12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯಾದನನ್ತರಂ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಾರಮ್ಭಃ| ಯತೋ ದೋಷಭೇದಮನ್ತರೇಣ ದೋಷವಿಜ್ಞಾನಂ ಸಮ್ಯಙ್ನೋಕ್ತಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದ್ದೋಷಭೇದೋ ನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

ಸ೦-ದೋಷಾಣಾಂ ಭೇದೋ-ದೋಷಭೇದಃ, ಸ್ಥಾನನಾಮವಿಭಾಗಾದಿಭಿಃ| ತಸ್ಮೈ ಹಿತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

ಪಕ್ವಾಶಯಕಟೀಸಕ್ಥಿಶ್ರೋತ್ರಾಸ್ಥಿಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಮ್| ಸ್ಥಾನಂ ವಾತಸ್ಯ, ತತ್ರಾಪಿ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ವಿಶೇಷತಃ||೧||

ಸ೦-ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ ವಾತಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್| ತತ್ರಾಪಿ ಷಡ್ವಿಧೇ ಸ್ಥಾನೇ ವಿಶೇಷೇಣ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ಸ್ಯಾತ್| ಅನ್ನಂ ಪಕ್ವಮಾಧೀಯತೇ-ಸ್ಥಾಪ್ಯತೇಽಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ,-ಪಕ್ವಾಶಯಃ| ಅತ ಏವ ವಾತೇ ಬಸ್ತಿರುಪಕ್ರಮಃ ಪ್ರಧಾನ ಉಕ್ತಃ, ಮೂಲಾಪಕರ್ಷಣಾತ್| ಸಕಲಶರೀರವ್ಯಾಪಿತ್ವೇಽಪ್ಯೇಷಾಮಿದಂ ವಿಶೇಷೇಣೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚ ಪ್ರಾಗಧ್ಯಗೀಷ್ಟ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೭) - "ತೇ ವ್ಯಾಪಿನೋಽಪಿ ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋಃ" ಇತಿ| ವಿಚಿತ್ರಗತಿತ್ವಾಚ್ಚೈಷಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದೇನ ಪೃಥಕ್ ಸ್ಥಾನಕರ್ಮನಿರ್ದೇಶಃ|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

ನಾಭಿರಾಮಾಶಯಃ ಸ್ವೇದೋ ಲಸೀಕಾ ರುಧಿರಂ ರಸಃ| ದೃಕ್ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ನಾಭಿರತ್ರ ವಿಶೇಷತಃ||೨||

ಸ೦-ಪಿತ್ತಸ್ಯ ನಾಭ್ಯಾದೀನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಲಸೀಕಾ-ಜಲಸದೃಶೀ| ದೃಕ್-ಚಕ್ಷುಃ| ಸ್ಪರ್ಶನಂ-ತ್ವಕ್| ನನು, ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಂ ವಾಯೋಃ ಸ್ಥಾನಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್| ತದೇವ ಕಥಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಪಿ ಸ್ಯಾತ್| ಬ್ರೂಮಃ| ವಾತಸಖಿತ್ವಾದಗ್ನೇಃ| ವಾತಸಖೋ ಹ್ಯಗ್ನಿಃ, ಪಿತ್ತಂ ಚ ವಹ್ನಿರಿತಿ ವಚನಾತ್| ತಸ್ಮಾದುಭಯೋರಪ್ಯೇತದ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಥಾನಮ್| ವಿಶೇಷತ ಇತಿ| ಅತ್ರ-ಏಷು ಸ್ಥಾನೇಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ನಾಭಿಃ ಸ್ಥಾನಮ್|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ಉರಃಕಣ್ಠಶಿರಃಕ್ಲೋಮಪರ್ವಾಣ್ಯಾಮಾಶಯೋ ರಸಃ| ಮೇದೋ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಕಫಸ್ಯ, ಸುತ್ರಾಮುರಃ||೩||

ಸ೦-ಕಫಸ್ಯೋರಃ ಪ್ರಭೃತೀನಿ ಜಿಹ್ವಾನ್ತಾನಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ| ಸುತರಾಂ-ಸುಷ್ಠು ಸ್ಥಾನಮುರೋ-ವಕ್ಷಃ|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

ಅಥ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇತೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯೇಣ ಕ್ರಿಯಾಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಭೇದಾನಾಹ - - - - ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದಾತ್ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ವಾಯುಃ| |೪|

ಸ೦-ವಾಯುರೇಕ ಏವ ಚಲನಸ್ವಭಾವಃ ಸನ್ ಪ್ರಾಣಾದಿಭಿಃ-ಪ್ರಾಣೋದಾನವ್ಯಾನಸಮಾನಾಪಾನೈಃ, ಭೇದಾತ್-ವಿಶೇಷಾತ್, ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ-ಪಞ್ಚಸ್ವಭಾವಃ| ಯಥೈಕೋಽಪಿ ದೇವದತ್ತೋ ಯಾಂ ಯಾಂ ಕ್ರಿಯಾಂ ಕರೋತಿ ತದನುರೂಪಾಮೇವ ಸಂಜ್ಞಾಂ ಲಾವಕಪಾಚಕಾದಿಕಾಂ ಲಭತೇ, ತದ್ವದ್ವಾತಾದಯಃ|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರ ಮೂರ್ಧಗಃ| ಉರಃಕಣ್ಠಚರೋ ಬುದ್ಧಿಹೃದಯೇನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಧೃಕ್||೪|| ಷ್ಠೀವನಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸಾನ್ನಪ್ರವೇಶಕೃತ್| |೫|

ಸ೦-ಅತ್ರ-ಏಷು ಮಧ್ಯೇ, ಪ್ರಾಣೋ ವಾಯುರ್ಮೂರ್ಧಗಃ-ಶಿರಸಿ ಸ್ಥಿತಃ, ಉರಃ ಕಣ್ಠಂ ಚ ಚರತಿ| ತಥಾ, ಬುದ್ಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಧಾರಕಃ| ತಥಾ, ಷ್ಠೀವನಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಷ್ಠೀವನಂ- ಮುಖಸ್ರಾವೋದ್ಗಾರಃ| ಷ್ಠೀವನಮಿತಿ "ಷ್ಠೀವೇರ್ಲ್ಯುಟಿ ಷ್ಠೀವಿಸಿವ್ಯೋರ್ದೀರ್ಘಶ್ಚ" ಇತಿ ಪೃಷೋದರಾದಿಪಾಠಾದ್ದೀರ್ಘಃ|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ಉರಃ ಸ್ಥಾನಮುದಾನಸ್ಯ ನಾಸಾನಾಭಿಗಲಾಂಶ್ಚರೇತ್||೫|| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಪ್ರಯತ್ನೋರ್ಜಾಬಲವರ್ಣಸ್ಮೃತಿಕ್ರಿಯಃ| |೬|

ಸ೦-ಉದಾನಸ್ಯ ಪ್ರಧಾನಮುರಃ ಸ್ಥಾನಮ್, ನಾಸಾದೀಂಶ್ಚ ಚರತಿ| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾದಿಕ್ರಿಯಃ| ಪ್ರಯತ್ನಃ-ಕಾರ್ಯೇಷು ಪದಾರ್ಥಗ್ರಹಣಾದಿಷೂದ್ಯಮಃ|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| ವ್ಯಾನೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಚಾರೀ ಮಹಾಜವಃ||೬|| ಗತ್ಯಪಕ್ಷೇಪಣೋತ್ಕ್ಷೇಪನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಾದಿಕಾಃ| ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ ಶರೀರಿಣಾಮ್||೭||

ಸ೦-ವ್ಯಾನೋ ಹೃದಯೇ ಸ್ಥಿತಃ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನ ಕೃತ್ಸ್ನೇ-ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಶರೀರೇ ಚರತಿ| ತಥಾ, ಮಹಾಜವಃ-ಶೀಘ್ರಗತಿಃ, ಪ್ರಾಣಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ತಥಾ, ಗತ್ಯಾದಿಕಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವದೇಹಿನಾಂ ತಸ್ಮಿನ್-ವ್ಯಾನೇ, ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ-ತದಾಯತ್ತಾಃ| ಗತಿಃ-ಚಙ್ಕ್ರಮಣಮ್| ಅಪಕ್ಷೇಪಣಂ-ಅಙ್ಗಸ್ಯಾಧೋಅನಯನಮ್| ಉತ್ಕ್ಷೇಪಃ- ಅಙ್ಗಸ್ಯೋರ್ಧ್ವನಯನಮ್| ನಿಮೇಷಃ-ಅಕ್ಷ್ಣೋರ್ನಿಮೀಲನಮ್| ಉನ್ಮೇಷಃ-ತಯೋರ್ವಿಕಾಸಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನ ಜೃಮ್ಭಣಾನ್ನಾಸ್ವಾದನವಿಶೋಧನಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಚರತಿ ಸರ್ವತಃ| ಅನ್ನಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪಚತಿ ವಿವೇಚಯತಿ ಮುಞ್ಚತಿ||೮||

ಸ೦-ಸಮಾನೋ ವಾಯುರಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ| ಸಾಮಾನ್ಯೋಕ್ತಾವಪಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾತ್ಪಾಚಕೋಽಗ್ನಿರ್ಗೃಹ್ಯತೇ| ಅತ ಏವಾಹ-ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ ಸರ್ವತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ ಕೋಷ್ಠೇ ಚರತಿ| ಸ ಚಾನ್ನಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ-ಅಪಕ್ವಮಾಮಾಶಯೇ ಧಾರಯತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಚತಿ-ಅಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾದ್ಭಕ್ತಕಾರ ಇವ| ವಿವೇಚಯತಿ-ಸಂಹತಮನ್ನಂ ಪಾಕಾಯ ವಿಭಜತೇ| ಮುಞ್ಚತಿ-ಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಾದಿರೂಪಮಧಃ|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

ಅಪಾನೋಽಪಾನಗಃ ಶ್ರೋಣಿಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೋರುಗೋಚರಃ| ಶುಕ್ರಾರ್ತವಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಗರ್ಭನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಃ||೯||

ಸ೦-ಅಪಾನೋ ವಾಯುರಪಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯೇನಾಶ್ರಿತಃ, ಶ್ರೋಣ್ಯಾದಿಚರಃ, ಶುಕ್ರಾದಿನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಃ| ಇತಿ ವಾತಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚ|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಭೇದಾನಾಹ - - - - ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಮ್| |೧೦|

ಸ೦-ಪಾಚಕರಞ್ಜಕಸಾಧಕಾಲೋಚಕಭ್ರಾಜಕಭೇದಾಃ ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್||೧೦|| ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ ಪಾಕಾದಿಕರ್ಮಣಾಽನಲಶಬ್ದಿತಮ್| ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ವಿಭಜತೇ ಸಾರಕಿಟ್ಟೌ ಪೃಥಕ್ ತಥಾ||೧೧|| ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ ಪಿತ್ತಾನಾಂ ಶೇಷಾಣಾಮಪ್ಯನುಗ್ರಹಮ್| ಕರೋತಿ ಬಲದಾನೇನ ಪಾಚಕಂ ನಾಮ ತತ್ಸ್ಮೃತಮ್||೧೨||

ಸ೦-ತತ್ರ-ತೇಷು ಪಞ್ಚಸು ಮಧ್ಯೇ, ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಯೋರ್ಮಧ್ಯಸ್ಥಂ ಯತ್ಪಿತ್ತಂ ತಥಾ ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಸತಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್-ಆಗ್ನೇಯಗುಣೋತ್ಕರ್ಷಾತ್, ಕ್ಷಪಿತಸೋಮಗುಣತ್ವೇನ ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ-ಸಞ್ಜಾತಕಾಠಿನ್ಯಮ್, ತಥಾ ಸಹಕಾರಿಕಾರಣೈಃ ಪಾಚನಕ್ರಿಯಾಂ ಪ್ರತಿ ಸವ್ಯಾಪಾರೈರ್ವಾಯ್ವಾದಿಭಿರನುಗ್ರಹಾದುಪಕಾರಾತ್ ಯತಃ ಪಾಕದಾಹಾದಿಕ್ರಿಯಯಾಽನಲಶಬ್ದಿತಂ-ಅಗ್ನಿಶಬ್ದವಾಚ್ಯಂ ಯತ್ಪಿತ್ತಂ ತತ್ಪಾಚಕಮುಚ್ಯತೇ| ತಚ್ಚಾನ್ನಂ ಪಚತಿ| ಸಾರಕಿಟ್ಟೌ ಪೃಥಗ್ ವಿಭಜತೇ-ವಿಭಾಗೀಕರೋತಿ| ಕಿಟ್ಟಶಬ್ದಸ್ಯ ಲೋಕಾಶ್ರಯತ್ವಾಲ್ಲಿಙ್ಗಸ್ಯೇತಿ ಪುಂಸ್ತ್ವಮ್| ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ-ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮೇವ, ಶೇಷಾಣಾಂ-ರಞ್ಜಕಾದೀನಾಂ ಧಾತುಸ್ಥಾನಾಂ ಚ, ಅನುಗ್ರಹಂ-ಉಪಕಾರಂ ಕರೋತಿ| ಬಲದಾನೇನ-ಸಾಮರ್ಥ್ಯಾಧಾನೇನ, ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಮೇವ ತೇಷೂಪಕುರುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಂ ಪಿತ್ತಂ ರಞ್ಜಕಂ ರಸರಞ್ಜನಾತ್| |೧೩|

ಸ೦-ಯತ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ರಸಾಖ್ಯಧಾತೋ ರಞ್ಜನಾತ್ರಾಗನಿಷ್ಪಾದನಾತ್, ರಞ್ಜಕಮುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಭಿಮಾನಾದ್ಯೈರಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಸಾಧನಾತ್||೧೩|| ಸಾಧಕಂ ಹೃದ್ಗತಂ ಪಿತ್ತಂ| |೧೪|

ಸ೦-ಯತ್ತು ಹೃದ್ಗತಂ-ಹೃದಯಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ತದ್ಬುದ್ಧ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕರಣ್ಭೂತೈರಭಿಪ್ರೇತಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಗ್ರಹಣಸ್ಮರಣಾದಿರೂಪೇಣ ಸಾಧನಾತ್ ಸಾಧಕಮುಚ್ಯತೇ| ವರ್ತಮಾನಕಾಲೇ ಯಾ ಮನೋರ್ಥಸಂಶಯಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಯಂ ಕರ್ತುಂ ತದರ್ಥಾಧ್ಯವಸಾಯೋಪಾರೂಢಾ ಸಾ-ಬುದ್ಧಿಃ| ಬುದ್ಧಿವಿಶೇಷೋ-ಮೇಧಾ|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

ರೂಪಾಲೋಚನತಃ ಸ್ಮೃತಮ್| ದೃಕ್ಸ್ಥಮಾಲೋಚಕಂ|೧೪|

ಸ೦-ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥಂ ಪಿತ್ತಂ ರೂಪಾಲೋಚನಾತ್ (ನತಃ)-ಅನ್ತಸ್ತಾರಕಯೋಃ ಸ್ಥಿತಂ ತದಾಯತ್ತರೂಪಗ್ರಹಣಶಕ್ತಿತ್ವಾತ್, ಆಲೋಚಕಮುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಭ್ರಾಜಕಂ ಭ್ರಾಜನಾತ್ತ್ವಚಃ||೧೪||

ಸ೦-ತ್ವಚೋ ಭ್ರಾಜನಾತ್-ದೀಪನಾತ್, ಭ್ರಾಜಕಂ ನಾಮ ಪಿತ್ತಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪಿತ್ತಮಭ್ಯಙ್ಗಲೇಪಪರಿಷೇಕಾದೀನ್ ಪಾಚಯತಿ|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚಧಾ| |೧೫|

ಸ೦-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚಧಾ,-ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರಃ|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

ತದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರತ್ವಮಾಹ - - - - ಉರಃಸ್ಥಃ ಸ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ| ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾಚ್ಚ ತತ್ಸ್ಥ ಏವಾಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ||೧೫|| ಕಫಧಾಮ್ನಾಂ ಚ ಶೇಷಾಣಾಂ ಯತ್ಕರೋತ್ಯಬಲಮ್ಬನಮ್| ಅತೋಽವಲಮ್ಬಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|೧೬|

ಸ೦-ಸಃ-ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ, ಉರಸಿ ತಿಷ್ಠತೀತ್ಯುರಃಸ್ಥಃ, ತ್ರಿಕಸ್ಯ-ಪೃಷ್ಠಾಧಾ(ಧ)ರಾಖ್ಯಸ್ಯ, ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ-ಸ್ವಪ್ರಭಾವಾತ್, ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ-ಸ್ವಕರ್ಮಣಿ ತಸ್ಯ ಸಾಮರ್ಥ್ಯಮುತ್ಪಾದಯತಿ| ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾತ್-ಅನ್ನವೀರ್ಯೇಣಾಭ್ಯವಹೃತಾದನ್ನಾದ್ರಸರೂಪತಾಪರಿಣತಾತ್ ತದ್ವೀರ್ಯೇಣ-ತದ್ಬಲೇನಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಚಶಬ್ದಾತ್ ಸ್ವವೀರ್ಯೇಣಾಪಿ ಹೃದಯಸ್ಯಾವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಕಿನ್ತ್ವನ್ನವೀರ್ಯಾದತಿಶಯೇನ ಯಥಾಽವಲಮ್ಬನಂ ಹೃದಯಸ್ಯ ಕರೋತಿ ನ ತಥಾ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ| ಯತೋಽನ್ನರಸಃ ಪೂರ್ವಂ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಿಂ ಕೃತ್ವಾ ತತೋ ವ್ಯಾನವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಸರ್ವಂ ಶರೀರಂ ಯಾತಿ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾದವಲಮ್ಬನಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಆಗಮೋಽಪಿ-"ಹೃದಯಂ ಮನಸಃ ಸ್ಥಾನಮೋಜಸಾಶ್ಚಿನ್ತಿತಸ್ಯ ಚ| ಮಾಂಸಪೇಶೀಚಯೋ ರಕ್ತಪದ್ಮಾಕಾರಮಧೋಮುಖಮ್|| ಯೋಗಿನೋ ಯತ್ರ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಸಮ್ಯಗ್ ಜ್ಯೋತಿಃ ಸಮಾಹಿತಾಃ| ರಸೋ ಯಃ ಸ್ವಚ್ಛತಾಂ ಯಾತಃ ಸ ತತ್ರೈವಾವತಿಷ್ಠತೇ|| ತತೋ ವ್ಯಾನೇನ ವಿಕ್ಷಿಪ್ತಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ|" ಇತಿ| ತಥಾ, ತತ್ಸ್ಥ ಏವ-ಉರಃಸ್ಥ ಏವ, ಏಷ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶೇಷಾಣಾಂ ಕಫಸ್ಥಾನಾನಾಮಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ-ಕ್ಲೇದಸಂಶ್ಲೇಷಾದಿಲಕ್ಷಣೇನ ಜಲವ್ಯಾಪಾರೇಣ, ಅವಲಮ್ಬನಂ ಕರೋತಿ| ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಯಥೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋಃ, ಅವಲಮ್ಬಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮೇತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸಂಸ್ಥಿತಃ||೧೬|| ಕ್ಲೇದಕಃ ಸೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾತ್| |೧೭|

ಸ೦-ಯಃ ಪುನಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಆಮಾಶಯೇ ಸ್ಥಿತಃ, ಸ ಕ್ಲೇದಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕುತಃ ? ಅನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾತ್ಕಾರಣಾತ್|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

ರಸಬೋಧನಾತ್| ಬೋಧಕೋ ರಸನಾಸ್ಥಾಯೀ|೧೭|

ಸ೦-ರಸನಾಸ್ಥಾಯೀ-ಜಿಹ್ವಾಸ್ಥೋ, ಬೋಧಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ರಸಬೋಧನಾತ್ ಕಾರಣಾತ್|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| ಶಿರಃಸಂಸ್ಥೋಽಕ್ಷತರ್ಪಣಾತ್||೧೭|| ತರ್ಪಕಃ| |೧೮|

ಸ೦-ಶಿರಃಸ್ಥಸ್ತರ್ಪಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಅಕ್ಷತರ್ಪಣಾದ್ವೇತೋಃ|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷಕಃ ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ| |೧೮|

ಸ೦-ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶ್ಲೇಷಕ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ, ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾತ್ ಕಾರಣಾತ್|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ಏವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯುಕ್ತ್ವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ - - - - | ಇತಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವಿಕೃತಾತ್ಮನಾಮ್||೧೮|| ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ಜಾನೀಯಾತ್ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್| |೧೯|

ಸ೦-ಪ್ರಾಯೇಣ-ಬಾಹುಲ್ಯೇನ, ದೋಷಾಣಾಮವಿಕೃತಾತ್ಮನಾಂ-ಅಪ್ರಚ್ಯುತಸ್ವಭಾವಾನಾಮ್, ಇತಿ-ಉಕ್ತಪ್ರಕಾರಾಣಿ, ಸ್ಥಾನಾನಿ ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ-ಸಕಲಶರೀರಚರಾಣಾಮಪಿ, ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ತಥಾ, ಕರ್ಮಾಣಿ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಕೃತ್ವಾ, ಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

ವಿಕೃತಿರೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚ| ವೃದ್ಧಿರಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾ,-ಚಯಪ್ರಕೋಪಭೇದೇನ| ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಚಯಪ್ರಕೋಪರೂಪಂ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಸೂಚಯನ್ನಾಹ - - - - - | ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾದ್ಯಾ ವಾಯೋಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಞ್ಚಯಮ್||೧೯|| ಶೀತೇನ ಕೋಪಮುಷ್ಣೇನ ಶಮಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾಃ| |೨೦|

ಸ೦-ಉಷ್ಣೇನ ಗುಣೇನ ವಿರುದ್ಧೇನೋಪಹಿತಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ-ಪ್ರಥಮಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಾಃ (ಶ್ಲೋ. ೧೧) ಷಡ್ವಾತಗುಣಾಃ, ವಾಯೋಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ನ ಕೋಪಮುಷ್ಣಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧತ್ವಾತ್| ತ ಏವ ಚ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಸ್ತತ್ಸದೃಶತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾ ವಾಯೋಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದ್ಯಾಶ್ಚಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ವತೇ||೨೦|| ಉಷ್ಣೇನ ಕೋಪಂ, ಮನ್ದಾದ್ಯಾಃ ಶಮಂ ಶೀತೋಪಸಂಹಿತಾಃ| |೨೧|

ಸ೦-ಏವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಶೀತೇನ ಗುಣೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾಶ್ಚಯಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ತ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ಗುಣಾ ಉಷ್ಣೇನ ಸಹಿತಾಃ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಮನ್ದಾದಯೋ ಗುಣಾಃ ಶೀತಗುಣಯುಕ್ತಾಃ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ, ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ಯಾಃ ಕುರ್ವತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಯಮ್||೨೧|| ಉಷ್ಣೇನ ಕೋಪಂ, ತೇನೈವ ಗುಣಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಶಮಮ್| |೨೨|

ಸ೦-ಶೀತಗುಣೋಪಹಿತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಚಯಂ ಕುರ್ವತೇ| ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಕೋಪಂ ಕುರ್ವತೇ| ತೇನೈವ-ಉಷ್ಣೇನ, ಯುಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಕಫಸ್ಯ ಚ ಶಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕಫಸ್ಯ ಹಿ ಶೀತಗುಣೇನ ಸದೃಶೇನಾಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಯುಕ್ತೇನ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾಚ್ಚಯಃ ಸ್ಯಾತ್| ವಿಪರೀತೇನೋಷ್ಣೇನ ವಿಲಯನಾತ್ ಕೋಪಃ| ಸ ಏವೋಷ್ಣೋ ಯದಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಯುಕ್ತೋ ಭವತಿ ತದಾ ವಿಪರೀತತ್ವಾತ್ ಶಮೋ ಭವತಿ|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ಇದಾನೀಂ ಚಯಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ - - - - | ಚಯೋ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಧಾಮ್ನ್ಯೇವ ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು||೨೨|| ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ| |೨೩|

ಸ೦-ಸ್ವಧಾಮ್ನೀಯೇ ಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಸ್ಯ ಯಾ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ ಚಯ ಉಚ್ಯತೇ| ಚಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ಪ್ರದ್ವೇಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಹಿ ವಾತಶ್ಚಿತೋ ಭವತಿ ತದಾ ರೂಕ್ಷಾದಿಷು ತದ್ಗುಣಸಾಮಾನ್ಯೇಷು ಪ್ರದ್ವೇಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ತದ್ವಿಪರೀತಗುಣೇಷು ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಷ್ವಭಿಲಾಷಃ ಸ್ಯಾತ್| ಏವಂ ಕಫಪಿತ್ತಯೋಶ್ಚಿತಯೋರ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್| ನನು, "ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು" ಇತ್ಯೇಕಮೇವ ಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಚಯಸತ್ತಾನುಮಾಪಕಂ ಕರ್ತುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಮ್| ಯದಿ ವಾ "ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ" ಇತ್ಯೇತತ್| ಕಿಂ ದ್ವಯೋರೂಪಾದಾನೇನ ? ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ಕದಾಚಿದಚಿತೋಽಪಿ ದೋಷೋ ವಾತಾಖ್ಯಃ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾ ಯಸ್ಯ ಸ ವಾತವೃದ್ಧಿಹೇತೂನ್ ರೂಕ್ಷಾದೀನ್ನ ದ್ವೇಷ್ಟಿ, ಅಪಿ ತು ತಾನಿಚ್ಛತಿ, ಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್| ಯಥಾ,-ಗರ್ಭಿಣೀ ಸ್ತ್ರೀ ದೋಹದವಶಾತ್| ತದೇವಂ ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್| ಪ್ರದೋಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು" "ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ" ಇತಿ ದ್ವಯಮಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಮ್| ತೇನ ಯದಾ ತುಲ್ಯಕಾಲಂ ಪುರುಷಸ್ಯ ವಾತಸಮಾನಗುಣೇಷು ತದ್ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ಜಾಯತೇ, ವಾತಗುಣಪ್ರತಿಪಕ್ಷೇಷು ತತ್ಕ್ಷಪಣಹೇತುಷು ಚಾಭಿಲಾಷಃ, ತದಾ ಸಮ್ಯಕ್ ನಿಶ್ಚೀಯತೇ ವಾತಸ್ಯೋಪಚಿತಿಃ, ಇತಿ ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತದುಕ್ತಮ್|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ಕೋಪಸ್ತೂನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ| ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ||೨೩|| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯ ಸಮತಾ ವಿಕಾರಾಸಮ್ಭವಃ ಶಮಃ| |೨೪|

ಸ೦-ಉನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ದೋಷಸ್ಯ ಯತ್ ಪುನರ್ಮಾರ್ಗಾನ್ತರಗಮನಮ್, ಸ ಕೋಪ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಕೋಪಸ್ಯ ತು ಲಿಙ್ಗಮಾಹ-ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ಸ್ವೇಷಾಂ ಯಥಾಯಥಂ ದರ್ಶನಂ-ಉದ್ಭವಃ| ವಾತಾದೀನಾಂ ಕುಪಿತಾನಾಂ ಯಾನಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇಽಭಿಹಿತಾನಿ ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನೇ ಚ ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ತೇಷಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನಾಮುಪಲಬ್ಧಿಃ, [ ವೈದ್ಯೇನಾತುರೇಣ ಚ| ಯತ್ತತ್ ಕೋಪಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತಥಾ, ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ-ಉತ್ಪಿತ್ಸುರೋಗೇಚ್ಛಯಾ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದೇಹಮನೋಭಿಭೂತತ್ವಮ್| ತಥಾ, ರೋಗಸ್ಯ-ಜ್ವರಾದೇಃ, ಸಮ್ಭವೋ-ಜನ್ಮ| ನನು, "ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮ್" "ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮ್" "ರೋಗಸಮ್ಭವಃ" ಇತಿ ಕಿಂ ತ್ರಿತಯಮುದ್ದಿಷ್ಟಮ್ ? ಏಕೇನೈವ ದೋಷಕೋಪಾವಗಮಾದೇಕಮೇವೋಪದೇಷ್ಟುಂ ಯುಕ್ತಮ್| ನೈವಮ್| ವ್ಯಭಿಚಾರದರ್ಶನಾತ್| ತಥಾ ಹಿ ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ (ಶ್ಲೋ. ೪೬)- "ರೂಕ್ಷಶೀತಗುರುಸ್ವಾದುವ್ಯಾಯಾಮಬಲನಿಗ್ರಹೈಃ| ಕಫಸಮ್ಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ ವಾಯುರ್ಯದಾ ಪಿತ್ತಂ ಬಹಿಃ ಕ್ಷಿಪೇತ್||" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪಿತ್ತೇ ಶಾಖಾಸಮಾಶ್ರಿತೇ|" ಇತಿ| ತದೇವಮೇಷಃ ಕಾಮಲಾಖ್ಯೋ ರೋಗಃ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗದರ್ಶನಾದಪಿ ನ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕೋಪಮನುಪಯಾತಿ| ಅತ ಏವ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಕರಂ ಭೃಶಾಮ್ಲತೀಕ್ಷ್ಣಕಟುಕಾದಿ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತ್ರ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಮಿತ್ಯೇತದಪಿ ನ ದೋಷಕೋಪಸ್ಯ ನಿಶ್ಚಿತಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ತಥಾ ಹಿ-ಮಾನಸೇನಾಪಿ ಭಯಶೋಕಾದಿನಾಽಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ದೃಶ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಆಗನ್ತವೋಽಪಿ ರೋಗಾ ದೋಷಕೋಪಮನ್ತರೇಣೈವೋತ್ಪದ್ಯಮಾನಾ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದ್ರೋಗಸಮ್ಭವಾದಪಿ ದೋಷಕೋಪೋಽಯಮನಿಶ್ಚಿತಃ| ತದೇವಂ ಲಕ್ಷಣತ್ರಿತಯೇನೈವಾನೇನ ದೋಷಕೋಪೋ ನಿಶ್ಚೇತುಂ ಶಕ್ಯತ ಇತಿ ತ್ರಿತಯಮಪ್ಯೇತದ್ವಕ್ತವ್ಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ-ಯಥೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಪಕ್ವಾಶಯಾದಿ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಾವಸ್ಥಿತಸ್ಯೈವ ವಾತಾದಿದೋಷಸ್ಯ ಯಾ ಸಮತಾ-ಸ್ವಪ್ರಮಾಣತ್ವಮ್, ವಿಕಾರಸ್ಯ-ರೋಗಸ್ಯ, ಅಸಮ್ಭವಃ-ಅನುತ್ಪತ್ತಿಃ, ಸ ಶಮ ಉಚ್ಯತೇ|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಜಾಯನ್ತೇ ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ -] | ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು||೨೪|| ವರ್ಷಾದಿಷು ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರಾದಿಷು| |೨೫|

ಸ೦-ವಾತಸ್ಯ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಜಾಯನ್ತೇ| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ವಾಯೋಶ್ಚಯಃ, ವರ್ಷಾಸು ಪ್ರಕೋಪಃ, ಶರದಿ ಪ್ರಶಮ ಇತಿ| ಏವಮಗ್ರೇಽಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ವರ್ಷಾದಿಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ತ್ರಿಷ್ವಿತಿ ವರ್ತತೇ| ವರ್ಶಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತೇಷು ತ್ರಿಷು ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ಶಿಶಿರಾದಿಷು ತ್ರಿಷು-ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮೇಷು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಭವನ್ತಿ|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

ನನು ಮರುತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಲಘುರೂಕ್ಷಾ ಓಷಧಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ವರ್ಷಾಸು ಪಿತ್ತಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಜಲಾನಾಮೋಷಧೀನಾಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರೇ ಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ತದಾ ಹ್ಯಾಪ ಓಷಧಯಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ಕಾಲಶ್ಚ ಶೀತಃ| ಇತಿ ಕೋಪ ಏವೋಪಪನ್ನಃ| ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪರ್ಯನುಯೋಗ ಇದಮಾಹ - - - - | ಚೀಯತೇ ಲಘುರೂಕ್ಷಾಭಿರೋಷಧೀಭಿಃ ಸಮೀರಣಃ||೨೫|| ತದ್ವಿಧಸ್ತದ್ವಿಧೇ ದೇಹೇ ಕಾಲಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾನ್ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಅದ್ಭಿರಮ್ಲವಿಪಾಕಾಭಿರೋಷಧೀಭಿಶ್ಚ ತಾದೃಶಮ್||೨೬|| ಪಿತ್ತಂ ಯಾತಿ ಚಯಂ ಕೋಪಂ ನ ತು ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯತಃ| ಚೀಯತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾಭಿರುದಕೌಷಧಿಭಿಃ ಕಫಃ||೨೭|| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ದೇಹೇ ಚ ಸ್ಕನ್ನತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| |೨೮|

ಸ೦-ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ ವಾತೋ ಲಘುರೂಕ್ಷಾಭಿರೋಷಧೀಭಿರ್ದೇಹೇ ಚಾದಾನಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್ತದ್ವಿಧೇ-ಲಘುರೂಕ್ಷೇ, ತದ್ವಿಧೋ-ಲಘುರೂಕ್ಷಃ, ಸಮೀರಣ ಇತಿ ಸಮಾನಗುಣತ್ವಾತ್ ಪವನಸ್ಯ ಕೋಪಃ ಪ್ರಾಪ್ತಃ, ಸ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ "ಕಾಲಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾತ್" ಇತ್ಯನೇನ ಏವಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ವರ್ಷಾಸು ಕೋಪಃ, "ನ ತು ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಃ" ಇತ್ಯನೇನ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವೋಽಯಮಾಹಾರಾದಿವಶಾತ್ಪುನಃ||೨೮|| ಚಯಾದೀನ್ ಯಾನ್ತಿ ಸದ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷಾಃ ಕಾಲೇಽಪಿ ವಾ ನ ತು| |೨೯|

ಸ೦-ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ, ಅಯಂ-ವಾಯ್ವಾದಿಚಯಾದಿಃ, ಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವಭಾವಃ| ಆಹಾರಾದಿವಶಾತ್-ಅನ್ನಪಾನಸಾಮರ್ಥ್ಯಾತ್, ಪುನರ್ದೋಷಾಃ ಸದ್ಯೋಽಪಿ-ತತ್ಕ್ಷಣಾದೇವ ಕಾಲಮನಪೇಕ್ಷ್ಯೈವ, ಚಯಾದೀನ್-ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾನ್ ಯಾನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾದೇವ ಚಾಹಾರಾದಿವಶಾತ್ ಯಥಾಸ್ವಂ ಚಯಾದಿಕಾಲೇಽಪಿ ವಾ ದೋಷಾ ನ ತು ಚಯಾದೀನ್ ಯಾನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾಲಾದಾಹಾರಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|ಆಹಾರಾದೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ರಸಾಯನವಾಜೀಕರಣವಮನವಿರೇಚನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ಏವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚಯಾದೀನ್ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಂ ಕೋಪಜಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ - - - - | ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಹಸಾ ದೇಹಮಾಪಾದತಲಮಸ್ತಕಮ್||೨೯|| ನಿವರ್ತತೇ ತು ಕುಪಿತೋ ಮಲೋಽಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಜಲೌಘವತ್| |೩೦|

ಸ೦-ಮಲಃ ಕುಪಿತಃ ಸಹಸಾ-ಶೀಘ್ಹ್ರಮೇವ, ಆಪಾದತಲಮಸ್ತಕಂ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ,-ಪಾದತಲಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವನ್ಮಸ್ತಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಆಙ್ಮರ್ಯಾದಾಭಿವಿಧ್ಯೋರ್ಬಿಭಕ್ತ್ಯರ್ಥೇಽವ್ಯಯೀಭಾವಃ| ನಿವರ್ತತೇ ಪುನರಲ್ಪಾಲ್ಪಂ-ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಿತಿ| ಜಲೌಘವತ್-ಯಥಾ ಗಿರಿನದ್ಯಾದೀನಾಂ ಜಲಪೂರಃ ಸಮವಿಷಮಂ ಸಹಸೈವ ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ, ನಿವರ್ತತೇ ತು ಸ್ತೋಕಂ ಸ್ತೋಕಮಿತಿ|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

ನನು, ಪ್ರತಿರೋಗಂ ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾನನ್ತ್ಯಾದ್ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯಮ್| ತಚ್ಚಾವಿದನ್ನ ಕಶ್ಚಿದತ್ರ ತಥಾ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - | ನಾನಾರೂಪೈರಸಙ್ಖ್ಯೇಯೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ||೩೦|| ತಾಪಯನ್ತಿ ತನುಂ ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ಧೇತ್ವಾಕೃತಿಸಾಧನಮ್| ಶಕ್ಯಂ ನೈಕೈಕಶೋ ವಕ್ತುಮತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೩೧||

ಸ೦-ಯತ್ತದೋರ್ನಿತ್ಯಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಯಸ್ಮಾದಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾನ್ನಾನಾರೂಪೈಃ-ಅನೇಕಪ್ರಕಾರೈಃ, ಅಸಙ್ಖ್ಯೇಯೈಃ-ಗಣನಾಂ ಸಮತೀತೈಃ, ವಿಕಾರೈಃ-ಜ್ವರಾದಿಭಿಃ, ಮಲಾ-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಃ, ಕುಪಿತಾಸ್ತನುಂ-ದೇಹಂ, ತಾಪಯನ್ತಿ-ದುಃಖಯನ್ತಿ| ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ಧೇತ್ವಾಕೃತಿಸಾಧನಂ ಶಕ್ಯಂ ನೈಕೈಕಶೋ ವಕ್ತುಂ-ಅಯಮಸ್ಯ ವಿಕಾರಸ್ಯ ಹೇತುರಿಯಮಾಕೃತಿರಿದಂ ಲಕ್ಷಣಮಿದಮಸ್ಯ ಸಾಧನಂ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಿತಿ| ಅತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

ಅತ್ರೈವ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ - - - - ದೋಷಾ ಏವ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೇಕಕಾರಣಮ್| ಯಥಾ ಪಕ್ಷೀ ಪರಿಪತನ್ ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವಮಪ್ಯಹಃ||೩೨|| ಛಾಯಾಮತ್ಯೇತಿ ನಾತ್ಮೀಯಾಂ ಯಥಾ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನಮಪ್ಯದಃ| ವಿಕಾರಜಾತಂ ವಿವಿಧಂ ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್ನಾತಿವರ್ತತೇ||೩೩|| ತಥಾ ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಮಪಿ ಸರ್ವದಾ| ವಿಕಾರಜಾತಂ ತ್ರೀನ್ದೋಷಾಣ್|೩೪|

ಸ೦-ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಯಸ್ಮಾದ್ದೋಷಾ ಏವೈಕಕಾರಣಮ್| ಏಕಂ-ಪ್ರಧಾನಂ ಚ ತತ್ಕಾರಣಂ-ನಿಮಿತ್ತಮೇಕಕಾರಣಮ್| ಯದಿ ವಾ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ದೋಷಾ ಏಕಂ-ತುಲ್ಯಂ ಕಾರಣಮ್, ಸಮಾನಂ ಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಶಬ್ದೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ದೋಷಾ ಏವ ಕಾರಣಮ್, ನಾಪರಂ ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಸ್ತುಜಾತಮ್| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಪಕ್ಷೀ-ಪ್ರಾಚಿಕಾದಿಃ, ಯಥಾ ಸರ್ವತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ಪರಿಪತನ್-ಭ್ರಮನ್, ಸರ್ವಮಪ್ಯಹಃ-ಸಕಲಮಪಿ ದಿವಸಮ್, ಆತ್ಮೀಯಾಂ ಛಾಯಾಂ ನಾತ್ಯೇತಿ-ನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತಯಾ ವಿನಾ ಕ್ಷಣಮಪ್ಯಸೌ ನೋಪಲಭ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಅನ್ಯದಪಿ ನಿದರ್ಶನಮಾಹ-ಯಥಾ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನಂ-ನಿರವಶೇಷಮ್, ಏತದ್ವಿಕಾರಜಾತಂ-ಸ್ಥಾವರಜಙ್ಗಮಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ಜರಾಯುಜಾಣ್ಡಜಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಂ ವಾ, ವಿವಿಧಂ-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಂ, ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್-ಸತ್ತ್ವರಜಸ್ತಮಃಸಂಜ್ಞಾನ್, ನಾತಿವರ್ತತೇ-ನಾತ್ಯೇತಿ, ತ್ರಿಭಿರೇತೈರ್ವಿರಹಿತಂ ನ ಜಾತುಚಿದ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಸ್ವಧಾತ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತವೋ-ದೋಷಧಾತುಮಲಾಃ ಶರೀರಧಾರಣಸಾಮಾನ್ಯಾತ್, ತೇಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಂ-ಸ್ವಲಕ್ಷಣತೋಽನ್ಯಥಾತ್ವಮ್, ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ನಿಮಿತ್ತಂ ಯಸ್ಯ ತದ್ವಿಕಾರಜಾತಂ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನಾತಿಕ್ರಾಮತಿ, ತ್ರಿದೋಷರಹಿತಂ ನ ಸಮ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾತುವೈಷಮ್ಯಂ ಚ ಪ್ರತಿರೋಗಮನ್ಯಾದೃಶತ್ವಾನ್ನಾನಾವಿಧಮ್| ಯತ್ತು ಯೇನ ಧಾತುವೈಷಮ್ಯೇಣ ಜನ್ಯತೇ, ತತ್ತಸ್ಯ ಸ್ವಂ-ಸ್ವೀಯಂ ಭವತಿ| ಯೇಷಾಂ ತು ರೋಗಾಣಾಂ ದೇವಗ್ರಹಾದಿ ನಿಮಿತ್ತಂ ನ ತೇಷು ತಥಾ ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ, ಆಗನ್ತುಕತ್ವಾತ್| ಆಗನ್ತುಕನಿಜಯೋರ್ಹ್ಯಯಮೇವ ಭೇದಃ,-ಯದಾಗನ್ತುಕೇಷು ಪ್ರಥಮಂ ರೋಗೋದ್ಭೂತಿಃ ಪಶ್ಚಾದ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧಃ, ನಿಜೇಷು ಪ್ರಾಗ್ದೋಷಾನುಬನ್ಧ ಇತಿ| ಯೇ ತು ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ,-ಸ್ವೇ ಚ ತೇ ಧಾತವಶ್ಚ ತೇಷಾಂ ವೈಷಮ್ಯಮಿತಿ| ತೇಷಾಂ ನಾಯಮರ್ಥಃ ಪ್ರತಿಪಾದಿತಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸ್ವಗ್ರಹಣಂ ಚಾತಿರಿಚ್ಯತೇ| ಯತಃ ಶರೀರಾನ್ತರಾವಸ್ಥಾಯಿನೋ ದೋಷಾ ವಾತಾದಯಃ ಶರೀರಾನ್ತರೇ ರೋಗಂ ಜನಯಿತುಂ ನಾಲಮ್| ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಂ ಶ್ರೇಯಃ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| ತೇಷಾಂ ಕೋಪೇ ತು ಕಾರಣಮ್||೩೪|| ಅರ್ಥೈರಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ ಸಂಯೋಗಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ದುಷ್ಕೃತಮ್| ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇನ ಭಿದ್ಯತೇ ತತ್ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ||೩೫||

ಸ೦-ತೇಷಾಂ-ವಾತಾದೀನಾಂ, ಕೋಪೇ ಕಾರಣಮ್,-ಅಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ-ಅನುಚಿತೈಃ, ಅರ್ಥೈಃ-ಶಬ್ದಸ್ಪರ್ಶರೂಪರಸಗನ್ಧಾಖ್ಯೈಃ, ಶ್ರೋತ್ರತ್ವಕ್ಚಕ್ಷೂರಸನಘ್ಹ್ರಾಣಾಖ್ಯಾನಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ, ತಥಾ ಕಾಲಃ-ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಲಕ್ಷಣೋ ದುಷ್ಟಃ, ತಥಾ ಕರ್ಮ-ಚೈಹಿಕಮನ್ಯಜನ್ಮಜಂ ಚ, ಯದ್ ದುಷ್ಕೃತಂ-ಅಶುಭಮ್, ಏತತ್ತ್ರಯಂ ತೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕೋಪೇ ಹೇತುಃ| ತುಶಬ್ದಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ನ ಕೇವಲಂ ರೂಕ್ಷಾದಯೋ ವಾತಾದೀನಾಂ ಕೋಪೇ ಕಾರಣಮ್, ಯಾವದಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿರಪಿ| ಏತಚ್ಚ (ತತ್)- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಂ ದೋಷಕೋಪಕಾರಣಮಸಾತ್ಮ್ಯೇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಸಂಯೋಗಾದಿಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ ಭಿನ್ನಮಪಿ, ಪುನಃ-ಭೂಯಃ, ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ, ಭಿದ್ಯತೇ| ಕಥಮ್ ? ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಭೇದೇನ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

ತಾನೇವ ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - ಹೀನೋಽರ್ಥೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯಾಲ್ಪಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ್ವೇನ ನೈವ ವಾ| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿಸಂಸರ್ಗಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮ್||೩೬|| ಅತ್ಯಾಸನ್ನಾತಿದೂರಸ್ಥಂ ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಿಕೃತಾದಿ ಚ| ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ ದಾರುಣಃ||೩೭|| ಏವಮತ್ಯುಚ್ಚಪೂತ್ಯಾದೀನಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಯಥಾಯಥಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್|೩೮|

ಸ೦-ಅರ್ಥೇನ-ಶಬ್ದಾದಿನಾ, ಸ್ವೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ-ಶ್ರೋತ್ರಾದೇಃ, ಅಲ್ಪೋ ಯಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ ಹೀನಃ-ಹೀನಯೋಗಃ| ನೈವ ವೇತಿ| ಅಥವಾ ಸರ್ವಸರ್ವಿಕಯಾ ತೇನಾರ್ಥೇನ ನ ಸಂಯೋಗಃ, ಸೋಽಪಿ ಹೀನಯೋಗಃ| ತಸ್ಯೈವೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಯೋಽತಿಸಂಸರ್ಗಃ-ಅತಿಸೇವಾಲಕ್ಷಣಃ, ಸ ತಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನಾತಿಯೋಗಃ| ತಥಾ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮಿತ್ಯಾದಿ ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ-ನಯನೇನಾಲೋಕ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಯ ಚಕ್ಷುರಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಏವಮನಯಾ ದಿಶಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮ್, ತಥಾ ಅತ್ಯಾಸನ್ನಾತಿದೂರಸ್ಥಂ ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಿಕೃತಾದಿ ಚ ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ರೂಪಂ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ, ಸ ದಾರುಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ, ತಿಮಿರಾದಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ಏವಂ-ಅನಯಾ ಚಕ್ಷುಷೋ ರೀತ್ಯಾ, ಅನ್ಯಾನಪೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಮತ್ಯುಚ್ಚಪೂತ್ಯಾದೀನ್ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗರೂಪಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಯದಾಽತ್ಯುಚ್ಚಪರುಷೇಷ್ಟವಿನಾಶಭೀಷಣಾದ್ಯನಿಷ್ಟಃ ಶಬ್ದಃ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಶ್ರೋತ್ರೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಶಬ್ದಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಯದಾ ಪೂತಿವಿಷ್ಠಾದ್ಯನಿಷ್ಟೋ ಗನ್ಧೋ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಘ್ರಾಣೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಗನ್ಧಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಯದಾ ಸ್ನಾನಾನುಲೇಪನಾದೀನಾಂ ಶೀತೋಷ್ಣಾದೀನಾಂ ಚ ಸ್ಪೃಶ್ಯಾನಾಮಕ್ರಮಸೇವನೇನ ಸ್ಪರ್ಶಃ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ತದಾ ಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನಾರ್ಥೇನ ಸ್ಪರ್ಶಾಖ್ಯೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ತಥಾ, ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಯೋ ರಸೋಽಪರಿಪಾಟ್ಯಾ ಯುಜ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪಥ್ಯದ್ರವ್ಯನಿವಿಷ್ಟೋಽಪಿ ಯೋ ರಸೋ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯೇಣ ಗೃಹ್ಯತೇ, ಸ ತಸ್ಯ ರಸನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸ್ವೇನ ರಸಾಖ್ಯೇನಾರ್ಥೇನ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

ಕಾಲಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದಾತ್ತ್ರಿಧಾ ಮತಃ||೩೮|| ಸ ಹೀನೋ ಹೀನಶೀತಾದಿರತಿಯೋಗೋಽತಿಲಕ್ಷಣಃ| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಸ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಪರೀತಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ| ||೩೯||

ಸ೦-ಕಾಲಃ ಪುನಃ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದೇನ ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರೋ ಮತೋ ಮುನೀನಾಮ್| ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಲಕ್ಷಣಃ-ಶೀತಃ| ಉಷ್ಣೋ-ವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮಲಕ್ಷಣಃ| ಪ್ರಾವೃಟ್ಶರಲ್ಲಕ್ಷಣೋ-ವರ್ಷಾಖ್ಯಃ| ಸ ಚ ಕಾಲೋ ಹೀನಶೀತಾದಿರ್ಹಿನಯೋಗಲಕ್ಷಣಃ| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿಮಾತ್ರಯೋಗಲಕ್ಷಣಃ| ವಿಪರೀತಂ ಸ್ವಂ-ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಖ್ಯಂ, ಲಕ್ಷಣಂ ಯಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ, ಸ ವಿಪರೀತಸ್ವಲಕ್ಷಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಗುಣಗುಣಿನೋರಭೇದೋಪಚಾರಾತ್ ಕಾಲ ಏವಮುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ ಯಥಾ,-ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಂ ಹೀನೋ ಯೋಗಃ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಹೇಮನ್ತೇಽತಿಶೈತ್ಯಮತಿಯೋಗಃ, ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಹೇಮನ್ತ ಔಷ್ಣ್ಯಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಉಪಲಕ್ಷಣಂ ಚೇದಮ್| ಏವಂ ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರಪಿ ಯನ್ಮನ್ದವರ್ಷೋಷ್ಣತ್ವಂ ಸ್ವಲಕ್ಷಣಂ ತದ್ಯದಾ ಹೀನತರಂ ಸ್ಯಾತ್, ಸೋಽಪಿ ಹೀನಯೋಗಃ| ಏವಮತಿಯೋಗಾ (ಗಮಿಥ್ಯಾ) ಯೋಗಯೋರಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ಕರ್ಮಾಪಿ ವಿಭಜೇತ್ತ್ರಿಧಾ| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೀನಸಂಜ್ಞಕಃ||೪೦|| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿವೃತ್ತಿಸ್ತು, ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಮ್| ವಿಷಮಾಙ್ಗಕ್ರಿಯಾರಮ್ಭಪತನಸ್ಖಲನಾದಿಕಮ್||೪೧|| ಭಾಷಣಂ ಸಾಮಿಭುಕ್ತಸ್ಯ ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದಿ ಚ| ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ದಶಧಾ ಯಚ್ಚ ನಿನ್ದಿತಮ್||೪೨|| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮಸ್ತೋಽಸಾವಿಹ ವಾಽಮುತ್ರ ವಾ ಕೃತಮ್| |೪೩|

ಸ೦-ಯಥಾ ಕಾಲಸ್ತ್ರಿಧಾ ನಿರೂಪಿತಃ, ತಥಾ ಕರ್ಮಾಪಿ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಂ ವಿಭಜೇತ್| ತತ್ರ ಕಾಯಕರ್ಮಣಸ್ತಥಾ ವಾಕ್ಕರ್ಮಣಸ್ತಥಾ ಚಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಹೀನಸಂಜ್ಞಕೋ ಯೋಗಃ| ಅತಿಪ್ರವೃತ್ತಿಸ್ತ್ವತಿಯೋಗಃ| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಮಧಿಕೃತ್ಯಾಹ-ವೇಗೋದೀರಣೇತ್ಯಾದಿ| "ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಮ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ಪತನಸ್ಖಲನಾದಿಕಮ್" ಯದೇತತ್ ಕಾಯಿಕಂ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಏವಂರೂಪಸ್ಯ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಕಾಯಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ವಿಷಮಾಙ್ಗೈಃ ಕ್ರಿಯಾ-ಕರ್ಮ, ವಿಷಮ ಆರಮ್ಭಃ-ಉಭಯಲೋಕವಿರುದ್ಧಃ, ತಥಾ, ವಿಷಮಪತನಮ್, ವಿಷಮಸ್ಖಲನಮ್, ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಷಮಗಮನಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ಸಾಮಿಭುಕ್ತಸ್ಯ-ಅರ್ಧಭುಕ್ತಸ್ಯ, ಯದ್ಭಾಷಣಂ-ಜಲ್ಪನಮ್, ಏವಂರೂಪಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ವಾಕ್ಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದಿ ಯದೇತನ್ಮಾನಸಂ ಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಣ ಏವಂರೂಪಾ ಯಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿಃ ಸ ಚಿತ್ತಕರ್ಮಣೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ತಥಾ, ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತಂ ಯತ್ಪ್ರಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ದಶಧಾ-ದಶಪ್ರಕಾರಂ, ಕರ್ಮ ನಿನ್ದಿತಂ-ಅಶುಭಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ "ಹಿಂಸಾಸ್ತೇಯ" ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಗ್ರನ್ಥೇನ, ತಚ್ಚ ಯಥಾಯಥಂ ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಾನಾಂ ಕರ್ಮಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ| ಸಮಸ್ತೋಽಸಾವಿಹ ವಾಽಮುತ್ರ ವಾ ಕೃತಂ-ಅಸ್ಮಿನ್ ಲೋಕೇ ಕೃತಮನ್ಯತ್ರ ವಾ ಲೋಕೇ ಕೃತಂ-ಆಚರಿತಂ ಸರ್ವಮೇವಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| ನಿದಾನಮೇತದ್ದೋಷಾಣಾಂ, ಕುಪಿತಾಸ್ತೇನ ನೈಕಧಾ||೪೩|| ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು| |೪೪|

ಸ೦-ನಿದಾನಮೇತದ್ದೋಷಾಣಾಂ 'ಕೋಪೇ' ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಕುಪಿತಾಸ್ತೇನ-ನಿದಾನೇನ, ನೈಕಧಾ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅನೇಕಪ್ರಕಾರೇಣ, ವ್ಯಾಧೀನ್ ವಿವಿಧಾನ್-ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ| ಕುಪಿತಾ ದೋಷಾ ಇತಿ ವಚನ (ವಿಭಕ್ತಿ) ವಿಪರಿಣಾಮೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕ್ವ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಕುರ್ವನ್ತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಖೇತ್ಯಾದಿ| ಶಾಖಾಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಶ್ಚಾಸ್ಥೀನಿ ಚ ಸನ್ಧಯಶ್ಚ ತೇಷು|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

ಶಾಖೇತಿ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ| ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ವಕ್ ಚ ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ ಹಿ ತತ್||೪೪|| ತದಾಶ್ರಯಾ ಮಷವ್ಯಙ್ಗಗಣ್ಡಾಲಜ್ಯರ್ಬುದಾದಯಃ| ಬಹಿರ್ಭಾಗಾಶ್ಚ ದುರ್ನಾಮಗುಲ್ಮಶೋಫಾದಯೋ ಗದಾಃ||೪೫||

ಸ೦-ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯಃ ಷಡ್ಧಾತವಸ್ತ್ವಕ್ ಚ| ತದ್ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ,-ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಯನಂ-ಸ್ಥಾನಮ್| ಹಿಶಬ್ದೋ ಯಸ್ಮಾದರ್ಥೇ| ಯಸ್ಮಾದ್ಬಾಹ್ಯಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಯನಮ್, ಅತಸ್ತದಾಶ್ರಯಾ ಮಷವ್ಯಙ್ಗಾದಯೋ ರೋಗಾ ಬಹಿರ್ಭಾಗಾ ಉಚ್ಯತೇ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ವಿಸರ್ಪವಿದ್ರಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಪರಿಗ್ರಹಃ| ದುರ್ನಾಮೇತ್ಯಾದಿ| ಬಹಿರ್ಭಾಗಾಶ್ಚೇತ್ಯತ್ರ ಚ ಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮಃ, ಶೋಫಾದಯ ಇತ್ಯಸ್ಮಾದನನ್ತರಂ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ| ದುರ್ನಾಮಗುಲ್ಮಶೋಫಾದಯಶ್ಚ ಬಹಿರ್ಭಾಗಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೋ ಮಹಾಸ್ರೋತ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಃ| ತತ್ಸ್ಥಾನಾಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಕಾಸಶ್ವಾಸೋದರಜ್ವರಾಃ||೪೬|| ಅನ್ತರ್ಭಾಗಂ ಚ ಶೋಫಾರ್ಶೋಗುಲ್ಮವೀಸರ್ಪವಿದ್ರಧಿ| |೪೭|

ಸ೦-ಕೋಷ್ಠಃ ಕಥ್ಯತೇ ಅನ್ತಃ, ತಥಾ ಮಹಾಸ್ರೋತಃ, ತಥಾ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಃ| ತತ್ಸ್ಥಾನಾಃ-ಅನ್ತರ್ಭಾಗಾಶ್ರಯಾಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋ ರೋಗಾಃ| ನ ಕೇವಲಮೇತೇ ಏವ ಛರ್ದ್ಯಾದಯೋಽನ್ತರ್ಭಾಗಾಶ್ರಯಾ ಯಾವಚ್ಛೋಫಾರ್ಶೋಗುಲ್ಮವೀಸರ್ಪವಿದ್ರಧ್ಯಾದೀನಾಂ ಅನ್ತರ್ಭಾಗತ್ವಂ ಚ| ಶೋಫಾದೀನಾಂ ವಿದ್ರಧ್ಯನ್ತಾನಾಂ ಸಮಾಹಾರದ್ವನ್ದ್ವನಿರ್ದೇಶೇನೈವ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ಇದಾನೀಂ ಮಧ್ಯಮಂ ರೋಗಮಾರ್ಗಂ ವಕ್ತಿ - - - - | ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದಿಮರ್ಮಾಣ್ಯಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಸನ್ಧಯಃ||೪೭|| ತನ್ನಿಬದ್ಧಾಃ ಶಿರಾಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಃ| ರೋಗಮಾರ್ಗಃ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತತ್ರ ಯಕ್ಷ್ಮಪಕ್ಷವಧಾರ್ದಿತಾಃ||೪೮|| ಮೂರ್ಧಾದಿರೋಗಾಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕಶೂಲಗ್ರಹಾದಯಃ| |೪೯|

ಸ೦-ಶಿರೋಹೃದಯಾದೀನಿ ಮಧ್ಯಮೋ ರೋಗಮಾರ್ಗಃ| ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಸನ್ಧಯ ಇತ್ಯೇವಂ ನಿರ್ದೇಶೇನೇದಂ ಬೋಧಯತಿ,-ನಾತ್ರ ದ್ವಯಂ ವಿವಕ್ಷಿತಮಸ್ಥೀನಿ ಚ ಸನ್ಧಯಶ್ಚೇತಿ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಸನ್ಧಯ ಇತಿ| ಸನ್ಧಯೋ ಹ್ಯನ್ಯೇಽಪಿ ಸನ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಶಾ. ಅ. ೪|೩೮) - "ಮಾಂಸಾಸ್ಥಿಸ್ನಾಯುಧಮನೀಸಿರಾಸನ್ಧಿಸಮಾಗಮಃ|" ಇತಿ| ತನ್ನಿಬದ್ಧಾಃ,-ತೇಷು-ಅಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು, ನಿಬದ್ಧಾಃ, ಸಂಲಗ್ನಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಶಿರಾಃ ಸ್ನಾಯವಃ ಕಣ್ಡರಾಶ್ಚ ಆದಯೋ (ಆದ್ಯಾ) ಯೇಷಾಂ ಧಮನೀಕೂರ್ಚಾದೀನಾಂ ತೇ| ಚ ಶಬ್ದಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾಶ್ಚ| ತತ್ರ-ಮಧ್ಯಮೇ ರೋಗಮಾರ್ಗೇ, ಯಕ್ಷ್ಮಾದಯೋ ಗದಾಸ್ತ್ರಿಕಶೂಲಗ್ರಹಾದ್ಯನ್ತಾಃ| ಮೂರ್ಧಾದೀತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೇನ ಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕೇ ಶೂಲಾನಿ, ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕೇ ಗ್ರಹಾ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಪಕ್ಷಗ್ರಹಾದಯೋ ವಾತವಿಕಾರಾ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಯಕ್ಷ್ಮಣೋಽತ್ರ ಮರ್ಮಾಸ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಧಿಷ್ಠಾನತ್ವಾತ್ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದೇಶಃ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ನಿ. ಅ. ೫|೫) - "ತೈರುದೀರ್ಣೋಽನಿಲಃ ಪಿತ್ತಂ ಕಫಂ ಚೋದೀರ್ಯ ಸರ್ವತಃ| ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶ್ಯ ತಾನ್ ಶಿರಾಶ್ಚ ಪ್ರಪೀಡಯನ್||" ಇತ್ಯಾದಿ|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ಇದಾನೀಂ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - | ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸವ್ಯಧಸ್ವಾಪಸಾದರುಕ್ತೋದಭೇದನಮ್||೪೯|| ಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗಸಙ್ಕೋಚವರ್ತಹರ್ಷಣತರ್ಷಣಮ್| ಕಮ್ಪಪಾರುಷ್ಯಸೌಷಿರ್ಯಶೋಷಸ್ಪನ್ದನವೇಷ್ಟನಮ್||೫೦|| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಷಾಯರಸತಾ ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋಽಪಿ ವಾ| ಕರ್ಮಾಣಿ ವಾಯೋಃ|೫೧|

ಸ೦-ಸ್ರಂಸೋ-ಹನ್ವಾದಿಸನ್ಧೇರ್ಭ್ರಂಶಃ| ವ್ಯಸನಂ-ವ್ಯಾಸೋ, ವಿಕ್ಷೇಪಣಮಙ್ಗಪ್ರತ್ಯಙ್ಗಾದೇರ್ಯಥಾಽಽಕ್ಷೇಪಕಾದಿಷು| ವ್ಯಧಃ-ತಾಡನಮಿವ ಮುದ್ಗರಾದಿನಾ| ಸ್ವಾಪಃ-ಸುಪ್ತಿಃ ಕರ್ಮಣ್ಯಚೈತನ್ಯಮ್| ಸದನಂ-ಸಾದಃ, ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ರುಕ್-ಸತತಂ ಶೂಲಮ್| ತೋದೋ-ವಿಚ್ಛಿನ್ನಂ ಶೂಲಮ್| ಭೇದನಂ-ಭೇದೋ, ವಿದಾರಣಮಿವಾಙ್ಗಸ್ಯ| ಸಙ್ಗೋ-ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೇಃ ಸ್ವಾಶಯೇಭ್ಯೋಽನಿಃಸಾರೋ ವಾಕ್ಸಙ್ಗಾದಯಶ್ಚ| ಅಙ್ಗಾನಾಮ್-ಜಙ್ಘೋರುಪ್ರಭೃತೀನಾಂ, ಭಙ್ಗ ಇವ ಭಙ್ಗಃ-ಚೂರ್ಣನಮಿವ,-ಅಙ್ಗಭಙ್ಗಃ| ಸಙ್ಕೋಚನಂ-ಸಙ್ಕೋಚಃ, ಶಿರಾದೀನಾಮ್| ವರ್ತನಂ-ವರ್ತಃ, ಪುರೀಷಾದೀನಾಂ ಪಿಣ್ಡೀಕರಣಮ್| ಹರ್ಷಣಂ-ರೋಮ್ಣಾಮೂರ್ಧ್ವೀಭಾವಃ| ತರ್ಷಣಂ-ತರ್ಷಃ, ತೃಟ್| ಕಮ್ಪಃ-ಅತಿವೇಪನಮ್| ಸ್ಪನ್ದನಂ ಹಿ-ಕಿಞ್ಚಿಚ್ಚಲನಮ್| ಪಾರುಷ್ಯಂ-ಪರುಷತ್ವಮ್| ಸೌಷಿರ್ಯಂ-ಅಸ್ಥ್ನಾಮ್| ಶೋಷಃ-ಶೋಷಣಮ್| ವೇಷ್ಟನಂ-ಗ್ರಥನಮಿವಾಙ್ಗಸ್ಯ| ಸ್ತಮ್ಭೋ-ಬಾಹೂರುಜಙ್ಘಾದೀನಾಂ ಸಙ್ಕುಞ್ಚನಾದ್ಯಭಾವಃ| ಕಷಾಯರಸತಾ-ಕಷಾಯರಸಾಸ್ವಾದತ್ವಮ್| ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋಽಪಿ ವಾ-ಶ್ಯಾವಾರುಣೌ ವರ್ಣಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತಾನಿ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣಿ|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

ಅಥ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಹ - - - - | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದಾಹರಾಗೋಷ್ಮಪಾಕಿತಾಃ||೫೧|| ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಲೇದಃ ಸ್ರುತಿಃ ಕೋಥಃ ಸದನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಂ ಮದಃ| ಕಟುಕಾಮ್ಲೌ ರಸೌ ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣವರ್ಜಿತಃ||೫೨||

ಸ೦-ದಾಹಾದೀನಿ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತಾಪೋ-ದಾಹಃ| ರಾಗೋ-ಲೌಹಿತ್ಯಮ್| ಊಷ್ಮಾ-ಔಷ್ಣ್ಯಮ್| ಪಾಕಿತಾ-ಪಾಕಕರ್ತೃತ್ವಮ್, ಅಜೀರ್ಣೇಷು ವ್ರಣೇಷ್ವನ್ನೇ ಚ| ಸ್ವೇದನಂ-ಸ್ವೇದಃ| ಕ್ಲೇದಃ-ಶೋಣಿತಾದಿವಿಕಾರಃ| ಸ್ರುತಿಃ-ಸ್ರಾವಃ| ಕೋಥಃ-ಕ್ಲೇದಸ್ಯಾತಿಶಯಃ, ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನತ್ವಮ್| ಸದನಂ-ಸಾದಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛನಂ-ಭ್ರಮಃ| ಮದೋ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೋ ರೋಗವಿಶೇಷಃ| ರಸೌ-ಆಸ್ವಾದೌ, ಕಟುಕಾಮ್ಲೌ| ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣಾಭ್ಯಾಮನ್ಯಃ-ಶುಕ್ಲಲೋಹಿತವರ್ಣನಿಷೇಧೇನ ತಚ್ಛೇಷನಾನಾವರ್ಣಸಮ್ಭವಃ ಸೂಚ್ಯತೇ|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನೇಹಕಾಠಿನ್ಯಕಣ್ಡೂಶೀತತ್ವಗೌರವಮ್| ಬನ್ಧೋಪಲೇಪಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶೋಫಾಪಕ್ತ್ಯತಿನಿದ್ರತಾಃ||೫೩|| ವರ್ಣಃ ಶ್ವೇತೋ ರಸೌ ಸ್ವಾದುಲವಣೌ ಚಿರಕಾರಿತಾ| |೫೪|

ಸ೦-ಕಫಸ್ಯ ಸ್ನೇಹಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣಿ| ಸ್ನೇಹಃ-ಸ್ನೈಗ್ಧ್ಯಮ್| ಕಾಠಿನ್ಯಂ-ಅಮೃದುತ್ವಮ್| ಕಣ್ಡೂಃ-ಖರ್ಜೂಃ| ಶೀತತ್ವಂ-ಶೀತಸದ್ಭಾವಃ| ಗೌರವಂ-ಗುರುತ್ವಮ್| ಬನ್ಧಃ-ಸ್ರೋತಸಾಮ್| ಅಸ್ಥ್ಯಾದೀನಾಮುಪಲೇಪಃ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ-ಗಾತ್ರಾಣಾಮಪಟುತ್ವಮ್| ಕಾಯೇ ವರ್ಣಃ ಶುಕ್ಲಃ| ರಸೌ ಚ ಮಧುರಪಟೂ| ಚಿರಕಾರಿತಾ-ಕಾರ್ಯಾದೌ ವಿಶ್ರಬ್ಧತ್ವಮ್| ನನು, ವಾಯೋರಮೂರ್ತತ್ವಾದ್ವರ್ಣರಸತ್ವೋಪಲಬ್ಧಿರನುಪಪನ್ನಾ| ಅಮೂರ್ತಸ್ಯ ಹಿ ವರ್ಣರಸೌ ದೂರೋತ್ಸಾರಿತೌ| ನೈತದಸ್ತಿ| ನ ಹಿ ಸರ್ವಾಣಿ ಕಾರ್ಯಾಣಿ ಕಾರಣಸದೃಶಾನ್ಯೇವ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ ಚೇನ್ದ್ರಿಯೇಭ್ಯೋ ಜಡೇಭ್ಯೋ ಬುದ್ಧೇರಜಡಾಯಾ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ದೃಷ್ಟಾ| ತಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಸದೃಶಾನಿ ಕಾರ್ಯಾಣೀತಿ ಪ್ರಾಯಿಕಮೇತತ್, ಅಚಿನ್ತ್ಯತ್ವಾಚ್ಚ ದ್ರವ್ಯಪ್ರಭಾವಸ್ಯ| ವಾಯೋಃ ಸಕಾಶಾತ್ ಕಷಾಯರಸತಾ ಶ್ಯಾವಾರುಣವರ್ಣೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಾನ್ವಯವ್ಯತಿರೇಕಸಿದ್ಧಾ ಕಥಮಿವ ನಿವಾರ್ಯತಾಮ್| ಇತ್ಯೇವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪದಿಷ್ಟಾನಿ| ತದ್ವಿಕಾರಾಶ್ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹ ಉಕ್ತಾಃ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (?) (ಸೂ. ಅ. ೨೦) -"ಅಶೀತಿರ್ವಾತಜಾ ರೋಗಾಶ್ಚತ್ವಾರಿಂಶಚ್ಚ ಪಿತ್ತಜಾಃ| ವಿಂಶತಿಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಾಶ್ಚೈವ ಸ್ಥೂಲಾ ನಾನಾತ್ಮಜಾ ಮತಾಃ|| ೧|| ನಖಭೇದಃ ಪಾದಶೂಲಂ ಸುಪ್ತಿರ್ಭ್ರಂಶೋ ವಿಪಾದಿಕಾ| ಖುಡೋ ಗುಲ್ಫಗ್ರಹೋ ಜಾನುವಿಶ್ಲೇಷೋ ಜಾನುಕುಞ್ಚನಮ್|| ೨|| ಪಿಣ್ಡಿಕೋದ್ವೇಷ್ಟನಂ ಸಾದಶ್ಚೋರ್ವೋಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಗೃಧ್ರಸೀ| ಪಾಙ್ಗುಲ್ಯಂ ಭ್ರಂಶಶೂಲಂ ಚ ಗುದೇ ಸ್ತಮ್ಭಸ್ತು ಮೇಹನೇ|| ೩|| ಮುಷ್ಕಾಕ್ಷೇಪಃ ಶ್ರೋಣಿಭೇದೋ ವಙ್ಕ್ಷಣಾನಾಹ ಏವ ಚ| ಉದಾವರ್ತೋಽಥ ವಿಡ್ಮೇದಃ ಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠತ್ರಿಕಗ್ರಹಾಃ|| ೪|| ಖಞ್ಜವಾಮನಕುಬ್ಜತ್ವಂ ಹೃದ್ದ್ರವೋದರವೇಷ್ಟಕೌ| ಹೃನ್ಮೋಹೋ ವಕ್ಷನಿಸ್ತೋದಃ ಶೋಷೋದ್ವಾತೌ ತಥೋರಸಃ|| ೫|| ಬಾಹುಶೋಷೋ ಹನುಗ್ರೀವಾಮನ್ಯಾಸ್ತಮ್ಭೌಷ್ಠಭೇದನಮ್| ದನ್ತಭೇದೋಽಥ ಶೈಥಿಲ್ಯಂ ಕಣ್ಠೋಧ್ವಂಸೋಽಥ ವಾಗ್ಗ್ರಹಃ|| ೬|| ಕಷಾಯಾಸ್ಯತ್ವಮೂಕತ್ವೇ ಮುಖಶೋಷೋ ರಸಾಜ್ಞತಾ| ಘ್ರಾಣಾನಾಹೋಽಜ್ಞತಾ ಗನ್ಧೇಽಶಬ್ದೋಚ್ಚೈಃಶ್ರವಣಂ ತಥಾ|| ೭|| ಬಾಧಿರ್ಯಂ ಕರ್ಣಶೂಲಂ ಚ ವರ್ತ್ಮಸ್ತಮ್ಭನಕುಞ್ಚನಮ್| ತಿಮಿರಂ ಚಾಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಚ ಭ್ರೂವ್ಯುದಾಸೋಽಥ ನೇತ್ರಯೋಃ|| ೮|| ಲಲಾಟಶಙ್ಖಭೇದೌ ಚ ಕೇಶಭ್ರೂಸ್ಫುಟನಂ ತಥಾ| ಶಿರೋರುಜಾಽರ್ದಿತಂ ಜೃಮ್ಭಾ ಪ್ರಲಾಪೋ ವೇಪಥುರ್ಭ್ರಮಃ|| ೯|| ಏಕಾಙ್ಗವ್ಯಾಧಿರಾಯಾಮಃ ಪಕ್ಷಾಘಾತೋಽಪತನ್ತ್ರಕಃ| ದಣ್ಡಕಃ ಸ್ವಪ್ನನಾಶಶ್ಚ ಗ್ಲಾನಿಃ ಪರುಷರೂಕ್ಷತಾ|| ೧೦|| ವಿಷಾದೋಽಥಾನವಸ್ಥಾನಮರುಣಶ್ಯಾಮವರ್ಣತಾ| ಇತ್ಯಶೀತಿಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ರೋಗಾ ವಾತಸಮುದ್ಭವಾಃ|| ೧೧|| ಅನ್ತರ್ದಾಹೋ ವಿದಾಹಶ್ಚ ಪ್ಲೋಷೌಷೌ ದವಥುರ್ದವಃ| ಅತ್ಯೂಷ್ಮಾ ಚಾಂಸದಾಹಶ್ಚ ಸ್ವೇದೋಽತ್ಯಮ್ಲಕಧೂಮಕೌ|| ೧೨|| ರಕ್ತಕ್ಲೇದೋಽಙ್ಗಗನ್ಧಶ್ಚ ಗಾತ್ರಾವಯವಶಾತನಮ್| ತ್ವಡ್ಮಾಂಸದರಣಂ ಮಾಂಸಕ್ಲೇದಶ್ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ|| ೧೩|| ರಕ್ತವಿಸ್ಫೋಟಕಃ ಕೋಠಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ರಕ್ತಮಣ್ಡಲೇ| ನೀಲಿಕಾ ಕಾಮಲಾ ಕಕ್ಷ್ಯಾ ಗಾತ್ರೇ ಹರಿತಪೀತತಾ|| ೧೪|| ಪೂತಿತಿಕ್ತಾಸ್ಯತಾ ತೃಷ್ಣಾ ಲೋಹಗನ್ಧಾಸ್ಯತಾ ತಥಾ| ಜೀವಾದಾನಮತೃಪ್ತಿಶ್ಚ ಪ್ರವೇಶಸ್ತಮಸಸ್ತಥಾ|| ೧೫|| ಗಲಾಸ್ಯಗುದಮೇಢ್ರಾಕ್ಷಿಪಾಕೋ ಹಾರಿದ್ರತಾಽಪಿ ಚ| ನಖಾಕ್ಷಿಮೂತ್ರಶಕೃತಾಂ, ಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತು ಪಿತ್ತಜಾಃ|| ೧೬|| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗೌರವಂ ತೃಪ್ತಿರಾಲಸ್ಯಮತಿನಿದ್ರತಾ| ತನ್ದ್ರಾಽಽಸ್ಯಸ್ರಾವಮಾಧುರ್ಯೇ ಪ್ರಲೋಪೋ ಹೃದಯಸ್ಯ ಚ|| ೧೭|| ಸಾದಃ ಕಣ್ಠಪ್ರಲೇಪಶ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಗಿರಣಮೇವ ಚ| ಮಲಾಧಿಕ್ಯಮತಿಸ್ಥೌಲ್ಯಂ ಧಮನೀ ಪ್ರತಿಸಞ್ಚಯಮ್|| ೧೮|| ಉದರ್ದೋ ಗಲಗಣ್ಡಶ್ಚ ಶೈತ್ಯಂ ಶ್ವೇತಾವಭಾಸತಾ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರನಖನೇತ್ರಾಣಾಂ ಶುಕ್ಲತಾ ಚ ಕಫಾಮಯಾಃ|| ೧೯|| ಯಥಾಸ್ಥೂಲಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಚತ್ವಾರಿಂಶಮಿದಂ ಶತಮ್| ಹೃದಾದೌ ಶೂಲವದ್ದಾಹೋ ಯೋಽನ್ತರ್ದಾಹಃ ಸ ಕೀರ್ತಿತಃ|| ೨೦|| ಪಾಣಿಪಾದಾಂಸಮೂಲೇಷು ಸನ್ತಾಪೋ ವಿವಿಧಸ್ತು ಯಃ| ಸ ವಿದಾಹ ಇತಿ ಪ್ರೋಕ್ತೋ, ದಾಹಃ ಪ್ರಾದೇಶಿಕಸ್ತು ಯಃ|| ೨೧|| ಅಗ್ನ್ಯರ್ಚಿಷೇವ ನಿಃಸ್ವೇದಃ ಸ ಪ್ಲೋಷಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಃ| ಓಷಃ ಸರ್ವಾಙ್ಗಿಕಸ್ತೀವ್ರೋ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಾರತಿಪ್ರದಃ|| ೨೨|| ದವಥುಶ್ಚಕ್ಷುರಾದಿಭ್ಯಸ್ತೀವ್ರ ಊಷ್ಮಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ| ಮುಖೌಷ್ಠತಾಲುಷು ದವಶ್ಚಾಮ್ಲೋದ್ಗಿರಣಮಮ್ಲಕಃ|| ೨೩|| ಧೂಮಾಯನಂ ಶಿರೋಘ್ಹ್ರಾಣಕಣ್ಠತಾಲುಷು ಧೂಮಕಃ| ಪ್ರಮೀಲಕಸ್ತು ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಗುರುತಾಽಙ್ಗಸ್ಯ ಗೌರವಮ್|| ೨೪|| ಆಹಾರಾನಭಿಲಾಷಸ್ತು ತೃಪ್ತಿಃ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಯಾಗ್ರಹಃ| ನಿದ್ರಾರ್ತಸ್ಯೇವ ತನ್ದ್ರಾ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷಾಃ ಪ್ರಥಿತನಾಮಕಾಃ|| ೨೫||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪದಿಶ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ - - - - | ಇತ್ಯಶೇಷಮಯವ್ಯಾಪಿ ಯದುಕ್ತಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್||೫೪|| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರವಹಿತಸ್ತತ್ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಪಶ್ಯನ್ನಾರ್ತಾನ್ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮ್||೫೫||

ಸ೦-ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ| ದೋಷಾಣಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಂ,-ಯಥಾಯಥಂ ಲಿಙ್ಗಮ್| ಇತಿ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಯದ್ದೋಷಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ತದ್ದರ್ಶನಾದ್ಯೈಃ ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷಯೇತ್-ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರಿತ್ಯಾದಿ(ದ್ಯ)ಶಬ್ದೇನ ಸ್ಪರ್ಶನಪ್ರಶ್ನೌ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಂ ತತ್ ? ಅಶೇಷಾಮಯವ್ಯಾಪಿ,-ಅಶೇಷಾಶ್ಚ ತ ಆಮಯಾಶ್ಚಾಶೇಷಾಮಯಾಸ್ತಾನ್,-ಸರ್ವಾಮಯಾನ್, ಸಾಧು ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೋ ವೈದ್ಯಃ ? ಅವಹಿತೋ,-ದತ್ತಾವಧಾನಃ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ,-ವ್ಯಾಧೇರವಸ್ಥಾಃ-ಕಾಲಕೃತಾ ದಶಾಃ, ತಾಸಾಂ ವಿಭಾಗಃ-ಪೃಥಕ್ತ್ವಮ್, ಯಥಾ,-ಇಯಮಸ್ಯ ವ್ಯಾಧೇರವಸ್ಥೇಯಮನ್ಯಾವಸ್ಥೇತಿ| ಅವಸ್ಥಾಭೇದಾಚ್ಚೋಪಕ್ರಮಭೇದಃ| ತಥಾ ಹಿ,-ಏಕಸ್ಯೈವ ಜ್ವರಸ್ಯ ನವಸ್ಯಾನ್ಯ ಉಪಕ್ರಮೋ ಜೀರ್ಣಸ್ಯಾನ್ಯಃ| ತದೇವಂ ವಿಭಾಗಂ ಯೋ ಜಾನಾತಿ ಸ ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ| ತಥಾ, ಆರ್ತಾನ್-ವ್ಯಾಧಿತಾನ್, ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಂ-ಮುಹೂರ್ತೇ ಮುಹೂರ್ತೇ, ಪಶ್ಯನ್-ಆಲೋಕಯನ್|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

ಕಿಮಿತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿತದರ್ಶನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಪ್ರಕಾಶಿನೀ| ರತ್ನಾದಿಸದಸಜ್ಜ್ಞಾನಂ ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ ಜಾಯತೇ||೫೬||

ಸ೦-ಅಭ್ಯಾಸಾತ್-ಮುಹುರ್ಮುಹುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರವರ್ತನಾತ್, ದೃಷ್ಟಿಃ-ದರ್ಶನಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾವಿಜ್ಞಾನಂ ಜಾಯತೇ, ನ ಕೇವಲಂ-ಕೇವಲಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಶಾಸ್ತ್ರಾವಗಮಾತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾ ದೃಷ್ಟಿಃ ? ಕರ್ಮಣಿ ಸಿದ್ಧಿಸ್ತಾಂ ಪ್ರಕಾಶಯಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಪ್ರಕಾಶಿನೀ| ಅತ್ರ ದೃಷ್ಟಾನ್ತಮಾಹ-ರತ್ನಾದೀತ್ಯಾದಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸುವರ್ಣರೂಪ್ಯಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಮ್| ತೇಷಾಂ ಯತ್ಸದಸಜ್ಜ್ಞಾನಂ-ಇದಂ ಶೋಭನಮಿದಂ ನ ಶೋಭನಮಿತ್ಯವಗಮಃ ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ ಜಾಯತೇ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಭ್ಯಾಸಾಚ್ಚ| ಏವಕಾರೋಽವಧಾರಣಾರ್ಥಃ| ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಾನ್ನ ಚ ಕೇವಲಾದಭ್ಯಾಸಾದಿತ್ಯೇವಕಾರೇಣ ಬೋಧಯತಿ| ಕಿಲ ಯಥಾ ರತ್ನಪರೀಕ್ಷಾ ತಚ್ಛಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧದರ್ಶನಾಭ್ಯಾಸಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಯಗ್ಜಾಯತೇ, ತಥೈವ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಶಾಸ್ತ್ರಾವಬೋಧಾನ್ನಿತ್ಯಮಾತುರದರ್ಶನಾಚ್ಚಾವಗಮ್ಯತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತ್ಯನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರೇವಂ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ||೫೭||

ಸ೦-ದೃಷ್ಟಶ್ಚಾಸಾವಪಚಾರಶ್ಚ, ತಸ್ಮಾಜ್ಜಾತೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ| ಅಪಚಾರೋ-ವ್ಯಾಧಿಹೇತುಃ| ಐಹಿಕಲೌಕಿಕಾದ್ವ್ಯಾಧಿಕಾರಣಾಜ್ಜಾತೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ| ಕಶ್ಚಿದಾತ್ಮಕೃತಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಾತ್-ಅಶುಭಕರ್ಮಾಖ್ಯಾಜ್ಜಾತಃ ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ಅಪರಃ ಕಶ್ಚಿತ್ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತಿ| ತಯೋಃ ಸಙ್ಕರಸ್ತತ್ಸಙ್ಕರೋ-ಮಿಶ್ರತ್ವಂ, ತಸ್ಮಾತ್| ನ ಕೇವಲಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಾನ್ನ ಚ ಕೇವಲಾದ್ದೃಷ್ಟಾಪರಾಧಾತ್, ಅಪಿ ತು ದ್ವಯೋಃ ಸಂಸರ್ಗಾಜ್ಜಾತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ವ್ಯಾಧಿಸ್ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ, ಸ್ಮೃತಃ|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

ಅಥ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ - - - - ಯಥಾನಿದಾನಂ ದೋಷೋತ್ಥಃ ಕರ್ಮಜೋ ಹೇತುಭಿರ್ವಿನಾ| ಮಹಾರಮ್ಭೋಽಲ್ಪಕೇ ಹೇತಾವಾತಙ್ಕೋ ದೋಷಕರ್ಮಜಃ||೫೮||

ಸ೦-ಯಥಾನಿದಾನಂ ದೋಷೋತ್ಥ ಇತಿ| ಯದ್ಯಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ವಾತಾದೇರ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿ ನಿದಾನಂ, ತೇನ ಕುಪಿತಾದ್ದೋಷಾತ್ ಯ ಉತ್ಥಿತೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸ ದೋಷೋತ್ಥೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಯೋ ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜ ಉಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಹೇತುಭಿಃ-ವಾತಾದಿನಿದಾನೈರ್ಲಘುರೂಕ್ಷಾದಿಭಿರ್ವಿನಾ ಯೋ ಭವತಿ ಸ ಕರ್ಮಜಃ| ಯಸ್ತ್ವಲ್ಪೇ ನಿದಾನೇ ಸೇವಿತೇ ಮಹಾರಮ್ಭಃ ಸ್ಯಾತ್, ಸ ದೋಷಕರ್ಮಜೋ ರೋಗೋ ಜ್ಞೇಯಃ| ಮಹಾನಾರಮ್ಭೋ ಯಸ್ಯ ಸಃ, ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪೈರ್ಬಲವದ್ಭಿರ್ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

ಅಥ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ - - - - ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್ಪೂರ್ವಃ ಕರ್ಮಜಃ ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್| ಗಚ್ಛತ್ಯುಭಯಜನ್ಮಾ ತು ದೋಷಕರ್ಮಕ್ಷಯಾತ್ಕ್ಷಯಮ್||೫೯||

ಸ೦-ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್ಪೂರ್ವ ಇತಿ| ಪೂರ್ವಃ-ಪೂರ್ವಮುಕ್ತೋ ಯಃ ಕೇವಲಂ ದೋಷಜೋ ವ್ಯಾಧಿಃ ಸಃ, ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್-ಯಥೋಕ್ತವಿಪಕ್ಷಾದಿಸೇವನಾತ್, ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಕರ್ಮಜೋ ರೋಗಃ ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ| ಉಭಯಜನ್ಮಾ-ದೋಷಕರ್ಮೋತ್ಥೋ, ದೋಷಕರ್ಮಣೋರುಭಯೋರಪಿ ಕ್ಷಯಾತ್ ಕ್ಷಯಂ ಯಾತಿ|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ - - - - ದ್ವಿಧಾ ಸ್ವಪರತನ್ತ್ರತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧಯೋಽನ್ತ್ಯಾಃ ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ| |೬೦|

ಸ೦-ಸ್ವತನ್ತ್ರಶ್ಚ ಪರತನ್ತ್ರಶ್ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರೌ, ತಯೋರ್ಭಾವಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರತ್ವಮ್, ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋರ್ದ್ವಿಧಾ ವ್ಯಾಧಯಃ| ಏಕೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಅನ್ಯೇ ಪರತನ್ತ್ರಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ತೇ ಭವಾ ಅನ್ತ್ಯಾಃ,--ಪರತನ್ತ್ರಾಃ| ತೇ ಪುನಃ-ಭೂಯೋ, ದ್ವಿಧಾ|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

ತದೇವ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ - - - - | ಪೂರ್ವಜಾಃ ಪುರ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾ, ಜಾತಾಃ ಪಶ್ಚಾದುಪದ್ರವಾಃ||೬೦||

ಸ೦-ಪೂರ್ವಂ ಜಾತಾಃ ಪೂರ್ವಜಾಃ| "ಅನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ" ಇತಿ ಡಃ| ಪೂರ್ವಜಾಃ-ಪೂರ್ವರೂಪಸಂಜ್ಞಾ ರೋಗಾಃ| ಯೇ ಚ ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾತಾಗದಾಸ್ತೇ ವ್ಯಾಧೀನಾಮುಪದ್ರವಾಃ| ಇತ್ಯನ್ತ್ಯಾ ದ್ವಿಧಾ|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

ಅಥ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ ಸ್ಪಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ| |೬೧|

ಸ೦-ಜನ್ಮ ಚೋಪಶಯಶ್ಚ ಜನ್ಮೋಪಶಯೌ| ಜನ್ಮ- ಉತ್ಪತ್ತಿಃ| ಉಪಶಯಃ-ಸುಖಾನುಬನ್ಧಃ| ಯೋ ಯಃ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ-ಯಥಾಸ್ವಮ್| ಯಸ್ಯ ಜ್ವರಾದೇರ್ಯಾವಾತ್ಮೀಯೌ ಶಾಸ್ತ್ರನಿರ್ದಿಷ್ಟೌ ತೌ ಯಥಾಸ್ವಶಬ್ದೇನ ಸೂಚ್ಯೇತೇ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಜನ್ಮೋಪಶಯೌ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾ ವ್ಯಾಧಯಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಉಚ್ಯನ್ತೇ| ಚಿಕಿತ್ಸಾಗುರುಲಾಘವಪ್ರತಿಪತ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಚ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾದಿಸಂಜ್ಞಾಕರಣಮ್| ಸ್ವಗ್ರಹಣಾದ್ಯೇಽನ್ಯಜನ್ಮನಿ ಜಾಯನ್ತೇಽನ್ಯಸ್ಯ ಚ ವ್ಯಾಧೇರ್ಯತ ಉಪಶಯಃ-ಸುಖಾನುಬನ್ಧಸ್ತತ ಏತತ್ಪರಿವಾರಸ್ಯಾಪಿ, ತೇ ತು ನ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್-"ಪೂರ್ವರೂಪರೂಪಾದಿಕ್ರಮೇಣ ಜ್ವರಾದಾವುತ್ಪನ್ನೇ ತತ್ಪರಿವಾರಾ ಯೇ ಶ್ವಾಸಾದಯ ಉತ್ಪದ್ಯನ್ತೇ ತದುಪಶಯೇ ಚೋಪಶೇರತೇ ನ ತೇ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ| ಜ್ವರಾದಯ ಏವ ತು ಮೂಲವ್ಯಾಧಿರೂಪತ್ವಾತ್ಸ್ವತನ್ತ್ರಾ ಉಚ್ಯತೇ|" ಇತಿ|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| ವಿಪರೀತಾಸ್ತತೋಽನ್ಯೇ ತು|೬೧|

ಸ೦-ತತಃ-ಸ್ವತನ್ತ್ರೇಭ್ಯೋ ರೋಗೇಭ್ಯೋ, ಯೇಽನ್ಯೇ-ಪರತನ್ತ್ರಾಃ, ಪೂರ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾಸ್ತಥೋಪದ್ರವಸಂಜ್ಞಾಶ್ಚ, ತೇ ವಿಪರೀತಾಃ,-ವಿಪರೀತಸ್ವರೂಪಾಃ, ನ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾ ನ ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ಏವಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - | ವಿದ್ಯಾದೇವಂ ಮಲಾನಪಿ||೬೧||

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ರೋಗಾನ್ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಭೇದೈರ್ವಿದ್ಯಾದ್ವೈದ್ಯಃ, ಯಾವನ್ಮಲಾನ್-ದೋಷಾನಪಿ ವಾತಾದೀನ್, ಏವಂ-ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರಭೇದೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

ತಾಂಲ್ಲಕ್ಷಯೇದವಹಿತೋ ವಿಕುರ್ವಾಣಾನ್ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮ್| |೬೨|

ಸ೦-ತಾನ್-ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನ್ ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಲಕ್ಷಣಾವಚ್ಛಿನ್ನಸ್ವರೂಪಾನ್, ಪ್ರತಿಜ್ವರಂ-ಪ್ರತಿವಿಕಾರಂ, ವಿಕುರ್ವಾಣಾನ್-ವಿಕೃತಿಂಕೋಪಂ ಗಚ್ಛತೋ, ಜಾನೀಯಾತ್| ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಕೀದೃಕ್ ? ಅವಹಿತೋ-ದತ್ತಚಿತ್ತಃ|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ಏವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವೋಪಶಯ ಏವ ಭೇಷಜಮುಕ್ತಮ್| ಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತು ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಃ ಪ್ರಶಮೋಪಾಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ತೇಷಾಂ ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮೇ ಪ್ರಶಮೋಽಶಾಮ್ಯತಸ್ತಥಾ||೬೨|| ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ತೂರ್ಣಂ ವಾ ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಮ್| |೬೩|

ತೇಷಾಂ-ಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ರೋಗಾಣಾಮಪ್ರಧಾನಾನಾಮ್, ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮೇ-ಸ್ವತನ್ತ್ರವ್ಯಾಧಿಪ್ರಶಮೇ, ಪ್ರಶಮೋ ಭವತಿ,-ನ ತು ತೇಷಾಂ ಪೃಥಗುಪಕ್ರಮೋ ವಿಧೇಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಶಾಮ್ಯತಃ-ತಥಾ ಶಮಮಗಚ್ಛತಃ ಪರತನ್ತ್ರಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ದೋಷಾನ್ ವಾ, ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪ್ರಧಾನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಲಕ್ಷಣೇನ, ಪಶ್ಚಾತ್-ಪ್ರಧಾನಚಿಕಿತ್ಸಾತ ಉತ್ತರಕಾಲಂ, ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ಅಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಾನೋ ಹ್ಯಸಾಧ್ಯತಾಂ ಯಾಯಾತ್| ತೂರ್ಣಂ ವೇತಿ| ಉಪದ್ರವಶ್ಚೇದ್ಬಲವಾನ್ ಸ್ಯಾತ್ತದಾ ತಮೇವೋಪದ್ರವಂ ತೂರ್ಣಮೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್-, ನ ಪಶ್ಚಾತ್|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

ನನು, ಕುತೋಽಪ್ರಧಾನಂ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರಸ್ಯ ಪೀಡಾಕರತರೋ ಹಿ ಸಃ||೬೩||

ಸ೦-ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರಸ್ಯ ಪುಂಸಃ ಸೋಽತಿಶಯೇನ ಪೀಡಾಕರಃ| ಪ್ರಾಗುತ್ಪನ್ನೋಽಪಿ ರೋಗಃ ಪೀಡಾಕರಃ| ಉಪದ್ರವಸ್ತು ಪಶ್ಚಾಜ್ಜಾಯಮಾನೋ ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರೋತ್ಪನ್ನತ್ವಾತ್ಪೀಡಾಕರತರಃ| ತದಯಮತ್ರಾರ್ಥಃ,-ಪರತನ್ತ್ರೋ ವ್ಯಾಧಿರ್ಹೀನಬಲಃ ಪ್ರಧಾನೋಪಕ್ರಮೇಣೈವೋಪಶಾಮ್ಯತಿ| ಯಸ್ತು ಪರತನ್ತ್ರಃ ಪಶ್ಚಾದುತ್ಪದ್ಯಮಾನೋಽಪಿ ಸ್ವತನ್ತ್ರವ್ಯಾಧ್ಯುಪಕ್ರಮೇಣ ಶಮಂ ನ ಯಾತಿ ತಂ ಪಶ್ಚಾದುಪಕ್ರಮೇತ್| ಯಸ್ತು ಬಲವಾನ್ ಪರತನ್ತ್ರಸ್ತಮಾದಾವೇವ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್, ಅತಿಪೀಡಾಕರತ್ವಾತ್|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

ನನು, ಯೇಷಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮಗ್ರಾಹಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ |ಚ] ನೋಕ್ತಾ| ತೇಷಾಂ ನಾಮಾಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯಃ ಕಿಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇನ್ನ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ವಿಕಾರನಾಮಾಕುಶಲೋ ನ ಜಿಹ್ರೀಯಾತ್ ಕದಾಚನ| ನ ಹಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮತೋಽಸ್ತಿ ಧ್ರುವಾ ಸ್ಥಿತಿಃ||೬೪||

ಸ೦-ವಿಕಾರಾಃ-ರೋಗಾಃ, ತೇಷಾಂ ನಾಮಾನಿ, ತೇಷ್ವಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯೋ ನ ಜಾತುಚಿಜ್ಜಿಹ್ರೀಯಾತ್-ರೋಗಸಂಜ್ಞಾನಭಿಜ್ಞೋಽಹಮಿತಿ ಲಜ್ಜಾಂ ನ ಕುರ್ಯಾತ್, ಚಿಕಿತ್ಸಾಮೇವ ವಿದಧ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ನ ಹೀತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮತಃ-ಸಂಜ್ಞಾತೋ, ಧ್ರುವಾ-ನಿಶ್ಚಿತಾ, ಸ್ಥಿತಿಃ-ಅವಸ್ಥಾನಂ, ನಾಸ್ತಿ|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

ನನು, ಕುತೋಽಶೇಷರೋಗಾಣಾಂ ನಾಮತೋ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ಸ ಏವ ಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತಃ| ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಚ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಹೂನ್||೬೫|| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೀರಧಿಷ್ಠಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಚ| ಬುದ್ಧ್ವಾ ಹೇತುವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ ಶೀಘ್ಹ್ರಂ ಕುರ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಮ್||೬೬||

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾತ್ಸಃ-ಏಕ ಏವ, ದೋಷೋ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಃ, ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತೋ-ಹೇತುಭೇದಾತ್, ತಥಾ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಣಿ-ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ಹಿತ್ವಾ ಪರಾಣಿ ಸ್ಥಾನಾನಿ, ಪ್ರಾಪ್ಯ-ಗತ್ವಾ, ಬಹೂನ್-ಅನನ್ತಾನ್, ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ-"ಯೋ ದೋಷಃ ಶರೀರಸನ್ಧೀನಾವಿಶತಿ, ತೇನ ಜೃಮ್ಭಾ ಜ್ವರಶ್ಚೋಪಜಾಯತೇ| ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಮಭ್ಯುಪೈತಿ, ತೇನ ರೋಗಾ ಭವನ್ತ್ಯುರಸಿ, ಅರೋಚಕಶ್ಚ| ಯಃ ಕಣ್ಠಮಭಿಪ್ರಪದ್ಯತೇ ಕಣ್ಠಸ್ತತೋ ಧ್ವಂಸತೇ ಸ್ವರಶ್ಚಾವಸೀದತಿ| ಯಃ ಪ್ರಾಣವಹಾನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾಸ್ಯಾದೀನಿ ಉಪೈತಿ, ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಶ್ಚ ತೇನೋಪಜಾಯತೇ|" ಇತಿ| ವಿಕಾರಸ್ಯ-ಜ್ವರಾದೇಃ, ಪ್ರಕೃತಯಃ-ಉಪಾದಾನಕಾರಣಾನಿ ವಾತಾದಿದೋಷಾಃ, ತಾ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೀ:-ರೋಗಹೇತುವಿಶೇಷಾನ್, ಬುದ್ಧ್ವಾ,- ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ತಥಾಽಧಿಷ್ಠಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ, ಬುದ್ಧ್ವಾ,ತಥಾ ಹೇತುವಿಶೇಷಾನ್-ನಿದಾನಭೇದಾಂಶ್ಚ, ಬುದ್ಧ್ವಾ-ಯಥಾ ಕಿಮಯಂ ಕುಪಿತಃ ಪವನೋ ರೂಕ್ಷೇಣ ಹೇತುನಾ ಲಘುನಾ ಶೀತೇನ ವೇತ್ಯಾದಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಶೀಘ್ಹ್ರಮೇವೋಪಕ್ರಮೇತ್-ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್| ನ ತು ವಿಕಾರಾನಭಿಜ್ಞ ಇತಿ ನ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

ನನು, ಬುದ್ಧ್ವಾಽಪಿ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಮುಪಕ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಕದಾಚಿತ್ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತೋ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ ಕದಾಚಿನ್ನೇತಿ| ತದತ್ರ ಸಂಶಯಸ್ಖಲಿತೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕಥಂ ನಿಯುಜ್ಯತೇ ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಶೀಘ್ರಂ ಕುರ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಮ್" ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ದೂಷ್ಯಂ ದೇಶಂ ಬಲಂ ಕಾಲಮನಲಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಯಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತಥಾಽಽಹಾರಮವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ||೬೭|| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೈಷಾಂ ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ| ಯೋ ವರ್ತತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ನ ಸ ಸ್ಖಲತಿ ಜಾತುಚಿತ್||೬೮||

ಸ೦-ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ ಸತಿ ದೂಷ್ಯಾದೀನ್ ದಶ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ವಿಲೋಕ್ಯ, ಯಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ವರ್ತತೇ-ಯತ್ನಂ ಕರೋತಿ, ಸಃ-ವೈದ್ಯೋ, ನ ಕದಾಚಿತ್ ಸ್ಖಲತಿ-ನಾಪರಾಧೀ ಸ್ಯಾತ್| ದೋಷೋ-ವಾತಾದಿಃ, ಔಷಧಂ-ಹರೀತಕ್ಯಾದಿ, ತಯೋರ್ನಿರೂಪಣಂ-ಪರ್ಯಾಲೋಚನಮ್, ತಸ್ಮಿನ್ ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ| ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಂ ಸಮಸ್ತಾನಾಮುಪಾದಾನಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವಾವಗಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಕರಣಂ ಪ್ರತಿ ಯತ್ನಾತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್, ನ ಪುನರೇಷಾಂ ದ್ವೌ ವಾ ತ್ರೀನ್ ವಾ ಚತುರೋ ವಾ ಪಞ್ಚ ವಾ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ| ಕಿಂ ತಾರ್ಹಿ ? ಸರ್ವಾನೇತಾನ್ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ,-ಸಮ್ಯಗವಬುಧ್ಯೇತಿ| ಅಥ ದೂಷ್ಯಾದೀನೇವ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ ? ನೇತ್ಯಾಹ- ಅವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ| ಏಷಾಮೇವ ದೂಷ್ಯಾದೀನಾಮವಸ್ಥಾಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ-ಅತಿಶಯೇನ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ, ತಾಶ್ಚ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯ-ಯಥಾವದ್ಬುದ್ಧ್ವೇತಿ|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ನ ಚ ದೂಷ್ಯಾದ್ಯೇವ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮ್| ಕಿಂ ತಾರ್ಹಿ ? ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ಗುರುಲಘುತ್ವೇನ ಏವಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಏವೇತ್ಯಾಹ - - - - ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಂ ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಾಬಲಾತ್| ದೃಶ್ಯತೇಽಪ್ಯನ್ಯಥಾಕಾರಂ ತಸ್ಮಿನ್ನವಹಿತೋ ಭವೇತ್||೬೯||

ಸ೦-ಗುರುಶ್ಚಾಲ್ಪಶ್ಚ ಗುರ್ವಲ್ಪೌ, ಗುರ್ವಲ್ಪೌ ಚ ತೌ ವ್ಯಾಧೀ ಚ ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧೀ, ತಯೋಃ ಸಂಸ್ಥಾನಂ-ಆಕೃತಿಃ| ಅಪಿಶಬ್ದೋ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ತದ್ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಮನ್ಯಥಾಕಾರಮಪಿ ದೃಶ್ಯತೇ-ವಿಪರೀತಮಿತಿ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ಕ್ವಚಿತ್ ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಂ ಯಥಾತತ್ತ್ವಂ ದೃಶ್ಯತೇ ಕ್ವಚಿನ್ನೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಗಮಕತ್ವಾಭಾವಃ ಪ್ರಸಜ್ಯೇತ| ತತಶ್ಚ "ರೋಗಂ ನಿದಾನಪ್ರಾಗ್ರೂಪಲಕ್ಷಣೋಪಶಯಾಪ್ತಿಭಿಃ|" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧|೨೨) ಇತಿ ದೂಷ್ಯೇತ| ತಸ್ಮಾದಪಿಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಗುರ್ವಲ್ಪಸಂಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಯಥಾತತ್ತ್ವ ದರ್ಶನಂ ಕ್ವಚಿದ್ಭವತ್ಯೇವೇತಿ ಸೂಚನಾರ್ಥಃ ಕೃತಃ| ಕುತೋ ಹೇತೋಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಸತ್ತ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸತ್ತ್ವಂ-ಧೈರ್ಯಮ್| ದೇಹೋ-ಮಹದಲ್ಪಸ್ಥೂಲಕೃಶಾದಿಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ಚ ದೇಹಶ್ಚ ಸತ್ತ್ವದೇಹೌ| ಬಲಂ ಚಾಬಲಂ ಚ ಬಲಾಬಲೇ| ತಸ್ಮಾತ್ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಾಬಲಾದ್ಧೇತೋರ್ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನೇಽವಹಿತೋ ಭವೇತ್| ಅಧಿಕಸತ್ತ್ವೇ ತಥೋತ್ಕೃಷ್ಟದೇಹಬಲೇ ಚ ಗುರುಃ-ಮಹಾನಪಿ ವ್ಯಾಧಿರುತ್ಪನ್ನೋಽಲ್ಪಸಂಸ್ಥಾನೋ-ಹೀನಬಲ ಇವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಯೋರುತ್ಕೃಷ್ಟತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಹೀನಸತ್ವೇ ಹೀನದೇಹಬಲೇ ಚೋತ್ಪನ್ನೋ ಲಘುರಪಿ ಮಹಾನಿವ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಹೀನಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲತ್ವಾತ್| ತಸ್ಮಾದ(ತ್ತ)ಸ್ಮಿನ್-ವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನೇಽರ್ಥೇ, ದತ್ತಾವಧಾನೇನ ಭಾವ್ಯಮ್|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಲ್ಪಯಂಸ್ತು ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವಃ| ಅಲ್ಪದೋಷಾಕಲನಯಾ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ||೭೦||

ಸ೦-ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಶ್ಚ ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವಃ-ಕುತ್ಸಿತೋ ವೈದ್ಯಃ, ಸ ವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಮಾತ್ರಾವಲೋಕನಾತ್ ಗುರುಂ ವ್ಯಾಧಿಂ ಲಘುಮಿತಿ ಕಲ್ಪಯನ್-ನಿಶ್ಚಿನ್ವನ್, ಅಲ್ಪದೋಷಾಕಲನಯಾ-ಹೀನಮಾತ್ರದೋಷನಿಶ್ಚಯೇನ, ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ-ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಮೋಹಂ ಗಚ್ಛತಿ, ಗುರುವ್ಯಾಧಾವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಯೋಗ್ಯಂ ಭೇಷಜಂ ದದಾತಿ| ಏವಂ ಲಘುವ್ಯಾಧಿಂ ಗುರುಮಿತಿ ಕಲ್ಪಯನ್ ಬಹುದೋಷಾಕಲನಯಾ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ, ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವತ್ತ್ವಾತ್| ಅನ್ಯತ್ರಾಪಿ ಬ್ರುವಾನ್ತಸ್ಯ ಕುತ್ಸಿತತ್ವಮೇವ ಪ್ರಸಿದ್ಧಮ್| ಯಥಾಽಽಹ ಮನುಃ (ಅ. ೮|೨೦) -"ಜಾತಿಮಾತ್ರೋಪಜೀವೀ ವಾ ಕಾಮಂ ಸ್ಯಾದ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣಬ್ರುವಃ| ಧರ್ಮಪ್ರವಕ್ತಾ ನೃಪತೇರ್ನ ತು ಶೂದ್ರಃ ಕಥಞ್ಚನ||" ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ "ಭಿಷಗ್ಧ್ರುವಮ್" ಇತಿ ಪೇಠುಃ| ಭಿಷಕ್-ವೈದ್ಯೋ, ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಲ್ಪಯನ್ ಧ್ರುವಂ-ನಿಶ್ಚಿತಂ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಮ್ - - - - ತತೋಽಽಲ್ಪಮಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ ಗುರುವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್| ಉದೀರಯೇತ್ತರಾಂ ರೋಗಾನ್ ಸಂಶೋಧನಮಯೋಗತಃ||೭೧|| ಶೋಧನಂ ತ್ವತಿಯೋಗೇನ ವಿಪರೀತಂ ವಿಪರ್ಯಯೇ| ಕ್ಷಿಣುಯಾನ್ನ ಮಲಾನೇವ ಕೇವಲಂ ವಪುರಸ್ಯತಿ||೭೨||

ಸ೦-ತತೋಽಲ್ಪಂ-ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಮ್, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ-ಅನುತ್ಕೃಷ್ಟಶಕ್ತಿಕಂ ವಾ, ಭೇಷಜಂ ಗುರುವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ-ದತ್ತಂ, ಸಂಶೋಧನಂ ರೋಗಾನುದೀರಯೇತ್ತರಾಂ-ಅತಿಶಯೇನೋತ್ಕ್ಲೇಶಯೇತ್| ಕುತಃ ? ಅಯೋಗತಃ,,-ಹೀನಯೋಗಾತ್| ಅಯೋಗೋ ಹಿ ಹೀನಯೋಗ ಉಚ್ಯತೇ| ಯಥಾ,-ಪುತ್ರಕಾರ್ಯಾಕರಣಾದಪುತ್ರ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ವಿಪರ್ಯಯೇ ಚ-ಲಘುವ್ಯಾಧೌ, ವಿಪರೀತಂ ಶೋಧನಂ ತು ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್, ಕಸ್ಮಾದ್ವಿಪರೀತಮ್ ? ಅಲ್ಪವೀರ್ಯಾತ್ಸಂಶೋಧನಾತ್, ಅತಿಮಾತ್ರಮುತ್ಕೃಷ್ಟವೀರ್ಯಂ ಚ ಬಹುದೋಷಾಕಲನಯಾ, ಅತಿಯೋಗೇನ ಪ್ರಯೋಜಿತಂ ನ ಕೇವಲಂ ಮಲಾನ್ ಕ್ಷಿಣುಯಾತ್-ಕ್ಷಪಯೇತ್, ಯಾವದ್ವಪುರಸ್ಯತಿ-ಶರೀರಮಪಿ ಹಿಂಸ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಚ ಸಂಶೋಧನಂ ಯತ್ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ವೇನೋಪನ್ಯಸ್ತಂ ತದಯೋಗಾತಿಯೋಗಾಭ್ಯಾಂ ರೋಗೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಶರೀರಕ್ಷಪಣಂ [ಚ] ಝಟಿತಿ ನಿರ್ವರ್ತಯತೀತಿ| ಖರನಾದೇನಾಪ್ಯುಕ್ತಂ ಚ-"ಅಲ್ಪಮುತ್ಕ್ಲೇಶಯೇದ್ದೋಷಂ ಬಹು ಪ್ರಾಣಾನ್ನಿಹನ್ತಿ ಚ| ತಸ್ಮಾನ್ನಿರೂಪ್ಯ ಭಿಷಜಾ ದೇಯಂ ಯುಕ್ತಂ ವಿರೇಚನಮ್||" ಇತಿ| ತಥಾ, ಜ್ವರಗುಲ್ಮಾದೀನಾಂ ಚ ತತ್ಪ್ರತೀಕಾರಾರ್ಥಂ ಯದ್ದೀಯತೇ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರಾಪಿ ಮಹಾರಮ್ಭೇಽಲ್ಪಮಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ಚೌಷಧಂ ನ ದೇಯಮ್, ಇತ್ಯಸ್ಮಾದೇವ ದೃಷ್ಟಾನ್ತೀಭೂತಾದರ್ಥಾದವಗನ್ತವ್ಯಮ್|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

ಅತೋಽಭಿಯುಕ್ತಃ ಸತತಂ ಸರ್ವಮಾಲೋಚ್ಯ ಸರ್ವಥಾ| ತಥಾ ಯುಞ್ಜೀತ ಭೈಷಜ್ಯಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಯಥಾ ಧ್ರುವಮ್||೭೩||

ಸ೦-ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಂ ರೋಗಾಣಾಂ ದುರ್ವಿಜ್ಞೇಯಾ ಗತಿಃ, ಅತಃ-ಅಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ, ಸತತಮಭಿಯುಕ್ತಃ-ಸದಾಽಽಯುರ್ವೇದಪಾಠಾವಬೋಧಾನುಷ್ಠಾನಪರೋ ವೈದ್ಯಃ, ಸರ್ವಂ-ದೂಷ್ಯಾದಿವಸ್ತುಜಾತಮ್, ಆಲೋಚ್ಯ ಸರ್ವಥಾ-ಸರ್ವೇಣ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಽಽಯುರ್ವೇದಾನುಸಾರಿಣ್ಯಾ ಸ್ವಬುದ್ಧ್ಯಾ ತದ್ವಿದ್ಯಸಮ್ಭಾಷಾಸಮ್ಭವಯಾ ಚ ತಥಾ ಕರ್ಮಾಭ್ಯಾಸತೋಽಪಿ ನಿಪುಣಂ ನಿರೂಪ್ಯ, ತಥಾ-ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ದೋಷದೂಷ್ಯದೇಶಾದ್ಯನುಗುಣೇನ, ಭೈಷಜ್ಯಂ ಯುಞ್ಜೀತ-ಭೇಷಜಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್| ಯಥಾಽಽರೋಗ್ಯಾಯ ಧ್ರುವಂ-ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣಾಽಽರೋಗ್ಯಾರ್ಥಮವಶ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ. ೩೨) - "ದೋಷಾ ಏವ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೇಕಕಾರಣಮ್| " ಅತಸ್ತಾನೇವ ದೋಷಾನ್ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದೇನಾಹ - - - - ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽತಃಪರಂ ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದತಃ| ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ ಸಂಸರ್ಗಭೇದಾನಧುನಾ ವಕ್ತಿ - - - - ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ, ತತ್ರ ತು ತಾನ್ನವ||೭೪|| ಕಥಂ ನವ ಭೇದಾನ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತ್ರೀನೇವ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ, ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ| ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಷಡ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು||೭೫|| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತಃ||೭೬|| ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್ ತೇ ಪುನಶ್ಚ ಷಟ್| ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾಽಪಿ ತೇ||೭೭|| ಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ತ್ರಿಷಷ್ಟಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್| |೭೮|

ಸ೦-ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯೌ, ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಯೋರ್ವಿಭೇದೋ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದಃ, ವಿವಿಧೋ ವಿಶಿಷ್ಟೋ ಭೇದೋ-ವಿಭೇದಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದತಃ| ಅತಃಪರಂ-ಅತೋಽನನ್ತರಮ್, ದೋಷಾಃ-ವಾತಾದಯೋ, ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ-ಭಣಿಷ್ಯನ್ತೇ| ಸ೦-ಪೃಥಕ್-ವ್ಯಸ್ತಾನ್ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಾನ್, ತ್ರೀನ್ ದೋಷಾನ್ ರೋಗಹೇತೂನ್, ವಿದ್ಧಿ-ಅವೇಹಿ| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್| ೨| ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಃ| ೩| ಏವಂ ತ್ರಯೋ ದೋಷಾಃ| ಸ೦-ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ-ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಃ| ತತ್ರ-ಸಂಸರ್ಗೇ, ನವ ದೋಷಭೇದಾನ್ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾಧಿಕಾನ್, "ವಿದ್ಧಿ" ಇತ್ಯೇತದನುವೃತ್ತಿಕೃತೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೇನ ಸರ್ವತ್ರ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ೦-ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ-ತುಲ್ಯಯಾ ವೃಧ್ದ್ಯಾ, ತ್ರೀನೇವ-ಅನ್ಯೂನಾಧಿಕಾನ್, ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಏಕೋ ವಾತಪಿತ್ತಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ದ್ವಿತೀಯೋ ವಾತಕಫಾಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ತೃತೀಯಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭ್ಯಾಮಧಿಕಾಭ್ಯಾಮ್, ಇತಿ| ಸಂಸರ್ಗಸ್ಥಯೋರ್ದೋಷಯೋರೇಕಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ-ಅಧಿಕತರಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ, ಷಟ್ ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಅತಿಶಯೋ-ಅತಿಶಾಯನಮ್| ಅತಿಶಾಯನೇ "ತಮಬಿಷ್ಠನೌ" ಇತಿ ನಿಪಾತನಾದ್ದೀರ್ಘಃ| ದೋಷದ್ವಯವೃದ್ಧೇಶ್ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನತ್ವಾದಪರದೋಷಚಿನ್ತಾನಾಸ್ತ್ಯತ್ರ| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಮ್||೧|| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೨|| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಮ್||೩|| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೪|| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ, ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೫|| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ||೬|| ಏವಂ ಷಟ್ ಸಂಸರ್ಗದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ಸಮಸ್ತೇಷು-ಸನ್ನಿಪತಿತೇಷು ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ದೋಷೇಷು ವೃದ್ಧೇಷು, ತ್ರಯೋದಶ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ದ್ವೌ ಚೈಕಶ್ಚ ದ್ವ್ಯೇಕೇ, ತೇಷಾಂ ದ್ವ್ಯೇಕೇಷಾಮತಿಶಯೋ-ಅಧಿಕತ್ವಮ್, ತೇನ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ| ತತೋ ದ್ವಯಾತಿಶಯೇನ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾಃ, ತಥಾ ದೋಷೈಕಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ ತ್ರಯಃ, ಇತಿ ಷಟ್ ಭೇದಾಃ| ಯಥಾ,-ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತಪಿತ್ತೇಽಧಿಕಂ ವೃದ್ಧೇ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತಕಫಾವತಿವೃದ್ಧೌ| ೨| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವತಿವೃದ್ಧೌ| ೩| ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ವಾತೋಽತಿವೃದ್ಧಃ| ೪| ವಾತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ ಪಿತ್ತಮತಿವೃದ್ಧಮ್| ೫| ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ ಕಫೋಽತಿವೃದ್ಧಃ| ೬| ಇತಿ ಷಡ್ಭೇದಾನ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ಸನ್ನಿಪಾತೇ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತುಲ್ಯಂ ಕೃತ್ವಾ-ಸಮಂ ಕೃತ್ವಾ, ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈರೇಕಂ ಸನ್ನಿಪಾತದೋಷಭೇದಂ ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತರತಮಯೋರ್ಭಾವಸ್ತಾರತಮ್ಯಮ್| ಕಸ್ಯ ತಾರತಮ್ಯಮ್ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಣಾಮ್| ತಾರತಮ್ಯಸ್ಯ ವಿಕಲ್ಪನಂ-ಭೇದಃ, ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಮ್, ತಸ್ಮಾತ್| ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಣಾಂ ವೃದ್ಧಿರೂಪಾಣಾಂ ಷಡ್ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೧| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತಮಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತರೋ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೩| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಕಫೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೪| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತರಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತಮಮ್| ೫| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧತರಂ ವಾತೋ ವೃದ್ಧತಮಃ| ೬| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಮುನಿರಧ್ಯಗೀಷ್ಟ| ತಥಾ ಚ ತದ್ಗ್ರನ್ಥಃ (ಚ. ಚಿ. ಅ. ೩|೮೮)- "ಸನ್ನಿಪಾತಜ್ವರಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಂ ತ್ರಯೋದಶವಿಧಸ್ಯ ಹಿ| ಪ್ರಾಕ್ ಸೂತ್ರಿತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಲಕ್ಷಣಂ ವೈ ಪೃಥಕ್ ಪೃಥಕ್|| ಭ್ರಮಃ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹಶ್ಚ ಗೌರವಂ ಶಿರಸೋಽತಿರುಕ್| ವಾತಪಿತ್ತೋಲ್ಬಣೇ ವಿದ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಮನ್ದಕಫೇ ಜ್ವರೇ|| ಶೈತ್ಯಂ ಕಾಸೋಽರುಚಿಸ್ತನ್ದ್ರಾ ಪಿಪಾಸಾ ದಾಹರುಗ್ವ್ಯಥಾಃ| ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋಲ್ಬಣೇ ವ್ಯಾಧೌ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾವರೇ ವಿದುಃ|| ಛರ್ದಿಃ ಶೈತ್ಯಂ ಮುಹುರ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಮೋಹೋಽಸ್ಥಿವೇದನಾ| ಮನ್ದವಾತೇ ವ್ಯವಸ್ಯನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಕಫೋಲ್ಬಣೇ|| ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶಿರಸಃ ಶೂಲಂ ಪ್ರಲಾಪೋ ಗೌರವಂ ಭ್ರಮಃ| ವಾತೋಲ್ಬಣೇ ಸ್ಯಾದ್ ಹ್ಯನುಗೇ ತೃಷ್ಣಾ ಕಣ್ಠಾಸ್ಯಶುಷ್ಕತಾ|| ರಕ್ತವಿಣ್ಮೂತ್ರತಾ ದಾಹಃ ಸ್ವೇದಸ್ತೃಡ್ಬಲಸಙ್ಕ್ಷಯಃ| ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚೇತಿ ತ್ರಿದೋಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಗರೀಯಸಿ|| ಆಲಸ್ಯಾರುಚಿಹೃಲ್ಲಾಸದಾಹವಮ್ಯರತಿಭ್ರಮೈಃ| ಕಫೋಲ್ಬಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತಂ ತನ್ದ್ರಾಕಾಸೇನ ಚಾದಿಶೇತ್|| ಸಮಂ ದೋಷೈಸ್ತ್ರಿಭಿರ್ವೃದ್ಧೈಃ ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಮುಹುರ್ದಾಹೋ ಮುಹುಃ ಶೀತಂ ಕರ್ಣಕ್ಷ್ವೇಡನಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್|| ಮೋಹಃ ಚ್ಛರ್ದಿರ್ದಿವಾ ನಿದ್ರಾ ರಾತ್ರೌ ಜಾಗರಣಂ ತಥಾ| ಪ್ರತಿಶ್ಯಾ ಛರ್ದಿರಾಲಸ್ಯಾಂ ತನ್ದ್ರಾರುಚ್ಯಗ್ನಿಮಾರ್ದವಮ್|| ಹೀನವಾತೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಚಿಹ್ನಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಹಾರಿದ್ರಮೂತ್ರನೇತ್ರತ್ವಗ್ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಭ್ರಮೋಽರುಚಿಃ|| ಹೀನವಾತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶಿರೋರುಗ್ವೇಪಥುಃ ಶ್ವಾಸಃ ಪ್ರಲಾಪಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕೌ|| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ಮಧ್ಯಕಫೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶೀತಕಂ ಗೌರವಂ ತನ್ದ್ರಾ ಪ್ರಲಾಪೋಽಸ್ಥಿಶಿರೋತಿರುಕ್|| ಹೀನಪಿತ್ತೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಧಿಕೇ ವಿದುಃ| ವರ್ಚೋಭೇದೋಽಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಂ ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋಽರುಚಿರ್ಭ್ರಮಃ|| ಕಫಹೀನೇ ವಾತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಿತ್ತಾಧಿಕೇ ಮತಮ್| ಶ್ವಾಸಃ ಕಾಸಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯೋ ಮುಖಶೋಷೋಽತಿಪಾರ್ಶ್ವರುಕ್|| ಕಫಹೀನೇ ಪಿತ್ತಮಧ್ಯೇ ಲಿಙ್ಗಂ ವಾತಾಧಿಕೇ ಸ್ಮೃತಮ್|" ಇತಿ| ಸ೦-ಏವಂ-ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ, ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಪರಿಮಾಣಾನ್ ವೃದ್ಧಾನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವೃದ್ಧೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ಕ್ಷೀಣೈಃ-ಕ್ಷಯಾವಸ್ಥೈರ್ದೋಷೈಃ, ತಾವತಃ-ತತ್ಪರಿಮಾಣಾನ್ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಸಙ್ಖ್ಯಾಕಾನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವೃದ್ಧೈಃ ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ದೋಷಭೇದಾನ್, ತಥಾ ಕ್ಷೀಣೈಃ| "ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್" ಇತ್ಯಾದಿಗ್ರನ್ಥೇ ವೃದ್ಧಿಶಬ್ದಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷೀಣಶಬ್ದೇ ನಿಪಾತ್ಯಃ| ತದ್ಯಥಾ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೩| ತದೇವಂ ಸಂಸರ್ಗೇ ನವದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ತ್ರೀನೇವ ಸಮಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ,-ಕ್ಷೀಣವಾತಪಿತ್ತಸಂಸರ್ಗಃ| ೧| ಕ್ಷೀಣಪಿತ್ತಕಫಸಂಸರ್ಗಃ| ೨| ಕ್ಷೀಣವಾತಕಫಸಂಸರ್ಗಃ| ೩| ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ| ಅತಿಶಾಯನೇ-ಅನ್ಯದೋಷಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಕ್ಷೀಣತ್ವಾತಿರೇಕೇ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಮ್| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೨| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೩| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೪| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಮ್| ೫| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ| ೬| ಏವಂ ಷಟ್ ದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು-ಸನ್ನಿಪತಿತೇಷು ಕ್ಷೀಣೇಷು ದೋಷೇಷು ದೋಷಭೇದಾಂಸ್ತ್ರಯೋದಶ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ಷಡ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು| ದೋಷದ್ವಯಸ್ಯಾತಿಶಯೇನ-ಅತಿಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ, ತಥಾ ದೋಷೈಕಶಯೇನ ತು| ತಥಾ ದೋಷೈಕಸ್ಯಾತಿಕ್ಷೀಣತ್ವೇನ, ಪರ್ಯಾಯತಃ ಷಟ್ ಕ್ಷೀಣಸನ್ನಿಪಾತದೋಷಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಯಥಾ,-ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಕಫಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಕಫಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತವಾತಾವತಿಕ್ಷೀಣೌ| ೩| ವಾತಪಿತ್ತೇ ಕ್ಷೀಣೇ ಕಫೋಽತಿಕ್ಷೀಣಃ| ೪| ಪಿತ್ತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾತೋಽತಿಕ್ಷೀಣಃ| ೫| ವಾತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಮತಿಕ್ಷೀಣಮ್| ೬| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಕ್ಷೀಣೈರ್ಭೇದಂ ವಿದ್ಧಿ| ೧| ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್,-ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೧| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತಮಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತರೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೩| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತಮಮ್| ೪| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣತರಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೫| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣತರಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣತಮಃ| ೬| ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿದೋಷಭೇದಾನ್ ಕ್ಷೀಣೈರ್ದೋಷೈರ್ವಿದ್ಧಿ| ಸ೦-ತೇ-ಸನ್ನಿಪಾತಸ್ಥದೋಷಾಸ್ತ್ರಯಃ, ಷೋಢಾ ಭವನ್ತಿ| ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಕೈಕೇತ್ಯಾದಿ| ವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ಸಮತಾ ಚ ಕ್ಷಯಶ್ಚ ವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾಃ| ಏಕೈಕಸ್ಯ-ವಾತಾದ್ಯನ್ಯತಮಸ್ಯ, ವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾ ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯಾಃ, ತೈರೇಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್| ಯಥಾ,-ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ವಾತಃ ಸಮಃ ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೨| ಕಫೋ ವೃದ್ಧಃ ಪಿತ್ತಂ ಸಮಂ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೩| ಕಫೋ ವೃದ್ಧೋ ವಾತಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೪| ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ ಕಫಃ ಸಮಃ ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಮ್| ೫| ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಂ ಕಫಃ ಸಮೋ ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ| ೬| ಏವಮೇಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್| ಸ೦-ಏಕಸ್ಯ ಕ್ಷಯ ಏಕಕ್ಷಯಃ, ದ್ವನ್ದ್ವಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರ್ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ, ಏಕಕ್ಷಯಸಹಿತಾ ದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿರೇಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಯಾ ? ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ,-ಸಹ ವಿಪರ್ಯಯೇಣ-ವೈಪರೀತ್ಯೇನ ವರ್ತತೇ ಯಾ ಸೈವಮ್, ತಯಾ| ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಪುನರೇವ ಷಟ್ ದೋಷಭೇದಾಃ| ವಾತಃ ಕ್ಷೀಣಃ ಪಿತ್ತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ| ೧| ಪಿತ್ತಂ ಕ್ಷೀಣಂ ವಾತಕಫೌ ವೃದ್ಧೌ| ೨| ಕಫಃ ಕ್ಷೀಣೋ ವಾತಪಿತ್ತೇ ವೃದ್ಧೇ| ೩| ಏವಮೇಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾಃ| ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ ಚ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಭೇದಾಃ| ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯೈಕದೋಷವೃದ್ಧ್ಯಾ-ದ್ವನ್ದ್ವಕ್ಷಯಸಹಿತೈಕದೋಷವೃದ್ಧಿಃ, ತಯಾ| ಯಥಾ,-ವಾತಪಿತ್ತಕ್ಷೀಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ವೃದ್ಧಃ| ೧| ವಾತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ಪಿತ್ತಂ ವೃದ್ಧಮ್| ೨| ಪಿತ್ತಕಫೌ ಕ್ಷೀಣೌ ವಾತೋ ವೃದ್ಧಃ| ೩| ಇತಿ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ತ್ರಯೋ ದೋಷಭೇದಾಃ| ಏವಂ ಸನ್ನಿಪಾತಭೇದಾ ದ್ವಿರೂಪಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಷಡೇತೇ ಜ್ಞೇಯಾಃ| ಸ೦-ಏವಂ ಭೇದಗಣನಯಾ ದೋಷಾಣಾಂ ಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ-ಉಕ್ತಾಃ| ಸ೦-ತ್ರಿಷಷ್ಟೀನಾಂ ಪೂರಣೋ ಯೋ ದೋಷಭೇದಃ, ಸ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಂ-ಆರೋಗ್ಯಹೇತುಃ, ಧಾತುಸಾಮ್ಯಾತ್| ಅತ್ರ ಹಿ ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಸ್ಥಾ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾಃ| ಯೇ ಚ ದೋಷಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಃ, ತೇ ಚ ರೋಗಕಾರಣಮಿತ್ಯರ್ಥಾದುಕ್ತಂ ಭವತಿ| ಅತ್ರ ಚ ರೋಗಹೇತುತ್ವೇ ದೋಷವೈಷಮ್ಯಂ ಕಾರಣಮ್| ತ್ರಿಷಷ್ಟ ಇತಿ " ತಸ್ಯ ಪೂರಣೇ ಡಟ್" ಇತಿ ಡಟ್|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

ಅಧುನಾ ರಸಾದಿಭೇದಾದಾನನ್ತ್ಯಂ ದೋಷಭೇದಾನಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಸಂಸರ್ಗಾದ್ರಸರುಧಿರಾದಿಭಿಸ್ತಥೈಷಾಂ ದೋಷಾಂಸ್ತು ಕ್ಷಯಸಮತಾವಿವೃದ್ಧಿಭೇದೈಃ||೭೮|| ಆನನ್ತ್ಯಂ ತರತಮಯೋಗತಶ್ಚ ಯಾತಾನ್ ಜಾನೀಯಾದವಹಿತಮಾನಸೋ ಯಥಾಸ್ವಮ್| ೭೮ -೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಭೇದೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||

ಸ೦-ನ ಕೇವಲಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಭೇದಭಿನ್ನಾನ್ ದೋಷಾನ್ ಜಾನೀಯಾತ್| ಆನನ್ತ್ಯಂ ಚ ಗತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ಕಥಮಾನನ್ತ್ಯಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಏಷಾಂ ದೋಷಭೇದಾನಾಂ, ಯಥಾಸ್ವಂ-ರಸರಕ್ತಾದಿಭಿರ್ಧಾತುಭಿಃ ಸಂಯೋಗಾತ್, ತಥೈಷಾಮೇವ ಕ್ಷಯಾದಿಭೇದೈಸ್ತರತಮಯೋಗಾಚ್ಚಾನನ್ತ್ಯಂ ಗತಾನ್ ವಿದ್ಯಾತ್| ತತ್ರ ದಿಙ್ಮಾತ್ರಂ ಶಿಷ್ಯವ್ಯುತ್ಪತ್ತಯೇ ಪ್ರದರ್ಶಯತೇ| ತತ್ರ ರಸೇ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾನಾಂ ಪೃಥಕ್ ತ್ರಯೋ ಭೇದಾ ಭವನ್ತಿ, "ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ" ಇತ್ಯನುಸಾರೇಣ| ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ| "ತತ್ರ ತು ತಾನ್" ರಸಮೇವಾಧಿಕೃತ್ಯ ನವ ವಿದ್ಧಿ| ಕಥಮ್ ? ಪೂರ್ವವತ್ "ತ್ರೀನೇವ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯೇನೇ|" ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತನ್ಯಾಯೇನ ರಸಮಧಿಕೃತ್ಯ ಸಂಸರ್ಗಂ ಯೋಜಯಿತ್ವಾ ಸನ್ನಿಪಾತೋ ಯೋಜನೀಯಃ| ಯಥಾ,-ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು| ಕಥಮ್ ? "ಷಡ್ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್||" ಇತಿ ಸಮಾನಂ ಪೂರ್ವೇಣ, ರಸಾಖ್ಯಂ ಸ್ಥಾನಂ ಕೇವಲಮಧಿಕಮ್| "ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತಃ|" ರಸಮಧಿಕೃತ್ಯ ಭೇದಾನ್ ವಿದ್ಧಿ| ಇತ್ಯೇವಂ ರುಧಿರಮಾಂಸಾದಿಭಿರ್ಯೋಜ್ಯಮ್| ಏಕೈಕೋಪಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯೇವಂ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿಭೇದಭಿನ್ನಾನಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ರಸಾದಿಭಿಃ ಸಪ್ತಭಿಃ ಸಂಯೋಗಾತ್ ಚತ್ವಾರಿ ಶತಾನ್ಯೇಕಚತ್ವಾರಿಂಶದಧಿಕಾನಿ ಸ್ಯುಃ| ಶಕೃದಾದಿಸಂಸರ್ಗಾತ್ ಕ್ಷೀಣತರಕ್ಷೀಣತಮಾದಿಭೇದೈರ್ವೃದ್ಧತರವೃದ್ಧತಮಾದಿಭೇದೈಶ್ಚ ಚಿನ್ತ್ಯಮಾನಾ ದೋಷಾ ಆನನ್ತ್ಯಂ ಯಾನ್ತೀತಿ| ರಸಭೇದೇ ದೋಷಭೇದೇ ಚಾವಗತೇ ವೈದ್ಯಸ್ಯ ಹೇತುಲಕ್ಷಣೋಪಕ್ರಮೇಷು ಮೋಹೋ ನ ಭವತಿ| ತಥಾ ಚ ಮುನಿಃ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೨೬|೨೫)- "ಯಃ ಸ್ಯಾದ್ರಸವಿಕಲ್ಪಜ್ಞಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚ ದೋಷವಿಕಲ್ಪವಿತ್| ನ ಸ ಮುಹ್ಯೇದ್ವಿಕಾರಾಣಾಂ ಹೇತುಲಿಙ್ಗೋಪಪತ್ತಿಷು||" ಇತಿ| ಮ್ನೌಜ್ರೌಗಸ್ತ್ರಿದಶಭವಾಪ್ರಹರ್ಷಿಣೀ ಸ್ಯಾತ್| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯೋ ದ್ವಾದಶಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೧೨||