Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2
പൂര്വസ്മിന്നധ്യായേ ബഹുവക്തവ്യത്വാദ്ദോഷഭേദോ നോക്ത ഇത്യാഹ - - - - അഥാതോ ദോഷഭേദീയാധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ||൨||
पूर्वस्मिन्नध्याये बहुवक्तव्यत्वाद्दोषभेदो नोक्त इत्याह - - - - अथातो दोषभेदीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1
പക്വാശയകടീസക്ഥിശ്രോത്രാസ്ഥിസ്പര്ശനേന്ദ്രിയമ്| സ്ഥാനം വാതസ്യ, തത്രാപി പക്വാധാനം വിശേഷതഃ||൧||
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्| स्थानं वातस्य, तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2
നാഭിരാമാശയഃ സ്വേദോ ലസീകാ രുധിരം രസഃ| ദൃക് സ്പര്ശനം ച പിത്തസ്യ, നാഭിരത്ര വിശേഷതഃ||൨||
नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः| दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य, नाभिरत्र विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3
ഉരഃകണ്ഠശിരഃക്ലോമപര്വാണ്യാമാശയോ രസഃ| മേദോ ഘ്രാണം ച ജിഹ്വാ ച കഫസ്യ, സുത്രാമുരഃ||൩||
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्यामाशयो रसः| मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य, सुत्रामुरः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4
അഥ പ്രത്യേകമേതേഷാം ദോഷാണാം വിശിഷ്ടസ്ഥാനാശ്രയേണ ക്രിയാഭേദാത് പഞ്ച പഞ്ച ഭേദാനാഹ - - - - പ്രാണാദിഭേദാത്പഞ്ചാത്മാ വായുഃ| |൪|
अथ प्रत्येकमेतेषां दोषाणां विशिष्टस्थानाश्रयेण क्रियाभेदात् पञ्च पञ्च भेदानाह - - - - प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5
പ്രാണോऽത്ര മൂര്ധഗഃ| ഉരഃകണ്ഠചരോ ബുദ്ധിഹൃദയേന്ദ്രിയചിത്തധൃക്||൪|| ഷ്ഠീവനക്ഷവഥൂദ്ഗാരനിഃശ്വാസാന്നപ്രവേശകൃത്| |൫|
प्राणोऽत्र मूर्धगः| उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्||४|| ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6
| ഉരഃ സ്ഥാനമുദാനസ്യ നാസാനാഭിഗലാംശ്ചരേത്||൫|| വാക്പ്രവൃത്തിപ്രയത്നോര്ജാബലവര്ണസ്മൃതിക്രിയഃ| |൬|
| उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्||५|| वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7
| വ്യാനോ ഹൃദി സ്ഥിതഃ കൃത്സ്നദേഹചാരീ മഹാജവഃ||൬|| ഗത്യപക്ഷേപണോത്ക്ഷേപനിമേഷോന്മേഷണാദികാഃ| പ്രായഃ സര്വാഃ ക്രിയാസ്തസ്മിന് പ്രതിബദ്ധാഃ ശരീരിണാമ്||൭||
| व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः||६|| गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः| प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8
സമാനോऽഗ്നിസമീപസ്ഥഃ കോഷ്ഠോ ചരതി സര്വതഃ| അന്നം ഗൃഹ്ണാതി പചതി വിവേചയതി മുഞ്ചതി||൮||
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठो चरति सर्वतः| अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9
അപാനോऽപാനഗഃ ശ്രോണിബസ്തിമേഢ്രോരുഗോചരഃ| ശുക്രാര്തവശകൃന്മൂത്രഗര്ഭനിഷ്ക്രമണക്രിയഃ||൯||
अपानोऽपानगः श्रोणिबस्तिमेढ्रोरुगोचरः| शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10
പഞ്ച പിത്തഭേദാനാഹ - - - - പിത്തം പഞ്ചാത്മകമ്| |൧൦|
पञ्च पित्तभेदानाह - - - - पित्तं पञ्चात्मकम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12
തത്ര പക്വാമാശയമധ്യഗമ്| പഞ്ചഭൂതാത്മകത്വേऽപി യത്തൈജസഗുണോദയാത്||൧൦|| ത്യക്തദ്രവത്വം പാകാദികര്മണാऽനലശബ്ദിതമ്| പചത്യന്നം വിഭജതേ സാരകിട്ടൌ പൃഥക് തഥാ||൧൧|| തത്രസ്ഥമേവ പിത്താനാം ശേഷാണാമപ്യനുഗ്രഹമ്| കരോതി ബലദാനേന പാചകം നാമ തത്സ്മൃതമ്||൧൨||
तत्र पक्वामाशयमध्यगम्| पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात्||१०|| त्यक्तद्रवत्वं पाकादिकर्मणाऽनलशब्दितम्| पचत्यन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा||११|| तत्रस्थमेव पित्तानां शेषाणामप्यनुग्रहम्| करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13
ആമാശയാശ്രയം പിത്തം രഞ്ജകം രസരഞ്ജനാത്| |൧൩|
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14
| ബുദ്ധിമേധാഭിമാനാദ്യൈരഭിപ്രേതാര്ഥസാധനാത്||൧൩|| സാധകം ഹൃദ്ഗതം പിത്തം| |൧൪|
| बुद्धिमेधाभिमानाद्यैरभिप्रेतार्थसाधनात्||१३|| साधकं हृद्गतं पित्तं| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
രൂപാലോചനതഃ സ്മൃതമ്| ദൃക്സ്ഥമാലോചകം|൧൪|
रूपालोचनतः स्मृतम्| दृक्स्थमालोचकं|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
| ത്വക്സ്ഥം ഭ്രാജകം ഭ്രാജനാത്ത്വചഃ||൧൪||
| त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15
ശ്ലേഷ്മാ തു പഞ്ചധാ| |൧൫|
श्लेष्मा तु पञ्चधा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16
തദേവ പഞ്ചപ്രകാരത്വമാഹ - - - - ഉരഃസ്ഥഃ സ ത്രികസ്യ സ്വവീര്യതഃ| ഹൃദയസ്യാന്നവീര്യാച്ച തത്സ്ഥ ഏവാമ്ബുകര്മണാ||൧൫|| കഫധാമ്നാം ച ശേഷാണാം യത്കരോത്യബലമ്ബനമ്| അതോऽവലമ്ബകഃ ശ്ലേഷ്മാ|൧൬|
तदेव पञ्चप्रकारत्वमाह - - - - उरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः| हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा||१५|| कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्यबलम्बनम्| अतोऽवलम्बकः श्लेष्मा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17
യസ്ത്വാമാശയസംസ്ഥിതഃ||൧൬|| ക്ലേദകഃ സോऽന്നസങ്ഘാതക്ലേദനാത്| |൧൭|
यस्त्वामाशयसंस्थितः||१६|| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17
രസബോധനാത്| ബോധകോ രസനാസ്ഥായീ|൧൭|
रसबोधनात्| बोधको रसनास्थायी|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18
| ശിരഃസംസ്ഥോऽക്ഷതര്പണാത്||൧൭|| തര്പകഃ| |൧൮|
| शिरःसंस्थोऽक्षतर्पणात्||१७|| तर्पकः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18
സന്ധിസംശ്ലേഷാച്ഛ്ലേഷകഃ സന്ധിഷു സ്ഥിതഃ| |൧൮|
सन्धिसंश्लेषाच्छ्लेषकः सन्धिषु स्थितः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19
ഏവം ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യുക്ത്വോപസംഹരന്നാഹ - - - - | ഇതി പ്രായേണ ദോഷാണാം സ്ഥാനാന്യവികൃതാത്മനാമ്||൧൮|| വ്യാപിനാമപി ജാനീയാത്കര്മാണി ച പൃഥക്പൃഥക്| |൧൯|
एवं दोषाणां स्थानान्युक्त्वोपसंहरन्नाह - - - - | इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्यविकृतात्मनाम्||१८|| व्यापिनामपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20
വികൃതിരേഷാം വൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ച| വൃദ്ധിരപി ദ്വിവിധാ,-ചയപ്രകോപഭേദേന| ദോഷാദിവിജ്ഞാനീയേ സാമാന്യേന വൃദ്ധിക്ഷയലക്ഷണമുക്തമ്| സമ്പ്രതി ചയപ്രകോപരൂപം വൃദ്ധിനിദാനം സങ്ക്ഷേപേണ സൂചയന്നാഹ - - - - - | ഉഷ്ണേന യുക്താ രൂക്ഷാദ്യാ വായോഃ കുര്വന്തി സഞ്ചയമ്||൧൯|| ശീതേന കോപമുഷ്ണേന ശമം സ്നിഗ്ധാദയോ ഗുണാഃ| |൨൦|
विकृतिरेषां वृद्धिः क्षयश्च| वृद्धिरपि द्विविधा,-चयप्रकोपभेदेन| दोषादिविज्ञानीये सामान्येन वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तम्| सम्प्रति चयप्रकोपरूपं वृद्धिनिदानं सङ्क्षेपेण सूचयन्नाह - - - - - | उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति सञ्चयम्||१९|| शीतेन कोपमुष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21
| ശീതേന യുക്താസ്തീക്ഷ്ണാദ്യാശ്ചയം പിത്തസ്യ കുര്വതേ||൨൦|| ഉഷ്ണേന കോപം, മന്ദാദ്യാഃ ശമം ശീതോപസംഹിതാഃ| |൨൧|
| शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते||२०|| उष्णेन कोपं, मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22
| ശീതേന യുക്താഃ സ്നിഗ്ധാദ്യാഃ കുര്വതേ ശ്ലേഷ്മണശ്ചയമ്||൨൧|| ഉഷ്ണേന കോപം, തേനൈവ ഗുണാ രൂക്ഷാദയഃ ശമമ്| |൨൨|
| शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्||२१|| उष्णेन कोपं, तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ഇദാനീം ചയാദീനാം ലക്ഷണാന്യാഹ - - - - | ചയോ വൃദ്ധിഃ സ്വധാമ്ന്യേവ പ്രദ്വേഷോ വൃദ്ധിഹേതുഷു||൨൨|| വിപരീതഗുണേച്ഛാ ച| |൨൩|
इदानीं चयादीनां लक्षणान्याह - - - - | चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु||२२|| विपरीतगुणेच्छा च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24
കോപസ്തൂന്മാര്ഗഗാമിതാ| ലിങ്ഗാനാം ദര്ശനം സ്വേഷാമസ്വാസ്ഥ്യം രോഗസമ്ഭവഃ||൨൩|| സ്വസ്ഥാനസ്ഥസ്യ സമതാ വികാരാസമ്ഭവഃ ശമഃ| |൨൪|
कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः||२३|| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25
|ഇദാനീം വാതാദീനാം ചയപ്രകോപപ്രശമാ യസ്മിന് കാലേ ജായന്തേ തം ദര്ശയന്നാഹ -] | ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു||൨൪|| വര്ഷാദിഷു തു പിത്തസ്യ, ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരാദിഷു| |൨൫|
|इदानीं वातादीनां चयप्रकोपप्रशमा यस्मिन् काले जायन्ते तं दर्शयन्नाह -] | चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु||२४|| वर्षादिषु तु पित्तस्य, श्लेष्मणः शिशिरादिषु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28
നനു മരുതോ ഗ്രീഷ്മേ ചയോ ന യുക്തഃ, യതസ്തസ്മിന്കാലേ ലഘുരൂക്ഷാ ഓഷധയോ ഭവന്തി| തഥാ, വര്ഷാസു പിത്തചയോ ന യുക്തഃ, ജലാനാമോഷധീനാം ചാമ്ലപാകത്വാത്| തഥാ, ശ്ലേഷ്മണഃ ശിശിരേ ചയോ ന യുക്തഃ, തദാ ഹ്യാപ ഓഷധയശ്ച സ്നിഗ്ധാ ഭവന്തി കാലശ്ച ശീതഃ| ഇതി കോപ ഏവോപപന്നഃ| ഇത്യസ്മിന് പര്യനുയോഗ ഇദമാഹ - - - - | ചീയതേ ലഘുരൂക്ഷാഭിരോഷധീഭിഃ സമീരണഃ||൨൫|| തദ്വിധസ്തദ്വിധേ ദേഹേ കാലസ്യൌഷ്ണ്യാന്ന കുപ്യതി| അദ്ഭിരമ്ലവിപാകാഭിരോഷധീഭിശ്ച താദൃശമ്||൨൬|| പിത്തം യാതി ചയം കോപം ന തു കാലസ്യ ശൈത്യതഃ| ചീയതേ സ്നിഗ്ധശീതാഭിരുദകൌഷധിഭിഃ കഫഃ||൨൭|| തുല്യേऽപി കാലേ ദേഹേ ച സ്കന്നത്വാന്ന പ്രകുപ്യതി| |൨൮|
ननु मरुतो ग्रीष्मे चयो न युक्तः, यतस्तस्मिन्काले लघुरूक्षा ओषधयो भवन्ति| तथा, वर्षासु पित्तचयो न युक्तः, जलानामोषधीनां चाम्लपाकत्वात्| तथा, श्लेष्मणः शिशिरे चयो न युक्तः, तदा ह्याप ओषधयश्च स्निग्धा भवन्ति कालश्च शीतः| इति कोप एवोपपन्नः| इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - | चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः||२५|| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्||२६|| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः||२७|| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29
| ഇതി കാലസ്വഭാവോऽയമാഹാരാദിവശാത്പുനഃ||൨൮|| ചയാദീന് യാന്തി സദ്യോऽപി ദോഷാഃ കാലേऽപി വാ ന തു| |൨൯|
| इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः||२८|| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30
ഏവം ദോഷാണാം ചയാദീന് പ്രദര്ശ്യ, വ്യാപ്തിനിവൃത്തിവൈചിത്ര്യം കോപജം ദര്ശയിതുമാഹ - - - - | വ്യാപ്നോതി സഹസാ ദേഹമാപാദതലമസ്തകമ്||൨൯|| നിവര്തതേ തു കുപിതോ മലോऽല്പാല്പം ജലൌഘവത്| |൩൦|
एवं दोषाणां चयादीन् प्रदर्श्य, व्याप्तिनिवृत्तिवैचित्र्यं कोपजं दर्शयितुमाह - - - - | व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम्||२९|| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलौघवत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31
നനു, പ്രതിരോഗം നിദാനലക്ഷണചികിത്സിതമാനന്ത്യാദ്വക്തുമശക്യമ്| തച്ചാവിദന്ന കശ്ചിദത്ര തഥാ യത്നം കുര്യാദിത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - | നാനാരൂപൈരസങ്ഖ്യേയൈര്വികാരൈഃ കുപിതാ മലാഃ||൩൦|| താപയന്തി തനും തസ്മാത്തദ്ധേത്വാകൃതിസാധനമ്| ശക്യം നൈകൈകശോ വക്തുമതഃ സാമാന്യമുച്യതേ||൩൧||
ननु, प्रतिरोगं निदानलक्षणचिकित्सितमानन्त्याद्वक्तुमशक्यम्| तच्चाविदन्न कश्चिदत्र तथा यत्नं कुर्यादित्याशङ्क्याह - - - - | नानारूपैरसङ्ख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः||३०|| तापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धेत्वाकृतिसाधनम्| शक्यं नैकैकशो वक्तुमतः सामान्यमुच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34
അത്രൈവ ഹേത്വന്തരമാഹ - - - - ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വേഷാം രോഗാണാമേകകാരണമ്| യഥാ പക്ഷീ പരിപതന് സര്വതഃ സര്വമപ്യഹഃ||൩൨|| ഛായാമത്യേതി നാത്മീയാം യഥാ വാ കൃത്സ്നമപ്യദഃ| വികാരജാതം വിവിധം ത്രീന് ഗുണാന്നാതിവര്തതേ||൩൩|| തഥാ സ്വധാതുവൈഷമ്യനിമിത്തമപി സര്വദാ| വികാരജാതം ത്രീന്ദോഷാണ്|൩൪|
अत्रैव हेत्वन्तरमाह - - - - दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वमप्यहः||३२|| छायामत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नमप्यदः| विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान्नातिवर्तते||३३|| तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तमपि सर्वदा| विकारजातं त्रीन्दोषाण्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35
| തേഷാം കോപേ തു കാരണമ്||൩൪|| അര്ഥൈരസാത്മ്യൈഃ സംയോഗഃ കാലഃ കര്മ ച ദുഷ്കൃതമ്| ഹീനാതിമിഥ്യായോഗേന ഭിദ്യതേ തത്പുനസ്ത്രിധാ||൩൫||
| तेषां कोपे तु कारणम्||३४|| अर्थैरसात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्| हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत्पुनस्त्रिधा||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38
താനേവ ഹീനാതിമിഥ്യായോഗാന് ദര്ശയന്നാഹ - - - - ഹീനോऽര്ഥേനേന്ദ്രിയസ്യാല്പഃ സംയോഗഃ സ്വേന നൈവ വാ| അതിയോഗോऽതിസംസര്ഗഃ, സൂക്ഷ്മഭാസുരഭൈരവമ്||൩൬|| അത്യാസന്നാതിദൂരസ്ഥം വിപ്രിയം വികൃതാദി ച| യദക്ഷ്ണാ വീക്ഷ്യതേ രൂപം മിഥ്യായോഗഃ സ ദാരുണഃ||൩൭|| ഏവമത്യുച്ചപൂത്യാദീനിന്ദ്രിയാര്ഥാന് യഥായഥമ്| വിദ്യാത്|൩൮|
तानेव हीनातिमिथ्यायोगान् दर्शयन्नाह - - - - हीनोऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा| अतियोगोऽतिसंसर्गः, सूक्ष्मभासुरभैरवम्||३६|| अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च| यदक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः||३७|| एवमत्युच्चपूत्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम्| विद्यात्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39
കാലസ്തു ശീതോഷ്ണവര്ഷാഭേദാത്ത്രിധാ മതഃ||൩൮|| സ ഹീനോ ഹീനശീതാദിരതിയോഗോऽതിലക്ഷണഃ| മിഥ്യായോഗസ്തു നിര്ദിഷ്ടോ വിപരീതസ്വലക്ഷണഃ| ||൩൯||
कालस्तु शीतोष्णवर्षाभेदात्त्रिधा मतः||३८|| स हीनो हीनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षणः| मिथ्यायोगस्तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः| ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43
കായവാക്ചിത്തഭേദേന കര്മാപി വിഭജേത്ത്രിധാ| കായാദികര്മണോ ഹീനാ പ്രവൃത്തിര്ഹീനസംജ്ഞകഃ||൪൦|| അതിയോഗോऽതിവൃത്തിസ്തു, വേഗോദീരണധാരണമ്| വിഷമാങ്ഗക്രിയാരമ്ഭപതനസ്ഖലനാദികമ്||൪൧|| ഭാഷണം സാമിഭുക്തസ്യ രാഗദ്വേഷഭയാദി ച| കര്മ പ്രാണാതിപാതാദി ദശധാ യച്ച നിന്ദിതമ്||൪൨|| മിഥ്യായോഗഃ സമസ്തോऽസാവിഹ വാऽമുത്ര വാ കൃതമ്| |൪൩|
कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत्त्रिधा| कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर्हीनसंज्ञकः||४०|| अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु, वेगोदीरणधारणम्| विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम्||४१|| भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च| कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच्च निन्दितम्||४२|| मिथ्यायोगः समस्तोऽसाविह वाऽमुत्र वा कृतम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44
| നിദാനമേതദ്ദോഷാണാം, കുപിതാസ്തേന നൈകധാ||൪൩|| കുര്വന്തി വിവിധാന് വ്യാധീന് ശാഖാകോഷ്ഠാസ്ഥിസന്ധിഷു| |൪൪|
| निदानमेतद्दोषाणां, कुपितास्तेन नैकधा||४३|| कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसन्धिषु| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45
ശാഖേതി കിമുച്യതേ| ഇത്യാഹ - - - - | ശാഖാ രക്താദയസ്ത്വക് ച ബാഹ്യരോഗായനം ഹി തത്||൪൪|| തദാശ്രയാ മഷവ്യങ്ഗഗണ്ഡാലജ്യര്ബുദാദയഃ| ബഹിര്ഭാഗാശ്ച ദുര്നാമഗുല്മശോഫാദയോ ഗദാഃ||൪൫||
शाखेति किमुच्यते| इत्याह - - - - | शाखा रक्तादयस्त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत्||४४|| तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः| बहिर्भागाश्च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47
അന്തഃകോഷ്ഠോ മഹാസ്രോത ആമപക്വാശയാശ്രയഃ| തത്സ്ഥാനാഃ ച്ഛര്ദ്യതീസാരകാസശ്വാസോദരജ്വരാഃ||൪൬|| അന്തര്ഭാഗം ച ശോഫാര്ശോഗുല്മവീസര്പവിദ്രധി| |൪൭|
अन्तःकोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः| तत्स्थानाः च्छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः||४६|| अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रधि| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49
ഇദാനീം മധ്യമം രോഗമാര്ഗം വക്തി - - - - | ശിരോഹൃദയബസ്ത്യാദിമര്മാണ്യസ്ഥ്നാം ച സന്ധയഃ||൪൭|| തന്നിബദ്ധാഃ ശിരാസ്നായുകണ്ഡരാദ്യാശ്ച മധ്യമഃ| രോഗമാര്ഗഃ സ്ഥിതാസ്തത്ര യക്ഷ്മപക്ഷവധാര്ദിതാഃ||൪൮|| മൂര്ധാദിരോഗാഃ സന്ധ്യസ്ഥിത്രികശൂലഗ്രഹാദയഃ| |൪൯|
इदानीं मध्यमं रोगमार्गं वक्ति - - - - | शिरोहृदयबस्त्यादिमर्माण्यस्थ्नां च सन्धयः||४७|| तन्निबद्धाः शिरास्नायुकण्डराद्याश्च मध्यमः| रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः||४८|| मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51
ഇദാനീം വായോഃ കര്മാണ്യാഹ - - - - | സ്രംസവ്യാസവ്യധസ്വാപസാദരുക്തോദഭേദനമ്||൪൯|| സങ്ഗാങ്ഗഭങ്ഗസങ്കോചവര്തഹര്ഷണതര്ഷണമ്| കമ്പപാരുഷ്യസൌഷിര്യശോഷസ്പന്ദനവേഷ്ടനമ്||൫൦|| സ്തമ്ഭഃ കഷായരസതാ വര്ണഃ ശ്യാവോऽരുണോऽപി വാ| കര്മാണി വായോഃ|൫൧|
इदानीं वायोः कर्माण्याह - - - - | स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम्||४९|| सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोचवर्तहर्षणतर्षणम्| कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम्||५०|| स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावोऽरुणोऽपि वा| कर्माणि वायोः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52
അഥ പിത്തസ്യാഹ - - - - | പിത്തസ്യ ദാഹരാഗോഷ്മപാകിതാഃ||൫൧|| സ്വേദഃ ക്ലേദഃ സ്രുതിഃ കോഥഃ സദനം മൂര്ച്ഛനം മദഃ| കടുകാമ്ലൌ രസൌ വര്ണഃ പാണ്ഡുരാരുണവര്ജിതഃ||൫൨||
अथ पित्तस्याह - - - - | पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः||५१|| स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्च्छनं मदः| कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54
ശ്ലേഷ്മകര്മാണ്യാഹ - - - - ശ്ലേഷ്മണഃ സ്നേഹകാഠിന്യകണ്ഡൂശീതത്വഗൌരവമ്| ബന്ധോപലേപസ്തൈമിത്യശോഫാപക്ത്യതിനിദ്രതാഃ||൫൩|| വര്ണഃ ശ്വേതോ രസൌ സ്വാദുലവണൌ ചിരകാരിതാ| |൫൪|
श्लेष्मकर्माण्याह - - - - श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम्| बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः||५३|| वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55
ദോഷാണാം കര്മാണ്യുപദിശ്യ നിര്ദേശപ്രയോജനമാഹ - - - - | ഇത്യശേഷമയവ്യാപി യദുക്തം ദോഷലക്ഷണമ്||൫൪|| ദര്ശനാദ്യൈരവഹിതസ്തത്സമ്യഗുപലക്ഷയേത്| വ്യാധ്യവസ്ഥാവിഭാഗജ്ഞഃ പശ്യന്നാര്താന് പ്രതിക്ഷണമ്||൫൫||
दोषाणां कर्माण्युपदिश्य निर्देशप्रयोजनमाह - - - - | इत्यशेषमयव्यापि यदुक्तं दोषलक्षणम्||५४|| दर्शनाद्यैरवहितस्तत्सम्यगुपलक्षयेत्| व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्नार्तान् प्रतिक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56
കിമിതി പുനഃ പുനര്വ്യാധിതദര്ശനം ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ - - - - അഭ്യാസാത്പ്രാപ്യതേ ദൃഷ്ടിഃ കര്മസിദ്ധിപ്രകാശിനീ| രത്നാദിസദസജ്ജ്ഞാനം ന ശാസ്ത്രാദേവ ജായതേ||൫൬||
किमिति पुनः पुनर्व्याधितदर्शनं क्रियते ? इत्याह - - - - अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी| रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्रादेव जायते||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57
ദൃഷ്ടാപചാരജഃ കശ്ചിത്കശ്ചിത്പൂര്വാപരാധജഃ| തത്സങ്കരാദ്ഭവത്യന്യോ വ്യാധിരേവം ത്രിധാ സ്മൃതഃ||൫൭||
दृष्टापचारजः कश्चित्कश्चित्पूर्वापराधजः| तत्सङ्कराद्भवत्यन्यो व्याधिरेवं त्रिधा स्मृतः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58
അഥ ത്രിപ്രകാരവ്യാധിലക്ഷണാര്ഥമാഹ - - - - യഥാനിദാനം ദോഷോത്ഥഃ കര്മജോ ഹേതുഭിര്വിനാ| മഹാരമ്ഭോऽല്പകേ ഹേതാവാതങ്കോ ദോഷകര്മജഃ||൫൮||
अथ त्रिप्रकारव्याधिलक्षणार्थमाह - - - - यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर्विना| महारम्भोऽल्पके हेतावातङ्को दोषकर्मजः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59
അഥ ത്രിവിധസ്യാപി വ്യാധേശ്ചികിത്സാമാഹ - - - - വിപക്ഷശീലനാത്പൂര്വഃ കര്മജഃ കര്മസങ്ക്ഷയാത്| ഗച്ഛത്യുഭയജന്മാ തു ദോഷകര്മക്ഷയാത്ക്ഷയമ്||൫൯||
अथ त्रिविधस्यापि व्याधेश्चिकित्सामाह - - - - विपक्षशीलनात्पूर्वः कर्मजः कर्मसङ्क्षयात्| गच्छत्युभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात्क्षयम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60
വ്യാധീനാം ത്രൈവിധ്യമുക്ത്വാ ദ്വൈവിധ്യമാഹ - - - - ദ്വിധാ സ്വപരതന്ത്രത്വാദ്വ്യാധയോऽന്ത്യാഃ പുനര്ദ്വിധാ| |൬൦|
व्याधीनां त्रैविध्यमुक्त्वा द्वैविध्यमाह - - - - द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद्व्याधयोऽन्त्याः पुनर्द्विधा| |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60
തദേവ ദ്വൈവിധ്യം ദര്ശയിതുമാഹ - - - - | പൂര്വജാഃ പുര്വരൂപാഖ്യാ, ജാതാഃ പശ്ചാദുപദ്രവാഃ||൬൦||
तदेव द्वैविध्यं दर्शयितुमाह - - - - | पूर्वजाः पुर्वरूपाख्या, जाताः पश्चादुपद्रवाः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61
അഥ സ്വതന്ത്രാന് ലക്ഷയതി - - - - യഥാസ്വജന്മോപശയാഃ സ്വതന്ത്രാഃ സ്പഷ്ടലക്ഷണാഃ| |൬൧|
अथ स्वतन्त्रान् लक्षयति - - - - यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61
| വിപരീതാസ്തതോऽന്യേ തു|൬൧|
| विपरीतास्ततोऽन्ये तु|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61
ഏവം വ്യാധീനാം സ്വതന്ത്രപരതന്ത്രത്വം പ്രതിപാദ്യ, ദോഷാണാം പ്രതിപാദയന്നാഹ - - - - | വിദ്യാദേവം മലാനപി||൬൧||
एवं व्याधीनां स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं प्रतिपाद्य, दोषाणां प्रतिपादयन्नाह - - - - | विद्यादेवं मलानपि||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62
താംല്ലക്ഷയേദവഹിതോ വികുര്വാണാന് പ്രതിജ്വരമ്| |൬൨|
तांल्लक्षयेदवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63
ഏവം സ്വതന്ത്രാണാം വ്യാധീനാം യഥാസ്വോപശയ ഏവ ഭേഷജമുക്തമ്| പരതന്ത്രാണാം തു വ്യാധീനാം കഃ പ്രശമോപായഃ ? ഇത്യാഹ - - - - | തേഷാം പ്രധാനപ്രശമേ പ്രശമോऽശാമ്യതസ്തഥാ||൬൨|| പശ്ചാച്ചികിത്സേത്തൂര്ണം വാ ബലവന്തമുപദ്രവമ്| |൬൩|
एवं स्वतन्त्राणां व्याधीनां यथास्वोपशय एव भेषजमुक्तम्| परतन्त्राणां तु व्याधीनां कः प्रशमोपायः ? इत्याह - - - - | तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमोऽशाम्यतस्तथा||६२|| पश्चाच्चिकित्सेत्तूर्णं वा बलवन्तमुपद्रवम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63
നനു, കുതോऽപ്രധാനം ശീഘ്രം ചികിത്സേത് ? ഇത്യാഹ - - - - | വ്യാധിക്ലിഷ്ടശരീരസ്യ പീഡാകരതരോ ഹി സഃ||൬൩||
ननु, कुतोऽप्रधानं शीघ्रं चिकित्सेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64
നനു, യേഷാം വികാരാണാം നാമഗ്രാഹം ചികിത്സാ |ച] നോക്താ| തേഷാം നാമാകുശലോ വൈദ്യഃ കിം ചികിത്സേന്ന ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - വികാരനാമാകുശലോ ന ജിഹ്രീയാത് കദാചന| ന ഹി സര്വവികാരാണാം നാമതോऽസ്തി ധ്രുവാ സ്ഥിതിഃ||൬൪||
ननु, येषां विकाराणां नामग्राहं चिकित्सा |च] नोक्ता| तेषां नामाकुशलो वैद्यः किं चिकित्सेन्न ? इत्याशङ्क्याह - - - - विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66
നനു, കുതോऽശേഷരോഗാണാം നാമതോ നാസ്തി സ്ഥിതിഃ ? ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - സ ഏവ കുപിതോ ദോഷഃ സമുത്ഥാനവിശേഷതഃ| സ്ഥാനാന്തരാണി ച പ്രാപ്യ വികാരാന് കുരുതേ ബഹൂന്||൬൫|| തസ്മാദ്വികാരപ്രകൃതീരധിഷ്ഠാനാന്തരാണി ച| ബുദ്ധ്വാ ഹേതുവിശേഷാംശ്ച ശീഘ്ഹ്രം കുര്യാദുപക്രമമ്||൬൬||
ननु, कुतोऽशेषरोगाणां नामतो नास्ति स्थितिः ? इत्याशङ्क्याह - - - - स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्||६५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| बुद्ध्वा हेतुविशेषांश्च शीघ्ह्रं कुर्यादुपक्रमम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68
നനു, ബുദ്ധ്വാऽപി വികാരപ്രകൃത്യാദികമുപക്രമം കുര്വന്തഃ കദാചിത്സിദ്ധിമാപ്നുവന്തോ ദൃശ്യന്തേ ഭിഷജഃ കദാചിന്നേതി| തദത്ര സംശയസ്ഖലിതേ കര്മണി കഥം നിയുജ്യതേ വൈദ്യ ഇതി കഥമുക്തമ് ? "ശീഘ്രം കുര്യാദുപക്രമമ്" ഇത്യാശങ്ക്യാഹ - - - - ദൂഷ്യം ദേശം ബലം കാലമനലം പ്രകൃതിം വയഃ| സത്ത്വം സാത്മ്യം തഥാऽऽഹാരമവസ്ഥാശ്ച പൃഥഗ്വിധാഃ||൬൭|| സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മാഃ സമീക്ഷ്യൈഷാം ദോഷൌഷധനിരൂപണേ| യോ വര്തതേ ചികിത്സായാം ന സ സ്ഖലതി ജാതുചിത്||൬൮||
ननु, बुद्ध्वाऽपि विकारप्रकृत्यादिकमुपक्रमं कुर्वन्तः कदाचित्सिद्धिमाप्नुवन्तो दृश्यन्ते भिषजः कदाचिन्नेति| तदत्र संशयस्खलिते कर्मणि कथं नियुज्यते वैद्य इति कथमुक्तम् ? "शीघ्रं कुर्यादुपक्रमम्" इत्याशङ्क्याह - - - - दूष्यं देशं बलं कालमनलं प्रकृतिं वयः| सत्त्वं सात्म्यं तथाऽऽहारमवस्थाश्च पृथग्विधाः||६७|| सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे| यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69
ന ച ദൂഷ്യാദ്യേവ പരീക്ഷ്യമ്| കിം താര്ഹി ? വ്യാധിരപി ഗുരുലഘുത്വേന ഏവം പരീക്ഷ്യ ഏവേത്യാഹ - - - - ഗുര്വല്പവ്യാധിസംസ്ഥാനം സത്ത്വദേഹബലാബലാത്| ദൃശ്യതേऽപ്യന്യഥാകാരം തസ്മിന്നവഹിതോ ഭവേത്||൬൯||
न च दूष्याद्येव परीक्ष्यम्| किं तार्हि ? व्याधिरपि गुरुलघुत्वेन एवं परीक्ष्य एवेत्याह - - - - गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात्| दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवहितो भवेत्||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70
ഗുരും ലഘുമിതി വ്യാധിം കല്പയംസ്തു ഭിഷഗ്ബ്രുവഃ| അല്പദോഷാകലനയാ പഥ്യേ വിപ്രതിപദ്യതേ||൭൦||
गुरुं लघुमिति व्याधिं कल्पयंस्तु भिषग्ब्रुवः| अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72
യസ്മാച്ചൈവമ് - - - - തതോऽऽല്പമല്പവീര്യം വാ ഗുരുവ്യാധൌ പ്രയോജിതമ്| ഉദീരയേത്തരാം രോഗാന് സംശോധനമയോഗതഃ||൭൧|| ശോധനം ത്വതിയോഗേന വിപരീതം വിപര്യയേ| ക്ഷിണുയാന്ന മലാനേവ കേവലം വപുരസ്യതി||൭൨||
यस्माच्चैवम् - - - - ततोऽऽल्पमल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम्| उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनमयोगतः||७१|| शोधनं त्वतियोगेन विपरीतं विपर्यये| क्षिणुयान्न मलानेव केवलं वपुरस्यति||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73
അതോऽഭിയുക്തഃ സതതം സര്വമാലോച്യ സര്വഥാ| തഥാ യുഞ്ജീത ഭൈഷജ്യമാരോഗ്യായ യഥാ ധ്രുവമ്||൭൩||
अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| तथा युञ्जीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुवम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78
പൂര്വമുക്തമ് (ശ്ലോ. ൩൨) - "ദോഷാ ഏവ ഹി സര്വേഷാം രോഗാണാമേകകാരണമ്| " അതസ്താനേവ ദോഷാന് വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദേനാഹ - - - - വക്ഷ്യന്തേऽതഃപരം ദോഷാ വൃദ്ധിക്ഷയവിഭേദതഃ| പൃഥക് ത്രീന് വിദ്ധി സംസര്ഗഭേദാനധുനാ വക്തി - - - - സംസര്ഗസ്ത്രിധാ, തത്ര തു താന്നവ||൭൪|| കഥം നവ ഭേദാന് ? ഇത്യാഹ - - - - ത്രീനേവ സമയാ വൃദ്ധ്യാ, ഷഡേകസ്യാതിശായനേ| ത്രയോദശ സമസ്തേഷു കഥമ് ? ഇത്യാഹ - - - - ഷഡ് ദ്വ്യേകാതിശയേന തു||൭൫|| ഏകം തുല്യാധികൈഃ ഷട് ച താരതമ്യവികല്പനാത്| പഞ്ചവിംശതിമിത്യേവം വൃദ്ധൈഃ ക്ഷീണൈശ്ച താവതഃ||൭൬|| ഏകൈകവൃദ്ധിസമതാക്ഷയൈഃ ഷട് തേ പുനശ്ച ഷട്| ഏകക്ഷയദ്വന്ദ്വവൃദ്ധ്യാ സവിപര്യയയാऽപി തേ||൭൭|| ഭേദാ ദ്വിഷഷ്ടിര്നിര്ദിഷ്ടാഃ ത്രിഷഷ്ടഃ സ്വാസ്ഥ്യകാരണമ്| |൭൮|
पूर्वमुक्तम् (श्लो. ३२) - "दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| " अतस्तानेव दोषान् वृद्धिक्षयविभेदेनाह - - - - वक्ष्यन्तेऽतःपरं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गभेदानधुना वक्ति - - - - संसर्गस्त्रिधा, तत्र तु तान्नव||७४|| कथं नव भेदान् ? इत्याह - - - - त्रीनेव समया वृद्ध्या, षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु कथम् ? इत्याह - - - - षड् द्व्येकातिशयेन तु||७५|| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिमित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः||७६|| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते||७७|| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः त्रिषष्टः स्वास्थ्यकारणम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12
അധുനാ രസാദിഭേദാദാനന്ത്യം ദോഷഭേദാനാം ദര്ശയന്നാഹ - - - - | സംസര്ഗാദ്രസരുധിരാദിഭിസ്തഥൈഷാം ദോഷാംസ്തു ക്ഷയസമതാവിവൃദ്ധിഭേദൈഃ||൭൮|| ആനന്ത്യം തരതമയോഗതശ്ച യാതാന് ജാനീയാദവഹിതമാനസോ യഥാസ്വമ്| ൭൮ -൧/൨| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം സൂത്രസ്ഥാനേ ദോഷഭേദീയോ നാമ ദ്വാദശോऽധ്യായഃ||൧൨||
अधुना रसादिभेदादानन्त्यं दोषभेदानां दर्शयन्नाह - - - - | संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषांस्तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः||७८|| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्| ७८ -१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon