੁਖੌਸ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਦਵਸ਼੍ਚਾਮ੍ਲੋਦ੍ਗਿਰਣਮਮ੍ਲਕਃ|| ੨੩|| ਧੂਮਾਯਨਂ ਸ਼ਿਰੋਘ੍ਹ੍ਰਾਣਕਣ੍ਠਤਾਲੁਸੁ ਧੂਮਕਃ| ਪ੍ਰਮੀਲਕਸ੍ਤੁ ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਗੁਰੁਤਾਙ੍ਗਸ੍ਯ ਗੌਰਵਮ੍|| ੨੪|| ਆਹਾਰਾਨਭਿਲਾਸਸ੍ਤੁ ਤਪ੍ਤਿਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਯਾਗ੍ਰਹਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ੍ਯਾਚ੍ਛੇਸਾਃ ਪ੍ਰਥਿਤਨਾਮਕਾਃ|| ੨੫||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ - - - - | ਇਤ੍ਯਸ਼ੇਸਮਯਵ੍ਯਾਪਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੪|| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਵਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫||

ਸ੦-ਇਤਿ-ਪ੍ਰਕਾਰੇ| ਦੋਸਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਂ,-ਯਥਾਯਥਂ ਲਿਙ੍ਗਮ੍| ਇਤਿ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਯਦ੍ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਃ ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍-ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ(ਦ੍ਯ)ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਪ੍ਰਸ਼੍ਨੌ ਗਹ੍ਯੇਤੇ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਂ ਤਤ੍ ? ਅਸ਼ੇਸਾਮਯਵ੍ਯਾਪਿ,-ਅਸ਼ੇਸਾਸ਼੍ਚ ਤ ਆਮਯਾਸ਼੍ਚਾਸ਼ੇਸਾਮਯਾਸ੍ਤਾਨ੍,-ਸਰ੍ਵਾਮਯਾਨ੍, ਸਾਧੁ ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤੀਤਿ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ? ਅਵਹਿਤੋ,-ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨਃ| ਤਥਾ, ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ,-ਵ੍ਯਾਧੇਰਵਸ੍ਥਾਃ-ਕਾਲਕਤਾ ਦਸ਼ਾਃ, ਤਾਸਾਂ ਵਿਭਾਗਃ-ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਮ੍, ਯਥਾ,-ਇਯਮਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧੇਰਵਸ੍ਥੇਯਮਨ੍ਯਾਵਸ੍ਥੇਤਿ| ਅਵਸ੍ਥਾਭੇਦਾਚ੍ਚੋਪਕ੍ਰਮਭੇਦਃ| ਤਥਾ ਹਿ,-ਏਕਸ੍ਯੈਵ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਨਵਸ੍ਯਾਨ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਜੀਰ੍ਣਸ੍ਯਾਨ੍ਯਃ| ਤਦੇਵਂ ਵਿਭਾਗਂ ਯੋ ਜਾਨਾਤਿ ਸ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ| ਤਥਾ, ਆਰ੍ਤਾਨ੍-ਵ੍ਯਾਧਿਤਾਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਂ-ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ ਮੁਹੂਰ੍ਤੇ, ਪਸ਼੍ਯਨ੍-ਆਲੋਕਯਨ੍|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

ਕਿਮਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਦਸ੍ਟਿਃ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਰਤ੍ਨਾਦਿਸਦਸਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ||੫੬||

ਸ੦-ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍-ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਕਰ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਤ੍, ਦਸ੍ਟਿਃ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਜਾਯਤੇ, ਨ ਕੇਵਲਂ-ਕੇਵਲਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਗਮਾਤ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾ ਦਸ੍ਟਿਃ ? ਕਰ੍ਮਣਿ ਸਿਦ੍ਧਿਸ੍ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਿਤੁਂ ਸ਼ੀਲਂ ਯਸ੍ਯਾਃ ਸਾ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਅਤ੍ਰ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਮਾਹ-ਰਤ੍ਨਾਦੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੁਵਰ੍ਣਰੂਪ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੇਸਾਂ ਯਤ੍ਸਦਸਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ-ਇਦਂ ਸ਼ੋਭਨਮਿਦਂ ਨ ਸ਼ੋਭਨਮਿਤ੍ਯਵਗਮਃ ਤਨ੍ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ| ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ? ਅਭ੍ਯਾਸਾਚ੍ਚ| ਏਵਕਾਰੋਵਧਾਰਣਾਰ੍ਥਃ| ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਨ੍ਨ ਚ ਕੇਵਲਾਦਭ੍ਯਾਸਾਦਿਤ੍ਯੇਵਕਾਰੇਣ ਬੋਧਯਤਿ| ਕਿਲ ਯਥਾ ਰਤ੍ਨਪਰੀਕ੍ਸਾ ਤਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਦਰ੍ਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਸਾਭ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਜਾਯਤੇ, ਤਥੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧਾਨ੍ਨਿਤ੍ਯਮਾਤੁਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚਾਵਗਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮਤਃ||੫੭||

ਸ੦-ਦਸ੍ਟਸ਼੍ਚਾਸਾਵਪਚਾਰਸ਼੍ਚ, ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਤੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ| ਅਪਚਾਰੋ-ਵ੍ਯਾਧਿਹੇਤੁਃ| ਐਹਿਕਲੌਕਿਕਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਕਾਰਣਾਜ੍ਜਾਤੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ| ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਤ੍ਮਕਤਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਾਤ੍-ਅਸ਼ੁਭਕਰ੍ਮਾਖ੍ਯਾਜ੍ਜਾਤਃ ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਅਪਰਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤਿ| ਤਯੋਃ ਸਙ੍ਕਰਸ੍ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰੋ-ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਨ ਕੇਵਲਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਾਨ੍ਨ ਚ ਕੇਵਲਾਦ੍ਦਸ੍ਟਾਪਰਾਧਾਤ੍, ਅਪਿ ਤੁ ਦ੍ਵਯੋਃ ਸਂਸਰ੍ਗਾਜ੍ਜਾਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ-ਅਨੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ, ਸ੍ਮਤਃ|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

ਅਥ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦੋਸੋਤ੍ਥਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਨਾ| ਮਹਾਰਮ੍ਭੋਲ੍ਪਕੇ ਹੇਤਾਵਾਤਙ੍ਕੋ ਦੋਸਕਰ੍ਮਜਃ||੫੮||

ਸ੦-ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦੋਸੋਤ੍ਥ ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਵਾਤਾਦੇਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਦਿ ਨਿਦਾਨਂ, ਤੇਨ ਕੁਪਿਤਾਦ੍ਦੋਸਾਤ੍ ਯ ਉਤ੍ਥਿਤੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸ ਦੋਸੋਤ੍ਥੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਯੋ ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜ ਉਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਹੇਤੁਭਿਃ-ਵਾਤਾਦਿਨਿਦਾਨੈਰ੍ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਨਾ ਯੋ ਭਵਤਿ ਸ ਕਰ੍ਮਜਃ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਲ੍ਪੇ ਨਿਦਾਨੇ ਸੇਵਿਤੇ ਮਹਾਰਮ੍ਭਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਸ ਦੋਸਕਰ੍ਮਜੋ ਰੋਗੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਮਹਾਨਾਰਮ੍ਭੋ ਯਸ੍ਯ ਸਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪੈਰ੍ਬਲਵਦ੍ਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

ਅਥ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ - - - - ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਃ ਕਰ੍ਮਜਃ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੁਭਯਜਨ੍ਮਾ ਤੁ ਦੋਸਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕ੍ਸਯਮ੍||੫੯||

ਸ੦-ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵ ਇਤਿ| ਪੂਰ੍ਵਃ-ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤੋ ਯਃ ਕੇਵਲਂ ਦੋਸਜੋ ਵ੍ਯਾਧਿਃ ਸਃ, ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍-ਯਥੋਕ੍ਤਵਿਪਕ੍ਸਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍, ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ| ਕਰ੍ਮਜੋ ਰੋਗਃ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ| ਉਭਯਜਨ੍ਮਾ-ਦੋਸਕਰ੍ਮੋਤ੍ਥੋ, ਦੋਸਕਰ੍ਮਣੋਰੁਭਯੋਰਪਿ ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਂ ਯਾਤਿ|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ - - - - ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਵਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ| |੬੦|

ਸ੦-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੌ, ਤਯੋਰ੍ਭਾਵਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ| ਏਕੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਅਨ੍ਯੇ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਤੇ ਭਵਾ ਅਨ੍ਤ੍ਯਾਃ,--ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਤੇ ਪੁਨਃ-ਭੂਯੋ, ਦ੍ਵਿਧਾ|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

ਤਦੇਵ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ ਪੁਰ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾ, ਜਾਤਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||੬੦||

ਸ੦-ਪੂਰ੍ਵਂ ਜਾਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ| "ਅਨ੍ਯੇਸ੍ਵਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ" ਇਤਿ ਡਃ| ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ-ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਸਂਜ੍ਞਾ ਰੋਗਾਃ| ਯੇ ਚ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਤਾਗਦਾਸ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ| ਇਤ੍ਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਦ੍ਵਿਧਾ|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

ਅਥ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ| |੬੧|

ਸ੦-ਜਨ੍ਮ ਚੋਪਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯੌ| ਜਨ੍ਮ- ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ| ਉਪਸ਼ਯਃ-ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਃ| ਯੋ ਯਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ-ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਾਦੇਰ੍ਯਾਵਾਤ੍ਮੀਯੌ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ ਤੌ ਯਥਾਸ੍ਵਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸੂਚ੍ਯੇਤੇ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯੌ ਯੇਸਾਂ ਤੇ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾ ਵ੍ਯਾਧਯਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਗੁਰੁਲਾਘਵਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਸਂਜ੍ਞਾਕਰਣਮ੍| ਸ੍ਵਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਯੇਨ੍ਯਜਨ੍ਮਨਿ ਜਾਯਨ੍ਤੇਨ੍ਯਸ੍ਯ ਚ ਵ੍ਯਾਧੇਰ੍ਯਤ ਉਪਸ਼ਯਃ-ਸੁਖਾਨੁਬਨ੍ਧਸ੍ਤਤ ਏਤਤ੍ਪਰਿਵਾਰਸ੍ਯਾਪਿ, ਤੇ ਤੁ ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍-"ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਰੂਪਾਦਿਕ੍ਰਮੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਾਵੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਤਤ੍ਪਰਿਵਾਰਾ ਯੇ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦੁਪਸ਼ਯੇ ਚੋਪਸ਼ੇਰਤੇ ਨ ਤੇ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ| ਜ੍ਵਰਾਦਯ ਏਵ ਤੁ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾ ਉਚ੍ਯਤੇ|" ਇਤਿ|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯੇ ਤੁ|੬੧|

ਸ੦-ਤਤਃ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਰੋਗੇਭ੍ਯੋ, ਯੇਨ੍ਯੇ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ, ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾਸ੍ਤਥੋਪਦ੍ਰਵਸਂਜ੍ਞਾਸ਼੍ਚ, ਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਃ,-ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਰੂਪਾਃ, ਨ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾ ਨ ਚ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਵਂ ਮਲਾਨਪਿ||੬੧||

ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦੈਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵੈਦ੍ਯਃ, ਯਾਵਨ੍ਮਲਾਨ੍-ਦੋਸਾਨਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨ੍, ਏਵਂ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਭੇਦੈਰ੍ਜਾਨੀਯਾਤ੍|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਮ੍| |੬੨|

ਸ੦-ਤਾਨ੍-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨ੍ ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਲਕ੍ਸਣਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਸ੍ਵਰੂਪਾਨ੍, ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਂ-ਪ੍ਰਤਿਵਿਕਾਰਂ, ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍-ਵਿਕਤਿਂਕੋਪਂ ਗਚ੍ਛਤੋ, ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕੀਦਕ੍ ? ਅਵਹਿਤੋ-ਦਤ੍ਤਚਿਤ੍ਤਃ|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ਏਵਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵੋਪਸ਼ਯ ਏਵ ਭੇਸਜਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਪਾਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਸ਼ਾਮ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ||੬੨|| ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਮ੍| |੬੩|

ਤੇਸਾਂ-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਪ੍ਰਧਾਨਾਨਾਮ੍, ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ-ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਸ਼ਮੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਮੋ ਭਵਤਿ,-ਨ ਤੁ ਤੇਸਾਂ ਪਥਗੁਪਕ੍ਰਮੋ ਵਿਧੇਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ਼ਾਮ੍ਯਤਃ-ਤਥਾ ਸ਼ਮਮਗਚ੍ਛਤਃ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਾ, ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਲਕ੍ਸਣੇਨ, ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍-ਪ੍ਰਧਾਨਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤ ਉਤ੍ਤਰਕਾਲਂ, ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਅਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਾਨੋ ਹ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤਾਂ ਯਾਯਾਤ੍| ਤੂਰ੍ਣਂ ਵੇਤਿ| ਉਪਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚੇਦ੍ਬਲਵਾਨ੍ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਤਮੇਵੋਪਦ੍ਰਵਂ ਤੂਰ੍ਣਮੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍-, ਨ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

ਨਨੁ, ਕੁਤੋਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੀਡਾਕਰਤਰੋ ਹਿ ਸਃ||੬੩||

ਸ੦-ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੁਂਸਃ ਸੋਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪੀਡਾਕਰਃ| ਪ੍ਰਾਗੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਰੋਗਃ ਪੀਡਾਕਰਃ| ਉਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤੁ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜਾਯਮਾਨੋ ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰੋਤ੍ਪਨ੍ਨਤ੍ਵਾਤ੍ਪੀਡਾਕਰਤਰਃ| ਤਦਯਮਤ੍ਰਾਰ੍ਥਃ,-ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਹੀਨਬਲਃ ਪ੍ਰਧਾਨੋਪਕ੍ਰਮੇਣੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ| ਯਸ੍ਤੁ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਤ੍ਪਦ੍ਯਮਾਨੋਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਪਕ੍ਰਮੇਣ ਸ਼ਮਂ ਨ ਯਾਤਿ ਤਂ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਕ੍ਰਮੇਤ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਬਲਵਾਨ੍ ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਮਾਦਾਵੇਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍, ਅਤਿਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਾਤ੍|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

ਨਨੁ, ਯੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਗ੍ਰਾਹਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ |ਚ] ਨੋਕ੍ਤਾ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਕਿਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਨ੍ਨ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਵਿਕਾਰਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਨ ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋਸ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੬੪||

ਸ੦-ਵਿਕਾਰਾਃ-ਰੋਗਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਨਿ, ਤੇਸ੍ਵਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯੋ ਨ ਜਾਤੁਚਿਜ੍ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍-ਰੋਗਸਂਜ੍ਞਾਨਭਿਜ੍ਞੋਹਮਿਤਿ ਲਜ੍ਜਾਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੇਵ ਵਿਦਧ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਨ ਹੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤਃ-ਸਂਜ੍ਞਾਤੋ, ਧ੍ਰੁਵਾ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ, ਸ੍ਥਿਤਿਃ-ਅਵਸ੍ਥਾਨਂ, ਨਾਸ੍ਤਿ|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

ਨਨੁ, ਕੁਤੋਸ਼ੇਸਰੋਗਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍||੬੫|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀਰਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍||੬੬||

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਸਃ-ਏਕ ਏਵ, ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਃ, ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤੋ-ਹੇਤੁਭੇਦਾਤ੍, ਤਥਾ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਂ ਹਿਤ੍ਵਾ ਪਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ-ਗਤ੍ਵਾ, ਬਹੂਨ੍-ਅਨਨ੍ਤਾਨ੍, ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ-"ਯੋ ਦੋਸਃ ਸ਼ਰੀਰਸਨ੍ਧੀਨਾਵਿਸ਼ਤਿ, ਤੇਨ ਜਮ੍ਭਾ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚੋਪਜਾਯਤੇ| ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਭ੍ਯੁਪੈਤਿ, ਤੇਨ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਰਸਿ, ਅਰੋਚਕਸ਼੍ਚ| ਯਃ ਕਣ੍ਠਮਭਿਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ ਕਣ੍ਠਸ੍ਤਤੋ ਧ੍ਵਂਸਤੇ ਸ੍ਵਰਸ਼੍ਚਾਵਸੀਦਤਿ| ਯਃ ਪ੍ਰਾਣਵਹਾਨਿ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਸ੍ਯਾਦੀਨਿ ਉਪੈਤਿ, ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਸ਼੍ਚ ਤੇਨੋਪਜਾਯਤੇ|" ਇਤਿ| ਵਿਕਾਰਸ੍ਯ-ਜ੍ਵਰਾਦੇਃ, ਪ੍ਰਕਤਯਃ-ਉਪਾਦਾਨਕਾਰਣਾਨਿ ਵਾਤਾਦਿਦੋਸਾਃ, ਤਾ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀ:-ਰੋਗਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ,- ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਤਥਾਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ,ਤਥਾ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍-ਨਿਦਾਨਭੇਦਾਂਸ਼੍ਚ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ-ਯਥਾ ਕਿਮਯਂ ਕੁਪਿਤਃ ਪਵਨੋ ਰੂਕ੍ਸੇਣ ਹੇਤੁਨਾ ਲਘੁਨਾ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਮੇਵੋਪਕ੍ਰਮੇਤ੍-ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਨ ਤੁ ਵਿਕਾਰਾਨਭਿਜ੍ਞ ਇਤਿ ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

ਨਨੁ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਮੁਪਕ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਖਲਿਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਥਂ ਨਿਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਬਲਂ ਕਾਲਮਨਲਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਯਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਥਾਹਾਰਮਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ||੬੭|| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੈਸਾਂ ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ| ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਨ ਸ ਸ੍ਖਲਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍||੬੮||

ਸ੦-ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ ਸਤਿ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਦਸ਼ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਲੋਕ੍ਯ, ਯਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਵਰ੍ਤਤੇ-ਯਤ੍ਨਂ ਕਰੋਤਿ, ਸਃ-ਵੈਦ੍ਯੋ, ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸ੍ਖਲਤਿ-ਨਾਪਰਾਧੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਦੋਸੋ-ਵਾਤਾਦਿਃ, ਔਸਧਂ-ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਦਿ, ਤਯੋਰ੍ਨਿਰੂਪਣਂ-ਪਰ੍ਯਾਲੋਚਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ| ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਨਾਮੁਪਾਦਾਨਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਵਗਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਕਰਣਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤ੍ਨਾਤਿਸ਼ਯਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਨ ਪੁਨਰੇਸਾਂ ਦ੍ਵੌ ਵਾ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਾ ਚਤੁਰੋ ਵਾ ਪਞ੍ਚ ਵਾ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ| ਕਿਂ ਤਾਰ੍ਹਿ ? ਸਰ੍ਵਾਨੇਤਾਨ੍ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ,-ਸਮ੍ਯਗਵਬੁਧ੍ਯੇਤਿ| ਅਥ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨੇਵ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ? ਨੇਤ੍ਯਾਹ- ਅਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ| ਏਸਾਮੇਵ ਦੂਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮਵਸ੍ਥਾਃ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ, ਤਾਸ਼੍ਚ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ-ਯਥਾਵਦ੍ਬੁਦ੍ਧ੍ਵੇਤਿ|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ਨ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਕਿਂ ਤਾਰ੍ਹਿ ? ਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਗੁਰੁਲਘੁਤ੍ਵੇਨ ਏਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਦਸ਼੍ਯਤੇਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾਕਾਰਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍||੬੯||

ਸ੦-ਗੁਰੁਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਸ਼੍ਚ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪੌ, ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪੌ ਚ ਤੌ ਵ੍ਯਾਧੀ ਚ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧੀ, ਤਯੋਃ ਸਂਸ੍ਥਾਨਂ-ਆਕਤਿਃ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਭਿਨ੍ਨਕ੍ਰਮੇ| ਤਦ੍ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਮਨ੍ਯਥਾਕਾਰਮਪਿ ਦਸ਼੍ਯਤੇ-ਵਿਪਰੀਤਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਦਸ਼੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਸ੍ਯ ਗਮਕਤ੍ਵਾਭਾਵਃ ਪ੍ਰਸਜ੍ਯੇਤ| ਤਤਸ਼੍ਚ "ਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਲਕ੍ਸਣੋਪਸ਼ਯਾਪ੍ਤਿਭਿਃ|" (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧|੨੨) ਇਤਿ ਦੂਸ੍ਯੇਤ| ਤਸ੍ਮਾਦਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਸਂਸ੍ਥਾਨਸ੍ਯ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਵਚਿਦ੍ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤਿ ਸੂਚਨਾਰ੍ਥਃ ਕਤਃ| ਕੁਤੋ ਹੇਤੋਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ-ਧੈਰ੍ਯਮ੍| ਦੇਹੋ-ਮਹਦਲ੍ਪਸ੍ਥੂਲਕਸ਼ਾਦਿਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਦੇਹਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹੌ| ਬਲਂ ਚਾਬਲਂ ਚ ਬਲਾਬਲੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਬਲਾਦ੍ਧੇਤੋਰ੍ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨੇਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍| ਅਧਿਕਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥੋਤ੍ਕਸ੍ਟਦੇਹਬਲੇ ਚ ਗੁਰੁਃ-ਮਹਾਨਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋਲ੍ਪਸਂਸ੍ਥਾਨੋ-ਹੀਨਬਲ ਇਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਯੋਰੁਤ੍ਕਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਹੀਨਸਤ੍ਵੇ ਹੀਨਦੇਹਬਲੇ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਲਘੁਰਪਿ ਮਹਾਨਿਵ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ, ਹੀਨਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦ(ਤ੍ਤ)ਸ੍ਮਿਨ੍-ਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨੇਰ੍ਥੇ, ਦਤ੍ਤਾਵਧਾਨੇਨ ਭਾਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਲ੍ਪਯਂਸ੍ਤੁ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਃ| ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਕਲਨਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੭੦||

ਸ੦-ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਃ-ਕੁਤ੍ਸਿਤੋ ਵੈਦ੍ਯਃ, ਸ ਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਮਾਤ੍ਰਾਵਲੋਕਨਾਤ੍ ਗੁਰੁਂ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍-ਨਿਸ਼੍ਚਿਨ੍ਵਨ੍, ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਕਲਨਯਾ-ਹੀਨਮਾਤ੍ਰਦੋਸਨਿਸ਼੍ਚਯੇਨ, ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ-ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਮੋਹਂ ਗਚ੍ਛਤਿ, ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧਾਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਯੋਗ੍ਯਂ ਭੇਸਜਂ ਦਦਾਤਿ| ਏਵਂ ਲਘੁਵ੍ਯਾਧਿਂ ਗੁਰੁਮਿਤਿ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਬਹੁਦੋਸਾਕਲਨਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ, ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਬ੍ਰੁਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਤ੍ਸਿਤਤ੍ਵਮੇਵ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਯਥਾਹ ਮਨੁਃ (ਅ. ੮|੨੦) -"ਜਾਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਜੀਵੀ ਵਾ ਕਾਮਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਬ੍ਰੁਵਃ| ਧਰ੍ਮਪ੍ਰਵਕ੍ਤਾ ਨਪਤੇਰ੍ਨ ਤੁ ਸ਼ੂਦ੍ਰਃ ਕਥਞ੍ਚਨ||" ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ "ਭਿਸਗ੍ਧ੍ਰੁਵਮ੍" ਇਤਿ ਪੇਠੁਃ| ਭਿਸਕ੍-ਵੈਦ੍ਯੋ, ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਲ੍ਪਯਨ੍ ਧ੍ਰੁਵਂ-ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਂ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਮ੍ - - - - ਤਤੋਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਉਦੀਰਯੇਤ੍ਤਰਾਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਯੋਗਤਃ||੭੧|| ਸ਼ੋਧਨਂ ਤ੍ਵਤਿਯੋਗੇਨ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਕ੍ਸਿਣੁਯਾਨ੍ਨ ਮਲਾਨੇਵ ਕੇਵਲਂ ਵਪੁਰਸ੍ਯਤਿ||੭੨||

ਸ੦-ਤਤੋਲ੍ਪਂ-ਅਲ੍ਪਮਾਤ੍ਰਮ੍, ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ-ਅਨੁਤ੍ਕਸ੍ਟਸ਼ਕ੍ਤਿਕਂ ਵਾ, ਭੇਸਜਂ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਂ-ਦਤ੍ਤਂ, ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਰੋਗਾਨੁਦੀਰਯੇਤ੍ਤਰਾਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯੇਤ੍| ਕੁਤਃ ? ਅਯੋਗਤਃ,,-ਹੀਨਯੋਗਾਤ੍| ਅਯੋਗੋ ਹਿ ਹੀਨਯੋਗ ਉਚ੍ਯਤੇ| ਯਥਾ,-ਪੁਤ੍ਰਕਾਰ੍ਯਾਕਰਣਾਦਪੁਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ ਚ-ਲਘੁਵ੍ਯਾਧੌ, ਵਿਪਰੀਤਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤੁ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍, ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਪਰੀਤਮ੍ ? ਅਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਾਤ੍ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਤ੍, ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮੁਤ੍ਕਸ੍ਟਵੀਰ੍ਯਂ ਚ ਬਹੁਦੋਸਾਕਲਨਯਾ, ਅਤਿਯੋਗੇਨ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਂ ਨ ਕੇਵਲਂ ਮਲਾਨ੍ ਕ੍ਸਿਣੁਯਾਤ੍-ਕ੍ਸਪਯੇਤ੍, ਯਾਵਦ੍ਵਪੁਰਸ੍ਯਤਿ-ਸ਼ਰੀਰਮਪਿ ਹਿਂਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਸਂਸ਼ੋਧਨਂ ਯਤ੍ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਵੇਨੋਪਨ੍ਯਸ੍ਤਂ ਤਦਯੋਗਾਤਿਯੋਗਾਭ੍ਯਾਂ ਰੋਗੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਂ ਸ਼ਰੀਰਕ੍ਸਪਣਂ [ਚ] ਝਟਿਤਿ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਤੀਤਿ| ਖਰਨਾਦੇਨਾਪ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਚ-"ਅਲ੍ਪਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਯੇਦ੍ਦੋਸਂ ਬਹੁ ਪ੍ਰਾਣਾਨ੍ਨਿਹਨ੍ਤਿ ਚ| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰੂਪ੍ਯ ਭਿਸਜਾ ਦੇਯਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍||" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਜ੍ਵਰਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਚ ਤਤ੍ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਂ ਯਦ੍ਦੀਯਤੇ ਭੇਸਜਂ ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਮਹਾਰਮ੍ਭੇਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਚੌਸਧਂ ਨ ਦੇਯਮ੍, ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਾਦੇਵ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੀਭੂਤਾਦਰ੍ਥਾਦਵਗਨ੍ਤਵ੍ਯਮ੍|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

ਅਤੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਤਥਾ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੭੩||

ਸ੦-ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਂ ਰੋਗਾਣਾਂ ਦੁਰ੍ਵਿਜ੍ਞੇਯਾ ਗਤਿਃ, ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਸਤਤਮਭਿਯੁਕ੍ਤਃ-ਸਦਾਯੁਰ੍ਵੇਦਪਾਠਾਵਬੋਧਾਨੁਸ੍ਠਾਨਪਰੋ ਵੈਦ੍ਯਃ, ਸਰ੍ਵਂ-ਦੂਸ੍ਯਾਦਿਵਸ੍ਤੁਜਾਤਮ੍, ਆਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ-ਸਰ੍ਵੇਣ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਯੁਰ੍ਵੇਦਾਨੁਸਾਰਿਣ੍ਯਾ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯਸਮ੍ਭਾਸਾਸਮ੍ਭਵਯਾ ਚ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮਾਭ੍ਯਾਸਤੋਪਿ ਨਿਪੁਣਂ ਨਿਰੂਪ੍ਯ, ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਦੋਸਦੂਸ੍ਯਦੇਸ਼ਾਦ੍ਯਨੁਗੁਣੇਨ, ਭੈਸਜ੍ਯਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ-ਭੇਸਜਂ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍| ਯਥਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਧ੍ਰੁਵਂ-ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਰੋਗ੍ਯਾਰ੍ਥਮਵਸ਼੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨) - "ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| " ਅਤਸ੍ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦੇਨਾਹ - - - - ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਨਧੁਨਾ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ, ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍ਨਵ||੭੪|| ਕਥਂ ਨਵ ਭੇਦਾਨ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸਡ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ||੭੫|| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ||੭੬|| ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍ ਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾਪਿ ਤੇ||੭੭|| ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| |੭੮|

ਸ੦-ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯੌ, ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਯੋਰ੍ਵਿਭੇਦੋ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਃ, ਵਿਵਿਧੋ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੋ ਭੇਦੋ-ਵਿਭੇਦਃ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਅਤਃਪਰਂ-ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਮ੍, ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯੋ, ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ-ਭਣਿਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸ੦-ਪਥਕ੍-ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਾਨ੍, ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਰੋਗਹੇਤੂਨ੍, ਵਿਦ੍ਧਿ-ਅਵੇਹਿ| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍| ੨| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧਃ| ੩| ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਾਃ| ਸ੦-ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ-ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ-ਸਂਸਰ੍ਗੇ, ਨਵ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਾਧਿਕਾਨ੍, "ਵਿਦ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯੇਤਦਨੁਵਤ੍ਤਿਕਤੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਸ੦-ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ-ਤੁਲ੍ਯਯਾ ਵਧ੍ਦ੍ਯਾ, ਤ੍ਰੀਨੇਵ-ਅਨ੍ਯੂਨਾਧਿਕਾਨ੍, ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਏਕੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਵਾਤਕਫਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਤਤੀਯਃ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭ੍ਯਾਮਧਿਕਾਭ੍ਯਾਮ੍, ਇਤਿ| ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਥਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਰੇਕਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ-ਅਧਿਕਤਰਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਟ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਅਤਿਸ਼ਯੋ-ਅਤਿਸ਼ਾਯਨਮ੍| ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ "ਤਮਬਿਸ੍ਠਨੌ" ਇਤਿ ਨਿਪਾਤਨਾਦ੍ਦੀਰ੍ਘਃ| ਦੋਸਦ੍ਵਯਵਦ੍ਧੇਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਦਪਰਦੋਸਚਿਨ੍ਤਾਨਾਸ੍ਤ੍ਯਤ੍ਰ| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਮ੍||੧|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੨|| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਮ੍||੩|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੪|| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ, ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੫|| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ||੬|| ਏਵਂ ਸਟ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੇਸੁ ਤ੍ਰਿਸ੍ਵਪਿ ਦੋਸੇਸੁ ਵਦ੍ਧੇਸੁ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਦ੍ਵੌ ਚੈਕਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕੇ, ਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕੇਸਾਮਤਿਸ਼ਯੋ-ਅਧਿਕਤ੍ਵਮ੍, ਤੇਨ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਤਤੋ ਦ੍ਵਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾਃ, ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤ੍ਰਯਃ, ਇਤਿ ਸਟ੍ ਭੇਦਾਃ| ਯਥਾ,-ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇਧਿਕਂ ਵਦ੍ਧੇ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤਕਫਾਵਤਿਵਦ੍ਧੌ| ੨| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਿਵਦ੍ਧੌ| ੩| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਵਾਤੋਤਿਵਦ੍ਧਃ| ੪| ਵਾਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ ਪਿਤ੍ਤਮਤਿਵਦ੍ਧਮ੍| ੫| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ ਕਫੋਤਿਵਦ੍ਧਃ| ੬| ਇਤਿ ਸਡ੍ਭੇਦਾਨ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤੁਲ੍ਯਂ ਕਤ੍ਵਾ-ਸਮਂ ਕਤ੍ਵਾ, ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਰੇਕਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੋਸਭੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤਰਤਮਯੋਰ੍ਭਾਵਸ੍ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍| ਕਸ੍ਯ ਤਾਰਤਮ੍ਯਮ੍ ? ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਤ੍ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਣਾਮ੍| ਤਾਰਤਮ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਕਲ੍ਪਨਂ-ਭੇਦਃ, ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਮ੍, ਤਸ੍ਮਾਤ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਣਾਂ ਵਦ੍ਧਿਰੂਪਾਣਾਂ ਸਡ੍ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੧| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਮਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਰੋ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੩| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੪| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਮਮ੍| ੫| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਤਰਂ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਤਮਃ| ੬| ਏਤੇਸਾਂ ਚ ਲਕ੍ਸਣਂ ਮੁਨਿਰਧ੍ਯਗੀਸ੍ਟ| ਤਥਾ ਚ ਤਦ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਃ (ਚ. ਚਿ. ਅ. ੩|੮੮)- "ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਰ੍ਧ੍ਵਂ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ਵਿਧਸ੍ਯ ਹਿ| ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸੂਤ੍ਰਿਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਲਕ੍ਸਣਂ ਵੈ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍|| ਭ੍ਰਮਃ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਂ ਸ਼ਿਰਸੋਤਿਰੁਕ੍| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਲ੍ਬਣੇ ਵਿਦ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਮਨ੍ਦਕਫੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪਿਪਾਸਾ ਦਾਹਰੁਗ੍ਵ੍ਯਥਾਃ| ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਲ੍ਬਣੇ ਵ੍ਯਾਧੌ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਵਰੇ ਵਿਦੁਃ|| ਛਰ੍ਦਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋਸ੍ਥਿਵੇਦਨਾ| ਮਨ੍ਦਵਾਤੇ ਵ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਕਫੋਲ੍ਬਣੇ|| ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰਸਃ ਸ਼ੂਲਂ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਗੌਰਵਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਵਾਤੋਲ੍ਬਣੇ ਸ੍ਯਾਦ੍ ਹ੍ਯਨੁਗੇ ਤਸ੍ਣਾ ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਸ੍ਕਤਾ|| ਰਕ੍ਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤਾ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਡ੍ਬਲਸਙ੍ਕ੍ਸਯਃ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚੇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸੇ ਸ੍ਯਾਲ੍ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਗਰੀਯਸਿ|| ਆਲਸ੍ਯਾਰੁਚਿਹਲ੍ਲਾਸਦਾਹਵਮ੍ਯਰਤਿਭ੍ਰਮੈਃ| ਕਫੋਲ੍ਬਣਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕਾਸੇਨ ਚਾਦਿਸ਼ੇਤ੍|| ਸਮਂ ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਵਦ੍ਧੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਂ ਕਰ੍ਣਕ੍ਸ੍ਵੇਡਨਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍|| ਮੋਹਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਦਿਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਰਾਤ੍ਰੌ ਜਾਗਰਣਂ ਤਥਾ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾ ਛਰ੍ਦਿਰਾਲਸ੍ਯਾਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਰੁਚ੍ਯਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍|| ਹੀਨਵਾਤੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਚਿਹ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਹਾਰਿਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਭ੍ਰਮੋਰੁਚਿਃ|| ਹੀਨਵਾਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਵੇਪਥੁਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਮਧ੍ਯਕਫੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼ੀਤਕਂ ਗੌਰਵਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਲਾਪੋਸ੍ਥਿਸ਼ਿਰੋਤਿਰੁਕ੍|| ਹੀਨਪਿਤ੍ਤੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਵਿਦੁਃ| ਵਰ੍ਚੋਭੇਦੋਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋਰੁਚਿਰ੍ਭ੍ਰਮਃ|| ਕਫਹੀਨੇ ਵਾਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ ਮਤਮ੍| ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਕਾਸਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸੋਤਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਕ੍|| ਕਫਹੀਨੇ ਪਿਤ੍ਤਮਧ੍ਯੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਸ੍ਮਤਮ੍|" ਇਤਿ| ਸ੦-ਏਵਂ-ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ, ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਾਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਦ੍ਧੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਕ੍ਸੀਣੈਃ-ਕ੍ਸਯਾਵਸ੍ਥੈਰ੍ਦੋਸੈਃ, ਤਾਵਤਃ-ਤਤ੍ਪਰਿਮਾਣਾਨ੍ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕਾਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਦ੍ਧੈਃ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍, ਤਥਾ ਕ੍ਸੀਣੈਃ| "ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਨ੍ਥੇ ਵਦ੍ਧਿਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਥਾਨੇ ਕ੍ਸੀਣਸ਼ਬ੍ਦੇ ਨਿਪਾਤ੍ਯਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੩| ਤਦੇਵਂ ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਨਵਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ,-ਕ੍ਸੀਣਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੧| ਕ੍ਸੀਣਪਿਤ੍ਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੨| ਕ੍ਸੀਣਵਾਤਕਫਸਂਸਰ੍ਗਃ| ੩| ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਅਤਿਸ਼ਾਯਨੇ-ਅਨ੍ਯਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵਾਤਿਰੇਕੇ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਮ੍| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੨| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੩| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੪| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਮ੍| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ| ੬| ਏਵਂ ਸਟ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ-ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੇਸੁ ਕ੍ਸੀਣੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਦੋਸਭੇਦਾਂਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਸਡ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਦੋਸਦ੍ਵਯਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ-ਅਤਿਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ, ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਤਥਾ ਦੋਸੈਕਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਸੀਣਤ੍ਵੇਨ, ਪਰ੍ਯਾਯਤਃ ਸਟ੍ ਕ੍ਸੀਣਸਨ੍ਨਿਪਾਤਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਕਫਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਵਤਿਕ੍ਸੀਣੌ| ੩| ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਕ੍ਸੀਣੇ ਕਫੋਤਿਕ੍ਸੀਣਃ| ੪| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਵਾਤੋਤਿਕ੍ਸੀਣਃ| ੫| ਵਾਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਪਿਤ੍ਤਮਤਿਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੬| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਕ੍ਸੀਣੈਰ੍ਭੇਦਂ ਵਿਦ੍ਧਿ| ੧| ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍,-ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੧| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਮਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੩| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਮਮ੍| ੪| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਤਰਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਤਰਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਤਮਃ| ੬| ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਦੋਸਭੇਦਾਨ੍ ਕ੍ਸੀਣੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਦ੍ਧਿ| ਸ੦-ਤੇ-ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਥਦੋਸਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਸੋਢਾ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਕੈਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਦ੍ਧਿਸ਼੍ਚ ਸਮਤਾ ਚ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ ਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾਃ| ਏਕੈਕਸ੍ਯ-ਵਾਤਾਦ੍ਯਨ੍ਯਤਮਸ੍ਯ, ਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾ ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯਾਃ, ਤੈਰੇਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍| ਯਥਾ,-ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਵਾਤਃ ਸਮਃ ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੨| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸਮਂ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੩| ਕਫੋ ਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੪| ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ ਕਫਃ ਸਮਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਮ੍| ੫| ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਂ ਕਫਃ ਸਮੋ ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ| ੬| ਏਵਮੇਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍| ਸ੦-ਏਕਸ੍ਯ ਕ੍ਸਯ ਏਕਕ੍ਸਯਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ, ਏਕਕ੍ਸਯਸਹਿਤਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਰੇਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਯਾ ? ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ,-ਸਹ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣ-ਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਾ ਸੈਵਮ੍, ਤਯਾ| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਪੁਨਰੇਵ ਸਟ੍ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਵਾਤਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ| ੧| ਪਿਤ੍ਤਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਵਾਤਕਫੌ ਵਦ੍ਧੌ| ੨| ਕਫਃ ਕ੍ਸੀਣੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੇ ਵਦ੍ਧੇ| ੩| ਏਵਮੇਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾਃ| ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ ਚ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯੈਕਦੋਸਵਦ੍ਧ੍ਯਾ-ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਕ੍ਸਯਸਹਿਤੈਕਦੋਸਵਦ੍ਧਿਃ, ਤਯਾ| ਯਥਾ,-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਵਦ੍ਧਃ| ੧| ਵਾਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਦ੍ਧਮ੍| ੨| ਪਿਤ੍ਤਕਫੌ ਕ੍ਸੀਣੌ ਵਾਤੋ ਵਦ੍ਧਃ| ੩| ਇਤਿ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਤ੍ਰਯੋ ਦੋਸਭੇਦਾਃ| ਏਵਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਰੂਪਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਤੇ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਸ੦-ਏਵਂ ਭੇਦਗਣਨਯਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ-ਉਕ੍ਤਾਃ| ਸ੦-ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟੀਨਾਂ ਪੂਰਣੋ ਯੋ ਦੋਸਭੇਦਃ, ਸ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਂ-ਆਰੋਗ੍ਯਹੇਤੁਃ, ਧਾਤੁਸਾਮ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਹਿ ਸ੍ਵਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਥਾ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਃ| ਯੇ ਚ ਦੋਸਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਃ, ਤੇ ਚ ਰੋਗਕਾਰਣਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਾਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵੇ ਦੋਸਵੈਸਮ੍ਯਂ ਕਾਰਣਮ੍| ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟ ਇਤਿ " ਤਸ੍ਯ ਪੂਰਣੇ ਡਟ੍" ਇਤਿ ਡਟ੍|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

ਅਧੁਨਾ ਰਸਾਦਿਭੇਦਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥੈਸਾਂ ਦੋਸਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਸਮਤਾਵਿਵਦ੍ਧਿਭੇਦੈਃ||੭੮|| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤਰਤਮਯੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਦਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| ੭੮ -੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||

ਸ੦-ਨ ਕੇਵਲਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਨ੍ ਦੋਸਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਚ ਗਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਕਥਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਏਸਾਂ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ, ਯਥਾਸ੍ਵਂ-ਰਸਰਕ੍ਤਾਦਿਭਿਰ੍ਧਾਤੁਭਿਃ ਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਤਥੈਸਾਮੇਵ ਕ੍ਸਯਾਦਿਭੇਦੈਸ੍ਤਰਤਮਯੋਗਾਚ੍ਚਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਗਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਦਿਙ੍ਮਾਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਵ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਤਯੇ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਰਸੇ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯੋ ਭੇਦਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, "ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ" ਇਤ੍ਯਨੁਸਾਰੇਣ| ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| "ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍" ਰਸਮੇਵਾਧਿਕਤ੍ਯ ਨਵ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਕਥਮ੍ ? ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍ "ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯੇਨੇ|" ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਨ੍ਯਾਯੇਨ ਰਸਮਧਿਕਤ੍ਯ ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਯੋਜਯਿਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋ ਯੋਜਨੀਯਃ| ਯਥਾ,-ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ| ਕਥਮ੍ ? "ਸਡ੍ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍||" ਇਤਿ ਸਮਾਨਂ ਪੂਰ੍ਵੇਣ, ਰਸਾਖ੍ਯਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਕੇਵਲਮਧਿਕਮ੍| "ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ|" ਰਸਮਧਿਕਤ੍ਯ ਭੇਦਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ| ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਰੁਧਿਰਮਾਂਸਾਦਿਭਿਰ੍ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਏਕੈਕੋਪਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯੇਵਂ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਰਸਾਦਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਃ ਸਂਯੋਗਾਤ੍ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸ਼ਤਾਨ੍ਯੇਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਦਧਿਕਾਨਿ ਸ੍ਯੁਃ| ਸ਼ਕਦਾਦਿਸਂਸਰ੍ਗਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਣਤਰਕ੍ਸੀਣਤਮਾਦਿਭੇਦੈਰ੍ਵਦ੍ਧਤਰਵਦ੍ਧਤਮਾਦਿਭੇਦੈਸ਼੍ਚ ਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਾਨਾ ਦੋਸਾ ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਯਾਨ੍ਤੀਤਿ| ਰਸਭੇਦੇ ਦੋਸਭੇਦੇ ਚਾਵਗਤੇ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ ਹੇਤੁਲਕ੍ਸਣੋਪਕ੍ਰਮੇਸੁ ਮੋਹੋ ਨ ਭਵਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਮੁਨਿਃ (ਚ. ਸੂ. ਅ. ੨੬|੨੫)- "ਯਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਸਵਿਕਲ੍ਪਜ੍ਞਃ ਸ੍ਯਾਚ੍ਚ ਦੋਸਵਿਕਲ੍ਪਵਿਤ੍| ਨ ਸ ਮੁਹ੍ਯੇਦ੍ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਹੇਤੁਲਿਙ੍ਗੋਪਪਤ੍ਤਿਸੁ||" ਇਤਿ| ਮ੍ਨੌਜ੍ਰੌਗਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਭਵਾਪ੍ਰਹਰ੍ਸਿਣੀ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯੋ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੧੨||