Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2
ਪੂਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨਧ੍ਯਾਯੇ ਬਹੁਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦੋ ਨੋਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਥਾਤੋ ਦੋਸਭੇਦੀਯਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹੁਰਾਤ੍ਰੇਯਾਦਯੋ ਮਹਰ੍ਸਯਃ| (ਗਦ੍ਯਸੂਤ੍ਰੇ||੨||
पूर्वस्मिन्नध्याये बहुवक्तव्यत्वाद्दोषभेदो नोक्त इत्याह - - - - अथातो दोषभेदीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1
ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀਸਕ੍ਥਿਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਮ੍| ਸ੍ਥਾਨਂ ਵਾਤਸ੍ਯ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੧||
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्| स्थानं वातस्य, तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2
ਨਾਭਿਰਾਮਾਸ਼ਯਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਸੀਕਾ ਰੁਧਿਰਂ ਰਸਃ| ਦਕ੍ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਨਾਭਿਰਤ੍ਰ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ||੨||
नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः| दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य, नाभिरत्र विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3
ਉਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਕ੍ਲੋਮਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਰਸਃ| ਮੇਦੋ ਘ੍ਰਾਣਂ ਚ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚ ਕਫਸ੍ਯ, ਸੁਤ੍ਰਾਮੁਰਃ||੩||
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्यामाशयो रसः| मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य, सुत्रामुरः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4
ਅਥ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਮੇਤੇਸਾਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਥਾਨਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਕ੍ਰਿਯਾਭੇਦਾਤ੍ ਪਞ੍ਚ ਪਞ੍ਚ ਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪ੍ਰਾਣਾਦਿਭੇਦਾਤ੍ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਾ ਵਾਯੁਃ| |੪|
अथ प्रत्येकमेतेषां दोषाणां विशिष्टस्थानाश्रयेण क्रियाभेदात् पञ्च पञ्च भेदानाह - - - - प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5
ਪ੍ਰਾਣੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਧਗਃ| ਉਰਃਕਣ੍ਠਚਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਹਦਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਚਿਤ੍ਤਧਕ੍||੪|| ਸ੍ਠੀਵਨਕ੍ਸਵਥੂਦ੍ਗਾਰਨਿਃਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ਨਪ੍ਰਵੇਸ਼ਕਤ੍| |੫|
प्राणोऽत्र मूर्धगः| उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्||४|| ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6
| ਉਰਃ ਸ੍ਥਾਨਮੁਦਾਨਸ੍ਯ ਨਾਸਾਨਾਭਿਗਲਾਂਸ਼੍ਚਰੇਤ੍||੫|| ਵਾਕ੍ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਪ੍ਰਯਤ੍ਨੋਰ੍ਜਾਬਲਵਰ੍ਣਸ੍ਮਤਿਕ੍ਰਿਯਃ| |੬|
| उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्||५|| वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7
| ਵ੍ਯਾਨੋ ਹਦਿ ਸ੍ਥਿਤਃ ਕਤ੍ਸ੍ਨਦੇਹਚਾਰੀ ਮਹਾਜਵਃ||੬|| ਗਤ੍ਯਪਕ੍ਸੇਪਣੋਤ੍ਕ੍ਸੇਪਨਿਮੇਸੋਨ੍ਮੇਸਣਾਦਿਕਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਰੀਰਿਣਾਮ੍||੭||
| व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः||६|| गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः| प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8
ਸਮਾਨੋਗ੍ਨਿਸਮੀਪਸ੍ਥਃ ਕੋਸ੍ਠੋ ਚਰਤਿ ਸਰ੍ਵਤਃ| ਅਨ੍ਨਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਪਚਤਿ ਵਿਵੇਚਯਤਿ ਮੁਞ੍ਚਤਿ||੮||
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठो चरति सर्वतः| अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9
ਅਪਾਨੋਪਾਨਗਃ ਸ਼੍ਰੋਣਿਬਸ੍ਤਿਮੇਢ੍ਰੋਰੁਗੋਚਰਃ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਤਵਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਗਰ੍ਭਨਿਸ੍ਕ੍ਰਮਣਕ੍ਰਿਯਃ||੯||
अपानोऽपानगः श्रोणिबस्तिमेढ्रोरुगोचरः| शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10
ਪਞ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਭੇਦਾਨਾਹ - - - - ਪਿਤ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਾਤ੍ਮਕਮ੍| |੧੦|
पञ्च पित्तभेदानाह - - - - पित्तं पञ्चात्मकम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12
ਤਤ੍ਰ ਪਕ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਮਧ੍ਯਗਮ੍| ਪਞ੍ਚਭੂਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਪਿ ਯਤ੍ਤੈਜਸਗੁਣੋਦਯਾਤ੍||੧੦|| ਤ੍ਯਕ੍ਤਦ੍ਰਵਤ੍ਵਂ ਪਾਕਾਦਿਕਰ੍ਮਣਾਨਲਸ਼ਬ੍ਦਿਤਮ੍| ਪਚਤ੍ਯਨ੍ਨਂ ਵਿਭਜਤੇ ਸਾਰਕਿਟ੍ਟੌ ਪਥਕ੍ ਤਥਾ||੧੧|| ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਪ੍ਯਨੁਗ੍ਰਹਮ੍| ਕਰੋਤਿ ਬਲਦਾਨੇਨ ਪਾਚਕਂ ਨਾਮ ਤਤ੍ਸ੍ਮਤਮ੍||੧੨||
तत्र पक्वामाशयमध्यगम्| पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात्||१०|| त्यक्तद्रवत्वं पाकादिकर्मणाऽनलशब्दितम्| पचत्यन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा||११|| तत्रस्थमेव पित्तानां शेषाणामप्यनुग्रहम्| करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13
ਆਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਰਞ੍ਜਕਂ ਰਸਰਞ੍ਜਨਾਤ੍| |੧੩|
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14
| ਬੁਦ੍ਧਿਮੇਧਾਭਿਮਾਨਾਦ੍ਯੈਰਭਿਪ੍ਰੇਤਾਰ੍ਥਸਾਧਨਾਤ੍||੧੩|| ਸਾਧਕਂ ਹਦ੍ਗਤਂ ਪਿਤ੍ਤਂ| |੧੪|
| बुद्धिमेधाभिमानाद्यैरभिप्रेतार्थसाधनात्||१३|| साधकं हृद्गतं पित्तं| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
ਰੂਪਾਲੋਚਨਤਃ ਸ੍ਮਤਮ੍| ਦਕ੍ਸ੍ਥਮਾਲੋਚਕਂ|੧੪|
रूपालोचनतः स्मृतम्| दृक्स्थमालोचकं|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
| ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਭ੍ਰਾਜਕਂ ਭ੍ਰਾਜਨਾਤ੍ਤ੍ਵਚਃ||੧੪||
| त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਤੁ ਪਞ੍ਚਧਾ| |੧੫|
श्लेष्मा तु पञ्चधा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16
ਤਦੇਵ ਪਞ੍ਚਪ੍ਰਕਾਰਤ੍ਵਮਾਹ - - - - ਉਰਃਸ੍ਥਃ ਸ ਤ੍ਰਿਕਸ੍ਯ ਸ੍ਵਵੀਰ੍ਯਤਃ| ਹਦਯਸ੍ਯਾਨ੍ਨਵੀਰ੍ਯਾਚ੍ਚ ਤਤ੍ਸ੍ਥ ਏਵਾਮ੍ਬੁਕਰ੍ਮਣਾ||੧੫|| ਕਫਧਾਮ੍ਨਾਂ ਚ ਸ਼ੇਸਾਣਾਂ ਯਤ੍ਕਰੋਤ੍ਯਬਲਮ੍ਬਨਮ੍| ਅਤੋਵਲਮ੍ਬਕਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ|੧੬|
तदेव पञ्चप्रकारत्वमाह - - - - उरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः| हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा||१५|| कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्यबलम्बनम्| अतोऽवलम्बकः श्लेष्मा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17
ਯਸ੍ਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਸਂਸ੍ਥਿਤਃ||੧੬|| ਕ੍ਲੇਦਕਃ ਸੋਨ੍ਨਸਙ੍ਘਾਤਕ੍ਲੇਦਨਾਤ੍| |੧੭|
यस्त्वामाशयसंस्थितः||१६|| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17
ਰਸਬੋਧਨਾਤ੍| ਬੋਧਕੋ ਰਸਨਾਸ੍ਥਾਯੀ|੧੭|
रसबोधनात्| बोधको रसनास्थायी|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18
| ਸ਼ਿਰਃਸਂਸ੍ਥੋਕ੍ਸਤਰ੍ਪਣਾਤ੍||੧੭|| ਤਰ੍ਪਕਃ| |੧੮|
| शिरःसंस्थोऽक्षतर्पणात्||१७|| तर्पकः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18
ਸਨ੍ਧਿਸਂਸ਼੍ਲੇਸਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸਕਃ ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤਃ| |੧੮|
सन्धिसंश्लेषाच्छ्लेषकः सन्धिषु स्थितः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19
ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵੋਪਸਂਹਰਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਇਤਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਵਿਕਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍||੧੮|| ਵ੍ਯਾਪਿਨਾਮਪਿ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਚ ਪਥਕ੍ਪਥਕ੍| |੧੯|
एवं दोषाणां स्थानान्युक्त्वोपसंहरन्नाह - - - - | इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्यविकृतात्मनाम्||१८|| व्यापिनामपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20
ਵਿਕਤਿਰੇਸਾਂ ਵਦ੍ਧਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਚ| ਵਦ੍ਧਿਰਪਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ,-ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਭੇਦੇਨ| ਦੋਸਾਦਿਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯੇ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਲਕ੍ਸਣਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਰੂਪਂ ਵਦ੍ਧਿਨਿਦਾਨਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਸੂਚਯਨ੍ਨਾਹ - - - - - | ਉਸ੍ਣੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦ੍ਯਾ ਵਾਯੋਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਞ੍ਚਯਮ੍||੧੯|| ਸ਼ੀਤੇਨ ਕੋਪਮੁਸ੍ਣੇਨ ਸ਼ਮਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਯੋ ਗੁਣਾਃ| |੨੦|
विकृतिरेषां वृद्धिः क्षयश्च| वृद्धिरपि द्विविधा,-चयप्रकोपभेदेन| दोषादिविज्ञानीये सामान्येन वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तम्| सम्प्रति चयप्रकोपरूपं वृद्धिनिदानं सङ्क्षेपेण सूचयन्नाह - - - - - | उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति सञ्चयम्||१९|| शीतेन कोपमुष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21
| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਯਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ||੨੦|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਮਨ੍ਦਾਦ੍ਯਾਃ ਸ਼ਮਂ ਸ਼ੀਤੋਪਸਂਹਿਤਾਃ| |੨੧|
| शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते||२०|| उष्णेन कोपं, मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22
| ਸ਼ੀਤੇਨ ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦ੍ਯਾਃ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਸ਼੍ਚਯਮ੍||੨੧|| ਉਸ੍ਣੇਨ ਕੋਪਂ, ਤੇਨੈਵ ਗੁਣਾ ਰੂਕ੍ਸਾਦਯਃ ਸ਼ਮਮ੍| |੨੨|
| शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्||२१|| उष्णेन कोपं, तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ਇਦਾਨੀਂ ਚਯਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ - - - - | ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ||੨੨|| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ| |੨੩|
इदानीं चयादीनां लक्षणान्याह - - - - | चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु||२२|| विपरीतगुणेच्छा च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24
ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ| ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ||੨੩|| ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸਮਤਾ ਵਿਕਾਰਾਸਮ੍ਭਵਃ ਸ਼ਮਃ| |੨੪|
कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः||२३|| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25
|ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ -] | ਚਯਪ੍ਰਕੋਪਪ੍ਰਸ਼ਮਾ ਵਾਯੋਰ੍ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਾਦਿਸੁ ਤ੍ਰਿਸੁ||੨੪|| ਵਰ੍ਸਾਦਿਸੁ ਤੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਦਿਸੁ| |੨੫|
|इदानीं वातादीनां चयप्रकोपप्रशमा यस्मिन् काले जायन्ते तं दर्शयन्नाह -] | चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु||२४|| वर्षादिषु तु पित्तस्य, श्लेष्मणः शिशिरादिषु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28
ਨਨੁ ਮਰੁਤੋ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਯਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾ ਓਸਧਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਥਾ, ਵਰ੍ਸਾਸੁ ਪਿਤ੍ਤਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਜਲਾਨਾਮੋਸਧੀਨਾਂ ਚਾਮ੍ਲਪਾਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਚਯੋ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਤਦਾ ਹ੍ਯਾਪ ਓਸਧਯਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਾਲਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਃ| ਇਤਿ ਕੋਪ ਏਵੋਪਪਨ੍ਨਃ| ਇਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਰ੍ਯਨੁਯੋਗ ਇਦਮਾਹ - - - - | ਚੀਯਤੇ ਲਘੁਰੂਕ੍ਸਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਃ ਸਮੀਰਣਃ||੨੫|| ਤਦ੍ਵਿਧਸ੍ਤਦ੍ਵਿਧੇ ਦੇਹੇ ਕਾਲਸ੍ਯੌਸ੍ਣ੍ਯਾਨ੍ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਦ੍ਭਿਰਮ੍ਲਵਿਪਾਕਾਭਿਰੋਸਧੀਭਿਸ਼੍ਚ ਤਾਦਸ਼ਮ੍||੨੬|| ਪਿਤ੍ਤਂ ਯਾਤਿ ਚਯਂ ਕੋਪਂ ਨ ਤੁ ਕਾਲਸ੍ਯ ਸ਼ੈਤ੍ਯਤਃ| ਚੀਯਤੇ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ਼ੀਤਾਭਿਰੁਦਕੌਸਧਿਭਿਃ ਕਫਃ||੨੭|| ਤੁਲ੍ਯੇਪਿ ਕਾਲੇ ਦੇਹੇ ਚ ਸ੍ਕਨ੍ਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| |੨੮|
ननु मरुतो ग्रीष्मे चयो न युक्तः, यतस्तस्मिन्काले लघुरूक्षा ओषधयो भवन्ति| तथा, वर्षासु पित्तचयो न युक्तः, जलानामोषधीनां चाम्लपाकत्वात्| तथा, श्लेष्मणः शिशिरे चयो न युक्तः, तदा ह्याप ओषधयश्च स्निग्धा भवन्ति कालश्च शीतः| इति कोप एवोपपन्नः| इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - | चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः||२५|| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्||२६|| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः||२७|| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29
| ਇਤਿ ਕਾਲਸ੍ਵਭਾਵੋਯਮਾਹਾਰਾਦਿਵਸ਼ਾਤ੍ਪੁਨਃ||੨੮|| ਚਯਾਦੀਨ੍ ਯਾਨ੍ਤਿ ਸਦ੍ਯੋਪਿ ਦੋਸਾਃ ਕਾਲੇਪਿ ਵਾ ਨ ਤੁ| |੨੯|
| इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः||२८|| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30
ਏਵਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਚਯਾਦੀਨ੍ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼੍ਯ, ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਿਨਿਵਤ੍ਤਿਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਂ ਕੋਪਜਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸਹਸਾ ਦੇਹਮਾਪਾਦਤਲਮਸ੍ਤਕਮ੍||੨੯|| ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤੁ ਕੁਪਿਤੋ ਮਲੋਲ੍ਪਾਲ੍ਪਂ ਜਲੌਘਵਤ੍| |੩੦|
एवं दोषाणां चयादीन् प्रदर्श्य, व्याप्तिनिवृत्तिवैचित्र्यं कोपजं दर्शयितुमाह - - - - | व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम्||२९|| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलौघवत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31
ਨਨੁ, ਪ੍ਰਤਿਰੋਗਂ ਨਿਦਾਨਲਕ੍ਸਣਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦ੍ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਮ੍| ਤਚ੍ਚਾਵਿਦਨ੍ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਦਤ੍ਰ ਤਥਾ ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - | ਨਾਨਾਰੂਪੈਰਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯੈਰ੍ਵਿਕਾਰੈਃ ਕੁਪਿਤਾ ਮਲਾਃ||੩੦|| ਤਾਪਯਨ੍ਤਿ ਤਨੁਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦ੍ਧੇਤ੍ਵਾਕਤਿਸਾਧਨਮ੍| ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਨੈਕੈਕਸ਼ੋ ਵਕ੍ਤੁਮਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮੁਚ੍ਯਤੇ||੩੧||
ननु, प्रतिरोगं निदानलक्षणचिकित्सितमानन्त्याद्वक्तुमशक्यम्| तच्चाविदन्न कश्चिदत्र तथा यत्नं कुर्यादित्याशङ्क्याह - - - - | नानारूपैरसङ्ख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः||३०|| तापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धेत्वाकृतिसाधनम्| शक्यं नैकैकशो वक्तुमतः सामान्यमुच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34
ਅਤ੍ਰੈਵ ਹੇਤ੍ਵਨ੍ਤਰਮਾਹ - - - - ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| ਯਥਾ ਪਕ੍ਸੀ ਪਰਿਪਤਨ੍ ਸਰ੍ਵਤਃ ਸਰ੍ਵਮਪ੍ਯਹਃ||੩੨|| ਛਾਯਾਮਤ੍ਯੇਤਿ ਨਾਤ੍ਮੀਯਾਂ ਯਥਾ ਵਾ ਕਤ੍ਸ੍ਨਮਪ੍ਯਦਃ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਵਿਵਿਧਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਗੁਣਾਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ||੩੩|| ਤਥਾ ਸ੍ਵਧਾਤੁਵੈਸਮ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਮਪਿ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਵਿਕਾਰਜਾਤਂ ਤ੍ਰੀਨ੍ਦੋਸਾਣ੍|੩੪|
अत्रैव हेत्वन्तरमाह - - - - दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वमप्यहः||३२|| छायामत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नमप्यदः| विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान्नातिवर्तते||३३|| तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तमपि सर्वदा| विकारजातं त्रीन्दोषाण्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35
| ਤੇਸਾਂ ਕੋਪੇ ਤੁ ਕਾਰਣਮ੍||੩੪|| ਅਰ੍ਥੈਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਃ ਸਂਯੋਗਃ ਕਾਲਃ ਕਰ੍ਮ ਚ ਦੁਸ੍ਕਤਮ੍| ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗੇਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪੁਨਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ||੩੫||
| तेषां कोपे तु कारणम्||३४|| अर्थैरसात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्| हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत्पुनस्त्रिधा||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38
ਤਾਨੇਵ ਹੀਨਾਤਿਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਾਨ੍ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - ਹੀਨੋਰ੍ਥੇਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯਾਲ੍ਪਃ ਸਂਯੋਗਃ ਸ੍ਵੇਨ ਨੈਵ ਵਾ| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਸਂਸਰ੍ਗਃ, ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਭਾਸੁਰਭੈਰਵਮ੍||੩੬|| ਅਤ੍ਯਾਸਨ੍ਨਾਤਿਦੂਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪ੍ਰਿਯਂ ਵਿਕਤਾਦਿ ਚ| ਯਦਕ੍ਸ੍ਣਾ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸ ਦਾਰੁਣਃ||੩੭|| ਏਵਮਤ੍ਯੁਚ੍ਚਪੂਤ੍ਯਾਦੀਨਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਾਨ੍ ਯਥਾਯਥਮ੍| ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍|੩੮|
तानेव हीनातिमिथ्यायोगान् दर्शयन्नाह - - - - हीनोऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा| अतियोगोऽतिसंसर्गः, सूक्ष्मभासुरभैरवम्||३६|| अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च| यदक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः||३७|| एवमत्युच्चपूत्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम्| विद्यात्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39
ਕਾਲਸ੍ਤੁ ਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣਵਰ੍ਸਾਭੇਦਾਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ ਮਤਃ||੩੮|| ਸ ਹੀਨੋ ਹੀਨਸ਼ੀਤਾਦਿਰਤਿਯੋਗੋਤਿਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਸ੍ਤੁ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੋ ਵਿਪਰੀਤਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਃ| ||੩੯||
कालस्तु शीतोष्णवर्षाभेदात्त्रिधा मतः||३८|| स हीनो हीनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षणः| मिथ्यायोगस्तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः| ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43
ਕਾਯਵਾਕ੍ਚਿਤ੍ਤਭੇਦੇਨ ਕਰ੍ਮਾਪਿ ਵਿਭਜੇਤ੍ਤ੍ਰਿਧਾ| ਕਾਯਾਦਿਕਰ੍ਮਣੋ ਹੀਨਾ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰ੍ਹੀਨਸਂਜ੍ਞਕਃ||੪੦|| ਅਤਿਯੋਗੋਤਿਵਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ, ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਮ੍| ਵਿਸਮਾਙ੍ਗਕ੍ਰਿਯਾਰਮ੍ਭਪਤਨਸ੍ਖਲਨਾਦਿਕਮ੍||੪੧|| ਭਾਸਣਂ ਸਾਮਿਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦਿ ਚ| ਕਰ੍ਮ ਪ੍ਰਾਣਾਤਿਪਾਤਾਦਿ ਦਸ਼ਧਾ ਯਚ੍ਚ ਨਿਨ੍ਦਿਤਮ੍||੪੨|| ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਸਮਸ੍ਤੋਸਾਵਿਹ ਵਾਮੁਤ੍ਰ ਵਾ ਕਤਮ੍| |੪੩|
कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत्त्रिधा| कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर्हीनसंज्ञकः||४०|| अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु, वेगोदीरणधारणम्| विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम्||४१|| भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च| कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच्च निन्दितम्||४२|| मिथ्यायोगः समस्तोऽसाविह वाऽमुत्र वा कृतम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44
| ਨਿਦਾਨਮੇਤਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ, ਕੁਪਿਤਾਸ੍ਤੇਨ ਨੈਕਧਾ||੪੩|| ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵਿਵਿਧਾਨ੍ ਵ੍ਯਾਧੀਨ੍ ਸ਼ਾਖਾਕੋਸ੍ਠਾਸ੍ਥਿਸਨ੍ਧਿਸੁ| |੪੪|
| निदानमेतद्दोषाणां, कुपितास्तेन नैकधा||४३|| कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसन्धिषु| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45
ਸ਼ਾਖੇਤਿ ਕਿਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ਼ਾਖਾ ਰਕ੍ਤਾਦਯਸ੍ਤ੍ਵਕ੍ ਚ ਬਾਹ੍ਯਰੋਗਾਯਨਂ ਹਿ ਤਤ੍||੪੪|| ਤਦਾਸ਼੍ਰਯਾ ਮਸਵ੍ਯਙ੍ਗਗਣ੍ਡਾਲਜ੍ਯਰ੍ਬੁਦਾਦਯਃ| ਬਹਿਰ੍ਭਾਗਾਸ਼੍ਚ ਦੁਰ੍ਨਾਮਗੁਲ੍ਮਸ਼ੋਫਾਦਯੋ ਗਦਾਃ||੪੫||
शाखेति किमुच्यते| इत्याह - - - - | शाखा रक्तादयस्त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत्||४४|| तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः| बहिर्भागाश्च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47
ਅਨ੍ਤਃਕੋਸ੍ਠੋ ਮਹਾਸ੍ਰੋਤ ਆਮਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯਃ| ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਨਾਃ ਚ੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਤੀਸਾਰਕਾਸਸ਼੍ਵਾਸੋਦਰਜ੍ਵਰਾਃ||੪੬|| ਅਨ੍ਤਰ੍ਭਾਗਂ ਚ ਸ਼ੋਫਾਰ੍ਸ਼ੋਗੁਲ੍ਮਵੀਸਰ੍ਪਵਿਦ੍ਰਧਿ| |੪੭|
अन्तःकोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः| तत्स्थानाः च्छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः||४६|| अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रधि| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49
ਇਦਾਨੀਂ ਮਧ੍ਯਮਂ ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਂ ਵਕ੍ਤਿ - - - - | ਸ਼ਿਰੋਹਦਯਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦਿਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਚ ਸਨ੍ਧਯਃ||੪੭|| ਤਨ੍ਨਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ਼ਿਰਾਸ੍ਨਾਯੁਕਣ੍ਡਰਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਃ| ਰੋਗਮਾਰ੍ਗਃ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਯਕ੍ਸ੍ਮਪਕ੍ਸਵਧਾਰ੍ਦਿਤਾਃ||੪੮|| ਮੂਰ੍ਧਾਦਿਰੋਗਾਃ ਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਤ੍ਰਿਕਸ਼ੂਲਗ੍ਰਹਾਦਯਃ| |੪੯|
इदानीं मध्यमं रोगमार्गं वक्ति - - - - | शिरोहृदयबस्त्यादिमर्माण्यस्थ्नां च सन्धयः||४७|| तन्निबद्धाः शिरास्नायुकण्डराद्याश्च मध्यमः| रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः||४८|| मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - | ਸ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਵ੍ਯਧਸ੍ਵਾਪਸਾਦਰੁਕ੍ਤੋਦਭੇਦਨਮ੍||੪੯|| ਸਙ੍ਗਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਸਙ੍ਕੋਚਵਰ੍ਤਹਰ੍ਸਣਤਰ੍ਸਣਮ੍| ਕਮ੍ਪਪਾਰੁਸ੍ਯਸੌਸਿਰ੍ਯਸ਼ੋਸਸ੍ਪਨ੍ਦਨਵੇਸ੍ਟਨਮ੍||੫੦|| ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕਸਾਯਰਸਤਾ ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਯਾਵੋਰੁਣੋਪਿ ਵਾ| ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਵਾਯੋਃ|੫੧|
इदानीं वायोः कर्माण्याह - - - - | स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम्||४९|| सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोचवर्तहर्षणतर्षणम्| कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम्||५०|| स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावोऽरुणोऽपि वा| कर्माणि वायोः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52
ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਹ - - - - | ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਦਾਹਰਾਗੋਸ੍ਮਪਾਕਿਤਾਃ||੫੧|| ਸ੍ਵੇਦਃ ਕ੍ਲੇਦਃ ਸ੍ਰੁਤਿਃ ਕੋਥਃ ਸਦਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਂ ਮਦਃ| ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ ਰਸੌ ਵਰ੍ਣਃ ਪਾਣ੍ਡੁਰਾਰੁਣਵਰ੍ਜਿਤਃ||੫੨||
अथ पित्तस्याह - - - - | पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः||५१|| स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्च्छनं मदः| कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54
ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਹ - - - - ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਸ੍ਨੇਹਕਾਠਿਨ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ਼ੀਤਤ੍ਵਗੌਰਵਮ੍| ਬਨ੍ਧੋਪਲੇਪਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਸ਼ੋਫਾਪਕ੍ਤ੍ਯਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾਃ||੫੩|| ਵਰ੍ਣਃ ਸ਼੍ਵੇਤੋ ਰਸੌ ਸ੍ਵਾਦੁਲਵਣੌ ਚਿਰਕਾਰਿਤਾ| |੫੪|
श्लेष्मकर्माण्याह - - - - श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम्| बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः||५३|| वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55
ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਪ੍ਰਯੋਜਨਮਾਹ - - - - | ਇਤ੍ਯਸ਼ੇਸਮਯਵ੍ਯਾਪਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮ੍||੫੪|| ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦ੍ਯੈਰਵਹਿਤਸ੍ਤਤ੍ਸਮ੍ਯਗੁਪਲਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਵ੍ਯਾਧ੍ਯਵਸ੍ਥਾਵਿਭਾਗਜ੍ਞਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨਾਰ੍ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਸਣਮ੍||੫੫||
दोषाणां कर्माण्युपदिश्य निर्देशप्रयोजनमाह - - - - | इत्यशेषमयव्यापि यदुक्तं दोषलक्षणम्||५४|| दर्शनाद्यैरवहितस्तत्सम्यगुपलक्षयेत्| व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्नार्तान् प्रतिक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56
ਕਿਮਿਤਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਵ੍ਯਾਧਿਤਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਅਭ੍ਯਾਸਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਦਸ੍ਟਿਃ ਕਰ੍ਮਸਿਦ੍ਧਿਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਨੀ| ਰਤ੍ਨਾਦਿਸਦਸਜ੍ਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਦੇਵ ਜਾਯਤੇ||੫੬||
किमिति पुनः पुनर्व्याधितदर्शनं क्रियते ? इत्याह - - - - अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी| रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्रादेव जायते||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57
ਦਸ੍ਟਾਪਚਾਰਜਃ ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਕਸ਼੍ਚਿਤ੍ਪੂਰ੍ਵਾਪਰਾਧਜਃ| ਤਤ੍ਸਙ੍ਕਰਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯਨ੍ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰੇਵਂ ਤ੍ਰਿਧਾ ਸ੍ਮਤਃ||੫੭||
दृष्टापचारजः कश्चित्कश्चित्पूर्वापराधजः| तत्सङ्कराद्भवत्यन्यो व्याधिरेवं त्रिधा स्मृतः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58
ਅਥ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਵ੍ਯਾਧਿਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮਾਹ - - - - ਯਥਾਨਿਦਾਨਂ ਦੋਸੋਤ੍ਥਃ ਕਰ੍ਮਜੋ ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਨਾ| ਮਹਾਰਮ੍ਭੋਲ੍ਪਕੇ ਹੇਤਾਵਾਤਙ੍ਕੋ ਦੋਸਕਰ੍ਮਜਃ||੫੮||
अथ त्रिप्रकारव्याधिलक्षणार्थमाह - - - - यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर्विना| महारम्भोऽल्पके हेतावातङ्को दोषकर्मजः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59
ਅਥ ਤ੍ਰਿਵਿਧਸ੍ਯਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧੇਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ - - - - ਵਿਪਕ੍ਸਸ਼ੀਲਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਃ ਕਰ੍ਮਜਃ ਕਰ੍ਮਸਙ੍ਕ੍ਸਯਾਤ੍| ਗਚ੍ਛਤ੍ਯੁਭਯਜਨ੍ਮਾ ਤੁ ਦੋਸਕਰ੍ਮਕ੍ਸਯਾਤ੍ਕ੍ਸਯਮ੍||੫੯||
अथ त्रिविधस्यापि व्याधेश्चिकित्सामाह - - - - विपक्षशीलनात्पूर्वः कर्मजः कर्मसङ्क्षयात्| गच्छत्युभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात्क्षयम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60
ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਤ੍ਰੈਵਿਧ੍ਯਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ - - - - ਦ੍ਵਿਧਾ ਸ੍ਵਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਯੋਨ੍ਤ੍ਯਾਃ ਪੁਨਰ੍ਦ੍ਵਿਧਾ| |੬੦|
व्याधीनां त्रैविध्यमुक्त्वा द्वैविध्यमाह - - - - द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद्व्याधयोऽन्त्याः पुनर्द्विधा| |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60
ਤਦੇਵ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਿਤੁਮਾਹ - - - - | ਪੂਰ੍ਵਜਾਃ ਪੁਰ੍ਵਰੂਪਾਖ੍ਯਾ, ਜਾਤਾਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਃ||੬੦||
तदेव द्वैविध्यं दर्शयितुमाह - - - - | पूर्वजाः पुर्वरूपाख्या, जाताः पश्चादुपद्रवाः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61
ਅਥ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ ਲਕ੍ਸਯਤਿ - - - - ਯਥਾਸ੍ਵਜਨ੍ਮੋਪਸ਼ਯਾਃ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਃ ਸ੍ਪਸ੍ਟਲਕ੍ਸਣਾਃ| |੬੧|
अथ स्वतन्त्रान् लक्षयति - - - - यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61
| ਵਿਪਰੀਤਾਸ੍ਤਤੋਨ੍ਯੇ ਤੁ|੬੧|
| विपरीतास्ततोऽन्ये तु|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61
ਏਵਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦ੍ਯ, ਦੋਸਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਵਿਦ੍ਯਾਦੇਵਂ ਮਲਾਨਪਿ||੬੧||
एवं व्याधीनां स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं प्रतिपाद्य, दोषाणां प्रतिपादयन्नाह - - - - | विद्यादेवं मलानपि||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62
ਤਾਂਲ੍ਲਕ੍ਸਯੇਦਵਹਿਤੋ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਵਰਮ੍| |੬੨|
तांल्लक्षयेदवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63
ਏਵਂ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਯਥਾਸ੍ਵੋਪਸ਼ਯ ਏਵ ਭੇਸਜਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤੁ ਵ੍ਯਾਧੀਨਾਂ ਕਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਪਾਯਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਤੇਸਾਂ ਪ੍ਰਧਾਨਪ੍ਰਸ਼ਮੇ ਪ੍ਰਸ਼ਮੋਸ਼ਾਮ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ||੬੨|| ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਵਾ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਮ੍| |੬੩|
एवं स्वतन्त्राणां व्याधीनां यथास्वोपशय एव भेषजमुक्तम्| परतन्त्राणां तु व्याधीनां कः प्रशमोपायः ? इत्याह - - - - | तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमोऽशाम्यतस्तथा||६२|| पश्चाच्चिकित्सेत्तूर्णं वा बलवन्तमुपद्रवम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63
ਨਨੁ, ਕੁਤੋਪ੍ਰਧਾਨਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - | ਵ੍ਯਾਧਿਕ੍ਲਿਸ੍ਟਸ਼ਰੀਰਸ੍ਯ ਪੀਡਾਕਰਤਰੋ ਹਿ ਸਃ||੬੩||
ननु, कुतोऽप्रधानं शीघ्रं चिकित्सेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64
ਨਨੁ, ਯੇਸਾਂ ਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਗ੍ਰਾਹਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ |ਚ] ਨੋਕ੍ਤਾ| ਤੇਸਾਂ ਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਵੈਦ੍ਯਃ ਕਿਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਨ੍ਨ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਵਿਕਾਰਨਾਮਾਕੁਸ਼ਲੋ ਨ ਜਿਹ੍ਰੀਯਾਤ੍ ਕਦਾਚਨ| ਨ ਹਿ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋਸ੍ਤਿ ਧ੍ਰੁਵਾ ਸ੍ਥਿਤਿਃ||੬੪||
ननु, येषां विकाराणां नामग्राहं चिकित्सा |च] नोक्ता| तेषां नामाकुशलो वैद्यः किं चिकित्सेन्न ? इत्याशङ्क्याह - - - - विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66
ਨਨੁ, ਕੁਤੋਸ਼ੇਸਰੋਗਾਣਾਂ ਨਾਮਤੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ੍ਥਿਤਿਃ ? ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਸ ਏਵ ਕੁਪਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਵਿਸ਼ੇਸਤਃ| ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਬਹੂਨ੍||੬੫|| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤੀਰਧਿਸ੍ਠਾਨਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ| ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਹੇਤੁਵਿਸ਼ੇਸਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਹ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍||੬੬||
ननु, कुतोऽशेषरोगाणां नामतो नास्ति स्थितिः ? इत्याशङ्क्याह - - - - स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्||६५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| बुद्ध्वा हेतुविशेषांश्च शीघ्ह्रं कुर्यादुपक्रमम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68
ਨਨੁ, ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾਪਿ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਕਮੁਪਕ੍ਰਮਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਃ ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਿਦ੍ਧਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੋ ਦਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨੇਤਿ| ਤਦਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਸ੍ਖਲਿਤੇ ਕਰ੍ਮਣਿ ਕਥਂ ਨਿਯੁਜ੍ਯਤੇ ਵੈਦ੍ਯ ਇਤਿ ਕਥਮੁਕ੍ਤਮ੍ ? "ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦੁਪਕ੍ਰਮਮ੍" ਇਤ੍ਯਾਸ਼ਙ੍ਕ੍ਯਾਹ - - - - ਦੂਸ੍ਯਂ ਦੇਸ਼ਂ ਬਲਂ ਕਾਲਮਨਲਂ ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਵਯਃ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਤਥਾਹਾਰਮਵਸ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਪਥਗ੍ਵਿਧਾਃ||੬੭|| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਸੂਕ੍ਸ੍ਮਾਃ ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯੈਸਾਂ ਦੋਸੌਸਧਨਿਰੂਪਣੇ| ਯੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਨ ਸ ਸ੍ਖਲਤਿ ਜਾਤੁਚਿਤ੍||੬੮||
ननु, बुद्ध्वाऽपि विकारप्रकृत्यादिकमुपक्रमं कुर्वन्तः कदाचित्सिद्धिमाप्नुवन्तो दृश्यन्ते भिषजः कदाचिन्नेति| तदत्र संशयस्खलिते कर्मणि कथं नियुज्यते वैद्य इति कथमुक्तम् ? "शीघ्रं कुर्यादुपक्रमम्" इत्याशङ्क्याह - - - - दूष्यं देशं बलं कालमनलं प्रकृतिं वयः| सत्त्वं सात्म्यं तथाऽऽहारमवस्थाश्च पृथग्विधाः||६७|| सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे| यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69
ਨ ਚ ਦੂਸ੍ਯਾਦ੍ਯੇਵ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯਮ੍| ਕਿਂ ਤਾਰ੍ਹਿ ? ਵ੍ਯਾਧਿਰਪਿ ਗੁਰੁਲਘੁਤ੍ਵੇਨ ਏਵਂ ਪਰੀਕ੍ਸ੍ਯ ਏਵੇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਗੁਰ੍ਵਲ੍ਪਵ੍ਯਾਧਿਸਂਸ੍ਥਾਨਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਦੇਹਬਲਾਬਲਾਤ੍| ਦਸ਼੍ਯਤੇਪ੍ਯਨ੍ਯਥਾਕਾਰਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨਵਹਿਤੋ ਭਵੇਤ੍||੬੯||
न च दूष्याद्येव परीक्ष्यम्| किं तार्हि ? व्याधिरपि गुरुलघुत्वेन एवं परीक्ष्य एवेत्याह - - - - गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात्| दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवहितो भवेत्||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70
ਗੁਰੁਂ ਲਘੁਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਧਿਂ ਕਲ੍ਪਯਂਸ੍ਤੁ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੁਵਃ| ਅਲ੍ਪਦੋਸਾਕਲਨਯਾ ਪਥ੍ਯੇ ਵਿਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ||੭੦||
गुरुं लघुमिति व्याधिं कल्पयंस्तु भिषग्ब्रुवः| अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72
ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚੈਵਮ੍ - - - - ਤਤੋਲ੍ਪਮਲ੍ਪਵੀਰ੍ਯਂ ਵਾ ਗੁਰੁਵ੍ਯਾਧੌ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਮ੍| ਉਦੀਰਯੇਤ੍ਤਰਾਂ ਰੋਗਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਮਯੋਗਤਃ||੭੧|| ਸ਼ੋਧਨਂ ਤ੍ਵਤਿਯੋਗੇਨ ਵਿਪਰੀਤਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੇ| ਕ੍ਸਿਣੁਯਾਨ੍ਨ ਮਲਾਨੇਵ ਕੇਵਲਂ ਵਪੁਰਸ੍ਯਤਿ||੭੨||
यस्माच्चैवम् - - - - ततोऽऽल्पमल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम्| उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनमयोगतः||७१|| शोधनं त्वतियोगेन विपरीतं विपर्यये| क्षिणुयान्न मलानेव केवलं वपुरस्यति||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73
ਅਤੋਭਿਯੁਕ੍ਤਃ ਸਤਤਂ ਸਰ੍ਵਮਾਲੋਚ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ| ਤਥਾ ਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭੈਸਜ੍ਯਮਾਰੋਗ੍ਯਾਯ ਯਥਾ ਧ੍ਰੁਵਮ੍||੭੩||
अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| तथा युञ्जीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुवम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78
ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼੍ਲੋ. ੩੨) - "ਦੋਸਾ ਏਵ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੇਕਕਾਰਣਮ੍| " ਅਤਸ੍ਤਾਨੇਵ ਦੋਸਾਨ੍ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦੇਨਾਹ - - - - ਵਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇਤਃਪਰਂ ਦੋਸਾ ਵਦ੍ਧਿਕ੍ਸਯਵਿਭੇਦਤਃ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਂਸਰ੍ਗਭੇਦਾਨਧੁਨਾ ਵਕ੍ਤਿ - - - - ਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਤ੍ਰਿਧਾ, ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਤਾਨ੍ਨਵ||੭੪|| ਕਥਂ ਨਵ ਭੇਦਾਨ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਤ੍ਰੀਨੇਵ ਸਮਯਾ ਵਦ੍ਧ੍ਯਾ, ਸਡੇਕਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਾਯਨੇ| ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਸਮਸ੍ਤੇਸੁ ਕਥਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ - - - - ਸਡ੍ ਦ੍ਵ੍ਯੇਕਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਤੁ||੭੫|| ਏਕਂ ਤੁਲ੍ਯਾਧਿਕੈਃ ਸਟ੍ ਚ ਤਾਰਤਮ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਨਾਤ੍| ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਵਦ੍ਧੈਃ ਕ੍ਸੀਣੈਸ਼੍ਚ ਤਾਵਤਃ||੭੬|| ਏਕੈਕਵਦ੍ਧਿਸਮਤਾਕ੍ਸਯੈਃ ਸਟ੍ ਤੇ ਪੁਨਸ਼੍ਚ ਸਟ੍| ਏਕਕ੍ਸਯਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਵਦ੍ਧ੍ਯਾ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਯਾਪਿ ਤੇ||੭੭|| ਭੇਦਾ ਦ੍ਵਿਸਸ੍ਟਿਰ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਤ੍ਰਿਸਸ੍ਟਃ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਕਾਰਣਮ੍| |੭੮|
पूर्वमुक्तम् (श्लो. ३२) - "दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| " अतस्तानेव दोषान् वृद्धिक्षयविभेदेनाह - - - - वक्ष्यन्तेऽतःपरं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गभेदानधुना वक्ति - - - - संसर्गस्त्रिधा, तत्र तु तान्नव||७४|| कथं नव भेदान् ? इत्याह - - - - त्रीनेव समया वृद्ध्या, षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु कथम् ? इत्याह - - - - षड् द्व्येकातिशयेन तु||७५|| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिमित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः||७६|| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते||७७|| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः त्रिषष्टः स्वास्थ्यकारणम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12
ਅਧੁਨਾ ਰਸਾਦਿਭੇਦਾਦਾਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ - - - - | ਸਂਸਰ੍ਗਾਦ੍ਰਸਰੁਧਿਰਾਦਿਭਿਸ੍ਤਥੈਸਾਂ ਦੋਸਾਂਸ੍ਤੁ ਕ੍ਸਯਸਮਤਾਵਿਵਦ੍ਧਿਭੇਦੈਃ||੭੮|| ਆਨਨ੍ਤ੍ਯਂ ਤਰਤਮਯੋਗਤਸ਼੍ਚ ਯਾਤਾਨ੍ ਜਾਨੀਯਾਦਵਹਿਤਮਾਨਸੋ ਯਥਾਸ੍ਵਮ੍| ੭੮ -੧/੨| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਵੈਦ੍ਯਪਤਿਸਿਂਹਗੁਪ੍ਤਸੂਨੁਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਗ੍ਭਟਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗਹਦਯਸਂਹਿਤਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਦੋਸਭੇਦੀਯੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੧੨||
अधुना रसादिभेदादानन्त्यं दोषभेदानां दर्शयन्नाह - - - - | संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषांस्तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः||७८|| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्| ७८ -१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon