12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയാദനന്തരം ദോഷഭേദീയാധ്യായാരമ്ഭഃ| യതോ ദോഷഭേദമന്തരേണ ദോഷവിജ്ഞാനം സമ്യങ്നോക്തം സ്യാത്|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ബഹുവക്തവ്യത്വാദ്ദോഷഭേദോ നോക്ത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ ദോഷഭേദീയാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||

സ൦-ദോഷാണാം ഭേദോ-ദോഷഭേദഃ, സ്ഥാനനാമവിഭാഗാദിഭിഃ| തസ്മൈ ഹിതോ ദോഷഭേദീയഃ| ശേഷം പൂര്വവത്|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

പക്വാശയകടീസക്ഥിശ്രോത്രാസ്ഥിസ്പര്ശനേന്ദ്രിയമ്| സ്ഥാനം വാതസ്യ, തത്രാപി പക്വാധാനം വിശേഷതഃ||൧||

സ൦-പക്വാശയാദി വാതസ്യ സ്ഥാനമ്| തത്രാപി ഷഡ്വിധേ സ്ഥാനേ വിശേഷേണ പക്വാധാനം സ്യാത്| അന്നം പക്വമാധീയതേ-സ്ഥാപ്യതേऽസ്മിന്നിതി പക്വാധാനം,-പക്വാശയഃ| അത ഏവ വാതേ ബസ്തിരുപക്രമഃ പ്രധാന ഉക്തഃ, മൂലാപകര്ഷണാത്| സകലശരീരവ്യാപിത്വേऽപ്യേഷാമിദം വിശേഷേണോക്തമ്| തഥാ ച പ്രാഗധ്യഗീഷ്ട (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൭) - "തേ വ്യാപിനോऽപി ഹൃന്നാഭ്യോഃ" ഇതി| വിചിത്രഗതിത്വാച്ചൈഷാം വക്ഷ്യമാണപ്രാണാദിഭേദേന പൃഥക് സ്ഥാനകര്മനിര്ദേശഃ|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

നാഭിരാമാശയഃ സ്വേദോ ലസീകാ രുധിരം രസഃ| ദൃക് സ്പര്ശനം ച പിത്തസ്യ, നാഭിരത്ര വിശേഷതഃ||൨||

സ൦-പിത്തസ്യ നാഭ്യാദീനി സ്ഥാനാനി| ലസീകാ-ജലസദൃശീ| ദൃക്-ചക്ഷുഃ| സ്പര്ശനം-ത്വക്| നനു, സ്പര്ശനേന്ദ്രിയം വായോഃ സ്ഥാനമുദ്ദിഷ്ടമ്| തദേവ കഥം പിത്തസ്യാപി സ്യാത്| ബ്രൂമഃ| വാതസഖിത്വാദഗ്നേഃ| വാതസഖോ ഹ്യഗ്നിഃ, പിത്തം ച വഹ്നിരിതി വചനാത്| തസ്മാദുഭയോരപ്യേതദ്യുക്തം സ്ഥാനമ്| വിശേഷത ഇതി| അത്ര-ഏഷു സ്ഥാനേഷു മധ്യേ, പിത്തസ്യ വിശേഷേണ നാഭിഃ സ്ഥാനമ്|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ഉരഃകണ്ഠശിരഃക്ലോമപര്വാണ്യാമാശയോ രസഃ| മേദോ ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ ച കഫസ്യ, സുത്രാമുരഃ||൩||

സ൦-കഫസ്യോരഃ പ്രഭൃതീനി ജിഹ്വാന്താനി സ്ഥാനാനി| സുതരാം-സുഷ്ഠു സ്ഥാനമുരോ-വക്ഷഃ|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

അഥ പ്രത്യേകമേതേഷാം ദോഷാണാം വിശിഷ്ടസ്ഥാനാശ്രയേണ ക്രിയാഭേദാത് പഞ്ച പഞ്ച ഭേദാനാഹ - - - - പ്രാണാദിഭേദാത്പഞ്ചാത്മാ വായുഃ| |൪|

സ൦-വായുരേക ഏവ ചലനസ്വഭാവഃ സന് പ്രാണാദിഭിഃ-പ്രാണോദാനവ്യാനസമാനാപാനൈഃ, ഭേദാത്-വിശേഷാത്, പഞ്ചാത്മാ-പഞ്ചസ്വഭാവഃ| യഥൈകോऽപി ദേവദത്തോ യാം യാം ക്രിയാം കരോതി തദനുരൂപാമേവ സംജ്ഞാം ലാവകപാചകാദികാം ലഭതേ, തദ്വദ്വാതാദയഃ|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

പ്രാണോऽത്ര മൂര്ധഗഃ| ഉരഃകണ്ഠചരോ ബുദ്ധിഹൃദയേന്ദ്രിയചിത്തധൃക്||൪|| ഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസാന്നപ്രവേശകൃത്| |൫|

സ൦-അത്ര-ഏഷു മധ്യേ, പ്രാണോ വായുര്മൂര്ധഗഃ-ശിരസി സ്ഥിതഃ, ഉരഃ കണ്ഠം ച ചരതി| തഥാ, ബുദ്ധ്യാദീനാം ധാരകഃ| തഥാ, ഷ്ഠീവനാദിക്രിയഃ| ഷ്ഠീവനം- മുഖസ്രാവോദ്ഗാരഃ| ഷ്ഠീവനമിതി "ഷ്ഠീവേര്ല്യുടി ഷ്ഠീവിസിവ്യോര്ദീര്ഘശ്ച" ഇതി പൃഷോദരാദിപാഠാദ്ദീര്ഘഃ|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ഉരഃ സ്ഥാനമുദാനസ്യ നാസാനാഭിഗലാംശ്ചരേത്||൫|| വാക്പ്രവൃത്തിപ്രയത്നോര്ജാബലവര്ണസ്മൃതിക്രിയഃ| |൬|

സ൦-ഉദാനസ്യ പ്രധാനമുരഃ സ്ഥാനമ്, നാസാദീംശ്ച ചരതി| വാക്പ്രവൃത്ത്യാദിക്രിയഃ| പ്രയത്നഃ-കാര്യേഷു പദാര്ഥഗ്രഹണാദിഷൂദ്യമഃ|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| വ്യാനോ ഹൃദി സ്ഥിതഃ കൃത്സ്നദേഹചാരീ മഹാജവഃ||൬|| ഗത്യപക്ഷേപണോത്ക്ഷേപനിമേഷോന്മേഷണാദികാഃ| പ്രായഃ സര്വാഃ ക്രിയാസ്തസ്മിന് പ്രതിബദ്ധാഃ ശരീരിണാമ്||൭||

സ൦-വ്യാനോ ഹൃദയേ സ്ഥിതഃ പ്രാധാന്യേന കൃത്സ്നേ-സര്വസ്മിന്, ശരീരേ ചരതി| തഥാ, മഹാജവഃ-ശീഘ്രഗതിഃ, പ്രാണാദ്യപേക്ഷയാ| തഥാ, ഗത്യാദികാഃ ക്രിയാഃ പ്രായഃ സര്വദേഹിനാം തസ്മിന്-വ്യാനേ, പ്രതിബദ്ധാഃ-തദായത്താഃ| ഗതിഃ-ചങ്ക്രമണമ്| അപക്ഷേപണം-അങ്ഗസ്യാധോഅനയനമ്| ഉത്ക്ഷേപഃ- അങ്ഗസ്യോര്ധ്വനയനമ്| നിമേഷഃ-അക്ഷ്ണോര്നിമീലനമ്| ഉന്മേഷഃ-തയോര്വികാസഃ| ആദിഗ്രഹണേന ജൃമ്ഭണാന്നാസ്വാദനവിശോധനാദിപരിഗ്രഹഃ|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

സമാനോऽഗ്നിസമീപസ്ഥഃ കോഷ്ഠോ ചരതി സര്വതഃ| അന്നം ഗൃഹ്ണാതി പചതി വിവേചയതി മുഞ്ചതി||൮||

സ൦-സമാനോ വായുരഗ്നിസമീപസ്ഥഃ| സാമാന്യോക്താവപി പ്രാധാന്യാത്പാചകോऽഗ്നിര്ഗൃഹ്യതേ| അത ഏവാഹ-കോഷ്ഠേ ചരതി സര്വത ഇത്യാദി| സര്വസ്മിന് കോഷ്ഠേ ചരതി| സ ചാന്നം ഗൃഹ്ണാതി-അപക്വമാമാശയേ ധാരയതീത്യര്ഥഃ| പചതി-അഗ്നിസന്ധുക്ഷണാദ്ഭക്തകാര ഇവ| വിവേചയതി-സംഹതമന്നം പാകായ വിഭജതേ| മുഞ്ചതി-ശകൃന്മൂത്രാദിരൂപമധഃ|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

അപാനോऽപാനഗഃ ശ്രോണിബസ്തിമേഢ്രോരുഗോചരഃ| ശുക്രാര്തവശകൃന്മൂത്രഗര്ഭനിഷ്ക്രമണക്രിയഃ||൯||

സ൦-അപാനോ വായുരപാനം പ്രാധാന്യേനാശ്രിതഃ, ശ്രോണ്യാദിചരഃ, ശുക്രാദിനിഷ്ക്രമണക്രിയഃ| ഇതി വാതഭേദാഃ പഞ്ച|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

പഞ്ച പിത്തഭേദാനാഹ - - - - പിത്തം പഞ്ചാത്മകമ്| |൧൦|

സ൦-പാചകരഞ്ജകസാധകാലോചകഭ്രാജകഭേദാഃ പഞ്ച പിത്തസ്യ|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്| പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി യത്തൈജസഗുണോദയാത്||൧൦|| ത്യക്തദ്രവത്വം പാകാദികര്മണാऽനലശബ്ദിതമ്| പചത്യന്നം വിഭജതേ സാരകിട്ടൌ പൃഥക് തഥാ||൧൧|| തത്രസ്ഥമേവ പിത്താനാം ശേഷാണാമപ്യനുഗ്രഹമ്| കരോതി ബലദാനേന പാചകം നാമ തത്സ്മൃതമ്||൧൨||

സ൦-തത്ര-തേഷു പഞ്ചസു മധ്യേ, പക്വാമാശയയോര്മധ്യസ്ഥം യത്പിത്തം തഥാ പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി സതി യത്തൈജസഗുണോദയാത്-ആഗ്നേയഗുണോത്കര്ഷാത്, ക്ഷപിതസോമഗുണത്വേന ത്യക്തദ്രവത്വം-സഞ്ജാതകാഠിന്യമ്, തഥാ സഹകാരികാരണൈഃ പാചനക്രിയാം പ്രതി സവ്യാപാരൈര്വായ്വാദിഭിരനുഗ്രഹാദുപകാരാത് യതഃ പാകദാഹാദിക്രിയയാऽനലശബ്ദിതം-അഗ്നിശബ്ദവാച്യം യത്പിത്തം തത്പാചകമുച്യതേ| തച്ചാന്നം പചതി| സാരകിട്ടൌ പൃഥഗ് വിഭജതേ-വിഭാഗീകരോതി| കിട്ടശബ്ദസ്യ ലോകാശ്രയത്വാല്ലിങ്ഗസ്യേതി പുംസ്ത്വമ്| തത്രസ്ഥമേവ-പക്വാമാശയമധ്യഗമേവ, ശേഷാണാം-രഞ്ജകാദീനാം ധാതുസ്ഥാനാം ച, അനുഗ്രഹം-ഉപകാരം കരോതി| ബലദാനേന-സാമര്ഥ്യാധാനേന, സ്വസ്ഥാനസ്ഥമേവ തേഷൂപകുരുത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ആമാശയാശ്രയം പിത്തം രഞ്ജകം രസരഞ്ജനാത്| |൧൩|

സ൦-യത്ത്വാമാശയസ്ഥം പിത്തം തദ്രസാഖ്യധാതോ രഞ്ജനാത്രാഗനിഷ്പാദനാത്, രഞ്ജകമുച്യതേ|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| ബുദ്ധിമേധാഭിമാനാദ്യൈരഭിപ്രേതാര്ഥസാധനാത്||൧൩|| സാധകം ഹൃദ്ഗതം പിത്തം| |൧൪|

സ൦-യത്തു ഹൃദ്ഗതം-ഹൃദയസ്ഥം പിത്തം തദ്ബുദ്ധ്യാദിഭിഃ കരണ്ഭൂതൈരഭിപ്രേതസ്യാര്ഥസ്യ ബാഹ്യഗ്രഹണസ്മരണാദിരൂപേണ സാധനാത് സാധകമുച്യതേ| വര്തമാനകാലേ യാ മനോര്ഥസംശയസ്യ നിശ്ചയം കര്തും തദര്ഥാധ്യവസായോപാരൂഢാ സാ-ബുദ്ധിഃ| ബുദ്ധിവിശേഷോ-മേധാ|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

രൂപാലോചനതഃ സ്മൃതമ്| ദൃക്സ്ഥമാലോചകം|൧൪|

സ൦-ദൃഷ്ടിസ്ഥം പിത്തം രൂപാലോചനാത് (നതഃ)-അന്തസ്താരകയോഃ സ്ഥിതം തദായത്തരൂപഗ്രഹണശക്തിത്വാത്, ആലോചകമുച്യതേ|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| ത്വക്സ്ഥം ഭ്രാജകം ഭ്രാജനാത്ത്വചഃ||൧൪||

സ൦-ത്വചോ ഭ്രാജനാത്-ദീപനാത്, ഭ്രാജകം നാമ പിത്തമ്| ഏതച്ച പിത്തമഭ്യങ്ഗലേപപരിഷേകാദീന് പാചയതി|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചധാ| |൧൫|

സ൦-ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചധാ,-പഞ്ചപ്രകാരഃ|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

തദേവ പഞ്ചപ്രകാരത്വമാഹ - - - - ഉരഃസ്ഥഃ സ ത്രികസ്യ സ്വവീര്യതഃ| ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാച്ച തത്സ്ഥ ഏവാമ്ബുകര്മണാ||൧൫|| കഫധാമ്നാം ച ശേഷാണാം യത്കരോത്യബലമ്ബനമ്| അതോऽവലമ്ബകഃ ശ്ലേഷ്മാ|൧൬|

സ൦-സഃ-ശ്ലേഷ്മാ, ഉരസി തിഷ്ഠതീത്യുരഃസ്ഥഃ, ത്രികസ്യ-പൃഷ്ഠാധാ(ധ)രാഖ്യസ്യ, സ്വവീര്യതഃ-സ്വപ്രഭാവാത്, യത്-യസ്മാത്, അവലമ്ബനം കരോതി-സ്വകര്മണി തസ്യ സാമര്ഥ്യമുത്പാദയതി| ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാത്-അന്നവീര്യേണാഭ്യവഹൃതാദന്നാദ്രസരൂപതാപരിണതാത് തദ്വീര്യേണ-തദ്ബലേനാവലമ്ബനം കരോതി| ചശബ്ദാത് സ്വവീര്യേണാപി ഹൃദയസ്യാവലമ്ബനം കരോതി| കിന്ത്വന്നവീര്യാദതിശയേന യഥാऽവലമ്ബനം ഹൃദയസ്യ കരോതി ന തഥാ സ്വവീര്യതഃ| യതോऽന്നരസഃ പൂര്വം ഹൃദി സ്ഥിതിം കൃത്വാ തതോ വ്യാനവിക്ഷിപ്തഃ സര്വം ശരീരം യാതി, തസ്മാദ്വിശേഷേണ ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാദവലമ്ബനം യുക്തമ്| ആഗമോऽപി-"ഹൃദയം മനസഃ സ്ഥാനമോജസാശ്ചിന്തിതസ്യ ച| മാംസപേശീചയോ രക്തപദ്മാകാരമധോമുഖമ്|| യോഗിനോ യത്ര പശ്യന്തി സമ്യഗ് ജ്യോതിഃ സമാഹിതാഃ| രസോ യഃ സ്വച്ഛതാം യാതഃ സ തത്രൈവാവതിഷ്ഠതേ|| തതോ വ്യാനേന വിക്ഷിപ്തഃ കൃത്സ്നം ദേഹഃ പ്രപദ്യതേ|" ഇതി| തഥാ, തത്സ്ഥ ഏവ-ഉരഃസ്ഥ ഏവ, ഏഷ ശ്ലേഷ്മാ ശേഷാണാം കഫസ്ഥാനാനാമമ്ബുകര്മണാ-ക്ലേദസംശ്ലേഷാദിലക്ഷണേന ജലവ്യാപാരേണ, അവലമ്ബനം കരോതി| അതഃ-അസ്മാദ്യഥോക്താദ്ധേതോഃ, അവലമ്ബകഃ ശ്ലേഷ്മേത്യുച്യതേ|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

യസ്ത്വാമാശയസംസ്ഥിതഃ||൧൬|| ക്ലേദകഃ സോऽന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാത്| |൧൭|

സ൦-യഃ പുനഃ ശ്ലേഷ്മാ ആമാശയേ സ്ഥിതഃ, സ ക്ലേദക ഇത്യുച്യതേ| കുതഃ ? അന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാത്കാരണാത്|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

രസബോധനാത്| ബോധകോ രസനാസ്ഥായീ|൧൭|

സ൦-രസനാസ്ഥായീ-ജിഹ്വാസ്ഥോ, ബോധക ഇത്യുച്യതേ, രസബോധനാത് കാരണാത്|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| ശിരഃസംസ്ഥോऽക്ഷതര്പണാത്||൧൭|| തര്പകഃ| |൧൮|

സ൦-ശിരഃസ്ഥസ്തര്പക ഇത്യുച്യതേ, അക്ഷതര്പണാദ്വേതോഃ|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

സന്ധിസംശ്ലേഷാച്ഛ്ലേഷകഃ സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ| |൧൮|

സ൦-സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശ്ലേഷക ഇത്യുച്യതേ, സന്ധിസംശ്ലേഷാത് കാരണാത്|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ഏവം ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യുക്ത്വോപസംഹരന്നാഹ - - - - | ഇതി പ്രായേണ ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യവികൃതാത്മനാമ്||൧൮|| വ്യാപിനാമപി ജാനീയാത്കര്മാണി ച പൃഥക്പൃഥക്| |൧൯|

സ൦-പ്രായേണ-ബാഹുല്യേന, ദോഷാണാമവികൃതാത്മനാം-അപ്രച്യുതസ്വഭാവാനാമ്, ഇതി-ഉക്തപ്രകാരാണി, സ്ഥാനാനി വ്യാപിനാമപി-സകലശരീരചരാണാമപി, ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| തഥാ, കര്മാണി പൃഥക്പൃഥക്-പ്രത്യേകം കൃത്വാ, ജാനീയാത്|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

വികൃതിരേഷാം വൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ച| വൃദ്ധിരപി ദ്വിവിധാ,-ചയപ്രകോപഭേദേന| ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയേ സാമാന്യേന വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണമുക്തമ്| സമ്പ്രതി ചയപ്രകോപരൂപം വൃദ്ധിനിദാനം സങ്ക്ഷേപേണ സൂചയന്നാഹ - - - - - | ഉഷ്ണേന യുക്താ രൂക്ഷാദ്യാ വായോഃ കുര്വന്തി സഞ്ചയമ്||൧൯|| ശീതേന കോപമുഷ്ണേന ശമം സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാഃ| |൨൦|

സ൦-ഉഷ്ണേന ഗുണേന വിരുദ്ധേനോപഹിതാ രൂക്ഷാദയഃ-പ്രഥമാധ്യായോക്താഃ (ശ്ലോ. ൧൧) ഷഡ്വാതഗുണാഃ, വായോശ്ചയം കുര്വന്തി, ന കോപമുഷ്ണസ്യ വിരുദ്ധത്വാത്| ത ഏവ ച രൂക്ഷാദയഃ ശീതഗുണോപഹിതാസ്തത്സദൃശത്വാദ്വായോഃ കോപം കുര്വന്തി| ഉഷ്ണേന യുക്താഃ സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാ വായോഃ ശമം കുര്വന്തി, വിപരീതത്വാത്|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| ശീതേന യുക്താസ്തീക്ഷ്ണാദ്യാശ്ചയം പിത്തസ്യ കുര്വതേ||൨൦|| ഉഷ്ണേന കോപം, മന്ദാദ്യാഃ ശമം ശീതോപസംഹിതാഃ| |൨൧|

സ൦-ഏവം പിത്തസ്യ ശീതേന ഗുണേന യുക്താസ്തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാശ്ചയം കുര്വന്തി| ത ഏവ തീക്ഷ്ണാദയോ ഗുണാ ഉഷ്ണേന സഹിതാഃ കോപം കുര്വന്തി| മന്ദാദയോ ഗുണാഃ ശീതഗുണയുക്താഃ ശമം കുര്വന്തി, വിപരീതത്വാത്|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| ശീതേന യുക്താഃ സ്നിഗ്ധാദ്യാഃ കുര്വതേ ശ്ലേഷ്മണശ്ചയമ്||൨൧|| ഉഷ്ണേന കോപം, തേനൈവ ഗുണാ രൂക്ഷാദയഃ ശമമ്| |൨൨|

സ൦-ശീതഗുണോപഹിതാഃ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ ചയം കുര്വതേ| ഉഷ്ണേന യുക്താസ്ത ഏവ സ്നിഗ്ധാദയഃ കഫസ്യ കോപം കുര്വതേ| തേനൈവ-ഉഷ്ണേന, യുക്താ രൂക്ഷാദയഃ കഫസ്യ ച ശമം കുര്വന്തി| കഫസ്യ ഹി ശീതഗുണേന സദൃശേനാപി സ്നിഗ്ധാദിഗുണയുക്തേന സ്ത്യാനത്വാച്ചയഃ സ്യാത്| വിപരീതേനോഷ്ണേന വിലയനാത് കോപഃ| സ ഏവോഷ്ണോ യദാ രൂക്ഷാദിയുക്തോ ഭവതി തദാ വിപരീതത്വാത് ശമോ ഭവതി|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ഇദാനീം ചയാദീനാം ലക്ഷണാന്യാഹ - - - - | ചയോ വൃദ്ധിഃ സ്വധാമ്ന്യേവ പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു||൨൨|| വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച| |൨൩|

സ൦-സ്വധാമ്നീയേ സ്ഥാനേ ദോഷസ്യ യാ വൃദ്ധിഃ സ ചയ ഉച്യതേ| ചിതസ്യ ദോഷസ്യ ലിങ്ഗമാഹ-പ്രദ്വേഷ ഇത്യാദി| യദാ ഹി വാതശ്ചിതോ ഭവതി തദാ രൂക്ഷാദിഷു തദ്ഗുണസാമാന്യേഷു പ്രദ്വേഷഃ സ്യാത്| തദ്വിപരീതഗുണേഷു സ്നിഗ്ധാദിഷ്വഭിലാഷഃ സ്യാത്| ഏവം കഫപിത്തയോശ്ചിതയോര്വ്യാഖ്യേയമ്| നനു, "പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു" ഇത്യേകമേവ ലക്ഷണം ദോഷചയസത്താനുമാപകം കര്തും ന്യായ്യമ്| യദി വാ "വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച" ഇത്യേതത്| കിം ദ്വയോരൂപാദാനേന ? അത്രോച്യതേ| കദാചിദചിതോऽപി ദോഷോ വാതാഖ്യഃ സ്വപ്രമാണസ്ഥഃ ക്ഷീണോ വാ യസ്യ സ വാതവൃദ്ധിഹേതൂന് രൂക്ഷാദീന്ന ദ്വേഷ്ടി, അപി തു താനിച്ഛതി, സാത്മ്യവശാത്| യഥാ,-ഗര്ഭിണീ സ്ത്രീ ദോഹദവശാത്| തദേവം വ്യഭിചാരദര്ശനാത്| പ്രദോഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു" "വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച" ഇതി ദ്വയമപി കര്തവ്യമ്| തേന യദാ തുല്യകാലം പുരുഷസ്യ വാതസമാനഗുണേഷു തദ്വൃദ്ധിഹേതുഷു പ്രദ്വേഷോ ജായതേ, വാതഗുണപ്രതിപക്ഷേഷു തത്ക്ഷപണഹേതുഷു ചാഭിലാഷഃ, തദാ സമ്യക് നിശ്ചീയതേ വാതസ്യോപചിതിഃ, ഇതി ദ്വയമപ്യേതദുക്തമ്|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

കോപസ്തൂന്മാര്ഗഗാമിതാ| ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവഃ||൨൩|| സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ സമതാ വികാരാസമ്ഭവഃ ശമഃ| |൨൪|

സ൦-ഉന്മാര്ഗഗാമിതാ-സ്വസ്ഥാനം ത്യക്ത്വാ ദോഷസ്യ യത് പുനര്മാര്ഗാന്തരഗമനമ്, സ കോപ ഇത്യുച്യതേ| കോപസ്യ തു ലിങ്ഗമാഹ-ലിങ്ഗാനാം സ്വേഷാം യഥായഥം ദര്ശനം-ഉദ്ഭവഃ| വാതാദീനാം കുപിതാനാം യാനി ലിങ്ഗാനി ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയേऽഭിഹിതാനി വാതവ്യാധിനിദാനേ ച വക്ഷ്യന്തേ, തേഷാം ലക്ഷണാനാമുപലബ്ധിഃ, [ വൈദ്യേനാതുരേണ ച| യത്തത് കോപസ്യ ലിങ്ഗമ്| തഥാ, അസ്വാസ്ഥ്യം-ഉത്പിത്സുരോഗേച്ഛയാ സാമാന്യേന ദേഹമനോഭിഭൂതത്വമ്| തഥാ, രോഗസ്യ-ജ്വരാദേഃ, സമ്ഭവോ-ജന്മ| നനു, "ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമ്" "അസ്വാസ്ഥ്യമ്" "രോഗസമ്ഭവഃ" ഇതി കിം ത്രിതയമുദ്ദിഷ്ടമ് ? ഏകേനൈവ ദോഷകോപാവഗമാദേകമേവോപദേഷ്ടും യുക്തമ്| നൈവമ്| വ്യഭിചാരദര്ശനാത്| തഥാ ഹി വക്ഷ്യതി പാണ്ഡുരോഗചികിത്സിതേ (ശ്ലോ. ൪൬)- "രൂക്ഷശീതഗുരുസ്വാദുവ്യായാമബലനിഗ്രഹൈഃ| കഫസമ്മൂര്ച്ഛിതോ വായുര്യദാ പിത്തം ബഹിഃ ക്ഷിപേത്||" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പിത്തേ ശാഖാസമാശ്രിതേ|" ഇതി| തദേവമേഷഃ കാമലാഖ്യോ രോഗഃ പിത്തലിങ്ഗദര്ശനാദപി ന പിത്തസ്യ കോപമനുപയാതി| അത ഏവ പിത്തപ്രകോപകരം ഭൃശാമ്ലതീക്ഷ്ണകടുകാദി ചികിത്സിതമത്ര നിര്ദിഷ്ടമ്| അസ്വാസ്ഥ്യമിത്യേതദപി ന ദോഷകോപസ്യ നിശ്ചിതം ലിങ്ഗമ്| തഥാ ഹി-മാനസേനാപി ഭയശോകാദിനാऽസ്വാസ്ഥ്യം ദൃശ്യതേ| തഥാ, ആഗന്തവോऽപി രോഗാ ദോഷകോപമന്തരേണൈവോത്പദ്യമാനാ ദൃശ്യന്തേ| തസ്മാദ്രോഗസമ്ഭവാദപി ദോഷകോപോऽയമനിശ്ചിതഃ| തദേവം ലക്ഷണത്രിതയേനൈവാനേന ദോഷകോപോ നിശ്ചേതും ശക്യത ഇതി ത്രിതയമപ്യേതദ്വക്തവ്യമ്| സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യേത്യാദി| സ്വസ്ഥാനം-യഥോദ്ദിഷ്ടം പക്വാശയാദി| സ്വസ്ഥാനാവസ്ഥിതസ്യൈവ വാതാദിദോഷസ്യ യാ സമതാ-സ്വപ്രമാണത്വമ്, വികാരസ്യ-രോഗസ്യ, അസമ്ഭവഃ-അനുത്പത്തിഃ, സ ശമ ഉച്യതേ|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ഇദാനീം വാതാദീനാം ചയപ്രകോപപ്രശമാ യസ്മിന് കാലേ ജായന്തേ തം ദര്ശയന്നാഹ -] | ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു||൨൪|| വര്ഷാദിഷു തു പിത്തസ്യ, ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരാദിഷു| |൨൫|

സ൦-വാതസ്യ ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു യഥാസങ്ഖ്യം ചയപ്രകോപപ്രശമാ ജായന്തേ| ഗ്രീഷ്മേ വായോശ്ചയഃ, വര്ഷാസു പ്രകോപഃ, ശരദി പ്രശമ ഇതി| ഏവമഗ്രേऽപി യോജ്യമ്| വര്ഷാദിഷ്വിത്യാദി| അത്രാപി ത്രിഷ്വിതി വര്തതേ| വര്ശാശരദ്ധേമന്തേഷു ത്രിഷു പിത്തസ്യ ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഭവന്തി| തഥാ, ശിശിരാദിഷു ത്രിഷു-ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മേഷു, ശ്ലേഷ്മണശ്ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഭവന്തി|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

നനു മരുതോ ഗ്രീഷ്മേ ചയോ ന യുക്തഃ, യതസ്തസ്മിന്കാലേ ലഘുരൂക്ഷാ ഓഷധയോ ഭവന്തി| തഥാ, വര്ഷാസു പിത്തചയോ ന യുക്തഃ, ജലാനാമോഷധീനാം ചാമ്ലപാകത്വാത്| തഥാ, ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരേ ചയോ ന യുക്തഃ, തദാ ഹ്യാപ ഓഷധയശ്ച സ്നിഗ്ധാ ഭവന്തി കാലശ്ച ശീതഃ| ഇതി കോപ ഏവോപപന്നഃ| ഇത്യസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ - - - - | ചീയതേ ലഘുരൂക്ഷാഭിരോഷധീഭിഃ സമീരണഃ||൨൫|| തദ്വിധസ്തദ്വിധേ ദേഹേ കാലസ്യൌഷ്ണ്യാന്ന കുപ്യതി| അദ്ഭിരമ്ലവിപാകാഭിരോഷധീഭിശ്ച താദൃശമ്||൨൬|| പിത്തം യാതി ചയം കോപം ന തു കാലസ്യ ശൈത്യതഃ| ചീയതേ സ്നിഗ്ധശീതാഭിരുദകൌഷധിഭിഃ കഫഃ||൨൭|| തുല്യേऽപി കാലേ ദേഹേ ച സ്കന്നത്വാന്ന പ്രകുപ്യതി| |൨൮|

സ൦-ഗ്രീഷ്മകാലേ വാതോ ലഘുരൂക്ഷാഭിരോഷധീഭിര്ദേഹേ ചാദാനകാലസ്വാഭാവ്യാത്തദ്വിധേ-ലഘുരൂക്ഷേ, തദ്വിധോ-ലഘുരൂക്ഷഃ, സമീരണ ഇതി സമാനഗുണത്വാത് പവനസ്യ കോപഃ പ്രാപ്തഃ, സ നിഷിധ്യതേ "കാലസ്യൌഷ്ണ്യാത്" ഇത്യനേന ഏവം പിത്തസ്യ വര്ഷാസു കോപഃ, "ന തു കാലസ്യ ശൈത്യഃ" ഇത്യനേന നിഷിധ്യതേ |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ഇതി കാലസ്വഭാവോऽയമാഹാരാദിവശാത്പുനഃ||൨൮|| ചയാദീന് യാന്തി സദ്യോऽപി ദോഷാഃ കാലേऽപി വാ ന തു| |൨൯|

സ൦-ഇതി-പൂര്വോക്തഃ, അയം-വായ്വാദിചയാദിഃ, കാലസ്യ സ്വഭാവഃ| ആഹാരാദിവശാത്-അന്നപാനസാമര്ഥ്യാത്, പുനര്ദോഷാഃ സദ്യോऽപി-തത്ക്ഷണാദേവ കാലമനപേക്ഷ്യൈവ, ചയാദീന്-ചയപ്രകോപപ്രശമാന് യാന്തി| തസ്മാദേവ ചാഹാരാദിവശാത് യഥാസ്വം ചയാദികാലേऽപി വാ ദോഷാ ന തു ചയാദീന് യാന്തി| തസ്മാത് കാലാദാഹാരാദീനാം പ്രാധാന്യമിത്യര്ഥഃ|ആഹാരാദീത്യത്രാദിശബ്ദേന രസായനവാജീകരണവമനവിരേചനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ഏവം ദോഷാണാം ചയാദീന് പ്രദര്ശ്യ, വ്യാപ്തിനിവൃത്തിവൈചിത്ര്യം കോപജം ദര്ശയിതുമാഹ - - - - | വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമാപാദതലമസ്തകമ്||൨൯|| നിവര്തതേ തു കുപിതോ മലോऽല്പാല്പം ജലൌഘവത്| |൩൦|

സ൦-മലഃ കുപിതഃ സഹസാ-ശീഘ്ഹ്രമേവ, ആപാദതലമസ്തകം വ്യാപ്നോതി,-പാദതലാദാരഭ്യ യാവന്മസ്തകമിത്യര്ഥഃ| ആങ്മര്യാദാഭിവിധ്യോര്ബിഭക്ത്യര്ഥേऽവ്യയീഭാവഃ| നിവര്തതേ പുനരല്പാല്പം-സ്തോകം സ്തോകമിതി| ജലൌഘവത്-യഥാ ഗിരിനദ്യാദീനാം ജലപൂരഃ സമവിഷമം സഹസൈവ വ്യാപ്നോതി, നിവര്തതേ തു സ്തോകം സ്തോകമിതി|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

നനു, പ്രതിരോഗം നിദാനലക്ഷണചികിത്സിതമാനന്ത്യാദ്വക്തുമശക്യമ്| തച്ചാവിദന്ന കശ്ചിദത്ര തഥാ യത്നം കുര്യാദിത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - | നാനാരൂപൈരസങ്ഖ്യേയൈര്വികാരൈഃ കുപിതാ മലാഃ||൩൦|| താപയന്തി തനും തസ്മാത്തദ്ധേത്വാകൃതിസാധനമ്| ശക്യം നൈകൈകശോ വക്തുമതഃ സാമാന്യമുച്യതേ||൩൧||

സ൦-യത്തദോര്നിത്യസമ്ബന്ധാത് യസ്മാദിതി ലഭ്യതേ| യസ്മാന്നാനാരൂപൈഃ-അനേകപ്രകാരൈഃ, അസങ്ഖ്യേയൈഃ-ഗണനാം സമതീതൈഃ, വികാരൈഃ-ജ്വരാദിഭിഃ, മലാ-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണഃ, കുപിതാസ്തനും-ദേഹം, താപയന്തി-ദുഃഖയന്തി| തസ്മാത്തദ്ധേത്വാകൃതിസാധനം ശക്യം നൈകൈകശോ വക്തും-അയമസ്യ വികാരസ്യ ഹേതുരിയമാകൃതിരിദം ലക്ഷണമിദമസ്യ സാധനം-ചികിത്സിതമിതി| അതഃ സാമാന്യമുച്യതേ|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

അത്രൈവ ഹേത്വന്തരമാഹ - - - - ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വേഷാം രോഗാണാമേകകാരണമ്| യഥാ പക്ഷീ പരിപതന് സര്വതഃ സര്വമപ്യഹഃ||൩൨|| ഛായാമത്യേതി നാത്മീയാം യഥാ വാ കൃത്സ്നമപ്യദഃ| വികാരജാതം വിവിധം ത്രീന് ഗുണാന്നാതിവര്തതേ||൩൩|| തഥാ സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തമപി സര്വദാ| വികാരജാതം ത്രീന്ദോഷാണ്|൩൪|

സ൦-സര്വേഷാം രോഗാണാം യസ്മാദ്ദോഷാ ഏവൈകകാരണമ്| ഏകം-പ്രധാനം ച തത്കാരണം-നിമിത്തമേകകാരണമ്| യദി വാ സര്വേഷാം രോഗാണാം ദോഷാ ഏകം-തുല്യം കാരണമ്, സമാനം കാരണമിത്യര്ഥഃ| ഏവശബ്ദോऽവധാരണാര്ഥഃ| ദോഷാ ഏവ കാരണമ്, നാപരം കിഞ്ചിദ്വസ്തുജാതമ്| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-യഥേത്യാദി| പക്ഷീ-പ്രാചികാദിഃ, യഥാ സര്വതഃ-സമന്താത്, പരിപതന്-ഭ്രമന്, സര്വമപ്യഹഃ-സകലമപി ദിവസമ്, ആത്മീയാം ഛായാം നാത്യേതി-നാതിക്രാമതി, തയാ വിനാ ക്ഷണമപ്യസൌ നോപലഭ്യത ഇത്യര്ഥഃ| തഥാ അന്യദപി നിദര്ശനമാഹ-യഥാ വേത്യാദി| യഥാ വാ കൃത്സ്നം-നിരവശേഷമ്, ഏതദ്വികാരജാതം-സ്ഥാവരജങ്ഗമാദിഭേദഭിന്നം ജരായുജാണ്ഡജാദിഭേദഭിന്നം വാ, വിവിധം-നാനാപ്രകാരം, ത്രീന് ഗുണാന്-സത്ത്വരജസ്തമഃസംജ്ഞാന്, നാതിവര്തതേ-നാത്യേതി, ത്രിഭിരേതൈര്വിരഹിതം ന ജാതുചിദ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| തഥാ സ്വധാത്വിത്യാദി| ധാതവോ-ദോഷധാതുമലാഃ ശരീരധാരണസാമാന്യാത്, തേഷാം വൈഷമ്യം-സ്വലക്ഷണതോऽന്യഥാത്വമ്, സ്വധാതുവൈഷമ്യം നിമിത്തം യസ്യ തദ്വികാരജാതം ത്രീന് ദോഷാനാതിക്രാമതി, ത്രിദോഷരഹിതം ന സമ്ഭവതീത്യര്ഥഃ| ധാതുവൈഷമ്യം ച പ്രതിരോഗമന്യാദൃശത്വാന്നാനാവിധമ്| യത്തു യേന ധാതുവൈഷമ്യേണ ജന്യതേ, തത്തസ്യ സ്വം-സ്വീയം ഭവതി| യേഷാം തു രോഗാണാം ദേവഗ്രഹാദി നിമിത്തം ന തേഷു തഥാ ദോഷാനുബന്ധഃ, ആഗന്തുകത്വാത്| ആഗന്തുകനിജയോര്ഹ്യയമേവ ഭേദഃ,-യദാഗന്തുകേഷു പ്രഥമം രോഗോദ്ഭൂതിഃ പശ്ചാദ്ദോഷാനുബന്ധഃ, നിജേഷു പ്രാഗ്ദോഷാനുബന്ധ ഇതി| യേ തു വ്യാചക്ഷതേ,-സ്വേ ച തേ ധാതവശ്ച തേഷാം വൈഷമ്യമിതി| തേഷാം നായമര്ഥഃ പ്രതിപാദിതഃ സ്യാത്| സ്വഗ്രഹണം ചാതിരിച്യതേ| യതഃ ശരീരാന്തരാവസ്ഥായിനോ ദോഷാ വാതാദയഃ ശരീരാന്തരേ രോഗം ജനയിതും നാലമ്| തസ്മാത്പൂര്വമേവ വ്യാഖ്യാനം ശ്രേയഃ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| തേഷാം കോപേ തു കാരണമ്||൩൪|| അര്ഥൈരസാത്മ്യൈഃ സംയോഗഃ കാലഃ കര്മ ച ദുഷ്കൃതമ്| ഹീനാതിമിഥ്യായോഗേന ഭിദ്യതേ തത്പുനസ്ത്രിധാ||൩൫||

സ൦-തേഷാം-വാതാദീനാം, കോപേ കാരണമ്,-അസാത്മ്യൈഃ-അനുചിതൈഃ, അര്ഥൈഃ-ശബ്ദസ്പര്ശരൂപരസഗന്ധാഖ്യൈഃ, ശ്രോത്രത്വക്ചക്ഷൂരസനഘ്ഹ്രാണാഖ്യാനാമിന്ദ്രിയാണാം യഃ സംയോഗഃ, തഥാ കാലഃ-ശീതോഷ്ണവര്ഷാലക്ഷണോ ദുഷ്ടഃ, തഥാ കര്മ-ചൈഹികമന്യജന്മജം ച, യദ് ദുഷ്കൃതം-അശുഭമ്, ഏതത്ത്രയം തേഷാം ദോഷാണാം കോപേ ഹേതുഃ| തുശബ്ദഃ സമുച്ചയേ| ന കേവലം രൂക്ഷാദയോ വാതാദീനാം കോപേ കാരണമ്, യാവദസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിരപി| ഏതച്ച (തത്)- പൂര്വോക്തം ദോഷകോപകാരണമസാത്മ്യേന്ദ്രിയാര്ഥസംയോഗാദിഭേദേന ത്രിധാ ഭിന്നമപി, പുനഃ-ഭൂയഃ, ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരം, ഭിദ്യതേ| കഥമ് ? ഹീനാതിമിഥ്യായോഗഭേദേന|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

താനേവ ഹീനാതിമിഥ്യായോഗാന് ദര്ശയന്നാഹ - - - - ഹീനോऽര്ഥേനേന്ദ്രിയസ്യാല്പഃ സംയോഗഃ സ്വേന നൈവ വാ| അതിയോഗോऽതിസംസര്ഗഃ, സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമ്||൩൬|| അത്യാസന്നാതിദൂരസ്ഥം വിപ്രിയം വികൃതാദി ച| യദക്ഷ്ണാ വീക്ഷ്യതേ രൂപം മിഥ്യായോഗഃ സ ദാരുണഃ||൩൭|| ഏവമത്യുച്ചപൂത്യാദീനിന്ദ്രിയാര്ഥാന് യഥായഥമ്| വിദ്യാത്|൩൮|

സ൦-അര്ഥേന-ശബ്ദാദിനാ, സ്വേനേന്ദ്രിയസ്യ-ശ്രോത്രാദേഃ, അല്പോ യഃ സംയോഗഃ സ ഹീനഃ-ഹീനയോഗഃ| നൈവ വേതി| അഥവാ സര്വസര്വികയാ തേനാര്ഥേന ന സംയോഗഃ, സോऽപി ഹീനയോഗഃ| തസ്യൈവേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന യോऽതിസംസര്ഗഃ-അതിസേവാലക്ഷണഃ, സ തസ്യ സ്വേനാര്ഥേനാതിയോഗഃ| തഥാ, സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമിത്യാദി യദക്ഷ്ണാ വീക്ഷ്യതേ-നയനേനാലോക്യതേ, സ തസ്യ ചക്ഷുരിന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന മിഥ്യായോഗഃ| ഏവമനയാ ദിശാ സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമ്, തഥാ അത്യാസന്നാതിദൂരസ്ഥം വിപ്രിയം വികൃതാദി ച യദക്ഷ്ണാ രൂപം വീക്ഷ്യതേ, സ ദാരുണോ മിഥ്യായോഗഃ, തിമിരാദിഹേതുത്വാത്| ഏവം-അനയാ ചക്ഷുഷോ രീത്യാ, അന്യാനപീന്ദ്രിയാര്ഥാന് യഥാസ്വമിന്ദ്രിയാണാമത്യുച്ചപൂത്യാദീന് മിഥ്യായോഗരൂപാന് വിദ്യാത്| യദാऽത്യുച്ചപരുഷേഷ്ടവിനാശഭീഷണാദ്യനിഷ്ടഃ ശബ്ദഃ ശ്രോത്രേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ ശ്രോത്രേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന ശബ്ദാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| യദാ പൂതിവിഷ്ഠാദ്യനിഷ്ടോ ഗന്ധോ ഘ്രാണേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ ഘ്രാണേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന ഗന്ധാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| യദാ സ്നാനാനുലേപനാദീനാം ശീതോഷ്ണാദീനാം ച സ്പൃശ്യാനാമക്രമസേവനേന സ്പര്ശഃ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, തദാ സ്പര്ശനേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേനാര്ഥേന സ്പര്ശാഖ്യേന മിഥ്യായോഗഃ| തഥാ, രസനേന്ദ്രിയേണ യോ രസോऽപരിപാട്യാ യുജ്യതേ, തഥാऽപഥ്യദ്രവ്യനിവിഷ്ടോऽപി യോ രസോ രസനേന്ദ്രിയേണ ഗൃഹ്യതേ, സ തസ്യ രസനേന്ദ്രിയസ്യ സ്വേന രസാഖ്യേനാര്ഥേന മിഥ്യായോഗഃ|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

കാലസ്തു ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദാത്ത്രിധാ മതഃ||൩൮|| സ ഹീനോ ഹീനശീതാദിരതിയോഗോऽതിലക്ഷണഃ| മിഥ്യായോഗസ്തു നിര്ദിഷ്ടോ വിപരീതസ്വലക്ഷണഃ| ||൩൯||

സ൦-കാലഃ പുനഃ ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദേന ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരോ മതോ മുനീനാമ്| തത്ര ഹേമന്തശിശിരലക്ഷണഃ-ശീതഃ| ഉഷ്ണോ-വസന്തഗ്രീഷ്മലക്ഷണഃ| പ്രാവൃട്ശരല്ലക്ഷണോ-വര്ഷാഖ്യഃ| സ ച കാലോ ഹീനശീതാദിര്ഹിനയോഗലക്ഷണഃ| അതിയോഗോऽതിമാത്രയോഗലക്ഷണഃ| വിപരീതം സ്വം-ശീതോഷ്ണവര്ഷാഖ്യം, ലക്ഷണം യസ്യ കാലസ്യ, സ വിപരീതസ്വലക്ഷണോ മിഥ്യായോഗഃ| ഗുണഗുണിനോരഭേദോപചാരാത് കാല ഏവമുച്യതേ| തത്ര യഥാ,-ഹേമന്തേ ശീതസ്യാല്പത്വം ഹീനോ യോഗഃ, തസ്മിന്നേവ ഹേമന്തേऽതിശൈത്യമതിയോഗഃ, തസ്മിന്നേവ ഹേമന്ത ഔഷ്ണ്യം മിഥ്യായോഗഃ| ഉപലക്ഷണം ചേദമ്| ഏവം ശരദ്വസന്തയോരപി യന്മന്ദവര്ഷോഷ്ണത്വം സ്വലക്ഷണം തദ്യദാ ഹീനതരം സ്യാത്, സോऽപി ഹീനയോഗഃ| ഏവമതിയോഗാ (ഗമിഥ്യാ) യോഗയോരപി യോജ്യമ്|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

കായവാക്ചിത്തഭേദേന കര്മാപി വിഭജേത്ത്രിധാ| കായാദികര്മണോ ഹീനാ പ്രവൃത്തിര്ഹീനസംജ്ഞകഃ||൪൦|| അതിയോഗോऽതിവൃത്തിസ്തു, വേഗോദീരണധാരണമ്| വിഷമാങ്ഗക്രിയാരമ്ഭപതനസ്ഖലനാദികമ്||൪൧|| ഭാഷണം സാമിഭുക്തസ്യ രാഗദ്വേഷഭയാദി ച| കര്മ പ്രാണാതിപാതാദി ദശധാ യച്ച നിന്ദിതമ്||൪൨|| മിഥ്യായോഗഃ സമസ്തോऽസാവിഹ വാऽമുത്ര വാ കൃതമ്| |൪൩|

സ൦-യഥാ കാലസ്ത്രിധാ നിരൂപിതഃ, തഥാ കര്മാപി കായവാക്ചിത്തഭേദേന ത്രിപ്രകാരം വിഭജേത്| തത്ര കായകര്മണസ്തഥാ വാക്കര്മണസ്തഥാ ചിത്തകര്മണോ ഹീനാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ ഹീനസംജ്ഞകോ യോഗഃ| അതിപ്രവൃത്തിസ്ത്വതിയോഗഃ| കായാദികര്മണോ മിഥ്യായോഗമധികൃത്യാഹ-വേഗോദീരണേത്യാദി| "വേഗോദീരണധാരണമ്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "പതനസ്ഖലനാദികമ്" യദേതത് കായികം കര്മ, തസ്യ കര്മണ ഏവംരൂപസ്യ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ കായകര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| വിഷമാങ്ഗൈഃ ക്രിയാ-കര്മ, വിഷമ ആരമ്ഭഃ-ഉഭയലോകവിരുദ്ധഃ, തഥാ, വിഷമപതനമ്, വിഷമസ്ഖലനമ്, ആദിശബ്ദേന വിഷമഗമനാദീനാം ഗ്രഹണമ്| സാമിഭുക്തസ്യ-അര്ധഭുക്തസ്യ, യദ്ഭാഷണം-ജല്പനമ്, ഏവംരൂപാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ വാക്കര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| രാഗദ്വേഷഭയാദി യദേതന്മാനസം കര്മ, തസ്യ കര്മണ ഏവംരൂപാ യാ പ്രവൃത്തിഃ സ ചിത്തകര്മണോ മിഥ്യായോഗഃ| തഥാ, ദിനചര്യാധ്യായോക്തം യത്പ്രാണാതിപാതാദി ദശധാ-ദശപ്രകാരം, കര്മ നിന്ദിതം-അശുഭം നിര്ദിഷ്ടം "ഹിംസാസ്തേയ" ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന, തച്ച യഥായഥം കായവാക്ചിത്താനാം കര്മണാം മിഥ്യായോഗഃ| സമസ്തോऽസാവിഹ വാऽമുത്ര വാ കൃതം-അസ്മിന് ലോകേ കൃതമന്യത്ര വാ ലോകേ കൃതം-ആചരിതം സര്വമേവം മിഥ്യായോഗഃ|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| നിദാനമേതദ്ദോഷാണാം, കുപിതാസ്തേന നൈകധാ||൪൩|| കുര്വന്തി വിവിധാന് വ്യാധീന് ശാഖാകോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിഷു| |൪൪|

സ൦-നിദാനമേതദ്ദോഷാണാം 'കോപേ' ഇതി വാക്യശേഷഃ| കുപിതാസ്തേന-നിദാനേന, നൈകധാ| കിം തര്ഹി ? അനേകപ്രകാരേണ, വ്യാധീന് വിവിധാന്-നാനാപ്രകാരാന് കുര്വന്തി| കുപിതാ ദോഷാ ഇതി വചന (വിഭക്തി) വിപരിണാമേന സമ്ബന്ധഃ| ക്വ വ്യാധീന് കുര്വന്തി ? ഇത്യാഹ-ശാഖേത്യാദി| ശാഖാശ്ച കോഷ്ഠശ്ചാസ്ഥീനി ച സന്ധയശ്ച തേഷു|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

ശാഖേതി കിമുച്യതേ| ഇത്യാഹ - - - - | ശാഖാ രക്താദയസ്ത്വക് ച ബാഹ്യരോഗായനം ഹി തത്||൪൪|| തദാശ്രയാ മഷവ്യങ്ഗഗണ്ഡാലജ്യര്ബുദാദയഃ| ബഹിര്ഭാഗാശ്ച ദുര്നാമഗുല്മശോഫാദയോ ഗദാഃ||൪൫||

സ൦-ശാഖാ രക്താദയഃ ഷഡ്ധാതവസ്ത്വക് ച| തദ്ബാഹ്യരോഗായനം,-ബാഹ്യാനാം രോഗാണാമയനം-സ്ഥാനമ്| ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ| യസ്മാദ്ബാഹ്യാനാം രോഗാണാമയനമ്, അതസ്തദാശ്രയാ മഷവ്യങ്ഗാദയോ രോഗാ ബഹിര്ഭാഗാ ഉച്യതേ| ആദിശബ്ദേന വിസര്പവിദ്രധ്യാദീനാം പരിഗ്രഹഃ| ദുര്നാമേത്യാദി| ബഹിര്ഭാഗാശ്ചേത്യത്ര ച ശബ്ദോ ഭിന്നക്രമഃ, ശോഫാദയ ഇത്യസ്മാദനന്തരം ദ്രഷ്ടവ്യഃ| ദുര്നാമഗുല്മശോഫാദയശ്ച ബഹിര്ഭാഗാ ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

അന്തഃകോഷ്ഠോ മഹാസ്രോത ആമപക്വാശയാശ്രയഃ| തത്സ്ഥാനാഃ ച്ഛര്ദ്യതീസാരകാസശ്വാസോദരജ്വരാഃ||൪൬|| അന്തര്ഭാഗം ച ശോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധി| |൪൭|

സ൦-കോഷ്ഠഃ കഥ്യതേ അന്തഃ, തഥാ മഹാസ്രോതഃ, തഥാ ആമപക്വാശയാശ്രയഃ| തത്സ്ഥാനാഃ-അന്തര്ഭാഗാശ്രയാഃ ച്ഛര്ദ്യാദയോ രോഗാഃ| ന കേവലമേതേ ഏവ ഛര്ദ്യാദയോऽന്തര്ഭാഗാശ്രയാ യാവച്ഛോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധ്യാദീനാം അന്തര്ഭാഗത്വം ച| ശോഫാദീനാം വിദ്രധ്യന്താനാം സമാഹാരദ്വന്ദ്വനിര്ദേശേനൈവ സമ്ബന്ധഃ|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ഇദാനീം മധ്യമം രോഗമാര്ഗം വക്തി - - - - | ശിരോഹൃദയബസ്ത്യാദിമര്മാണ്യസ്ഥ്നാം ച സന്ധയഃ||൪൭|| തന്നിബദ്ധാഃ ശിരാസ്നായുകണ്ഡരാദ്യാശ്ച മധ്യമഃ| രോഗമാര്ഗഃ സ്ഥിതാസ്തത്ര യക്ഷ്മപക്ഷവധാര്ദിതാഃ||൪൮|| മൂര്ധാദിരോഗാഃ സന്ധ്യസ്ഥിത്രികശൂലഗ്രഹാദയഃ| |൪൯|

സ൦-ശിരോഹൃദയാദീനി മധ്യമോ രോഗമാര്ഗഃ| അസ്ഥ്നാം ച സന്ധയ ഇത്യേവം നിര്ദേശേനേദം ബോധയതി,-നാത്ര ദ്വയം വിവക്ഷിതമസ്ഥീനി ച സന്ധയശ്ചേതി, കിം തര്ഹി ? അസ്ഥ്നാം സമ്ബന്ധിനഃ സന്ധയ ഇതി| സന്ധയോ ഹ്യന്യേऽപി സന്തി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. ശാ. അ. ൪|൩൮) - "മാംസാസ്ഥിസ്നായുധമനീസിരാസന്ധിസമാഗമഃ|" ഇതി| തന്നിബദ്ധാഃ,-തേഷു-അസ്ഥിസന്ധിഷു, നിബദ്ധാഃ, സംലഗ്നാ ഇത്യര്ഥഃ| ശിരാഃ സ്നായവഃ കണ്ഡരാശ്ച ആദയോ (ആദ്യാ) യേഷാം ധമനീകൂര്ചാദീനാം തേ| ച ശബ്ദാത് പൂര്വോക്താശ്ച| തത്ര-മധ്യമേ രോഗമാര്ഗേ, യക്ഷ്മാദയോ ഗദാസ്ത്രികശൂലഗ്രഹാദ്യന്താഃ| മൂര്ധാദീത്യത്രാദിശബ്ദേന ഹൃദയബസ്ത്യാദിപരിഗ്രഹഃ| സന്ധ്യസ്ഥിത്രികേ ശൂലാനി, സന്ധ്യസ്ഥിത്രികേ ഗ്രഹാ ഇതി യോജ്യമ്| ആദിശബ്ദേന പക്ഷഗ്രഹാദയോ വാതവികാരാ ഗൃഹ്യന്തേ| യക്ഷ്മണോऽത്ര മര്മാസ്ഥിസന്ധ്യധിഷ്ഠാനത്വാത്പൂര്വം നിര്ദേശഃ| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. നി. അ. ൫|൫) - "തൈരുദീര്ണോऽനിലഃ പിത്തം കഫം ചോദീര്യ സര്വതഃ| ശരീരസന്ധീനാവിശ്യ താന് ശിരാശ്ച പ്രപീഡയന്||" ഇത്യാദി|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ഇദാനീം വായോഃ കര്മാണ്യാഹ - - - - | സ്രംസവ്യാസവ്യധസ്വാപസാദരുക്തോദഭേദനമ്||൪൯|| സങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗസങ്കോചവര്തഹര്ഷണതര്ഷണമ്| കമ്പപാരുഷ്യസൌഷിര്യശോഷസ്പന്ദനവേഷ്ടനമ്||൫൦|| സ്തമ്ഭഃ കഷായരസതാ വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോऽപി വാ| കര്മാണി വായോഃ|൫൧|

സ൦-സ്രംസോ-ഹന്വാദിസന്ധേര്ഭ്രംശഃ| വ്യസനം-വ്യാസോ, വിക്ഷേപണമങ്ഗപ്രത്യങ്ഗാദേര്യഥാऽऽക്ഷേപകാദിഷു| വ്യധഃ-താഡനമിവ മുദ്ഗരാദിനാ| സ്വാപഃ-സുപ്തിഃ കര്മണ്യചൈതന്യമ്| സദനം-സാദഃ, അങ്ഗാനാം ക്രിയാസ്വസാമര്ഥ്യമ്| രുക്-സതതം ശൂലമ്| തോദോ-വിച്ഛിന്നം ശൂലമ്| ഭേദനം-ഭേദോ, വിദാരണമിവാങ്ഗസ്യ| സങ്ഗോ-മൂത്രപുരീഷാദേഃ സ്വാശയേഭ്യോऽനിഃസാരോ വാക്സങ്ഗാദയശ്ച| അങ്ഗാനാമ്-ജങ്ഘോരുപ്രഭൃതീനാം, ഭങ്ഗ ഇവ ഭങ്ഗഃ-ചൂര്ണനമിവ,-അങ്ഗഭങ്ഗഃ| സങ്കോചനം-സങ്കോചഃ, ശിരാദീനാമ്| വര്തനം-വര്തഃ, പുരീഷാദീനാം പിണ്ഡീകരണമ്| ഹര്ഷണം-രോമ്ണാമൂര്ധ്വീഭാവഃ| തര്ഷണം-തര്ഷഃ, തൃട്| കമ്പഃ-അതിവേപനമ്| സ്പന്ദനം ഹി-കിഞ്ചിച്ചലനമ്| പാരുഷ്യം-പരുഷത്വമ്| സൌഷിര്യം-അസ്ഥ്നാമ്| ശോഷഃ-ശോഷണമ്| വേഷ്ടനം-ഗ്രഥനമിവാങ്ഗസ്യ| സ്തമ്ഭോ-ബാഹൂരുജങ്ഘാദീനാം സങ്കുഞ്ചനാദ്യഭാവഃ| കഷായരസതാ-കഷായരസാസ്വാദത്വമ്| വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോऽപി വാ-ശ്യാവാരുണൌ വര്ണാവിത്യര്ഥഃ| ഏതാനി വായോഃ കര്മാണി|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

അഥ പിത്തസ്യാഹ - - - - | പിത്തസ്യ ദാഹരാഗോഷ്മപാകിതാഃ||൫൧|| സ്വേദഃ ക്ലേദഃ സ്രുതിഃ കോഥഃ സദനം മൂര്ച്ഛനം മദഃ| കടുകാമ്ലൌ രസൌ വര്ണഃ പാണ്ഡുരാരുണവര്ജിതഃ||൫൨||

സ൦-ദാഹാദീനി പിത്തസ്യ കര്മാണി| സര്വാങ്ഗീണസ്താപോ-ദാഹഃ| രാഗോ-ലൌഹിത്യമ്| ഊഷ്മാ-ഔഷ്ണ്യമ്| പാകിതാ-പാകകര്തൃത്വമ്, അജീര്ണേഷു വ്രണേഷ്വന്നേ ച| സ്വേദനം-സ്വേദഃ| ക്ലേദഃ-ശോണിതാദിവികാരഃ| സ്രുതിഃ-സ്രാവഃ| കോഥഃ-ക്ലേദസ്യാതിശയഃ, അവിച്ഛിന്നത്വമ്| സദനം-സാദഃ| മൂര്ച്ഛനം-ഭ്രമഃ| മദോ-വക്ഷ്യമാണോ രോഗവിശേഷഃ| രസൌ-ആസ്വാദൌ, കടുകാമ്ലൌ| വര്ണഃ പാണ്ഡുരാരുണാഭ്യാമന്യഃ-ശുക്ലലോഹിതവര്ണനിഷേധേന തച്ഛേഷനാനാവര്ണസമ്ഭവഃ സൂച്യതേ|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

ശ്ലേഷ്മകര്മാണ്യാഹ - - - - ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹകാഠിന്യകണ്ഡൂശീതത്വഗൌരവമ്| ബന്ധോപലേപസ്തൈമിത്യശോഫാപക്ത്യതിനിദ്രതാഃ||൫൩|| വര്ണഃ ശ്വേതോ രസൌ സ്വാദുലവണൌ ചിരകാരിതാ| |൫൪|

സ൦-കഫസ്യ സ്നേഹാദീനി കര്മാണി| സ്നേഹഃ-സ്നൈഗ്ധ്യമ്| കാഠിന്യം-അമൃദുത്വമ്| കണ്ഡൂഃ-ഖര്ജൂഃ| ശീതത്വം-ശീതസദ്ഭാവഃ| ഗൌരവം-ഗുരുത്വമ്| ബന്ധഃ-സ്രോതസാമ്| അസ്ഥ്യാദീനാമുപലേപഃ| സ്തൈമിത്യം-ഗാത്രാണാമപടുത്വമ്| കായേ വര്ണഃ ശുക്ലഃ| രസൌ ച മധുരപടൂ| ചിരകാരിതാ-കാര്യാദൌ വിശ്രബ്ധത്വമ്| നനു, വായോരമൂര്തത്വാദ്വര്ണരസത്വോപലബ്ധിരനുപപന്നാ| അമൂര്തസ്യ ഹി വര്ണരസൌ ദൂരോത്സാരിതൌ| നൈതദസ്തി| ന ഹി സര്വാണി കാര്യാണി കാരണസദൃശാന്യേവ ഭവന്തി| തഥാ ചേന്ദ്രിയേഭ്യോ ജഡേഭ്യോ ബുദ്ധേരജഡായാ ഉത്പത്തിര്ദൃഷ്ടാ| തസ്മാത് കാരണസദൃശാനി കാര്യാണീതി പ്രായികമേതത്, അചിന്ത്യത്വാച്ച ദ്രവ്യപ്രഭാവസ്യ| വായോഃ സകാശാത് കഷായരസതാ ശ്യാവാരുണവര്ണോത്പത്തിശ്ചാന്വയവ്യതിരേകസിദ്ധാ കഥമിവ നിവാര്യതാമ്| ഇത്യേവം ദോഷാണാം കര്മാണ്യുപദിഷ്ടാനി| തദ്വികാരാശ്ച സങ്ഗ്രഹ ഉക്താഃ| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (?) (സൂ. അ. ൨൦) -"അശീതിര്വാതജാ രോഗാശ്ചത്വാരിംശച്ച പിത്തജാഃ| വിംശതിഃ ശ്ലേഷ്മജാശ്ചൈവ സ്ഥൂലാ നാനാത്മജാ മതാഃ|| ൧|| നഖഭേദഃ പാദശൂലം സുപ്തിര്ഭ്രംശോ വിപാദികാ| ഖുഡോ ഗുല്ഫഗ്രഹോ ജാനുവിശ്ലേഷോ ജാനുകുഞ്ചനമ്|| ൨|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം സാദശ്ചോര്വോഃ സ്തമ്ഭശ്ച ഗൃധ്രസീ| പാങ്ഗുല്യം ഭ്രംശശൂലം ച ഗുദേ സ്തമ്ഭസ്തു മേഹനേ|| ൩|| മുഷ്കാക്ഷേപഃ ശ്രോണിഭേദോ വങ്ക്ഷണാനാഹ ഏവ ച| ഉദാവര്തോऽഥ വിഡ്മേദഃ പാര്ശ്വപൃഷ്ഠത്രികഗ്രഹാഃ|| ൪|| ഖഞ്ജവാമനകുബ്ജത്വം ഹൃദ്ദ്രവോദരവേഷ്ടകൌ| ഹൃന്മോഹോ വക്ഷനിസ്തോദഃ ശോഷോദ്വാതൌ തഥോരസഃ|| ൫|| ബാഹുശോഷോ ഹനുഗ്രീവാമന്യാസ്തമ്ഭൌഷ്ഠഭേദനമ്| ദന്തഭേദോऽഥ ശൈഥില്യം കണ്ഠോധ്വംസോऽഥ വാഗ്ഗ്രഹഃ|| ൬|| കഷായാസ്യത്വമൂകത്വേ മുഖശോഷോ രസാജ്ഞതാ| ഘ്രാണാനാഹോऽജ്ഞതാ ഗന്ധേऽശബ്ദോച്ചൈഃശ്രവണം തഥാ|| ൭|| ബാധിര്യം കര്ണശൂലം ച വര്ത്മസ്തമ്ഭനകുഞ്ചനമ്| തിമിരം ചാക്ഷിശൂലം ച ഭ്രൂവ്യുദാസോऽഥ നേത്രയോഃ|| ൮|| ലലാടശങ്ഖഭേദൌ ച കേശഭ്രൂസ്ഫുടനം തഥാ| ശിരോരുജാऽര്ദിതം ജൃമ്ഭാ പ്രലാപോ വേപഥുര്ഭ്രമഃ|| ൯|| ഏകാങ്ഗവ്യാധിരായാമഃ പക്ഷാഘാതോऽപതന്ത്രകഃ| ദണ്ഡകഃ സ്വപ്നനാശശ്ച ഗ്ലാനിഃ പരുഷരൂക്ഷതാ|| ൧൦|| വിഷാദോऽഥാനവസ്ഥാനമരുണശ്യാമവര്ണതാ| ഇത്യശീതിഃ സമാഖ്യാതാ രോഗാ വാതസമുദ്ഭവാഃ|| ൧൧|| അന്തര്ദാഹോ വിദാഹശ്ച പ്ലോഷൌഷൌ ദവഥുര്ദവഃ| അത്യൂഷ്മാ ചാംസദാഹശ്ച സ്വേദോऽത്യമ്ലകധൂമകൌ|| ൧൨|| രക്തക്ലേദോऽങ്ഗഗന്ധശ്ച ഗാത്രാവയവശാതനമ്| ത്വഡ്മാംസദരണം മാംസക്ലേദശ്ചര്മദലം തഥാ|| ൧൩|| രക്തവിസ്ഫോടകഃ കോഠഃ പിത്താസൃഗ്രക്തമണ്ഡലേ| നീലികാ കാമലാ കക്ഷ്യാ ഗാത്രേ ഹരിതപീതതാ|| ൧൪|| പൂതിതിക്താസ്യതാ തൃഷ്ണാ ലോഹഗന്ധാസ്യതാ തഥാ| ജീവാദാനമതൃപ്തിശ്ച പ്രവേശസ്തമസസ്തഥാ|| ൧൫|| ഗലാസ്യഗുദമേഢ്രാക്ഷിപാകോ ഹാരിദ്രതാऽപി ച| നഖാക്ഷിമൂത്രശകൃതാം, ചത്വാരിംശത്തു പിത്തജാഃ|| ൧൬|| സ്തൈമിത്യം ഗൌരവം തൃപ്തിരാലസ്യമതിനിദ്രതാ| തന്ദ്രാऽऽസ്യസ്രാവമാധുര്യേ പ്രലോപോ ഹൃദയസ്യ ച|| ൧൭|| സാദഃ കണ്ഠപ്രലേപശ്ച ശ്ലേഷ്മോദ്ഗിരണമേവ ച| മലാധിക്യമതിസ്ഥൌല്യം ധമനീ പ്രതിസഞ്ചയമ്|| ൧൮|| ഉദര്ദോ ഗലഗണ്ഡശ്ച ശൈത്യം ശ്വേതാവഭാസതാ| വിണ്മൂത്രനഖനേത്രാണാം ശുക്ലതാ ച കഫാമയാഃ|| ൧൯|| യഥാസ്ഥൂലം വികാരാണാം ചത്വാരിംശമിദം ശതമ്| ഹൃദാദൌ ശൂലവദ്ദാഹോ യോऽന്തര്ദാഹഃ സ കീര്തിതഃ|| ൨൦|| പാണിപാദാംസമൂലേഷു സന്താപോ വിവിധസ്തു യഃ| സ വിദാഹ ഇതി പ്രോക്തോ, ദാഹഃ പ്രാദേശികസ്തു യഃ|| ൨൧|| അഗ്ന്യര്ചിഷേവ നിഃസ്വേദഃ സ പ്ലോഷഃ പരികീര്തിതഃ| ഓഷഃ സര്വാങ്ഗികസ്തീവ്രോ ദാഹഃ സ്വേദാരതിപ്രദഃ|| ൨൨|| ദവഥുശ്ചക്ഷുരാദിഭ്യസ്തീവ്ര ഊഷ്മാ പ്രവര്തതേ| മുഖൌഷ്ഠതാലുഷു ദവശ്ചാമ്ലോദ്ഗിരണമമ്ലകഃ|| ൨൩|| ധൂമായനം ശിരോഘ്ഹ്രാണകണ്ഠതാലുഷു ധൂമകഃ| പ്രമീലകസ്തു സ്തൈമിത്യം ഗുരുതാऽങ്ഗസ്യ ഗൌരവമ്|| ൨൪|| ആഹാരാനഭിലാഷസ്തു തൃപ്തിഃ സ്യാദ്വിഷയാഗ്രഹഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ തന്ദ്രാ സ്യാച്ഛേഷാഃ പ്രഥിതനാമകാഃ|| ൨൫||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

ദോഷാണാം കര്മാണ്യുപദിശ്യ നിര്ദേശപ്രയോജനമാഹ - - - - | ഇത്യശേഷമയവ്യാപി യദുക്തം ദോഷലക്ഷണമ്||൫൪|| ദര്ശനാദ്യൈരവഹിതസ്തത്സമ്യഗുപലക്ഷയേത്| വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ പശ്യന്നാര്താന് പ്രതിക്ഷണമ്||൫൫||

സ൦-ഇതി-പ്രകാരേ| ദോഷാണാം ലക്ഷണം ദോഷലക്ഷണം,-യഥായഥം ലിങ്ഗമ്| ഇതി-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, യദ്ദോഷലക്ഷണമുക്തമ്, തദ്ദര്ശനാദ്യൈഃ സമ്യഗുപലക്ഷയേത്-ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| ദര്ശനാദ്യൈരിത്യാദി(ദ്യ)ശബ്ദേന സ്പര്ശനപ്രശ്നൌ ഗൃഹ്യേതേ| കിമ്ഭൂതം ദോഷലക്ഷണം തത് ? അശേഷാമയവ്യാപി,-അശേഷാശ്ച ത ആമയാശ്ചാശേഷാമയാസ്താന്,-സര്വാമയാന്, സാധു വ്യാപ്നോതീതി| കിമ്ഭൂതോ വൈദ്യഃ ? അവഹിതോ,-ദത്താവധാനഃ| തഥാ, വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ,-വ്യാധേരവസ്ഥാഃ-കാലകൃതാ ദശാഃ, താസാം വിഭാഗഃ-പൃഥക്ത്വമ്, യഥാ,-ഇയമസ്യ വ്യാധേരവസ്ഥേയമന്യാവസ്ഥേതി| അവസ്ഥാഭേദാച്ചോപക്രമഭേദഃ| തഥാ ഹി,-ഏകസ്യൈവ ജ്വരസ്യ നവസ്യാന്യ ഉപക്രമോ ജീര്ണസ്യാന്യഃ| തദേവം വിഭാഗം യോ ജാനാതി സ വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ| തഥാ, ആര്താന്-വ്യാധിതാന്, പ്രതിക്ഷണം-മുഹൂര്തേ മുഹൂര്തേ, പശ്യന്-ആലോകയന്|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

കിമിതി പുനഃ പുനര്വ്യാധിതദര്ശനം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ - - - - അഭ്യാസാത്പ്രാപ്യതേ ദൃഷ്ടിഃ കര്മസിദ്ധിപ്രകാശിനീ| രത്നാദിസദസജ്ജ്ഞാനം ന ശാസ്ത്രാദേവ ജായതേ||൫൬||

സ൦-അഭ്യാസാത്-മുഹുര്മുഹുശ്ചികിത്സിതകര്മണി പ്രവര്തനാത്, ദൃഷ്ടിഃ-ദര്ശനം ചികിത്സാവിജ്ഞാനം ജായതേ, ന കേവലം-കേവലച്ചികിത്സാശാസ്ത്രാവഗമാത്| കിമ്ഭൂതാ ദൃഷ്ടിഃ ? കര്മണി സിദ്ധിസ്താം പ്രകാശയിതും ശീലം യസ്യാഃ സാ കര്മസിദ്ധിപ്രകാശിനീ| അത്ര ദൃഷ്ടാന്തമാഹ-രത്നാദീത്യാദി| ആദിശബ്ദേന സുവര്ണരൂപ്യാദീനാം ഗ്രഹണമ്| തേഷാം യത്സദസജ്ജ്ഞാനം-ഇദം ശോഭനമിദം ന ശോഭനമിത്യവഗമഃ തന്ന ശാസ്ത്രാദേവ ജായതേ| കിം തര്ഹി ? അഭ്യാസാച്ച| ഏവകാരോऽവധാരണാര്ഥഃ| ന ശാസ്ത്രാവബോധാന്ന ച കേവലാദഭ്യാസാദിത്യേവകാരേണ ബോധയതി| കില യഥാ രത്നപരീക്ഷാ തച്ഛാസ്ത്രാവബോധദര്ശനാഭ്യാസാഭ്യാം സമ്യഗ്ജായതേ, തഥൈവ ചികിത്സാ ശാസ്ത്രാവബോധാന്നിത്യമാതുരദര്ശനാച്ചാവഗമ്യത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

ദൃഷ്ടാപചാരജഃ കശ്ചിത്കശ്ചിത്പൂര്വാപരാധജഃ| തത്സങ്കരാദ്ഭവത്യന്യോ വ്യാധിരേവം ത്രിധാ സ്മൃതഃ||൫൭||

സ൦-ദൃഷ്ടശ്ചാസാവപചാരശ്ച, തസ്മാജ്ജാതോ ദൃഷ്ടാപചാരജഃ| അപചാരോ-വ്യാധിഹേതുഃ| ഐഹികലൌകികാദ്വ്യാധികാരണാജ്ജാതോ ദൃഷ്ടാപചാരജഃ| കശ്ചിദാത്മകൃതാത്പൂര്വാപരാധാത്-അശുഭകര്മാഖ്യാജ്ജാതഃ പൂര്വാപരാധജഃ| അപരഃ കശ്ചിത്തത്സങ്കരാദ്ഭവതി| തയോഃ സങ്കരസ്തത്സങ്കരോ-മിശ്രത്വം, തസ്മാത്| ന കേവലാത്പൂര്വാപരാധാന്ന ച കേവലാദ്ദൃഷ്ടാപരാധാത്, അപി തു ദ്വയോഃ സംസര്ഗാജ്ജാത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം-അനേന പ്രകാരേണ, വ്യാധിസ്ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ, സ്മൃതഃ|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

അഥ ത്രിപ്രകാരവ്യാധിലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - യഥാനിദാനം ദോഷോത്ഥഃ കര്മജോ ഹേതുഭിര്വിനാ| മഹാരമ്ഭോऽല്പകേ ഹേതാവാതങ്കോ ദോഷകര്മജഃ||൫൮||

സ൦-യഥാനിദാനം ദോഷോത്ഥ ഇതി| യദ്യസ്യ ദോഷസ്യ വാതാദേര്ലഘുരൂക്ഷാദി നിദാനം, തേന കുപിതാദ്ദോഷാത് യ ഉത്ഥിതോ വ്യാധിഃ സ ദോഷോത്ഥോ ജ്ഞേയഃ| യോ ദൃഷ്ടാപചാരജ ഉക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ഹേതുഭിഃ-വാതാദിനിദാനൈര്ലഘുരൂക്ഷാദിഭിര്വിനാ യോ ഭവതി സ കര്മജഃ| യസ്ത്വല്പേ നിദാനേ സേവിതേ മഹാരമ്ഭഃ സ്യാത്, സ ദോഷകര്മജോ രോഗോ ജ്ഞേയഃ| മഹാനാരമ്ഭോ യസ്യ സഃ, പൂര്വരൂപരൂപൈര്ബലവദ്ഭിര്യുക്ത ഇത്യര്ഥഃ|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

അഥ ത്രിവിധസ്യാപി വ്യാധേശ്ചികിത്സാമാഹ - - - - വിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വഃ കര്മജഃ കര്മസങ്ക്ഷയാത്| ഗച്ഛത്യുഭയജന്മാ തു ദോഷകര്മക്ഷയാത്ക്ഷയമ്||൫൯||

സ൦-വിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വ ഇതി| പൂര്വഃ-പൂര്വമുക്തോ യഃ കേവലം ദോഷജോ വ്യാധിഃ സഃ, വിപക്ഷശീലനാത്-യഥോക്തവിപക്ഷാദിസേവനാത്, ക്ഷയം യാതി| കര്മജോ രോഗഃ കര്മസങ്ക്ഷയാത് ക്ഷയം യാതി| ഉഭയജന്മാ-ദോഷകര്മോത്ഥോ, ദോഷകര്മണോരുഭയോരപി ക്ഷയാത് ക്ഷയം യാതി|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

വ്യാധീനാം ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ ദ്വൈവിധ്യമാഹ - - - - ദ്വിധാ സ്വപരതന്ത്രത്വാദ്വ്യാധയോऽന്ത്യാഃ പുനര്ദ്വിധാ| |൬൦|

സ൦-സ്വതന്ത്രശ്ച പരതന്ത്രശ്ച സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രൌ, തയോര്ഭാവഃ സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രത്വമ്, തസ്മാദ്ധേതോര്ദ്വിധാ വ്യാധയഃ| ഏകേ സ്വതന്ത്രാ അന്യേ പരതന്ത്രാ ഇത്യര്ഥഃ| അന്തേ ഭവാ അന്ത്യാഃ,--പരതന്ത്രാഃ| തേ പുനഃ-ഭൂയോ, ദ്വിധാ|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

തദേവ ദ്വൈവിധ്യം ദര്ശയിതുമാഹ - - - - | പൂര്വജാഃ പുര്വരൂപാഖ്യാ, ജാതാഃ പശ്ചാദുപദ്രവാഃ||൬൦||

സ൦-പൂര്വം ജാതാഃ പൂര്വജാഃ| "അന്യേഷ്വപി ദൃശ്യതേ" ഇതി ഡഃ| പൂര്വജാഃ-പൂര്വരൂപസംജ്ഞാ രോഗാഃ| യേ ച പശ്ചാജ്ജാതാഗദാസ്തേ വ്യാധീനാമുപദ്രവാഃ| ഇത്യന്ത്യാ ദ്വിധാ|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

അഥ സ്വതന്ത്രാന് ലക്ഷയതി - - - - യഥാസ്വജന്മോപശയാഃ സ്വതന്ത്രാഃ സ്പഷ്ടലക്ഷണാഃ| |൬൧|

സ൦-ജന്മ ചോപശയശ്ച ജന്മോപശയൌ| ജന്മ- ഉത്പത്തിഃ| ഉപശയഃ-സുഖാനുബന്ധഃ| യോ യഃ സ്വം സ്വം-യഥാസ്വമ്| യസ്യ ജ്വരാദേര്യാവാത്മീയൌ ശാസ്ത്രനിര്ദിഷ്ടൌ തൌ യഥാസ്വശബ്ദേന സൂച്യേതേ| യഥാസ്വം ജന്മോപശയൌ യേഷാം തേ യഥാസ്വജന്മോപശയാ വ്യാധയഃ സ്വതന്ത്രാ ഉച്യന്തേ| ചികിത്സാഗുരുലാഘവപ്രതിപത്ത്യര്ഥം ച സ്വതന്ത്രാദിസംജ്ഞാകരണമ്| സ്വഗ്രഹണാദ്യേऽന്യജന്മനി ജായന്തേऽന്യസ്യ ച വ്യാധേര്യത ഉപശയഃ-സുഖാനുബന്ധസ്തത ഏതത്പരിവാരസ്യാപി, തേ തു ന സ്വതന്ത്രാഃ| തഥാ ചോക്തമ്-"പൂര്വരൂപരൂപാദിക്രമേണ ജ്വരാദാവുത്പന്നേ തത്പരിവാരാ യേ ശ്വാസാദയ ഉത്പദ്യന്തേ തദുപശയേ ചോപശേരതേ ന തേ സ്വതന്ത്രാഃ| ജ്വരാദയ ഏവ തു മൂലവ്യാധിരൂപത്വാത്സ്വതന്ത്രാ ഉച്യതേ|" ഇതി|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| വിപരീതാസ്തതോऽന്യേ തു|൬൧|

സ൦-തതഃ-സ്വതന്ത്രേഭ്യോ രോഗേഭ്യോ, യേऽന്യേ-പരതന്ത്രാഃ, പൂര്വരൂപാഖ്യാസ്തഥോപദ്രവസംജ്ഞാശ്ച, തേ വിപരീതാഃ,-വിപരീതസ്വരൂപാഃ, ന യഥാസ്വജന്മോപശയാ ന ച സ്പഷ്ടലക്ഷണാഃ|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ഏവം വ്യാധീനാം സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രത്വം പ്രതിപാദ്യ, ദോഷാണാം പ്രതിപാദയന്നാഹ - - - - | വിദ്യാദേവം മലാനപി||൬൧||

സ൦-ന കേവലം രോഗാന് സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രഭേദൈര്വിദ്യാദ്വൈദ്യഃ, യാവന്മലാന്-ദോഷാനപി വാതാദീന്, ഏവം-സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രഭേദൈര്ജാനീയാത്|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

താംല്ലക്ഷയേദവഹിതോ വികുര്വാണാന് പ്രതിജ്വരമ്| |൬൨|

സ൦-താന്-വാതപിത്തകഫാന് യഥാസ്വജന്മോപശയലക്ഷണാവച്ഛിന്നസ്വരൂപാന്, പ്രതിജ്വരം-പ്രതിവികാരം, വികുര്വാണാന്-വികൃതിംകോപം ഗച്ഛതോ, ജാനീയാത്| വൈദ്യ ഇതി ശേഷഃ| കീദൃക് ? അവഹിതോ-ദത്തചിത്തഃ|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ഏവം സ്വതന്ത്രാണാം വ്യാധീനാം യഥാസ്വോപശയ ഏവ ഭേഷജമുക്തമ്| പരതന്ത്രാണാം തു വ്യാധീനാം കഃ പ്രശമോപായഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | തേഷാം പ്രധാനപ്രശമേ പ്രശമോऽശാമ്യതസ്തഥാ||൬൨|| പശ്ചാച്ചികിത്സേത്തൂര്ണം വാ ബലവന്തമുപദ്രവമ്| |൬൩|

തേഷാം-പരതന്ത്രാണാം രോഗാണാമപ്രധാനാനാമ്, പ്രധാനപ്രശമേ-സ്വതന്ത്രവ്യാധിപ്രശമേ, പ്രശമോ ഭവതി,-ന തു തേഷാം പൃഥഗുപക്രമോ വിധേയ ഇത്യര്ഥഃ| അശാമ്യതഃ-തഥാ ശമമഗച്ഛതഃ പരതന്ത്രാന് വ്യാധീന് ദോഷാന് വാ, തഥാ-തേന പ്രകാരേണ പ്രധാന ചികിത്സാലക്ഷണേന, പശ്ചാത്-പ്രധാനചികിത്സാത ഉത്തരകാലം, ചികിത്സേത്| അചികിത്സ്യമാനോ ഹ്യസാധ്യതാം യായാത്| തൂര്ണം വേതി| ഉപദ്രവശ്ചേദ്ബലവാന് സ്യാത്തദാ തമേവോപദ്രവം തൂര്ണമേവ ചികിത്സേത്-, ന പശ്ചാത്|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

നനു, കുതോऽപ്രധാനം ശീഘ്രം ചികിത്സേത് ? ഇത്യാഹ - - - - | വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരസ്യ പീഡാകരതരോ ഹി സഃ||൬൩||

സ൦-ഹി-യസ്മാത്, വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരസ്യ പുംസഃ സോऽതിശയേന പീഡാകരഃ| പ്രാഗുത്പന്നോऽപി രോഗഃ പീഡാകരഃ| ഉപദ്രവസ്തു പശ്ചാജ്ജായമാനോ വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരോത്പന്നത്വാത്പീഡാകരതരഃ| തദയമത്രാര്ഥഃ,-പരതന്ത്രോ വ്യാധിര്ഹീനബലഃ പ്രധാനോപക്രമേണൈവോപശാമ്യതി| യസ്തു പരതന്ത്രഃ പശ്ചാദുത്പദ്യമാനോऽപി സ്വതന്ത്രവ്യാധ്യുപക്രമേണ ശമം ന യാതി തം പശ്ചാദുപക്രമേത്| യസ്തു ബലവാന് പരതന്ത്രസ്തമാദാവേവ ചികിത്സേത്, അതിപീഡാകരത്വാത്|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

നനു, യേഷാം വികാരാണാം നാമഗ്രാഹം ചികിത്സാ |ച] നോക്താ| തേഷാം നാമാകുശലോ വൈദ്യഃ കിം ചികിത്സേന്ന ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - വികാരനാമാകുശലോ ന ജിഹ്രീയാത് കദാചന| ന ഹി സര്വവികാരാണാം നാമതോऽസ്തി ധ്രുവാ സ്ഥിതിഃ||൬൪||

സ൦-വികാരാഃ-രോഗാഃ, തേഷാം നാമാനി, തേഷ്വകുശലോ വൈദ്യോ ന ജാതുചിജ്ജിഹ്രീയാത്-രോഗസംജ്ഞാനഭിജ്ഞോऽഹമിതി ലജ്ജാം ന കുര്യാത്, ചികിത്സാമേവ വിദധ്യാദിത്യര്ഥഃ| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-ന ഹീത്യാദി| യസ്മാത്സര്വവികാരാണാം നാമതഃ-സംജ്ഞാതോ, ധ്രുവാ-നിശ്ചിതാ, സ്ഥിതിഃ-അവസ്ഥാനം, നാസ്തി|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

നനു, കുതോऽശേഷരോഗാണാം നാമതോ നാസ്തി സ്ഥിതിഃ ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - സ ഏവ കുപിതോ ദോഷഃ സമുത്ഥാനവിശേഷതഃ| സ്ഥാനാന്തരാണി ച പ്രാപ്യ വികാരാന് കുരുതേ ബഹൂന്||൬൫|| തസ്മാദ്വികാരപ്രകൃതീരധിഷ്ഠാനാന്തരാണി ച| ബുദ്ധ്വാ ഹേതുവിശേഷാംശ്ച ശീഘ്ഹ്രം കുര്യാദുപക്രമമ്||൬൬||

സ൦-യസ്മാത്സഃ-ഏക ഏവ, ദോഷോ-വാതാദ്യന്യതമഃ, സമുത്ഥാനവിശേഷതോ-ഹേതുഭേദാത്, തഥാ സ്ഥാനാന്തരാണി-സ്വസ്ഥാനം ഹിത്വാ പരാണി സ്ഥാനാനി, പ്രാപ്യ-ഗത്വാ, ബഹൂന്-അനന്താന്, വികാരാന് കുരുതേ| തഥാ ചോക്തം തന്ത്രാന്തരേ-"യോ ദോഷഃ ശരീരസന്ധീനാവിശതി, തേന ജൃമ്ഭാ ജ്വരശ്ചോപജായതേ| യസ്ത്വാമാശയമഭ്യുപൈതി, തേന രോഗാ ഭവന്ത്യുരസി, അരോചകശ്ച| യഃ കണ്ഠമഭിപ്രപദ്യതേ കണ്ഠസ്തതോ ധ്വംസതേ സ്വരശ്ചാവസീദതി| യഃ പ്രാണവഹാനി സ്രോതാംസ്യാസ്യാദീനി ഉപൈതി, ശ്വാസഃ പ്രതിശ്യായശ്ച തേനോപജായതേ|" ഇതി| വികാരസ്യ-ജ്വരാദേഃ, പ്രകൃതയഃ-ഉപാദാനകാരണാനി വാതാദിദോഷാഃ, താ വികാരപ്രകൃതീ:-രോഗഹേതുവിശേഷാന്, ബുദ്ധ്വാ,- ജ്ഞാത്വാ, തഥാऽധിഷ്ഠാനാന്തരാണി സ്ഥാനവിശേഷാംശ്ച, ബുദ്ധ്വാ,തഥാ ഹേതുവിശേഷാന്-നിദാനഭേദാംശ്ച, ബുദ്ധ്വാ-യഥാ കിമയം കുപിതഃ പവനോ രൂക്ഷേണ ഹേതുനാ ലഘുനാ ശീതേന വേത്യാദി ജ്ഞാത്വാ, ശീഘ്ഹ്രമേവോപക്രമേത്-ചികിത്സേത്| ന തു വികാരാനഭിജ്ഞ ഇതി ന ചികിത്സേത്|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

നനു, ബുദ്ധ്വാऽപി വികാരപ്രകൃത്യാദികമുപക്രമം കുര്വന്തഃ കദാചിത്സിദ്ധിമാപ്നുവന്തോ ദൃശ്യന്തേ ഭിഷജഃ കദാചിന്നേതി| തദത്ര സംശയസ്ഖലിതേ കര്മണി കഥം നിയുജ്യതേ വൈദ്യ ഇതി കഥമുക്തമ് ? "ശീഘ്രം കുര്യാദുപക്രമമ്" ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - ദൂഷ്യം ദേശം ബലം കാലമനലം പ്രകൃതിം വയഃ| സത്ത്വം സാത്മ്യം തഥാऽऽഹാരമവസ്ഥാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ||൬൭|| സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മാഃ സമീക്ഷ്യൈഷാം ദോഷൌഷധനിരൂപണേ| യോ വര്തതേ ചികിത്സായാം ന സ സ്ഖലതി ജാതുചിത്||൬൮||

സ൦-ദോഷൌഷധനിരൂപണേ സതി ദൂഷ്യാദീന് ദശ സമീക്ഷ്യ സമ്യഗ്വിലോക്യ, യശ്ചികിത്സായാം വര്തതേ-യത്നം കരോതി, സഃ-വൈദ്യോ, ന കദാചിത് സ്ഖലതി-നാപരാധീ സ്യാത്| ദോഷോ-വാതാദിഃ, ഔഷധം-ഹരീതക്യാദി, തയോര്നിരൂപണം-പര്യാലോചനമ്, തസ്മിന് ദോഷൌഷധനിരൂപണേ| ദൂഷ്യാദീനാം സമസ്താനാമുപാദാനം സര്വേഷാമേവാവഗമേ ചികിത്സാകരണം പ്രതി യത്നാതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്, ന പുനരേഷാം ദ്വൌ വാ ത്രീന് വാ ചതുരോ വാ പഞ്ച വാ സമീക്ഷ്യ| കിം താര്ഹി ? സര്വാനേതാന് സമീക്ഷ്യ,-സമ്യഗവബുധ്യേതി| അഥ ദൂഷ്യാദീനേവ സമീക്ഷ്യ ? നേത്യാഹ- അവസ്ഥാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ| ഏഷാമേവ ദൂഷ്യാദീനാമവസ്ഥാഃ സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മാഃ-അതിശയേന സൂക്ഷ്മാഃ, താശ്ച സമീക്ഷ്യ-യഥാവദ്ബുദ്ധ്വേതി|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ന ച ദൂഷ്യാദ്യേവ പരീക്ഷ്യമ്| കിം താര്ഹി ? വ്യാധിരപി ഗുരുലഘുത്വേന ഏവം പരീക്ഷ്യ ഏവേത്യാഹ - - - - ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനം സത്ത്വദേഹബലാബലാത്| ദൃശ്യതേऽപ്യന്യഥാകാരം തസ്മിന്നവഹിതോ ഭവേത്||൬൯||

സ൦-ഗുരുശ്ചാല്പശ്ച ഗുര്വല്പൌ, ഗുര്വല്പൌ ച തൌ വ്യാധീ ച ഗുര്വല്പവ്യാധീ, തയോഃ സംസ്ഥാനം-ആകൃതിഃ| അപിശബ്ദോ ഭിന്നക്രമേ| തദ്ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനമന്യഥാകാരമപി ദൃശ്യതേ-വിപരീതമിതി ലക്ഷ്യതേ| അപിശബ്ദാത്ക്വചിത് ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനം യഥാതത്ത്വം ദൃശ്യതേ ക്വചിന്നേതി വ്യാധിലക്ഷണസ്യ ഗമകത്വാഭാവഃ പ്രസജ്യേത| തതശ്ച "രോഗം നിദാനപ്രാഗ്രൂപലക്ഷണോപശയാപ്തിഭിഃ|" (ഹൃ. സൂ. അ. ൧|൨൨) ഇതി ദൂഷ്യേത| തസ്മാദപിശബ്ദോऽത്ര ഗുര്വല്പസംസ്ഥാനസ്യ യഥാതത്ത്വ ദര്ശനം ക്വചിദ്ഭവത്യേവേതി സൂചനാര്ഥഃ കൃതഃ| കുതോ ഹേതോഃ ? ഇത്യാഹ-സത്ത്വേത്യാദി| സത്ത്വം-ധൈര്യമ്| ദേഹോ-മഹദല്പസ്ഥൂലകൃശാദിഃ| സത്ത്വം ച ദേഹശ്ച സത്ത്വദേഹൌ| ബലം ചാബലം ച ബലാബലേ| തസ്മാത്സത്ത്വദേഹബലാബലാദ്ധേതോര്ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനേऽവഹിതോ ഭവേത്| അധികസത്ത്വേ തഥോത്കൃഷ്ടദേഹബലേ ച ഗുരുഃ-മഹാനപി വ്യാധിരുത്പന്നോऽല്പസംസ്ഥാനോ-ഹീനബല ഇവ ലക്ഷ്യതേ, സത്ത്വദേഹബലയോരുത്കൃഷ്ടത്വാത്| തഥാ, ഹീനസത്വേ ഹീനദേഹബലേ ചോത്പന്നോ ലഘുരപി മഹാനിവ ലക്ഷ്യതേ, ഹീനസത്ത്വദേഹബലത്വാത്| തസ്മാദ(ത്ത)സ്മിന്-വ്യാധിസംസ്ഥാനേऽര്ഥേ, ദത്താവധാനേന ഭാവ്യമ്|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

ഗുരും ലഘുമിതി വ്യാധിം കല്പയംസ്തു ഭിഷഗ്ബ്രുവഃ| അല്പദോഷാകലനയാ പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ||൭൦||

സ൦-ഗുരും ലഘുമിത്യാദി| യശ്ച ഭിഷഗ്ബ്രുവഃ-കുത്സിതോ വൈദ്യഃ, സ വ്യാധിസംസ്ഥാനമാത്രാവലോകനാത് ഗുരും വ്യാധിം ലഘുമിതി കല്പയന്-നിശ്ചിന്വന്, അല്പദോഷാകലനയാ-ഹീനമാത്രദോഷനിശ്ചയേന, പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ-ചികിത്സിതേ മോഹം ഗച്ഛതി, ഗുരുവ്യാധാവല്പവ്യാധിയോഗ്യം ഭേഷജം ദദാതി| ഏവം ലഘുവ്യാധിം ഗുരുമിതി കല്പയന് ബഹുദോഷാകലനയാ പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ, ഭിഷഗ്ബ്രുവത്ത്വാത്| അന്യത്രാപി ബ്രുവാന്തസ്യ കുത്സിതത്വമേവ പ്രസിദ്ധമ്| യഥാऽऽഹ മനുഃ (അ. ൮|൨൦) -"ജാതിമാത്രോപജീവീ വാ കാമം സ്യാദ്ബ്രാഹ്മണബ്രുവഃ| ധര്മപ്രവക്താ നൃപതേര്ന തു ശൂദ്രഃ കഥഞ്ചന||" ഇതി| കേചിത് "ഭിഷഗ്ധ്രുവമ്" ഇതി പേഠുഃ| ഭിഷക്-വൈദ്യോ, ഗുരും ലഘുമിതി വ്യാധിം കല്പയന് ധ്രുവം-നിശ്ചിതം പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യത ഇതി ച വ്യാചക്ഷതേ|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

യസ്മാച്ചൈവമ് - - - - തതോऽऽല്പമല്പവീര്യം വാ ഗുരുവ്യാധൌ പ്രയോജിതമ്| ഉദീരയേത്തരാം രോഗാന് സംശോധനമയോഗതഃ||൭൧|| ശോധനം ത്വതിയോഗേന വിപരീതം വിപര്യയേ| ക്ഷിണുയാന്ന മലാനേവ കേവലം വപുരസ്യതി||൭൨||

സ൦-തതോऽല്പം-അല്പമാത്രമ്, അല്പവീര്യം വാ-അനുത്കൃഷ്ടശക്തികം വാ, ഭേഷജം ഗുരുവ്യാധൌ പ്രയോജിതം-ദത്തം, സംശോധനം രോഗാനുദീരയേത്തരാം-അതിശയേനോത്ക്ലേശയേത്| കുതഃ ? അയോഗതഃ,,-ഹീനയോഗാത്| അയോഗോ ഹി ഹീനയോഗ ഉച്യതേ| യഥാ,-പുത്രകാര്യാകരണാദപുത്ര ഇത്യുച്യതേ| വിപര്യയേ ച-ലഘുവ്യാധൌ, വിപരീതം ശോധനം തു പ്രയോജിതമ്, കസ്മാദ്വിപരീതമ് ? അല്പവീര്യാത്സംശോധനാത്, അതിമാത്രമുത്കൃഷ്ടവീര്യം ച ബഹുദോഷാകലനയാ, അതിയോഗേന പ്രയോജിതം ന കേവലം മലാന് ക്ഷിണുയാത്-ക്ഷപയേത്, യാവദ്വപുരസ്യതി-ശരീരമപി ഹിംസ്യാത്| അത്ര ച സംശോധനം യത് ദൃഷ്ടാന്തത്വേനോപന്യസ്തം തദയോഗാതിയോഗാഭ്യാം രോഗോത്ക്ലേശം ശരീരക്ഷപണം [ച] ഝടിതി നിര്വര്തയതീതി| ഖരനാദേനാപ്യുക്തം ച-"അല്പമുത്ക്ലേശയേദ്ദോഷം ബഹു പ്രാണാന്നിഹന്തി ച| തസ്മാന്നിരൂപ്യ ഭിഷജാ ദേയം യുക്തം വിരേചനമ്||" ഇതി| തഥാ, ജ്വരഗുല്മാദീനാം ച തത്പ്രതീകാരാര്ഥം യദ്ദീയതേ ഭേഷജം തത്രാപി മഹാരമ്ഭേऽല്പമല്പവീര്യം ചൌഷധം ന ദേയമ്, ഇത്യസ്മാദേവ ദൃഷ്ടാന്തീഭൂതാദര്ഥാദവഗന്തവ്യമ്|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

അതോऽഭിയുക്തഃ സതതം സര്വമാലോച്യ സര്വഥാ| തഥാ യുഞ്ജീത ഭൈഷജ്യമാരോഗ്യായ യഥാ ധ്രുവമ്||൭൩||

സ൦-യസ്മാച്ചൈവം രോഗാണാം ദുര്വിജ്ഞേയാ ഗതിഃ, അതഃ-അസ്മാദ്ധേതോഃ, സതതമഭിയുക്തഃ-സദാऽऽയുര്വേദപാഠാവബോധാനുഷ്ഠാനപരോ വൈദ്യഃ, സര്വം-ദൂഷ്യാദിവസ്തുജാതമ്, ആലോച്യ സര്വഥാ-സര്വേണ പ്രകാരേണാऽऽയുര്വേദാനുസാരിണ്യാ സ്വബുദ്ധ്യാ തദ്വിദ്യസമ്ഭാഷാസമ്ഭവയാ ച തഥാ കര്മാഭ്യാസതോऽപി നിപുണം നിരൂപ്യ, തഥാ-തേന പ്രകാരേണ ദോഷദൂഷ്യദേശാദ്യനുഗുണേന, ഭൈഷജ്യം യുഞ്ജീത-ഭേഷജം യുഞ്ജ്യാത്| യഥാऽऽരോഗ്യായ ധ്രുവം-യേന പ്രകാരേണാऽऽരോഗ്യാര്ഥമവശ്യം സ്യാത്|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

പൂര്വമുക്തമ് (ശ്ലോ. ൩൨) - "ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വേഷാം രോഗാണാമേകകാരണമ്| " അതസ്താനേവ ദോഷാന് വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദേനാഹ - - - - വക്ഷ്യന്തേऽതഃപരം ദോഷാ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ| പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി സംസര്ഗഭേദാനധുനാ വക്തി - - - - സംസര്ഗസ്ത്രിധാ, തത്ര തു താന്നവ||൭൪|| കഥം നവ ഭേദാന് ? ഇത്യാഹ - - - - ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ, ഷഡേകസ്യാതിശായനേ| ത്രയോദശ സമസ്തേഷു കഥമ് ? ഇത്യാഹ - - - - ഷഡ് ദ്വ്യേകാതിശയേന തു||൭൫|| ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്| പഞ്ചവിംശതിമിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ||൭൬|| ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട് തേ പുനശ്ച ഷട്| ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ സവിപര്യയയാऽപി തേ||൭൭|| ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാഃ ത്രിഷഷ്ടഃ സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്| |൭൮|

സ൦-വൃദ്ധിശ്ച ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിക്ഷയൌ, വൃദ്ധിക്ഷയയോര്വിഭേദോ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദഃ, വിവിധോ വിശിഷ്ടോ ഭേദോ-വിഭേദഃ, തസ്മാദ്വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ| അതഃപരം-അതോऽനന്തരമ്, ദോഷാഃ-വാതാദയോ, വക്ഷ്യന്തേ-ഭണിഷ്യന്തേ| സ൦-പൃഥക്-വ്യസ്താന് സ്വപ്രമാണാധികാന്, ത്രീന് ദോഷാന് രോഗഹേതൂന്, വിദ്ധി-അവേഹി| വാതോ വൃദ്ധഃ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധമ്| ൨| ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ| ൩| ഏവം ത്രയോ ദോഷാഃ| സ൦-സംസര്ഗസ്ത്രിധാ-ത്രിപ്രകാരഃ| തത്ര-സംസര്ഗേ, നവ ദോഷഭേദാന് സ്വപ്രമാണാധികാന്, "വിദ്ധി" ഇത്യേതദനുവൃത്തികൃതേന സമ്ബന്ധേന സര്വത്ര യോജ്യമ്| സ൦-സമയാ വൃദ്ധ്യാ-തുല്യയാ വൃധ്ദ്യാ, ത്രീനേവ-അന്യൂനാധികാന്, സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| ഏകോ വാതപിത്താഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, ദ്വിതീയോ വാതകഫാഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, തൃതീയഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഭ്യാമധികാഭ്യാമ്, ഇതി| സംസര്ഗസ്ഥയോര്ദോഷയോരേകസ്യ ദോഷസ്യാതിശായനേ-അധികതരയാ വൃദ്ധ്യാ, ഷട് സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| അതിശയോ-അതിശായനമ്| അതിശായനേ "തമബിഷ്ഠനൌ" ഇതി നിപാതനാദ്ദീര്ഘഃ| ദോഷദ്വയവൃദ്ധേശ്ചിന്ത്യമാനത്വാദപരദോഷചിന്താനാസ്ത്യത്ര| വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരമ്||൧|| പിത്തം വൃദ്ധം വാതോ വൃദ്ധതരഃ||൨|| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരമ്||൩|| പിത്തം വൃദ്ധം കഫോ വൃദ്ധതരഃ||൪|| കഫോ വൃദ്ധോ, വാതോ വൃദ്ധതരഃ||൫|| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫോ വൃദ്ധതരഃ||൬|| ഏവം ഷട് സംസര്ഗദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| സ൦-സമസ്തേഷു-സന്നിപതിതേഷു ത്രിഷ്വപി ദോഷേഷു വൃദ്ധേഷു, ത്രയോദശ ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| സ൦-ദ്വൌ ചൈകശ്ച ദ്വ്യേകേ, തേഷാം ദ്വ്യേകേഷാമതിശയോ-അധികത്വമ്, തേന ദ്വ്യേകാതിശയേന| തതോ ദ്വയാതിശയേന ത്രയോ ഭേദാഃ, തഥാ ദോഷൈകസ്യാതിശയേന ത്രയഃ, ഇതി ഷട് ഭേദാഃ| യഥാ,-കഫോ വൃദ്ധോ വാതപിത്തേऽധികം വൃദ്ധേ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധം വാതകഫാവതിവൃദ്ധൌ| ൨| വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തകഫാവതിവൃദ്ധൌ| ൩| പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ വാതോऽതിവൃദ്ധഃ| ൪| വാതകഫൌ വൃദ്ധൌ പിത്തമതിവൃദ്ധമ്| ൫| വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ കഫോऽതിവൃദ്ധഃ| ൬| ഇതി ഷഡ്ഭേദാന് ദ്വ്യേകാതിശയേന സന്നിപാതേ വിദ്ധി| സ൦-തുല്യം കൃത്വാ-സമം കൃത്വാ, വൃദ്ധൈര്ദോഷൈരേകം സന്നിപാതദോഷഭേദം വിദ്ധി| സ൦-തരതമയോര്ഭാവസ്താരതമ്യമ്| കസ്യ താരതമ്യമ് ? പ്രകൃതത്വാത്സന്നിപാതസ്ഥദോഷാണാമ്| താരതമ്യസ്യ വികല്പനം-ഭേദഃ, താരതമ്യവികല്പനമ്, തസ്മാത്| സന്നിപാതസ്ഥദോഷാണാം വൃദ്ധിരൂപാണാം ഷഡ്ഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരം കഫോ വൃദ്ധതമഃ| ൧| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫോ വൃദ്ധതരഃ പിത്തം വൃദ്ധതമമ്| ൨| പിത്തം വൃദ്ധം കഫോ വൃദ്ധതരോ വാതോ വൃദ്ധതമഃ| ൩| പിത്തം വൃദ്ധം വാതോ വൃദ്ധതരഃ കഫോ വൃദ്ധതമഃ| ൪| കഫോ വൃദ്ധോ വാതോ വൃദ്ധതരഃ പിത്തം വൃദ്ധതമമ്| ൫| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം വൃദ്ധതരം വാതോ വൃദ്ധതമഃ| ൬| ഏതേഷാം ച ലക്ഷണം മുനിരധ്യഗീഷ്ട| തഥാ ച തദ്ഗ്രന്ഥഃ (ച. ചി. അ. ൩|൮൮)- "സന്നിപാതജ്വരസ്യോര്ധ്വം ത്രയോദശവിധസ്യ ഹി| പ്രാക് സൂത്രിതസ്യ വക്ഷ്യാമി ലക്ഷണം വൈ പൃഥക് പൃഥക്|| ഭ്രമഃ പിപാസാ ദാഹശ്ച ഗൌരവം ശിരസോऽതിരുക്| വാതപിത്തോല്ബണേ വിദ്യാല്ലിങ്ഗം മന്ദകഫേ ജ്വരേ|| ശൈത്യം കാസോऽരുചിസ്തന്ദ്രാ പിപാസാ ദാഹരുഗ്വ്യഥാഃ| വാതശ്ലേഷ്മോല്ബണേ വ്യാധൌ ലിങ്ഗം പിത്താവരേ വിദുഃ|| ഛര്ദിഃ ശൈത്യം മുഹുര്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ മോഹോऽസ്ഥിവേദനാ| മന്ദവാതേ വ്യവസ്യന്തി ലിങ്ഗം പിത്തകഫോല്ബണേ|| സന്ധ്യസ്ഥിശിരസഃ ശൂലം പ്രലാപോ ഗൌരവം ഭ്രമഃ| വാതോല്ബണേ സ്യാദ് ഹ്യനുഗേ തൃഷ്ണാ കണ്ഠാസ്യശുഷ്കതാ|| രക്തവിണ്മൂത്രതാ ദാഹഃ സ്വേദസ്തൃഡ്ബലസങ്ക്ഷയഃ| മൂര്ച്ഛാ ചേതി ത്രിദോഷേ സ്യാല്ലിങ്ഗം പിത്തഗരീയസി|| ആലസ്യാരുചിഹൃല്ലാസദാഹവമ്യരതിഭ്രമൈഃ| കഫോല്ബണം സന്നിപാതം തന്ദ്രാകാസേന ചാദിശേത്|| സമം ദോഷൈസ്ത്രിഭിര്വൃദ്ധൈഃ സന്നിപാതസ്യ ലക്ഷണമ്| മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതം കര്ണക്ഷ്വേഡനപാര്ശ്വരുക്|| മോഹഃ ച്ഛര്ദിര്ദിവാ നിദ്രാ രാത്രൌ ജാഗരണം തഥാ| പ്രതിശ്യാ ഛര്ദിരാലസ്യാം തന്ദ്രാരുച്യഗ്നിമാര്ദവമ്|| ഹീനവാതേ പിത്തമധ്യേ ചിഹ്നം ശ്ലേഷ്മാധികേ മതമ്| ഹാരിദ്രമൂത്രനേത്രത്വഗ്ദാഹസ്തൃഷ്ണാ ഭ്രമോऽരുചിഃ|| ഹീനവാതേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്| ശിരോരുഗ്വേപഥുഃ ശ്വാസഃ പ്രലാപഃ ച്ഛര്ദ്യരോചകൌ|| ഹീനപിത്തേ മധ്യകഫേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ മതമ്| ശീതകം ഗൌരവം തന്ദ്രാ പ്രലാപോऽസ്ഥിശിരോതിരുക്|| ഹീനപിത്തേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം ശ്ലേഷ്മാധികേ വിദുഃ| വര്ചോഭേദോऽഗ്നിദൌര്ബല്യം തൃഷ്ണാ ദാഹോऽരുചിര്ഭ്രമഃ|| കഫഹീനേ വാതമധ്യേ ലിങ്ഗം പിത്താധികേ മതമ്| ശ്വാസഃ കാസഃ പ്രതിശ്യായോ മുഖശോഷോऽതിപാര്ശ്വരുക്|| കഫഹീനേ പിത്തമധ്യേ ലിങ്ഗം വാതാധികേ സ്മൃതമ്|" ഇതി| സ൦-ഏവം-പൂര്വോക്തേന പ്രകാരേണ, പഞ്ചവിംശതിസങ്ഖ്യാപരിമാണാന് വൃദ്ധാന് ദോഷഭേദാന് വൃദ്ധൈര്ദോഷൈര്വിദ്ധി| സ൦-ക്ഷീണൈഃ-ക്ഷയാവസ്ഥൈര്ദോഷൈഃ, താവതഃ-തത്പരിമാണാന് പഞ്ചവിംശതിസങ്ഖ്യാകാന് ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വൃദ്ധൈഃ പൃഥക് ത്രീന് ദോഷഭേദാന്, തഥാ ക്ഷീണൈഃ| "പൃഥക് ത്രീന്" ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേ വൃദ്ധിശബ്ദസ്ഥാനേ ക്ഷീണശബ്ദേ നിപാത്യഃ| തദ്യഥാ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൨| കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൩| തദേവം സംസര്ഗേ നവദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| കഥമ് ? ത്രീനേവ സമക്ഷീണത്വേന,-ക്ഷീണവാതപിത്തസംസര്ഗഃ| ൧| ക്ഷീണപിത്തകഫസംസര്ഗഃ| ൨| ക്ഷീണവാതകഫസംസര്ഗഃ| ൩| ഷഡേകസ്യാതിശായനേ| അതിശായനേ-അന്യദോഷാപേക്ഷയാ ക്ഷീണത്വാതിരേകേ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരമ്| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതഃ ക്ഷീണതരഃ| ൨| വാതഃ ക്ഷീണഃ കഫഃ ക്ഷീണതരഃ| ൩| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതഃ ക്ഷീണതരഃ| ൪| കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരമ്| ൫| പിത്തം ക്ഷീണം കഫഃ ക്ഷീണതരഃ| ൬| ഏവം ഷട് ദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| ത്രയോദശ സമസ്തേഷു-സന്നിപതിതേഷു ക്ഷീണേഷു ദോഷേഷു ദോഷഭേദാംസ്ത്രയോദശ വിദ്ധി| കഥമ് ? ഷഡ് ദ്വ്യേകാതിശയേന തു| ദോഷദ്വയസ്യാതിശയേന-അതിക്ഷീണത്വേന, തഥാ ദോഷൈകശയേന തു| തഥാ ദോഷൈകസ്യാതിക്ഷീണത്വേന, പര്യായതഃ ഷട് ക്ഷീണസന്നിപാതദോഷഭേദാന് വിദ്ധി| യഥാ,-വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തകഫാവതിക്ഷീണൌ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതകഫാവതിക്ഷീണൌ| ൨| കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തവാതാവതിക്ഷീണൌ| ൩| വാതപിത്തേ ക്ഷീണേ കഫോऽതിക്ഷീണഃ| ൪| പിത്തകഫൌ ക്ഷീണൌ വാതോऽതിക്ഷീണഃ| ൫| വാതകഫൌ ക്ഷീണൌ പിത്തമതിക്ഷീണമ്| ൬| ഏകം തുല്യക്ഷീണൈര്ഭേദം വിദ്ധി| ൧| ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്,-കഫഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരം വാതഃ ക്ഷീണതമഃ| ൧| വാതഃ ക്ഷീണഃ കഫഃ ക്ഷീണതരഃ പിത്തം ക്ഷീണതമമ്| ൨| പിത്തം ക്ഷീണം കഫഃ ക്ഷീണതരോ വാതഃ ക്ഷീണതമഃ| ൩| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതഃ ക്ഷീണതരഃ പിത്തം ക്ഷീണതമമ്| ൪| വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തം ക്ഷീണതരം കഫഃ ക്ഷീണതമഃ| ൫| പിത്തം ക്ഷീണം വാതഃ ക്ഷീണതരഃ കഫഃ ക്ഷീണതമഃ| ൬| ഏവം പഞ്ചവിംശതിദോഷഭേദാന് ക്ഷീണൈര്ദോഷൈര്വിദ്ധി| സ൦-തേ-സന്നിപാതസ്ഥദോഷാസ്ത്രയഃ, ഷോഢാ ഭവന്തി| കഥമ് ? ഇത്യാഹ-ഏകൈകേത്യാദി| വൃദ്ധിശ്ച സമതാ ച ക്ഷയശ്ച വൃദ്ധിസമതാക്ഷയാഃ| ഏകൈകസ്യ-വാതാദ്യന്യതമസ്യ, വൃദ്ധിസമതാക്ഷയാ ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയാഃ, തൈരേകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട്| യഥാ,-വാതോ വൃദ്ധഃ പിത്തം സമം കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൧| പിത്തം വൃദ്ധം വാതഃ സമഃ കഫഃ ക്ഷീണഃ| ൨| കഫോ വൃദ്ധഃ പിത്തം സമം വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൩| കഫോ വൃദ്ധോ വാതഃ സമഃ പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൪| വാതോ വൃദ്ധഃ കഫഃ സമഃ പിത്തം ക്ഷീണമ്| ൫| പിത്തം വൃദ്ധം കഫഃ സമോ വാതഃ ക്ഷീണഃ| ൬| ഏവമേകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട്| സ൦-ഏകസ്യ ക്ഷയ ഏകക്ഷയഃ, ദ്വന്ദ്വസ്യ വൃദ്ധിര്ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ, ഏകക്ഷയസഹിതാ ദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിരേകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധിഃ, തയാ| കിമ്ഭൂതയാ ? സവിപര്യയയാ,-സഹ വിപര്യയേണ-വൈപരീത്യേന വര്തതേ യാ സൈവമ്, തയാ| ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ പുനരേവ ഷട് ദോഷഭേദാഃ| വാതഃ ക്ഷീണഃ പിത്തകഫൌ വൃദ്ധൌ| ൧| പിത്തം ക്ഷീണം വാതകഫൌ വൃദ്ധൌ| ൨| കഫഃ ക്ഷീണോ വാതപിത്തേ വൃദ്ധേ| ൩| ഏവമേകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ഭേദാഃ| സവിപര്യയയാ ച വൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ദോഷഭേദാഃ| ദ്വന്ദ്വക്ഷയൈകദോഷവൃദ്ധ്യാ-ദ്വന്ദ്വക്ഷയസഹിതൈകദോഷവൃദ്ധിഃ, തയാ| യഥാ,-വാതപിത്തക്ഷീണേ ശ്ലേഷ്മാ വൃദ്ധഃ| ൧| വാതകഫൌ ക്ഷീണൌ പിത്തം വൃദ്ധമ്| ൨| പിത്തകഫൌ ക്ഷീണൌ വാതോ വൃദ്ധഃ| ൩| ഇതി സവിപര്യയയാ വൃദ്ധ്യാ ത്രയോ ദോഷഭേദാഃ| ഏവം സന്നിപാതഭേദാ ദ്വിരൂപയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേതേ ജ്ഞേയാഃ| സ൦-ഏവം ഭേദഗണനയാ ദോഷാണാം ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാഃ-ഉക്താഃ| സ൦-ത്രിഷഷ്ടീനാം പൂരണോ യോ ദോഷഭേദഃ, സ സ്വാസ്ഥ്യകാരണം-ആരോഗ്യഹേതുഃ, ധാതുസാമ്യാത്| അത്ര ഹി സ്വപ്രമാണസ്ഥാ വാതപിത്തകഫാഃ| യേ ച ദോഷഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിഃ, തേ ച രോഗകാരണമിത്യര്ഥാദുക്തം ഭവതി| അത്ര ച രോഗഹേതുത്വേ ദോഷവൈഷമ്യം കാരണമ്| ത്രിഷഷ്ട ഇതി " തസ്യ പൂരണേ ഡട്" ഇതി ഡട്|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

അധുനാ രസാദിഭേദാദാനന്ത്യം ദോഷഭേദാനാം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | സംസര്ഗാദ്രസരുധിരാദിഭിസ്തഥൈഷാം ദോഷാംസ്തു ക്ഷയസമതാവിവൃദ്ധിഭേദൈഃ||൭൮|| ആനന്ത്യം തരതമയോഗതശ്ച യാതാന് ജാനീയാദവഹിതമാനസോ യഥാസ്വമ്| ൭൮ -൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||

സ൦-ന കേവലം ദ്വിഷഷ്ടിഭേദഭിന്നാന് ദോഷാന് ജാനീയാത്| ആനന്ത്യം ച ഗതാന് വിദ്യാത്| കഥമാനന്ത്യമ് ? ഇത്യാഹ-ഏഷാം ദോഷഭേദാനാം, യഥാസ്വം-രസരക്താദിഭിര്ധാതുഭിഃ സംയോഗാത്, തഥൈഷാമേവ ക്ഷയാദിഭേദൈസ്തരതമയോഗാച്ചാനന്ത്യം ഗതാന് വിദ്യാത്| തത്ര ദിങ്മാത്രം ശിഷ്യവ്യുത്പത്തയേ പ്രദര്ശയതേ| തത്ര രസേ വാതപിത്തകഫാനാം പൃഥക് ത്രയോ ഭേദാ ഭവന്തി, "പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി" ഇത്യനുസാരേണ| സംസര്ഗസ്ത്രിധാ| "തത്ര തു താന്" രസമേവാധികൃത്യ നവ വിദ്ധി| കഥമ് ? പൂര്വവത് "ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ ഷഡേകസ്യാതിശായേനേ|" ഏവം പൂര്വോക്തന്യായേന രസമധികൃത്യ സംസര്ഗം യോജയിത്വാ സന്നിപാതോ യോജനീയഃ| യഥാ,-ത്രയോദശ സമസ്തേഷു| കഥമ് ? "ഷഡ്ദ്വ്യേകാതിശയേന തു| ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്||" ഇതി സമാനം പൂര്വേണ, രസാഖ്യം സ്ഥാനം കേവലമധികമ്| "പഞ്ചവിംശതിമിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ|" രസമധികൃത്യ ഭേദാന് വിദ്ധി| ഇത്യേവം രുധിരമാംസാദിഭിര്യോജ്യമ്| ഏകൈകോപക്രമേണേത്യേവം ദ്വിഷഷ്ടിഭേദഭിന്നാനാം ദോഷാണാം രസാദിഭിഃ സപ്തഭിഃ സംയോഗാത് ചത്വാരി ശതാന്യേകചത്വാരിംശദധികാനി സ്യുഃ| ശകൃദാദിസംസര്ഗാത് ക്ഷീണതരക്ഷീണതമാദിഭേദൈര്വൃദ്ധതരവൃദ്ധതമാദിഭേദൈശ്ച ചിന്ത്യമാനാ ദോഷാ ആനന്ത്യം യാന്തീതി| രസഭേദേ ദോഷഭേദേ ചാവഗതേ വൈദ്യസ്യ ഹേതുലക്ഷണോപക്രമേഷു മോഹോ ന ഭവതി| തഥാ ച മുനിഃ (ച. സൂ. അ. ൨൬|൨൫)- "യഃ സ്യാദ്രസവികല്പജ്ഞഃ സ്യാച്ച ദോഷവികല്പവിത്| ന സ മുഹ്യേദ്വികാരാണാം ഹേതുലിങ്ഗോപപത്തിഷു||" ഇതി| മ്നൌജ്രൌഗസ്ത്രിദശഭവാപ്രഹര്ഷിണീ സ്യാത്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയാധ്യായോ ദ്വാദശഃ സമാപ്തഃ|| ൧൨||