12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ ಬಹುವಕ್ತವ್ಯತ್ವಾದ್ದೋಷಭೇದೋ ನೋಕ್ತ ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಥಾತೋ ದೋಷಭೇದೀಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ| ಇತಿ ಹ ಸ್ಮಾಹುರಾತ್ರೇಯಾದಯೋ ಮಹರ್ಷಯಃ| (ಗದ್ಯಸೂತ್ರೇ||೨||

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

ಪಕ್ವಾಶಯಕಟೀಸಕ್ಥಿಶ್ರೋತ್ರಾಸ್ಥಿಸ್ಪರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಮ್| ಸ್ಥಾನಂ ವಾತಸ್ಯ, ತತ್ರಾಪಿ ಪಕ್ವಾಧಾನಂ ವಿಶೇಷತಃ||೧||

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

ನಾಭಿರಾಮಾಶಯಃ ಸ್ವೇದೋ ಲಸೀಕಾ ರುಧಿರಂ ರಸಃ| ದೃಕ್ ಸ್ಪರ್ಶನಂ ಚ ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ನಾಭಿರತ್ರ ವಿಶೇಷತಃ||೨||

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ಉರಃಕಣ್ಠಶಿರಃಕ್ಲೋಮಪರ್ವಾಣ್ಯಾಮಾಶಯೋ ರಸಃ| ಮೇದೋ ಘ್ರಾಣಂ ಚ ಜಿಹ್ವಾ ಚ ಕಫಸ್ಯ, ಸುತ್ರಾಮುರಃ||೩||

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

ಅಥ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇತೇಷಾಂ ದೋಷಾಣಾಂ ವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಥಾನಾಶ್ರಯೇಣ ಕ್ರಿಯಾಭೇದಾತ್ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚ ಭೇದಾನಾಹ - - - - ಪ್ರಾಣಾದಿಭೇದಾತ್ಪಞ್ಚಾತ್ಮಾ ವಾಯುಃ| |೪|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರ ಮೂರ್ಧಗಃ| ಉರಃಕಣ್ಠಚರೋ ಬುದ್ಧಿಹೃದಯೇನ್ದ್ರಿಯಚಿತ್ತಧೃಕ್||೪|| ಷ್ಠೀವನಕ್ಷವಥೂದ್ಗಾರನಿಃಶ್ವಾಸಾನ್ನಪ್ರವೇಶಕೃತ್| |೫|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ಉರಃ ಸ್ಥಾನಮುದಾನಸ್ಯ ನಾಸಾನಾಭಿಗಲಾಂಶ್ಚರೇತ್||೫|| ವಾಕ್ಪ್ರವೃತ್ತಿಪ್ರಯತ್ನೋರ್ಜಾಬಲವರ್ಣಸ್ಮೃತಿಕ್ರಿಯಃ| |೬|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| ವ್ಯಾನೋ ಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಃ ಕೃತ್ಸ್ನದೇಹಚಾರೀ ಮಹಾಜವಃ||೬|| ಗತ್ಯಪಕ್ಷೇಪಣೋತ್ಕ್ಷೇಪನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಾದಿಕಾಃ| ಪ್ರಾಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರಿಯಾಸ್ತಸ್ಮಿನ್ ಪ್ರತಿಬದ್ಧಾಃ ಶರೀರಿಣಾಮ್||೭||

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

ಸಮಾನೋಽಗ್ನಿಸಮೀಪಸ್ಥಃ ಕೋಷ್ಠೋ ಚರತಿ ಸರ್ವತಃ| ಅನ್ನಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಪಚತಿ ವಿವೇಚಯತಿ ಮುಞ್ಚತಿ||೮||

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

ಅಪಾನೋಽಪಾನಗಃ ಶ್ರೋಣಿಬಸ್ತಿಮೇಢ್ರೋರುಗೋಚರಃ| ಶುಕ್ರಾರ್ತವಶಕೃನ್ಮೂತ್ರಗರ್ಭನಿಷ್ಕ್ರಮಣಕ್ರಿಯಃ||೯||

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

ಪಞ್ಚ ಪಿತ್ತಭೇದಾನಾಹ - - - - ಪಿತ್ತಂ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕಮ್| |೧೦|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

ತತ್ರ ಪಕ್ವಾಮಾಶಯಮಧ್ಯಗಮ್| ಪಞ್ಚಭೂತಾತ್ಮಕತ್ವೇಽಪಿ ಯತ್ತೈಜಸಗುಣೋದಯಾತ್||೧೦|| ತ್ಯಕ್ತದ್ರವತ್ವಂ ಪಾಕಾದಿಕರ್ಮಣಾಽನಲಶಬ್ದಿತಮ್| ಪಚತ್ಯನ್ನಂ ವಿಭಜತೇ ಸಾರಕಿಟ್ಟೌ ಪೃಥಕ್ ತಥಾ||೧೧|| ತತ್ರಸ್ಥಮೇವ ಪಿತ್ತಾನಾಂ ಶೇಷಾಣಾಮಪ್ಯನುಗ್ರಹಮ್| ಕರೋತಿ ಬಲದಾನೇನ ಪಾಚಕಂ ನಾಮ ತತ್ಸ್ಮೃತಮ್||೧೨||

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ಆಮಾಶಯಾಶ್ರಯಂ ಪಿತ್ತಂ ರಞ್ಜಕಂ ರಸರಞ್ಜನಾತ್| |೧೩|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| ಬುದ್ಧಿಮೇಧಾಭಿಮಾನಾದ್ಯೈರಭಿಪ್ರೇತಾರ್ಥಸಾಧನಾತ್||೧೩|| ಸಾಧಕಂ ಹೃದ್ಗತಂ ಪಿತ್ತಂ| |೧೪|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

ರೂಪಾಲೋಚನತಃ ಸ್ಮೃತಮ್| ದೃಕ್ಸ್ಥಮಾಲೋಚಕಂ|೧೪|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ತ್ವಕ್ಸ್ಥಂ ಭ್ರಾಜಕಂ ಭ್ರಾಜನಾತ್ತ್ವಚಃ||೧೪||

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ತು ಪಞ್ಚಧಾ| |೧೫|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

ತದೇವ ಪಞ್ಚಪ್ರಕಾರತ್ವಮಾಹ - - - - ಉರಃಸ್ಥಃ ಸ ತ್ರಿಕಸ್ಯ ಸ್ವವೀರ್ಯತಃ| ಹೃದಯಸ್ಯಾನ್ನವೀರ್ಯಾಚ್ಚ ತತ್ಸ್ಥ ಏವಾಮ್ಬುಕರ್ಮಣಾ||೧೫|| ಕಫಧಾಮ್ನಾಂ ಚ ಶೇಷಾಣಾಂ ಯತ್ಕರೋತ್ಯಬಲಮ್ಬನಮ್| ಅತೋಽವಲಮ್ಬಕಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ|೧೬|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

ಯಸ್ತ್ವಾಮಾಶಯಸಂಸ್ಥಿತಃ||೧೬|| ಕ್ಲೇದಕಃ ಸೋಽನ್ನಸಙ್ಘಾತಕ್ಲೇದನಾತ್| |೧೭|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

ರಸಬೋಧನಾತ್| ಬೋಧಕೋ ರಸನಾಸ್ಥಾಯೀ|೧೭|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| ಶಿರಃಸಂಸ್ಥೋಽಕ್ಷತರ್ಪಣಾತ್||೧೭|| ತರ್ಪಕಃ| |೧೮|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

ಸನ್ಧಿಸಂಶ್ಲೇಷಾಚ್ಛ್ಲೇಷಕಃ ಸನ್ಧಿಷು ಸ್ಥಿತಃ| |೧೮|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ಏವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯುಕ್ತ್ವೋಪಸಂಹರನ್ನಾಹ - - - - | ಇತಿ ಪ್ರಾಯೇಣ ದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ಥಾನಾನ್ಯವಿಕೃತಾತ್ಮನಾಮ್||೧೮|| ವ್ಯಾಪಿನಾಮಪಿ ಜಾನೀಯಾತ್ಕರ್ಮಾಣಿ ಚ ಪೃಥಕ್ಪೃಥಕ್| |೧೯|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

ವಿಕೃತಿರೇಷಾಂ ವೃದ್ಧಿಃ ಕ್ಷಯಶ್ಚ| ವೃದ್ಧಿರಪಿ ದ್ವಿವಿಧಾ,-ಚಯಪ್ರಕೋಪಭೇದೇನ| ದೋಷಾದಿವಿಜ್ಞಾನೀಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್| ಸಮ್ಪ್ರತಿ ಚಯಪ್ರಕೋಪರೂಪಂ ವೃದ್ಧಿನಿದಾನಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣ ಸೂಚಯನ್ನಾಹ - - - - - | ಉಷ್ಣೇನ ಯುಕ್ತಾ ರೂಕ್ಷಾದ್ಯಾ ವಾಯೋಃ ಕುರ್ವನ್ತಿ ಸಞ್ಚಯಮ್||೧೯|| ಶೀತೇನ ಕೋಪಮುಷ್ಣೇನ ಶಮಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಯೋ ಗುಣಾಃ| |೨೦|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾದ್ಯಾಶ್ಚಯಂ ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಕುರ್ವತೇ||೨೦|| ಉಷ್ಣೇನ ಕೋಪಂ, ಮನ್ದಾದ್ಯಾಃ ಶಮಂ ಶೀತೋಪಸಂಹಿತಾಃ| |೨೧|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| ಶೀತೇನ ಯುಕ್ತಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾದ್ಯಾಃ ಕುರ್ವತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಶ್ಚಯಮ್||೨೧|| ಉಷ್ಣೇನ ಕೋಪಂ, ತೇನೈವ ಗುಣಾ ರೂಕ್ಷಾದಯಃ ಶಮಮ್| |೨೨|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ಇದಾನೀಂ ಚಯಾದೀನಾಂ ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ - - - - | ಚಯೋ ವೃದ್ಧಿಃ ಸ್ವಧಾಮ್ನ್ಯೇವ ಪ್ರದ್ವೇಷೋ ವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು||೨೨|| ವಿಪರೀತಗುಣೇಚ್ಛಾ ಚ| |೨೩|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

ಕೋಪಸ್ತೂನ್ಮಾರ್ಗಗಾಮಿತಾ| ಲಿಙ್ಗಾನಾಂ ದರ್ಶನಂ ಸ್ವೇಷಾಮಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ರೋಗಸಮ್ಭವಃ||೨೩|| ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಸ್ಯ ಸಮತಾ ವಿಕಾರಾಸಮ್ಭವಃ ಶಮಃ| |೨೪|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ಇದಾನೀಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಜಾಯನ್ತೇ ತಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ -] | ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು||೨೪|| ವರ್ಷಾದಿಷು ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರಾದಿಷು| |೨೫|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

ನನು ಮರುತೋ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಯತಸ್ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಲಘುರೂಕ್ಷಾ ಓಷಧಯೋ ಭವನ್ತಿ| ತಥಾ, ವರ್ಷಾಸು ಪಿತ್ತಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ಜಲಾನಾಮೋಷಧೀನಾಂ ಚಾಮ್ಲಪಾಕತ್ವಾತ್| ತಥಾ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಶಿಶಿರೇ ಚಯೋ ನ ಯುಕ್ತಃ, ತದಾ ಹ್ಯಾಪ ಓಷಧಯಶ್ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಭವನ್ತಿ ಕಾಲಶ್ಚ ಶೀತಃ| ಇತಿ ಕೋಪ ಏವೋಪಪನ್ನಃ| ಇತ್ಯಸ್ಮಿನ್ ಪರ್ಯನುಯೋಗ ಇದಮಾಹ - - - - | ಚೀಯತೇ ಲಘುರೂಕ್ಷಾಭಿರೋಷಧೀಭಿಃ ಸಮೀರಣಃ||೨೫|| ತದ್ವಿಧಸ್ತದ್ವಿಧೇ ದೇಹೇ ಕಾಲಸ್ಯೌಷ್ಣ್ಯಾನ್ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಅದ್ಭಿರಮ್ಲವಿಪಾಕಾಭಿರೋಷಧೀಭಿಶ್ಚ ತಾದೃಶಮ್||೨೬|| ಪಿತ್ತಂ ಯಾತಿ ಚಯಂ ಕೋಪಂ ನ ತು ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯತಃ| ಚೀಯತೇ ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಾಭಿರುದಕೌಷಧಿಭಿಃ ಕಫಃ||೨೭|| ತುಲ್ಯೇಽಪಿ ಕಾಲೇ ದೇಹೇ ಚ ಸ್ಕನ್ನತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ| |೨೮|

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ಇತಿ ಕಾಲಸ್ವಭಾವೋಽಯಮಾಹಾರಾದಿವಶಾತ್ಪುನಃ||೨೮|| ಚಯಾದೀನ್ ಯಾನ್ತಿ ಸದ್ಯೋಽಪಿ ದೋಷಾಃ ಕಾಲೇಽಪಿ ವಾ ನ ತು| |೨೯|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ಏವಂ ದೋಷಾಣಾಂ ಚಯಾದೀನ್ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ, ವ್ಯಾಪ್ತಿನಿವೃತ್ತಿವೈಚಿತ್ರ್ಯಂ ಕೋಪಜಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ - - - - | ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಹಸಾ ದೇಹಮಾಪಾದತಲಮಸ್ತಕಮ್||೨೯|| ನಿವರ್ತತೇ ತು ಕುಪಿತೋ ಮಲೋಽಲ್ಪಾಲ್ಪಂ ಜಲೌಘವತ್| |೩೦|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

ನನು, ಪ್ರತಿರೋಗಂ ನಿದಾನಲಕ್ಷಣಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾನನ್ತ್ಯಾದ್ವಕ್ತುಮಶಕ್ಯಮ್| ತಚ್ಚಾವಿದನ್ನ ಕಶ್ಚಿದತ್ರ ತಥಾ ಯತ್ನಂ ಕುರ್ಯಾದಿತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - | ನಾನಾರೂಪೈರಸಙ್ಖ್ಯೇಯೈರ್ವಿಕಾರೈಃ ಕುಪಿತಾ ಮಲಾಃ||೩೦|| ತಾಪಯನ್ತಿ ತನುಂ ತಸ್ಮಾತ್ತದ್ಧೇತ್ವಾಕೃತಿಸಾಧನಮ್| ಶಕ್ಯಂ ನೈಕೈಕಶೋ ವಕ್ತುಮತಃ ಸಾಮಾನ್ಯಮುಚ್ಯತೇ||೩೧||

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

ಅತ್ರೈವ ಹೇತ್ವನ್ತರಮಾಹ - - - - ದೋಷಾ ಏವ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೇಕಕಾರಣಮ್| ಯಥಾ ಪಕ್ಷೀ ಪರಿಪತನ್ ಸರ್ವತಃ ಸರ್ವಮಪ್ಯಹಃ||೩೨|| ಛಾಯಾಮತ್ಯೇತಿ ನಾತ್ಮೀಯಾಂ ಯಥಾ ವಾ ಕೃತ್ಸ್ನಮಪ್ಯದಃ| ವಿಕಾರಜಾತಂ ವಿವಿಧಂ ತ್ರೀನ್ ಗುಣಾನ್ನಾತಿವರ್ತತೇ||೩೩|| ತಥಾ ಸ್ವಧಾತುವೈಷಮ್ಯನಿಮಿತ್ತಮಪಿ ಸರ್ವದಾ| ವಿಕಾರಜಾತಂ ತ್ರೀನ್ದೋಷಾಣ್|೩೪|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| ತೇಷಾಂ ಕೋಪೇ ತು ಕಾರಣಮ್||೩೪|| ಅರ್ಥೈರಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ ಸಂಯೋಗಃ ಕಾಲಃ ಕರ್ಮ ಚ ದುಷ್ಕೃತಮ್| ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗೇನ ಭಿದ್ಯತೇ ತತ್ಪುನಸ್ತ್ರಿಧಾ||೩೫||

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

ತಾನೇವ ಹೀನಾತಿಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾನ್ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - ಹೀನೋಽರ್ಥೇನೇನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯಾಲ್ಪಃ ಸಂಯೋಗಃ ಸ್ವೇನ ನೈವ ವಾ| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿಸಂಸರ್ಗಃ, ಸೂಕ್ಷ್ಮಭಾಸುರಭೈರವಮ್||೩೬|| ಅತ್ಯಾಸನ್ನಾತಿದೂರಸ್ಥಂ ವಿಪ್ರಿಯಂ ವಿಕೃತಾದಿ ಚ| ಯದಕ್ಷ್ಣಾ ವೀಕ್ಷ್ಯತೇ ರೂಪಂ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸ ದಾರುಣಃ||೩೭|| ಏವಮತ್ಯುಚ್ಚಪೂತ್ಯಾದೀನಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ ಯಥಾಯಥಮ್| ವಿದ್ಯಾತ್|೩೮|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

ಕಾಲಸ್ತು ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷಾಭೇದಾತ್ತ್ರಿಧಾ ಮತಃ||೩೮|| ಸ ಹೀನೋ ಹೀನಶೀತಾದಿರತಿಯೋಗೋಽತಿಲಕ್ಷಣಃ| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಸ್ತು ನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ವಿಪರೀತಸ್ವಲಕ್ಷಣಃ| ||೩೯||

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

ಕಾಯವಾಕ್ಚಿತ್ತಭೇದೇನ ಕರ್ಮಾಪಿ ವಿಭಜೇತ್ತ್ರಿಧಾ| ಕಾಯಾದಿಕರ್ಮಣೋ ಹೀನಾ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಹೀನಸಂಜ್ಞಕಃ||೪೦|| ಅತಿಯೋಗೋಽತಿವೃತ್ತಿಸ್ತು, ವೇಗೋದೀರಣಧಾರಣಮ್| ವಿಷಮಾಙ್ಗಕ್ರಿಯಾರಮ್ಭಪತನಸ್ಖಲನಾದಿಕಮ್||೪೧|| ಭಾಷಣಂ ಸಾಮಿಭುಕ್ತಸ್ಯ ರಾಗದ್ವೇಷಭಯಾದಿ ಚ| ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಣಾತಿಪಾತಾದಿ ದಶಧಾ ಯಚ್ಚ ನಿನ್ದಿತಮ್||೪೨|| ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಃ ಸಮಸ್ತೋಽಸಾವಿಹ ವಾಽಮುತ್ರ ವಾ ಕೃತಮ್| |೪೩|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| ನಿದಾನಮೇತದ್ದೋಷಾಣಾಂ, ಕುಪಿತಾಸ್ತೇನ ನೈಕಧಾ||೪೩|| ಕುರ್ವನ್ತಿ ವಿವಿಧಾನ್ ವ್ಯಾಧೀನ್ ಶಾಖಾಕೋಷ್ಠಾಸ್ಥಿಸನ್ಧಿಷು| |೪೪|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

ಶಾಖೇತಿ ಕಿಮುಚ್ಯತೇ| ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ಶಾಖಾ ರಕ್ತಾದಯಸ್ತ್ವಕ್ ಚ ಬಾಹ್ಯರೋಗಾಯನಂ ಹಿ ತತ್||೪೪|| ತದಾಶ್ರಯಾ ಮಷವ್ಯಙ್ಗಗಣ್ಡಾಲಜ್ಯರ್ಬುದಾದಯಃ| ಬಹಿರ್ಭಾಗಾಶ್ಚ ದುರ್ನಾಮಗುಲ್ಮಶೋಫಾದಯೋ ಗದಾಃ||೪೫||

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

ಅನ್ತಃಕೋಷ್ಠೋ ಮಹಾಸ್ರೋತ ಆಮಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಃ| ತತ್ಸ್ಥಾನಾಃ ಚ್ಛರ್ದ್ಯತೀಸಾರಕಾಸಶ್ವಾಸೋದರಜ್ವರಾಃ||೪೬|| ಅನ್ತರ್ಭಾಗಂ ಚ ಶೋಫಾರ್ಶೋಗುಲ್ಮವೀಸರ್ಪವಿದ್ರಧಿ| |೪೭|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ಇದಾನೀಂ ಮಧ್ಯಮಂ ರೋಗಮಾರ್ಗಂ ವಕ್ತಿ - - - - | ಶಿರೋಹೃದಯಬಸ್ತ್ಯಾದಿಮರ್ಮಾಣ್ಯಸ್ಥ್ನಾಂ ಚ ಸನ್ಧಯಃ||೪೭|| ತನ್ನಿಬದ್ಧಾಃ ಶಿರಾಸ್ನಾಯುಕಣ್ಡರಾದ್ಯಾಶ್ಚ ಮಧ್ಯಮಃ| ರೋಗಮಾರ್ಗಃ ಸ್ಥಿತಾಸ್ತತ್ರ ಯಕ್ಷ್ಮಪಕ್ಷವಧಾರ್ದಿತಾಃ||೪೮|| ಮೂರ್ಧಾದಿರೋಗಾಃ ಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿತ್ರಿಕಶೂಲಗ್ರಹಾದಯಃ| |೪೯|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ಇದಾನೀಂ ವಾಯೋಃ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - | ಸ್ರಂಸವ್ಯಾಸವ್ಯಧಸ್ವಾಪಸಾದರುಕ್ತೋದಭೇದನಮ್||೪೯|| ಸಙ್ಗಾಙ್ಗಭಙ್ಗಸಙ್ಕೋಚವರ್ತಹರ್ಷಣತರ್ಷಣಮ್| ಕಮ್ಪಪಾರುಷ್ಯಸೌಷಿರ್ಯಶೋಷಸ್ಪನ್ದನವೇಷ್ಟನಮ್||೫೦|| ಸ್ತಮ್ಭಃ ಕಷಾಯರಸತಾ ವರ್ಣಃ ಶ್ಯಾವೋಽರುಣೋಽಪಿ ವಾ| ಕರ್ಮಾಣಿ ವಾಯೋಃ|೫೧|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

ಅಥ ಪಿತ್ತಸ್ಯಾಹ - - - - | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ದಾಹರಾಗೋಷ್ಮಪಾಕಿತಾಃ||೫೧|| ಸ್ವೇದಃ ಕ್ಲೇದಃ ಸ್ರುತಿಃ ಕೋಥಃ ಸದನಂ ಮೂರ್ಚ್ಛನಂ ಮದಃ| ಕಟುಕಾಮ್ಲೌ ರಸೌ ವರ್ಣಃ ಪಾಣ್ಡುರಾರುಣವರ್ಜಿತಃ||೫೨||

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

ಶ್ಲೇಷ್ಮಕರ್ಮಾಣ್ಯಾಹ - - - - ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಃ ಸ್ನೇಹಕಾಠಿನ್ಯಕಣ್ಡೂಶೀತತ್ವಗೌರವಮ್| ಬನ್ಧೋಪಲೇಪಸ್ತೈಮಿತ್ಯಶೋಫಾಪಕ್ತ್ಯತಿನಿದ್ರತಾಃ||೫೩|| ವರ್ಣಃ ಶ್ವೇತೋ ರಸೌ ಸ್ವಾದುಲವಣೌ ಚಿರಕಾರಿತಾ| |೫೪|

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

ದೋಷಾಣಾಂ ಕರ್ಮಾಣ್ಯುಪದಿಶ್ಯ ನಿರ್ದೇಶಪ್ರಯೋಜನಮಾಹ - - - - | ಇತ್ಯಶೇಷಮಯವ್ಯಾಪಿ ಯದುಕ್ತಂ ದೋಷಲಕ್ಷಣಮ್||೫೪|| ದರ್ಶನಾದ್ಯೈರವಹಿತಸ್ತತ್ಸಮ್ಯಗುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ವ್ಯಾಧ್ಯವಸ್ಥಾವಿಭಾಗಜ್ಞಃ ಪಶ್ಯನ್ನಾರ್ತಾನ್ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣಮ್||೫೫||

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

ಕಿಮಿತಿ ಪುನಃ ಪುನರ್ವ್ಯಾಧಿತದರ್ಶನಂ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಅಭ್ಯಾಸಾತ್ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ದೃಷ್ಟಿಃ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಿಪ್ರಕಾಶಿನೀ| ರತ್ನಾದಿಸದಸಜ್ಜ್ಞಾನಂ ನ ಶಾಸ್ತ್ರಾದೇವ ಜಾಯತೇ||೫೬||

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

ದೃಷ್ಟಾಪಚಾರಜಃ ಕಶ್ಚಿತ್ಕಶ್ಚಿತ್ಪೂರ್ವಾಪರಾಧಜಃ| ತತ್ಸಙ್ಕರಾದ್ಭವತ್ಯನ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರೇವಂ ತ್ರಿಧಾ ಸ್ಮೃತಃ||೫೭||

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

ಅಥ ತ್ರಿಪ್ರಕಾರವ್ಯಾಧಿಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮಾಹ - - - - ಯಥಾನಿದಾನಂ ದೋಷೋತ್ಥಃ ಕರ್ಮಜೋ ಹೇತುಭಿರ್ವಿನಾ| ಮಹಾರಮ್ಭೋಽಲ್ಪಕೇ ಹೇತಾವಾತಙ್ಕೋ ದೋಷಕರ್ಮಜಃ||೫೮||

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

ಅಥ ತ್ರಿವಿಧಸ್ಯಾಪಿ ವ್ಯಾಧೇಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ - - - - ವಿಪಕ್ಷಶೀಲನಾತ್ಪೂರ್ವಃ ಕರ್ಮಜಃ ಕರ್ಮಸಙ್ಕ್ಷಯಾತ್| ಗಚ್ಛತ್ಯುಭಯಜನ್ಮಾ ತು ದೋಷಕರ್ಮಕ್ಷಯಾತ್ಕ್ಷಯಮ್||೫೯||

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ತ್ರೈವಿಧ್ಯಮುಕ್ತ್ವಾ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಮಾಹ - - - - ದ್ವಿಧಾ ಸ್ವಪರತನ್ತ್ರತ್ವಾದ್ವ್ಯಾಧಯೋಽನ್ತ್ಯಾಃ ಪುನರ್ದ್ವಿಧಾ| |೬೦|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

ತದೇವ ದ್ವೈವಿಧ್ಯಂ ದರ್ಶಯಿತುಮಾಹ - - - - | ಪೂರ್ವಜಾಃ ಪುರ್ವರೂಪಾಖ್ಯಾ, ಜಾತಾಃ ಪಶ್ಚಾದುಪದ್ರವಾಃ||೬೦||

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

ಅಥ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ - - - - ಯಥಾಸ್ವಜನ್ಮೋಪಶಯಾಃ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಃ ಸ್ಪಷ್ಟಲಕ್ಷಣಾಃ| |೬೧|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| ವಿಪರೀತಾಸ್ತತೋಽನ್ಯೇ ತು|೬೧|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ಏವಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಪರತನ್ತ್ರತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ದೋಷಾಣಾಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ - - - - | ವಿದ್ಯಾದೇವಂ ಮಲಾನಪಿ||೬೧||

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

ತಾಂಲ್ಲಕ್ಷಯೇದವಹಿತೋ ವಿಕುರ್ವಾಣಾನ್ ಪ್ರತಿಜ್ವರಮ್| |೬೨|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ಏವಂ ಸ್ವತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಯಥಾಸ್ವೋಪಶಯ ಏವ ಭೇಷಜಮುಕ್ತಮ್| ಪರತನ್ತ್ರಾಣಾಂ ತು ವ್ಯಾಧೀನಾಂ ಕಃ ಪ್ರಶಮೋಪಾಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ತೇಷಾಂ ಪ್ರಧಾನಪ್ರಶಮೇ ಪ್ರಶಮೋಽಶಾಮ್ಯತಸ್ತಥಾ||೬೨|| ಪಶ್ಚಾಚ್ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ತೂರ್ಣಂ ವಾ ಬಲವನ್ತಮುಪದ್ರವಮ್| |೬೩|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

ನನು, ಕುತೋಽಪ್ರಧಾನಂ ಶೀಘ್ರಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - | ವ್ಯಾಧಿಕ್ಲಿಷ್ಟಶರೀರಸ್ಯ ಪೀಡಾಕರತರೋ ಹಿ ಸಃ||೬೩||

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

ನನು, ಯೇಷಾಂ ವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮಗ್ರಾಹಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾ |ಚ] ನೋಕ್ತಾ| ತೇಷಾಂ ನಾಮಾಕುಶಲೋ ವೈದ್ಯಃ ಕಿಂ ಚಿಕಿತ್ಸೇನ್ನ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ವಿಕಾರನಾಮಾಕುಶಲೋ ನ ಜಿಹ್ರೀಯಾತ್ ಕದಾಚನ| ನ ಹಿ ಸರ್ವವಿಕಾರಾಣಾಂ ನಾಮತೋಽಸ್ತಿ ಧ್ರುವಾ ಸ್ಥಿತಿಃ||೬೪||

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

ನನು, ಕುತೋಽಶೇಷರೋಗಾಣಾಂ ನಾಮತೋ ನಾಸ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಃ ? ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ಸ ಏವ ಕುಪಿತೋ ದೋಷಃ ಸಮುತ್ಥಾನವಿಶೇಷತಃ| ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಚ ಪ್ರಾಪ್ಯ ವಿಕಾರಾನ್ ಕುರುತೇ ಬಹೂನ್||೬೫|| ತಸ್ಮಾದ್ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತೀರಧಿಷ್ಠಾನಾನ್ತರಾಣಿ ಚ| ಬುದ್ಧ್ವಾ ಹೇತುವಿಶೇಷಾಂಶ್ಚ ಶೀಘ್ಹ್ರಂ ಕುರ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಮ್||೬೬||

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

ನನು, ಬುದ್ಧ್ವಾಽಪಿ ವಿಕಾರಪ್ರಕೃತ್ಯಾದಿಕಮುಪಕ್ರಮಂ ಕುರ್ವನ್ತಃ ಕದಾಚಿತ್ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ್ನುವನ್ತೋ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಭಿಷಜಃ ಕದಾಚಿನ್ನೇತಿ| ತದತ್ರ ಸಂಶಯಸ್ಖಲಿತೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕಥಂ ನಿಯುಜ್ಯತೇ ವೈದ್ಯ ಇತಿ ಕಥಮುಕ್ತಮ್ ? "ಶೀಘ್ರಂ ಕುರ್ಯಾದುಪಕ್ರಮಮ್" ಇತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯಾಹ - - - - ದೂಷ್ಯಂ ದೇಶಂ ಬಲಂ ಕಾಲಮನಲಂ ಪ್ರಕೃತಿಂ ವಯಃ| ಸತ್ತ್ವಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತಥಾಽಽಹಾರಮವಸ್ಥಾಶ್ಚ ಪೃಥಗ್ವಿಧಾಃ||೬೭|| ಸೂಕ್ಷ್ಮಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯೈಷಾಂ ದೋಷೌಷಧನಿರೂಪಣೇ| ಯೋ ವರ್ತತೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ನ ಸ ಸ್ಖಲತಿ ಜಾತುಚಿತ್||೬೮||

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ನ ಚ ದೂಷ್ಯಾದ್ಯೇವ ಪರೀಕ್ಷ್ಯಮ್| ಕಿಂ ತಾರ್ಹಿ ? ವ್ಯಾಧಿರಪಿ ಗುರುಲಘುತ್ವೇನ ಏವಂ ಪರೀಕ್ಷ್ಯ ಏವೇತ್ಯಾಹ - - - - ಗುರ್ವಲ್ಪವ್ಯಾಧಿಸಂಸ್ಥಾನಂ ಸತ್ತ್ವದೇಹಬಲಾಬಲಾತ್| ದೃಶ್ಯತೇಽಪ್ಯನ್ಯಥಾಕಾರಂ ತಸ್ಮಿನ್ನವಹಿತೋ ಭವೇತ್||೬೯||

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ಗುರುಂ ಲಘುಮಿತಿ ವ್ಯಾಧಿಂ ಕಲ್ಪಯಂಸ್ತು ಭಿಷಗ್ಬ್ರುವಃ| ಅಲ್ಪದೋಷಾಕಲನಯಾ ಪಥ್ಯೇ ವಿಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ||೭೦||

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

ಯಸ್ಮಾಚ್ಚೈವಮ್ - - - - ತತೋಽಽಲ್ಪಮಲ್ಪವೀರ್ಯಂ ವಾ ಗುರುವ್ಯಾಧೌ ಪ್ರಯೋಜಿತಮ್| ಉದೀರಯೇತ್ತರಾಂ ರೋಗಾನ್ ಸಂಶೋಧನಮಯೋಗತಃ||೭೧|| ಶೋಧನಂ ತ್ವತಿಯೋಗೇನ ವಿಪರೀತಂ ವಿಪರ್ಯಯೇ| ಕ್ಷಿಣುಯಾನ್ನ ಮಲಾನೇವ ಕೇವಲಂ ವಪುರಸ್ಯತಿ||೭೨||

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

ಅತೋಽಭಿಯುಕ್ತಃ ಸತತಂ ಸರ್ವಮಾಲೋಚ್ಯ ಸರ್ವಥಾ| ತಥಾ ಯುಞ್ಜೀತ ಭೈಷಜ್ಯಮಾರೋಗ್ಯಾಯ ಯಥಾ ಧ್ರುವಮ್||೭೩||

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

ಪೂರ್ವಮುಕ್ತಮ್ (ಶ್ಲೋ. ೩೨) - "ದೋಷಾ ಏವ ಹಿ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರೋಗಾಣಾಮೇಕಕಾರಣಮ್| " ಅತಸ್ತಾನೇವ ದೋಷಾನ್ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದೇನಾಹ - - - - ವಕ್ಷ್ಯನ್ತೇಽತಃಪರಂ ದೋಷಾ ವೃದ್ಧಿಕ್ಷಯವಿಭೇದತಃ| ಪೃಥಕ್ ತ್ರೀನ್ ವಿದ್ಧಿ ಸಂಸರ್ಗಭೇದಾನಧುನಾ ವಕ್ತಿ - - - - ಸಂಸರ್ಗಸ್ತ್ರಿಧಾ, ತತ್ರ ತು ತಾನ್ನವ||೭೪|| ಕಥಂ ನವ ಭೇದಾನ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ತ್ರೀನೇವ ಸಮಯಾ ವೃದ್ಧ್ಯಾ, ಷಡೇಕಸ್ಯಾತಿಶಾಯನೇ| ತ್ರಯೋದಶ ಸಮಸ್ತೇಷು ಕಥಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ - - - - ಷಡ್ ದ್ವ್ಯೇಕಾತಿಶಯೇನ ತು||೭೫|| ಏಕಂ ತುಲ್ಯಾಧಿಕೈಃ ಷಟ್ ಚ ತಾರತಮ್ಯವಿಕಲ್ಪನಾತ್| ಪಞ್ಚವಿಂಶತಿಮಿತ್ಯೇವಂ ವೃದ್ಧೈಃ ಕ್ಷೀಣೈಶ್ಚ ತಾವತಃ||೭೬|| ಏಕೈಕವೃದ್ಧಿಸಮತಾಕ್ಷಯೈಃ ಷಟ್ ತೇ ಪುನಶ್ಚ ಷಟ್| ಏಕಕ್ಷಯದ್ವನ್ದ್ವವೃದ್ಧ್ಯಾ ಸವಿಪರ್ಯಯಯಾಽಪಿ ತೇ||೭೭|| ಭೇದಾ ದ್ವಿಷಷ್ಟಿರ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾಃ ತ್ರಿಷಷ್ಟಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಕಾರಣಮ್| |೭೮|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

ಅಧುನಾ ರಸಾದಿಭೇದಾದಾನನ್ತ್ಯಂ ದೋಷಭೇದಾನಾಂ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ - - - - | ಸಂಸರ್ಗಾದ್ರಸರುಧಿರಾದಿಭಿಸ್ತಥೈಷಾಂ ದೋಷಾಂಸ್ತು ಕ್ಷಯಸಮತಾವಿವೃದ್ಧಿಭೇದೈಃ||೭೮|| ಆನನ್ತ್ಯಂ ತರತಮಯೋಗತಶ್ಚ ಯಾತಾನ್ ಜಾನೀಯಾದವಹಿತಮಾನಸೋ ಯಥಾಸ್ವಮ್| ೭೮ -೧/೨| ಇತಿ ಶ್ರೀವೈದ್ಯಪತಿಸಿಂಹಗುಪ್ತಸೂನುಶ್ರೀಮದ್ವಾಗ್ಭಟವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಸಂಹಿತಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ದೋಷಭೇದೀಯೋ ನಾಮ ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೨||