12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயாதநந்தரஂ தோஷபேதீயாத்யாயாரம்பஃ| யதோ தோஷபேதமந்தரேண தோஷவிஜ்ஞாநஂ ஸம்யங்நோக்தஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

பூர்வஸ்மிந்நத்யாயே பஹுவக்தவ்யத்வாத்தோஷபேதோ நோக்த இத்யாஹ - - - - அதாதோ தோஷபேதீயாத்யாயஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| இதி ஹ ஸ்மாஹுராத்ரேயாதயோ மஹர்ஷயஃ| (கத்யஸூத்ரே||௨||

ஸ௦-தோஷாணாஂ பேதோ-தோஷபேதஃ, ஸ்தாநநாமவிபாகாதிபிஃ| தஸ்மை ஹிதோ தோஷபேதீயஃ| ஶேஷஂ பூர்வவத்|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

பக்வாஶயகடீஸக்திஶ்ரோத்ராஸ்திஸ்பர்ஶநேந்த்ரியம்| ஸ்தாநஂ வாதஸ்ய, தத்ராபி பக்வாதாநஂ விஶேஷதஃ||௧||

ஸ௦-பக்வாஶயாதி வாதஸ்ய ஸ்தாநம்| தத்ராபி ஷட்விதே ஸ்தாநே விஶேஷேண பக்வாதாநஂ ஸ்யாத்| அந்நஂ பக்வமாதீயதே-ஸ்தாப்யதேऽஸ்மிந்நிதி பக்வாதாநஂ,-பக்வாஶயஃ| அத ஏவ வாதே பஸ்திருபக்ரமஃ ப்ரதாந உக்தஃ, மூலாபகர்ஷணாத்| ஸகலஶரீரவ்யாபித்வேऽப்யேஷாமிதஂ விஶேஷேணோக்தம்| ததா ச ப்ராகத்யகீஷ்ட (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௭) - "தே வ்யாபிநோऽபி ஹந்நாப்யோஃ" இதி| விசித்ரகதித்வாச்சைஷாஂ வக்ஷ்யமாணப்ராணாதிபேதேந பதக் ஸ்தாநகர்மநிர்தேஶஃ|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

நாபிராமாஶயஃ ஸ்வேதோ லஸீகா ருதிரஂ ரஸஃ| தக் ஸ்பர்ஶநஂ ச பித்தஸ்ய, நாபிரத்ர விஶேஷதஃ||௨||

ஸ௦-பித்தஸ்ய நாப்யாதீநி ஸ்தாநாநி| லஸீகா-ஜலஸதஶீ| தக்-சக்ஷுஃ| ஸ்பர்ஶநஂ-த்வக்| நநு, ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஂ வாயோஃ ஸ்தாநமுத்திஷ்டம்| ததேவ கதஂ பித்தஸ்யாபி ஸ்யாத்| ப்ரூமஃ| வாதஸகித்வாதக்நேஃ| வாதஸகோ ஹ்யக்நிஃ, பித்தஂ ச வஹ்நிரிதி வசநாத்| தஸ்மாதுபயோரப்யேதத்யுக்தஂ ஸ்தாநம்| விஶேஷத இதி| அத்ர-ஏஷு ஸ்தாநேஷு மத்யே, பித்தஸ்ய விஶேஷேண நாபிஃ ஸ்தாநம்|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

உரஃகண்டஶிரஃக்லோமபர்வாண்யாமாஶயோ ரஸஃ| மேதோ க்ராணஂ ச ஜிஹ்வா ச கபஸ்ய, ஸுத்ராமுரஃ||௩||

ஸ௦-கபஸ்யோரஃ ப்ரபதீநி ஜிஹ்வாந்தாநி ஸ்தாநாநி| ஸுதராஂ-ஸுஷ்டு ஸ்தாநமுரோ-வக்ஷஃ|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

அத ப்ரத்யேகமேதேஷாஂ தோஷாணாஂ விஶிஷ்டஸ்தாநாஶ்ரயேண க்ரியாபேதாத் பஞ்ச பஞ்ச பேதாநாஹ - - - - ப்ராணாதிபேதாத்பஞ்சாத்மா வாயுஃ| |௪|

ஸ௦-வாயுரேக ஏவ சலநஸ்வபாவஃ ஸந் ப்ராணாதிபிஃ-ப்ராணோதாநவ்யாநஸமாநாபாநைஃ, பேதாத்-விஶேஷாத், பஞ்சாத்மா-பஞ்சஸ்வபாவஃ| யதைகோऽபி தேவதத்தோ யாஂ யாஂ க்ரியாஂ கரோதி ததநுரூபாமேவ ஸஂஜ்ஞாஂ லாவகபாசகாதிகாஂ லபதே, தத்வத்வாதாதயஃ|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

ப்ராணோऽத்ர மூர்தகஃ| உரஃகண்டசரோ புத்திஹதயேந்த்ரியசித்ததக்||௪|| ஷ்டீவநக்ஷவதூத்காரநிஃஶ்வாஸாந்நப்ரவேஶகத்| |௫|

ஸ௦-அத்ர-ஏஷு மத்யே, ப்ராணோ வாயுர்மூர்தகஃ-ஶிரஸி ஸ்திதஃ, உரஃ கண்டஂ ச சரதி| ததா, புத்த்யாதீநாஂ தாரகஃ| ததா, ஷ்டீவநாதிக்ரியஃ| ஷ்டீவநஂ- முகஸ்ராவோத்காரஃ| ஷ்டீவநமிதி "ஷ்டீவேர்ல்யுடி ஷ்டீவிஸிவ்யோர்தீர்கஶ்ச" இதி பஷோதராதிபாடாத்தீர்கஃ|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| உரஃ ஸ்தாநமுதாநஸ்ய நாஸாநாபிகலாஂஶ்சரேத்||௫|| வாக்ப்ரவத்திப்ரயத்நோர்ஜாபலவர்ணஸ்மதிக்ரியஃ| |௬|

ஸ௦-உதாநஸ்ய ப்ரதாநமுரஃ ஸ்தாநம், நாஸாதீஂஶ்ச சரதி| வாக்ப்ரவத்த்யாதிக்ரியஃ| ப்ரயத்நஃ-கார்யேஷு பதார்தக்ரஹணாதிஷூத்யமஃ|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| வ்யாநோ ஹதி ஸ்திதஃ கத்ஸ்நதேஹசாரீ மஹாஜவஃ||௬|| கத்யபக்ஷேபணோத்க்ஷேபநிமேஷோந்மேஷணாதிகாஃ| ப்ராயஃ ஸர்வாஃ க்ரியாஸ்தஸ்மிந் ப்ரதிபத்தாஃ ஶரீரிணாம்||௭||

ஸ௦-வ்யாநோ ஹதயே ஸ்திதஃ ப்ராதாந்யேந கத்ஸ்நே-ஸர்வஸ்மிந், ஶரீரே சரதி| ததா, மஹாஜவஃ-ஶீக்ரகதிஃ, ப்ராணாத்யபேக்ஷயா| ததா, கத்யாதிகாஃ க்ரியாஃ ப்ராயஃ ஸர்வதேஹிநாஂ தஸ்மிந்-வ்யாநே, ப்ரதிபத்தாஃ-ததாயத்தாஃ| கதிஃ-சங்க்ரமணம்| அபக்ஷேபணஂ-அங்கஸ்யாதோஅநயநம்| உத்க்ஷேபஃ- அங்கஸ்யோர்த்வநயநம்| நிமேஷஃ-அக்ஷ்ணோர்நிமீலநம்| உந்மேஷஃ-தயோர்விகாஸஃ| ஆதிக்ரஹணேந ஜம்பணாந்நாஸ்வாதநவிஶோதநாதிபரிக்ரஹஃ|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

ஸமாநோऽக்நிஸமீபஸ்தஃ கோஷ்டோ சரதி ஸர்வதஃ| அந்நஂ கஹ்ணாதி பசதி விவேசயதி முஞ்சதி||௮||

ஸ௦-ஸமாநோ வாயுரக்நிஸமீபஸ்தஃ| ஸாமாந்யோக்தாவபி ப்ராதாந்யாத்பாசகோऽக்நிர்கஹ்யதே| அத ஏவாஹ-கோஷ்டே சரதி ஸர்வத இத்யாதி| ஸர்வஸ்மிந் கோஷ்டே சரதி| ஸ சாந்நஂ கஹ்ணாதி-அபக்வமாமாஶயே தாரயதீத்யர்தஃ| பசதி-அக்நிஸந்துக்ஷணாத்பக்தகார இவ| விவேசயதி-ஸஂஹதமந்நஂ பாகாய விபஜதே| முஞ்சதி-ஶகந்மூத்ராதிரூபமதஃ|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

அபாநோऽபாநகஃ ஶ்ரோணிபஸ்திமேட்ரோருகோசரஃ| ஶுக்ரார்தவஶகந்மூத்ரகர்பநிஷ்க்ரமணக்ரியஃ||௯||

ஸ௦-அபாநோ வாயுரபாநஂ ப்ராதாந்யேநாஶ்ரிதஃ, ஶ்ரோண்யாதிசரஃ, ஶுக்ராதிநிஷ்க்ரமணக்ரியஃ| இதி வாதபேதாஃ பஞ்ச|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

பஞ்ச பித்தபேதாநாஹ - - - - பித்தஂ பஞ்சாத்மகம்| |௧௦|

ஸ௦-பாசகரஞ்ஜகஸாதகாலோசகப்ராஜகபேதாஃ பஞ்ச பித்தஸ்ய|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

தத்ர பக்வாமாஶயமத்யகம்| பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽபி யத்தைஜஸகுணோதயாத்||௧௦|| த்யக்தத்ரவத்வஂ பாகாதிகர்மணாऽநலஶப்திதம்| பசத்யந்நஂ விபஜதே ஸாரகிட்டௌ பதக் ததா||௧௧|| தத்ரஸ்தமேவ பித்தாநாஂ ஶேஷாணாமப்யநுக்ரஹம்| கரோதி பலதாநேந பாசகஂ நாம தத்ஸ்மதம்||௧௨||

ஸ௦-தத்ர-தேஷு பஞ்சஸு மத்யே, பக்வாமாஶயயோர்மத்யஸ்தஂ யத்பித்தஂ ததா பஞ்சபூதாத்மகத்வேऽபி ஸதி யத்தைஜஸகுணோதயாத்-ஆக்நேயகுணோத்கர்ஷாத், க்ஷபிதஸோமகுணத்வேந த்யக்தத்ரவத்வஂ-ஸஞ்ஜாதகாடிந்யம், ததா ஸஹகாரிகாரணைஃ பாசநக்ரியாஂ ப்ரதி ஸவ்யாபாரைர்வாய்வாதிபிரநுக்ரஹாதுபகாராத் யதஃ பாகதாஹாதிக்ரியயாऽநலஶப்திதஂ-அக்நிஶப்தவாச்யஂ யத்பித்தஂ தத்பாசகமுச்யதே| தச்சாந்நஂ பசதி| ஸாரகிட்டௌ பதக் விபஜதே-விபாகீகரோதி| கிட்டஶப்தஸ்ய லோகாஶ்ரயத்வால்லிங்கஸ்யேதி புஂஸ்த்வம்| தத்ரஸ்தமேவ-பக்வாமாஶயமத்யகமேவ, ஶேஷாணாஂ-ரஞ்ஜகாதீநாஂ தாதுஸ்தாநாஂ ச, அநுக்ரஹஂ-உபகாரஂ கரோதி| பலதாநேந-ஸாமர்த்யாதாநேந, ஸ்வஸ்தாநஸ்தமேவ தேஷூபகுருத இத்யர்தஃ|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ஆமாஶயாஶ்ரயஂ பித்தஂ ரஞ்ஜகஂ ரஸரஞ்ஜநாத்| |௧௩|

ஸ௦-யத்த்வாமாஶயஸ்தஂ பித்தஂ தத்ரஸாக்யதாதோ ரஞ்ஜநாத்ராகநிஷ்பாதநாத், ரஞ்ஜகமுச்யதே|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| புத்திமேதாபிமாநாத்யைரபிப்ரேதார்தஸாதநாத்||௧௩|| ஸாதகஂ ஹத்கதஂ பித்தஂ| |௧௪|

ஸ௦-யத்து ஹத்கதஂ-ஹதயஸ்தஂ பித்தஂ தத்புத்த்யாதிபிஃ கரண்பூதைரபிப்ரேதஸ்யார்தஸ்ய பாஹ்யக்ரஹணஸ்மரணாதிரூபேண ஸாதநாத் ஸாதகமுச்யதே| வர்தமாநகாலே யா மநோர்தஸஂஶயஸ்ய நிஶ்சயஂ கர்துஂ ததர்தாத்யவஸாயோபாரூடா ஸா-புத்திஃ| புத்திவிஶேஷோ-மேதா|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

ரூபாலோசநதஃ ஸ்மதம்| தக்ஸ்தமாலோசகஂ|௧௪|

ஸ௦-தஷ்டிஸ்தஂ பித்தஂ ரூபாலோசநாத் (நதஃ)-அந்தஸ்தாரகயோஃ ஸ்திதஂ ததாயத்தரூபக்ரஹணஶக்தித்வாத், ஆலோசகமுச்யதே|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| த்வக்ஸ்தஂ ப்ராஜகஂ ப்ராஜநாத்த்வசஃ||௧௪||

ஸ௦-த்வசோ ப்ராஜநாத்-தீபநாத், ப்ராஜகஂ நாம பித்தம்| ஏதச்ச பித்தமப்யங்கலேபபரிஷேகாதீந் பாசயதி|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

ஶ்லேஷ்மா து பஞ்சதா| |௧௫|

ஸ௦-ஶ்லேஷ்மா து பஞ்சதா,-பஞ்சப்ரகாரஃ|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

ததேவ பஞ்சப்ரகாரத்வமாஹ - - - - உரஃஸ்தஃ ஸ த்ரிகஸ்ய ஸ்வவீர்யதஃ| ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாச்ச தத்ஸ்த ஏவாம்புகர்மணா||௧௫|| கபதாம்நாஂ ச ஶேஷாணாஂ யத்கரோத்யபலம்பநம்| அதோऽவலம்பகஃ ஶ்லேஷ்மா|௧௬|

ஸ௦-ஸஃ-ஶ்லேஷ்மா, உரஸி திஷ்டதீத்யுரஃஸ்தஃ, த்ரிகஸ்ய-பஷ்டாதா(த)ராக்யஸ்ய, ஸ்வவீர்யதஃ-ஸ்வப்ரபாவாத், யத்-யஸ்மாத், அவலம்பநஂ கரோதி-ஸ்வகர்மணி தஸ்ய ஸாமர்த்யமுத்பாதயதி| ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாத்-அந்நவீர்யேணாப்யவஹதாதந்நாத்ரஸரூபதாபரிணதாத் தத்வீர்யேண-தத்பலேநாவலம்பநஂ கரோதி| சஶப்தாத் ஸ்வவீர்யேணாபி ஹதயஸ்யாவலம்பநஂ கரோதி| கிந்த்வந்நவீர்யாததிஶயேந யதாऽவலம்பநஂ ஹதயஸ்ய கரோதி ந ததா ஸ்வவீர்யதஃ| யதோऽந்நரஸஃ பூர்வஂ ஹதி ஸ்திதிஂ கத்வா ததோ வ்யாநவிக்ஷிப்தஃ ஸர்வஂ ஶரீரஂ யாதி, தஸ்மாத்விஶேஷேண ஹதயஸ்யாந்நவீர்யாதவலம்பநஂ யுக்தம்| ஆகமோऽபி-"ஹதயஂ மநஸஃ ஸ்தாநமோஜஸாஶ்சிந்திதஸ்ய ச| மாஂஸபேஶீசயோ ரக்தபத்மாகாரமதோமுகம்|| யோகிநோ யத்ர பஶ்யந்தி ஸம்யக் ஜ்யோதிஃ ஸமாஹிதாஃ| ரஸோ யஃ ஸ்வச்சதாஂ யாதஃ ஸ தத்ரைவாவதிஷ்டதே|| ததோ வ்யாநேந விக்ஷிப்தஃ கத்ஸ்நஂ தேஹஃ ப்ரபத்யதே|" இதி| ததா, தத்ஸ்த ஏவ-உரஃஸ்த ஏவ, ஏஷ ஶ்லேஷ்மா ஶேஷாணாஂ கபஸ்தாநாநாமம்புகர்மணா-க்லேதஸஂஶ்லேஷாதிலக்ஷணேந ஜலவ்யாபாரேண, அவலம்பநஂ கரோதி| அதஃ-அஸ்மாத்யதோக்தாத்தேதோஃ, அவலம்பகஃ ஶ்லேஷ்மேத்யுச்யதே|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

யஸ்த்வாமாஶயஸஂஸ்திதஃ||௧௬|| க்லேதகஃ ஸோऽந்நஸங்காதக்லேதநாத்| |௧௭|

ஸ௦-யஃ புநஃ ஶ்லேஷ்மா ஆமாஶயே ஸ்திதஃ, ஸ க்லேதக இத்யுச்யதே| குதஃ ? அந்நஸங்காதக்லேதநாத்காரணாத்|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

ரஸபோதநாத்| போதகோ ரஸநாஸ்தாயீ|௧௭|

ஸ௦-ரஸநாஸ்தாயீ-ஜிஹ்வாஸ்தோ, போதக இத்யுச்யதே, ரஸபோதநாத் காரணாத்|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| ஶிரஃஸஂஸ்தோऽக்ஷதர்பணாத்||௧௭|| தர்பகஃ| |௧௮|

ஸ௦-ஶிரஃஸ்தஸ்தர்பக இத்யுச்யதே, அக்ஷதர்பணாத்வேதோஃ|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

ஸந்திஸஂஶ்லேஷாச்ச்லேஷகஃ ஸந்திஷு ஸ்திதஃ| |௧௮|

ஸ௦-ஸந்திஷு ஸ்திதஃ ஶ்லேஷ்மா ஶ்லேஷக இத்யுச்யதே, ஸந்திஸஂஶ்லேஷாத் காரணாத்|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ஏவஂ தோஷாணாஂ ஸ்தாநாந்யுக்த்வோபஸஂஹரந்நாஹ - - - - | இதி ப்ராயேண தோஷாணாஂ ஸ்தாநாந்யவிகதாத்மநாம்||௧௮|| வ்யாபிநாமபி ஜாநீயாத்கர்மாணி ச பதக்பதக்| |௧௯|

ஸ௦-ப்ராயேண-பாஹுல்யேந, தோஷாணாமவிகதாத்மநாஂ-அப்ரச்யுதஸ்வபாவாநாம், இதி-உக்தப்ரகாராணி, ஸ்தாநாநி வ்யாபிநாமபி-ஸகலஶரீரசராணாமபி, ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| ததா, கர்மாணி பதக்பதக்-ப்ரத்யேகஂ கத்வா, ஜாநீயாத்|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

விகதிரேஷாஂ வத்திஃ க்ஷயஶ்ச| வத்திரபி த்விவிதா,-சயப்ரகோபபேதேந| தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயே ஸாமாந்யேந வத்திக்ஷயலக்ஷணமுக்தம்| ஸம்ப்ரதி சயப்ரகோபரூபஂ வத்திநிதாநஂ ஸங்க்ஷேபேண ஸூசயந்நாஹ - - - - - | உஷ்ணேந யுக்தா ரூக்ஷாத்யா வாயோஃ குர்வந்தி ஸஞ்சயம்||௧௯|| ஶீதேந கோபமுஷ்ணேந ஶமஂ ஸ்நிக்தாதயோ குணாஃ| |௨௦|

ஸ௦-உஷ்ணேந குணேந விருத்தேநோபஹிதா ரூக்ஷாதயஃ-ப்ரதமாத்யாயோக்தாஃ (ஶ்லோ. ௧௧) ஷட்வாதகுணாஃ, வாயோஶ்சயஂ குர்வந்தி, ந கோபமுஷ்ணஸ்ய விருத்தத்வாத்| த ஏவ ச ரூக்ஷாதயஃ ஶீதகுணோபஹிதாஸ்தத்ஸதஶத்வாத்வாயோஃ கோபஂ குர்வந்தி| உஷ்ணேந யுக்தாஃ ஸ்நிக்தாதயோ குணா வாயோஃ ஶமஂ குர்வந்தி, விபரீதத்வாத்|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| ஶீதேந யுக்தாஸ்தீக்ஷ்ணாத்யாஶ்சயஂ பித்தஸ்ய குர்வதே||௨௦|| உஷ்ணேந கோபஂ, மந்தாத்யாஃ ஶமஂ ஶீதோபஸஂஹிதாஃ| |௨௧|

ஸ௦-ஏவஂ பித்தஸ்ய ஶீதேந குணேந யுக்தாஸ்தீக்ஷ்ணாதயோ குணாஶ்சயஂ குர்வந்தி| த ஏவ தீக்ஷ்ணாதயோ குணா உஷ்ணேந ஸஹிதாஃ கோபஂ குர்வந்தி| மந்தாதயோ குணாஃ ஶீதகுணயுக்தாஃ ஶமஂ குர்வந்தி, விபரீதத்வாத்|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| ஶீதேந யுக்தாஃ ஸ்நிக்தாத்யாஃ குர்வதே ஶ்லேஷ்மணஶ்சயம்||௨௧|| உஷ்ணேந கோபஂ, தேநைவ குணா ரூக்ஷாதயஃ ஶமம்| |௨௨|

ஸ௦-ஶீதகுணோபஹிதாஃ ஸ்நிக்தாதயஃ கபஸ்ய சயஂ குர்வதே| உஷ்ணேந யுக்தாஸ்த ஏவ ஸ்நிக்தாதயஃ கபஸ்ய கோபஂ குர்வதே| தேநைவ-உஷ்ணேந, யுக்தா ரூக்ஷாதயஃ கபஸ்ய ச ஶமஂ குர்வந்தி| கபஸ்ய ஹி ஶீதகுணேந ஸதஶேநாபி ஸ்நிக்தாதிகுணயுக்தேந ஸ்த்யாநத்வாச்சயஃ ஸ்யாத்| விபரீதேநோஷ்ணேந விலயநாத் கோபஃ| ஸ ஏவோஷ்ணோ யதா ரூக்ஷாதியுக்தோ பவதி ததா விபரீதத்வாத் ஶமோ பவதி|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

இதாநீஂ சயாதீநாஂ லக்ஷணாந்யாஹ - - - - | சயோ வத்திஃ ஸ்வதாம்ந்யேவ ப்ரத்வேஷோ வத்திஹேதுஷு||௨௨|| விபரீதகுணேச்சா ச| |௨௩|

ஸ௦-ஸ்வதாம்நீயே ஸ்தாநே தோஷஸ்ய யா வத்திஃ ஸ சய உச்யதே| சிதஸ்ய தோஷஸ்ய லிங்கமாஹ-ப்ரத்வேஷ இத்யாதி| யதா ஹி வாதஶ்சிதோ பவதி ததா ரூக்ஷாதிஷு தத்குணஸாமாந்யேஷு ப்ரத்வேஷஃ ஸ்யாத்| தத்விபரீதகுணேஷு ஸ்நிக்தாதிஷ்வபிலாஷஃ ஸ்யாத்| ஏவஂ கபபித்தயோஶ்சிதயோர்வ்யாக்யேயம்| நநு, "ப்ரத்வேஷோ வத்திஹேதுஷு" இத்யேகமேவ லக்ஷணஂ தோஷசயஸத்தாநுமாபகஂ கர்துஂ ந்யாய்யம்| யதி வா "விபரீதகுணேச்சா ச" இத்யேதத்| கிஂ த்வயோரூபாதாநேந ? அத்ரோச்யதே| கதாசிதசிதோऽபி தோஷோ வாதாக்யஃ ஸ்வப்ரமாணஸ்தஃ க்ஷீணோ வா யஸ்ய ஸ வாதவத்திஹேதூந் ரூக்ஷாதீந்ந த்வேஷ்டி, அபி து தாநிச்சதி, ஸாத்ம்யவஶாத்| யதா,-கர்பிணீ ஸ்த்ரீ தோஹதவஶாத்| ததேவஂ வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ப்ரதோஷோ வத்திஹேதுஷு" "விபரீதகுணேச்சா ச" இதி த்வயமபி கர்தவ்யம்| தேந யதா துல்யகாலஂ புருஷஸ்ய வாதஸமாநகுணேஷு தத்வத்திஹேதுஷு ப்ரத்வேஷோ ஜாயதே, வாதகுணப்ரதிபக்ஷேஷு தத்க்ஷபணஹேதுஷு சாபிலாஷஃ, ததா ஸம்யக் நிஶ்சீயதே வாதஸ்யோபசிதிஃ, இதி த்வயமப்யேததுக்தம்|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

கோபஸ்தூந்மார்ககாமிதா| லிங்காநாஂ தர்ஶநஂ ஸ்வேஷாமஸ்வாஸ்த்யஂ ரோகஸம்பவஃ||௨௩|| ஸ்வஸ்தாநஸ்தஸ்ய ஸமதா விகாராஸம்பவஃ ஶமஃ| |௨௪|

ஸ௦-உந்மார்ககாமிதா-ஸ்வஸ்தாநஂ த்யக்த்வா தோஷஸ்ய யத் புநர்மார்காந்தரகமநம், ஸ கோப இத்யுச்யதே| கோபஸ்ய து லிங்கமாஹ-லிங்காநாஂ ஸ்வேஷாஂ யதாயதஂ தர்ஶநஂ-உத்பவஃ| வாதாதீநாஂ குபிதாநாஂ யாநி லிங்காநி தோஷாதிவிஜ்ஞாநீயேऽபிஹிதாநி வாதவ்யாதிநிதாநே ச வக்ஷ்யந்தே, தேஷாஂ லக்ஷணாநாமுபலப்திஃ, [ வைத்யேநாதுரேண ச| யத்தத் கோபஸ்ய லிங்கம்| ததா, அஸ்வாஸ்த்யஂ-உத்பித்ஸுரோகேச்சயா ஸாமாந்யேந தேஹமநோபிபூதத்வம்| ததா, ரோகஸ்ய-ஜ்வராதேஃ, ஸம்பவோ-ஜந்ம| நநு, "லிங்காநாஂ தர்ஶநஂ ஸ்வேஷாம்" "அஸ்வாஸ்த்யம்" "ரோகஸம்பவஃ" இதி கிஂ த்ரிதயமுத்திஷ்டம் ? ஏகேநைவ தோஷகோபாவகமாதேகமேவோபதேஷ்டுஂ யுக்தம்| நைவம்| வ்யபிசாரதர்ஶநாத்| ததா ஹி வக்ஷ்யதி பாண்டுரோகசிகித்ஸிதே (ஶ்லோ. ௪௬)- "ரூக்ஷஶீதகுருஸ்வாதுவ்யாயாமபலநிக்ரஹைஃ| கபஸம்மூர்ச்சிதோ வாயுர்யதா பித்தஂ பஹிஃ க்ஷிபேத்||" இத்யாரப்ய யாவத் "பித்தே ஶாகாஸமாஶ்ரிதே|" இதி| ததேவமேஷஃ காமலாக்யோ ரோகஃ பித்தலிங்கதர்ஶநாதபி ந பித்தஸ்ய கோபமநுபயாதி| அத ஏவ பித்தப்ரகோபகரஂ பஶாம்லதீக்ஷ்ணகடுகாதி சிகித்ஸிதமத்ர நிர்திஷ்டம்| அஸ்வாஸ்த்யமித்யேததபி ந தோஷகோபஸ்ய நிஶ்சிதஂ லிங்கம்| ததா ஹி-மாநஸேநாபி பயஶோகாதிநாऽஸ்வாஸ்த்யஂ தஶ்யதே| ததா, ஆகந்தவோऽபி ரோகா தோஷகோபமந்தரேணைவோத்பத்யமாநா தஶ்யந்தே| தஸ்மாத்ரோகஸம்பவாதபி தோஷகோபோऽயமநிஶ்சிதஃ| ததேவஂ லக்ஷணத்ரிதயேநைவாநேந தோஷகோபோ நிஶ்சேதுஂ ஶக்யத இதி த்ரிதயமப்யேதத்வக்தவ்யம்| ஸ்வஸ்தாநஸ்தஸ்யேத்யாதி| ஸ்வஸ்தாநஂ-யதோத்திஷ்டஂ பக்வாஶயாதி| ஸ்வஸ்தாநாவஸ்திதஸ்யைவ வாதாதிதோஷஸ்ய யா ஸமதா-ஸ்வப்ரமாணத்வம், விகாரஸ்ய-ரோகஸ்ய, அஸம்பவஃ-அநுத்பத்திஃ, ஸ ஶம உச்யதே|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|இதாநீஂ வாதாதீநாஂ சயப்ரகோபப்ரஶமா யஸ்மிந் காலே ஜாயந்தே தஂ தர்ஶயந்நாஹ -] | சயப்ரகோபப்ரஶமா வாயோர்க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு||௨௪|| வர்ஷாதிஷு து பித்தஸ்ய, ஶ்லேஷ்மணஃ ஶிஶிராதிஷு| |௨௫|

ஸ௦-வாதஸ்ய க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு யதாஸங்க்யஂ சயப்ரகோபப்ரஶமா ஜாயந்தே| க்ரீஷ்மே வாயோஶ்சயஃ, வர்ஷாஸு ப்ரகோபஃ, ஶரதி ப்ரஶம இதி| ஏவமக்ரேऽபி யோஜ்யம்| வர்ஷாதிஷ்வித்யாதி| அத்ராபி த்ரிஷ்விதி வர்ததே| வர்ஶாஶரத்தேமந்தேஷு த்ரிஷு பித்தஸ்ய சயப்ரகோபப்ரஶமா பவந்தி| ததா, ஶிஶிராதிஷு த்ரிஷு-ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மேஷு, ஶ்லேஷ்மணஶ்சயப்ரகோபப்ரஶமா பவந்தி|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

நநு மருதோ க்ரீஷ்மே சயோ ந யுக்தஃ, யதஸ்தஸ்மிந்காலே லகுரூக்ஷா ஓஷதயோ பவந்தி| ததா, வர்ஷாஸு பித்தசயோ ந யுக்தஃ, ஜலாநாமோஷதீநாஂ சாம்லபாகத்வாத்| ததா, ஶ்லேஷ்மணஃ ஶிஶிரே சயோ ந யுக்தஃ, ததா ஹ்யாப ஓஷதயஶ்ச ஸ்நிக்தா பவந்தி காலஶ்ச ஶீதஃ| இதி கோப ஏவோபபந்நஃ| இத்யஸ்மிந் பர்யநுயோக இதமாஹ - - - - | சீயதே லகுரூக்ஷாபிரோஷதீபிஃ ஸமீரணஃ||௨௫|| தத்விதஸ்தத்விதே தேஹே காலஸ்யௌஷ்ண்யாந்ந குப்யதி| அத்பிரம்லவிபாகாபிரோஷதீபிஶ்ச தாதஶம்||௨௬|| பித்தஂ யாதி சயஂ கோபஂ ந து காலஸ்ய ஶைத்யதஃ| சீயதே ஸ்நிக்தஶீதாபிருதகௌஷதிபிஃ கபஃ||௨௭|| துல்யேऽபி காலே தேஹே ச ஸ்கந்நத்வாந்ந ப்ரகுப்யதி| |௨௮|

ஸ௦-க்ரீஷ்மகாலே வாதோ லகுரூக்ஷாபிரோஷதீபிர்தேஹே சாதாநகாலஸ்வாபாவ்யாத்தத்விதே-லகுரூக்ஷே, தத்விதோ-லகுரூக்ஷஃ, ஸமீரண இதி ஸமாநகுணத்வாத் பவநஸ்ய கோபஃ ப்ராப்தஃ, ஸ நிஷித்யதே "காலஸ்யௌஷ்ண்யாத்" இத்யநேந ஏவஂ பித்தஸ்ய வர்ஷாஸு கோபஃ, "ந து காலஸ்ய ஶைத்யஃ" இத்யநேந நிஷித்யதே |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| இதி காலஸ்வபாவோऽயமாஹாராதிவஶாத்புநஃ||௨௮|| சயாதீந் யாந்தி ஸத்யோऽபி தோஷாஃ காலேऽபி வா ந து| |௨௯|

ஸ௦-இதி-பூர்வோக்தஃ, அயஂ-வாய்வாதிசயாதிஃ, காலஸ்ய ஸ்வபாவஃ| ஆஹாராதிவஶாத்-அந்நபாநஸாமர்த்யாத், புநர்தோஷாஃ ஸத்யோऽபி-தத்க்ஷணாதேவ காலமநபேக்ஷ்யைவ, சயாதீந்-சயப்ரகோபப்ரஶமாந் யாந்தி| தஸ்மாதேவ சாஹாராதிவஶாத் யதாஸ்வஂ சயாதிகாலேऽபி வா தோஷா ந து சயாதீந் யாந்தி| தஸ்மாத் காலாதாஹாராதீநாஂ ப்ராதாந்யமித்யர்தஃ|ஆஹாராதீத்யத்ராதிஶப்தேந ரஸாயநவாஜீகரணவமநவிரேசநாதயோ கஹ்யந்தே|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ஏவஂ தோஷாணாஂ சயாதீந் ப்ரதர்ஶ்ய, வ்யாப்திநிவத்திவைசித்ர்யஂ கோபஜஂ தர்ஶயிதுமாஹ - - - - | வ்யாப்நோதி ஸஹஸா தேஹமாபாததலமஸ்தகம்||௨௯|| நிவர்ததே து குபிதோ மலோऽல்பால்பஂ ஜலௌகவத்| |௩௦|

ஸ௦-மலஃ குபிதஃ ஸஹஸா-ஶீக்ஹ்ரமேவ, ஆபாததலமஸ்தகஂ வ்யாப்நோதி,-பாததலாதாரப்ய யாவந்மஸ்தகமித்யர்தஃ| ஆங்மர்யாதாபிவித்யோர்பிபக்த்யர்தேऽவ்யயீபாவஃ| நிவர்ததே புநரல்பால்பஂ-ஸ்தோகஂ ஸ்தோகமிதி| ஜலௌகவத்-யதா கிரிநத்யாதீநாஂ ஜலபூரஃ ஸமவிஷமஂ ஸஹஸைவ வ்யாப்நோதி, நிவர்ததே து ஸ்தோகஂ ஸ்தோகமிதி|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

நநு, ப்ரதிரோகஂ நிதாநலக்ஷணசிகித்ஸிதமாநந்த்யாத்வக்துமஶக்யம்| தச்சாவிதந்ந கஶ்சிதத்ர ததா யத்நஂ குர்யாதித்யாஶங்க்யாஹ - - - - | நாநாரூபைரஸங்க்யேயைர்விகாரைஃ குபிதா மலாஃ||௩௦|| தாபயந்தி தநுஂ தஸ்மாத்தத்தேத்வாகதிஸாதநம்| ஶக்யஂ நைகைகஶோ வக்துமதஃ ஸாமாந்யமுச்யதே||௩௧||

ஸ௦-யத்ததோர்நித்யஸம்பந்தாத் யஸ்மாதிதி லப்யதே| யஸ்மாந்நாநாரூபைஃ-அநேகப்ரகாரைஃ, அஸங்க்யேயைஃ-கணநாஂ ஸமதீதைஃ, விகாரைஃ-ஜ்வராதிபிஃ, மலா-வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணஃ, குபிதாஸ்தநுஂ-தேஹஂ, தாபயந்தி-துஃகயந்தி| தஸ்மாத்தத்தேத்வாகதிஸாதநஂ ஶக்யஂ நைகைகஶோ வக்துஂ-அயமஸ்ய விகாரஸ்ய ஹேதுரியமாகதிரிதஂ லக்ஷணமிதமஸ்ய ஸாதநஂ-சிகித்ஸிதமிதி| அதஃ ஸாமாந்யமுச்யதே|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

அத்ரைவ ஹேத்வந்தரமாஹ - - - - தோஷா ஏவ ஹி ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாமேககாரணம்| யதா பக்ஷீ பரிபதந் ஸர்வதஃ ஸர்வமப்யஹஃ||௩௨|| சாயாமத்யேதி நாத்மீயாஂ யதா வா கத்ஸ்நமப்யதஃ| விகாரஜாதஂ விவிதஂ த்ரீந் குணாந்நாதிவர்ததே||௩௩|| ததா ஸ்வதாதுவைஷம்யநிமித்தமபி ஸர்வதா| விகாரஜாதஂ த்ரீந்தோஷாண்|௩௪|

ஸ௦-ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ யஸ்மாத்தோஷா ஏவைககாரணம்| ஏகஂ-ப்ரதாநஂ ச தத்காரணஂ-நிமித்தமேககாரணம்| யதி வா ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாஂ தோஷா ஏகஂ-துல்யஂ காரணம், ஸமாநஂ காரணமித்யர்தஃ| ஏவஶப்தோऽவதாரணார்தஃ| தோஷா ஏவ காரணம், நாபரஂ கிஞ்சித்வஸ்துஜாதம்| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-யதேத்யாதி| பக்ஷீ-ப்ராசிகாதிஃ, யதா ஸர்வதஃ-ஸமந்தாத், பரிபதந்-ப்ரமந், ஸர்வமப்யஹஃ-ஸகலமபி திவஸம், ஆத்மீயாஂ சாயாஂ நாத்யேதி-நாதிக்ராமதி, தயா விநா க்ஷணமப்யஸௌ நோபலப்யத இத்யர்தஃ| ததா அந்யதபி நிதர்ஶநமாஹ-யதா வேத்யாதி| யதா வா கத்ஸ்நஂ-நிரவஶேஷம், ஏதத்விகாரஜாதஂ-ஸ்தாவரஜங்கமாதிபேதபிந்நஂ ஜராயுஜாண்டஜாதிபேதபிந்நஂ வா, விவிதஂ-நாநாப்ரகாரஂ, த்ரீந் குணாந்-ஸத்த்வரஜஸ்தமஃஸஂஜ்ஞாந், நாதிவர்ததே-நாத்யேதி, த்ரிபிரேதைர்விரஹிதஂ ந ஜாதுசித்பவதீத்யர்தஃ| ததா ஸ்வதாத்வித்யாதி| தாதவோ-தோஷதாதுமலாஃ ஶரீரதாரணஸாமாந்யாத், தேஷாஂ வைஷம்யஂ-ஸ்வலக்ஷணதோऽந்யதாத்வம், ஸ்வதாதுவைஷம்யஂ நிமித்தஂ யஸ்ய தத்விகாரஜாதஂ த்ரீந் தோஷாநாதிக்ராமதி, த்ரிதோஷரஹிதஂ ந ஸம்பவதீத்யர்தஃ| தாதுவைஷம்யஂ ச ப்ரதிரோகமந்யாதஶத்வாந்நாநாவிதம்| யத்து யேந தாதுவைஷம்யேண ஜந்யதே, தத்தஸ்ய ஸ்வஂ-ஸ்வீயஂ பவதி| யேஷாஂ து ரோகாணாஂ தேவக்ரஹாதி நிமித்தஂ ந தேஷு ததா தோஷாநுபந்தஃ, ஆகந்துகத்வாத்| ஆகந்துகநிஜயோர்ஹ்யயமேவ பேதஃ,-யதாகந்துகேஷு ப்ரதமஂ ரோகோத்பூதிஃ பஶ்சாத்தோஷாநுபந்தஃ, நிஜேஷு ப்ராக்தோஷாநுபந்த இதி| யே து வ்யாசக்ஷதே,-ஸ்வே ச தே தாதவஶ்ச தேஷாஂ வைஷம்யமிதி| தேஷாஂ நாயமர்தஃ ப்ரதிபாதிதஃ ஸ்யாத்| ஸ்வக்ரஹணஂ சாதிரிச்யதே| யதஃ ஶரீராந்தராவஸ்தாயிநோ தோஷா வாதாதயஃ ஶரீராந்தரே ரோகஂ ஜநயிதுஂ நாலம்| தஸ்மாத்பூர்வமேவ வ்யாக்யாநஂ ஶ்ரேயஃ|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| தேஷாஂ கோபே து காரணம்||௩௪|| அர்தைரஸாத்ம்யைஃ ஸஂயோகஃ காலஃ கர்ம ச துஷ்கதம்| ஹீநாதிமித்யாயோகேந பித்யதே தத்புநஸ்த்ரிதா||௩௫||

ஸ௦-தேஷாஂ-வாதாதீநாஂ, கோபே காரணம்,-அஸாத்ம்யைஃ-அநுசிதைஃ, அர்தைஃ-ஶப்தஸ்பர்ஶரூபரஸகந்தாக்யைஃ, ஶ்ரோத்ரத்வக்சக்ஷூரஸநக்ஹ்ராணாக்யாநாமிந்த்ரியாணாஂ யஃ ஸஂயோகஃ, ததா காலஃ-ஶீதோஷ்ணவர்ஷாலக்ஷணோ துஷ்டஃ, ததா கர்ம-சைஹிகமந்யஜந்மஜஂ ச, யத் துஷ்கதஂ-அஶுபம், ஏதத்த்ரயஂ தேஷாஂ தோஷாணாஂ கோபே ஹேதுஃ| துஶப்தஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ ரூக்ஷாதயோ வாதாதீநாஂ கோபே காரணம், யாவதஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதிரபி| ஏதச்ச (தத்)- பூர்வோக்தஂ தோஷகோபகாரணமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதிபேதேந த்ரிதா பிந்நமபி, புநஃ-பூயஃ, த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஂ, பித்யதே| கதம் ? ஹீநாதிமித்யாயோகபேதேந|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

தாநேவ ஹீநாதிமித்யாயோகாந் தர்ஶயந்நாஹ - - - - ஹீநோऽர்தேநேந்த்ரியஸ்யால்பஃ ஸஂயோகஃ ஸ்வேந நைவ வா| அதியோகோऽதிஸஂஸர்கஃ, ஸூக்ஷ்மபாஸுரபைரவம்||௩௬|| அத்யாஸந்நாதிதூரஸ்தஂ விப்ரியஂ விகதாதி ச| யதக்ஷ்ணா வீக்ஷ்யதே ரூபஂ மித்யாயோகஃ ஸ தாருணஃ||௩௭|| ஏவமத்யுச்சபூத்யாதீநிந்த்ரியார்தாந் யதாயதம்| வித்யாத்|௩௮|

ஸ௦-அர்தேந-ஶப்தாதிநா, ஸ்வேநேந்த்ரியஸ்ய-ஶ்ரோத்ராதேஃ, அல்போ யஃ ஸஂயோகஃ ஸ ஹீநஃ-ஹீநயோகஃ| நைவ வேதி| அதவா ஸர்வஸர்விகயா தேநார்தேந ந ஸஂயோகஃ, ஸோऽபி ஹீநயோகஃ| தஸ்யைவேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந யோऽதிஸஂஸர்கஃ-அதிஸேவாலக்ஷணஃ, ஸ தஸ்ய ஸ்வேநார்தேநாதியோகஃ| ததா, ஸூக்ஷ்மபாஸுரபைரவமித்யாதி யதக்ஷ்ணா வீக்ஷ்யதே-நயநேநாலோக்யதே, ஸ தஸ்ய சக்ஷுரிந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந மித்யாயோகஃ| ஏவமநயா திஶா ஸூக்ஷ்மபாஸுரபைரவம், ததா அத்யாஸந்நாதிதூரஸ்தஂ விப்ரியஂ விகதாதி ச யதக்ஷ்ணா ரூபஂ வீக்ஷ்யதே, ஸ தாருணோ மித்யாயோகஃ, திமிராதிஹேதுத்வாத்| ஏவஂ-அநயா சக்ஷுஷோ ரீத்யா, அந்யாநபீந்த்ரியார்தாந் யதாஸ்வமிந்த்ரியாணாமத்யுச்சபூத்யாதீந் மித்யாயோகரூபாந் வித்யாத்| யதாऽத்யுச்சபருஷேஷ்டவிநாஶபீஷணாத்யநிஷ்டஃ ஶப்தஃ ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா ஶ்ரோத்ரேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந ஶப்தாக்யேந மித்யாயோகஃ| யதா பூதிவிஷ்டாத்யநிஷ்டோ கந்தோ க்ராணேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா க்ராணேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந கந்தாக்யேந மித்யாயோகஃ| யதா ஸ்நாநாநுலேபநாதீநாஂ ஶீதோஷ்ணாதீநாஂ ச ஸ்பஶ்யாநாமக்ரமஸேவநேந ஸ்பர்ஶஃ ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ததா ஸ்பர்ஶநேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேநார்தேந ஸ்பர்ஶாக்யேந மித்யாயோகஃ| ததா, ரஸநேந்த்ரியேண யோ ரஸோऽபரிபாட்யா யுஜ்யதே, ததாऽபத்யத்ரவ்யநிவிஷ்டோऽபி யோ ரஸோ ரஸநேந்த்ரியேண கஹ்யதே, ஸ தஸ்ய ரஸநேந்த்ரியஸ்ய ஸ்வேந ரஸாக்யேநார்தேந மித்யாயோகஃ|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

காலஸ்து ஶீதோஷ்ணவர்ஷாபேதாத்த்ரிதா மதஃ||௩௮|| ஸ ஹீநோ ஹீநஶீதாதிரதியோகோऽதிலக்ஷணஃ| மித்யாயோகஸ்து நிர்திஷ்டோ விபரீதஸ்வலக்ஷணஃ| ||௩௯||

ஸ௦-காலஃ புநஃ ஶீதோஷ்ணவர்ஷாபேதேந த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரோ மதோ முநீநாம்| தத்ர ஹேமந்தஶிஶிரலக்ஷணஃ-ஶீதஃ| உஷ்ணோ-வஸந்தக்ரீஷ்மலக்ஷணஃ| ப்ராவட்ஶரல்லக்ஷணோ-வர்ஷாக்யஃ| ஸ ச காலோ ஹீநஶீதாதிர்ஹிநயோகலக்ஷணஃ| அதியோகோऽதிமாத்ரயோகலக்ஷணஃ| விபரீதஂ ஸ்வஂ-ஶீதோஷ்ணவர்ஷாக்யஂ, லக்ஷணஂ யஸ்ய காலஸ்ய, ஸ விபரீதஸ்வலக்ஷணோ மித்யாயோகஃ| குணகுணிநோரபேதோபசாராத் கால ஏவமுச்யதே| தத்ர யதா,-ஹேமந்தே ஶீதஸ்யால்பத்வஂ ஹீநோ யோகஃ, தஸ்மிந்நேவ ஹேமந்தேऽதிஶைத்யமதியோகஃ, தஸ்மிந்நேவ ஹேமந்த ஔஷ்ண்யஂ மித்யாயோகஃ| உபலக்ஷணஂ சேதம்| ஏவஂ ஶரத்வஸந்தயோரபி யந்மந்தவர்ஷோஷ்ணத்வஂ ஸ்வலக்ஷணஂ தத்யதா ஹீநதரஂ ஸ்யாத், ஸோऽபி ஹீநயோகஃ| ஏவமதியோகா (கமித்யா) யோகயோரபி யோஜ்யம்|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

காயவாக்சித்தபேதேந கர்மாபி விபஜேத்த்ரிதா| காயாதிகர்மணோ ஹீநா ப்ரவத்திர்ஹீநஸஂஜ்ஞகஃ||௪௦|| அதியோகோऽதிவத்திஸ்து, வேகோதீரணதாரணம்| விஷமாங்கக்ரியாரம்பபதநஸ்கலநாதிகம்||௪௧|| பாஷணஂ ஸாமிபுக்தஸ்ய ராகத்வேஷபயாதி ச| கர்ம ப்ராணாதிபாதாதி தஶதா யச்ச நிந்திதம்||௪௨|| மித்யாயோகஃ ஸமஸ்தோऽஸாவிஹ வாऽமுத்ர வா கதம்| |௪௩|

ஸ௦-யதா காலஸ்த்ரிதா நிரூபிதஃ, ததா கர்மாபி காயவாக்சித்தபேதேந த்ரிப்ரகாரஂ விபஜேத்| தத்ர காயகர்மணஸ்ததா வாக்கர்மணஸ்ததா சித்தகர்மணோ ஹீநா யா ப்ரவத்திஃ ஸ ஹீநஸஂஜ்ஞகோ யோகஃ| அதிப்ரவத்திஸ்த்வதியோகஃ| காயாதிகர்மணோ மித்யாயோகமதிகத்யாஹ-வேகோதீரணேத்யாதி| "வேகோதீரணதாரணம்" இத்யாரப்ய யாவத் "பதநஸ்கலநாதிகம்" யதேதத் காயிகஂ கர்ம, தஸ்ய கர்மண ஏவஂரூபஸ்ய யா ப்ரவத்திஃ ஸ காயகர்மணோ மித்யாயோகஃ| விஷமாங்கைஃ க்ரியா-கர்ம, விஷம ஆரம்பஃ-உபயலோகவிருத்தஃ, ததா, விஷமபதநம், விஷமஸ்கலநம், ஆதிஶப்தேந விஷமகமநாதீநாஂ க்ரஹணம்| ஸாமிபுக்தஸ்ய-அர்தபுக்தஸ்ய, யத்பாஷணஂ-ஜல்பநம், ஏவஂரூபா யா ப்ரவத்திஃ ஸ வாக்கர்மணோ மித்யாயோகஃ| ராகத்வேஷபயாதி யதேதந்மாநஸஂ கர்ம, தஸ்ய கர்மண ஏவஂரூபா யா ப்ரவத்திஃ ஸ சித்தகர்மணோ மித்யாயோகஃ| ததா, திநசர்யாத்யாயோக்தஂ யத்ப்ராணாதிபாதாதி தஶதா-தஶப்ரகாரஂ, கர்ம நிந்திதஂ-அஶுபஂ நிர்திஷ்டஂ "ஹிஂஸாஸ்தேய" இத்யாதிநா க்ரந்தேந, தச்ச யதாயதஂ காயவாக்சித்தாநாஂ கர்மணாஂ மித்யாயோகஃ| ஸமஸ்தோऽஸாவிஹ வாऽமுத்ர வா கதஂ-அஸ்மிந் லோகே கதமந்யத்ர வா லோகே கதஂ-ஆசரிதஂ ஸர்வமேவஂ மித்யாயோகஃ|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| நிதாநமேதத்தோஷாணாஂ, குபிதாஸ்தேந நைகதா||௪௩|| குர்வந்தி விவிதாந் வ்யாதீந் ஶாகாகோஷ்டாஸ்திஸந்திஷு| |௪௪|

ஸ௦-நிதாநமேதத்தோஷாணாஂ 'கோபே' இதி வாக்யஶேஷஃ| குபிதாஸ்தேந-நிதாநேந, நைகதா| கிஂ தர்ஹி ? அநேகப்ரகாரேண, வ்யாதீந் விவிதாந்-நாநாப்ரகாராந் குர்வந்தி| குபிதா தோஷா இதி வசந (விபக்தி) விபரிணாமேந ஸம்பந்தஃ| க்வ வ்யாதீந் குர்வந்தி ? இத்யாஹ-ஶாகேத்யாதி| ஶாகாஶ்ச கோஷ்டஶ்சாஸ்தீநி ச ஸந்தயஶ்ச தேஷு|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

ஶாகேதி கிமுச்யதே| இத்யாஹ - - - - | ஶாகா ரக்தாதயஸ்த்வக் ச பாஹ்யரோகாயநஂ ஹி தத்||௪௪|| ததாஶ்ரயா மஷவ்யங்ககண்டாலஜ்யர்புதாதயஃ| பஹிர்பாகாஶ்ச துர்நாமகுல்மஶோபாதயோ கதாஃ||௪௫||

ஸ௦-ஶாகா ரக்தாதயஃ ஷட்தாதவஸ்த்வக் ச| தத்பாஹ்யரோகாயநஂ,-பாஹ்யாநாஂ ரோகாணாமயநஂ-ஸ்தாநம்| ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே| யஸ்மாத்பாஹ்யாநாஂ ரோகாணாமயநம், அதஸ்ததாஶ்ரயா மஷவ்யங்காதயோ ரோகா பஹிர்பாகா உச்யதே| ஆதிஶப்தேந விஸர்பவித்ரத்யாதீநாஂ பரிக்ரஹஃ| துர்நாமேத்யாதி| பஹிர்பாகாஶ்சேத்யத்ர ச ஶப்தோ பிந்நக்ரமஃ, ஶோபாதய இத்யஸ்மாதநந்தரஂ த்ரஷ்டவ்யஃ| துர்நாமகுல்மஶோபாதயஶ்ச பஹிர்பாகா இத்யர்தஃ|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

அந்தஃகோஷ்டோ மஹாஸ்ரோத ஆமபக்வாஶயாஶ்ரயஃ| தத்ஸ்தாநாஃ ச்சர்த்யதீஸாரகாஸஶ்வாஸோதரஜ்வராஃ||௪௬|| அந்தர்பாகஂ ச ஶோபார்ஶோகுல்மவீஸர்பவித்ரதி| |௪௭|

ஸ௦-கோஷ்டஃ கத்யதே அந்தஃ, ததா மஹாஸ்ரோதஃ, ததா ஆமபக்வாஶயாஶ்ரயஃ| தத்ஸ்தாநாஃ-அந்தர்பாகாஶ்ரயாஃ ச்சர்த்யாதயோ ரோகாஃ| ந கேவலமேதே ஏவ சர்த்யாதயோऽந்தர்பாகாஶ்ரயா யாவச்சோபார்ஶோகுல்மவீஸர்பவித்ரத்யாதீநாஂ அந்தர்பாகத்வஂ ச| ஶோபாதீநாஂ வித்ரத்யந்தாநாஂ ஸமாஹாரத்வந்த்வநிர்தேஶேநைவ ஸம்பந்தஃ|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

இதாநீஂ மத்யமஂ ரோகமார்கஂ வக்தி - - - - | ஶிரோஹதயபஸ்த்யாதிமர்மாண்யஸ்த்நாஂ ச ஸந்தயஃ||௪௭|| தந்நிபத்தாஃ ஶிராஸ்நாயுகண்டராத்யாஶ்ச மத்யமஃ| ரோகமார்கஃ ஸ்திதாஸ்தத்ர யக்ஷ்மபக்ஷவதார்திதாஃ||௪௮|| மூர்தாதிரோகாஃ ஸந்த்யஸ்தித்ரிகஶூலக்ரஹாதயஃ| |௪௯|

ஸ௦-ஶிரோஹதயாதீநி மத்யமோ ரோகமார்கஃ| அஸ்த்நாஂ ச ஸந்தய இத்யேவஂ நிர்தேஶேநேதஂ போதயதி,-நாத்ர த்வயஂ விவக்ஷிதமஸ்தீநி ச ஸந்தயஶ்சேதி, கிஂ தர்ஹி ? அஸ்த்நாஂ ஸம்பந்திநஃ ஸந்தய இதி| ஸந்தயோ ஹ்யந்யேऽபி ஸந்தி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஶா. அ. ௪|௩௮) - "மாஂஸாஸ்திஸ்நாயுதமநீஸிராஸந்திஸமாகமஃ|" இதி| தந்நிபத்தாஃ,-தேஷு-அஸ்திஸந்திஷு, நிபத்தாஃ, ஸஂலக்நா இத்யர்தஃ| ஶிராஃ ஸ்நாயவஃ கண்டராஶ்ச ஆதயோ (ஆத்யா) யேஷாஂ தமநீகூர்சாதீநாஂ தே| ச ஶப்தாத் பூர்வோக்தாஶ்ச| தத்ர-மத்யமே ரோகமார்கே, யக்ஷ்மாதயோ கதாஸ்த்ரிகஶூலக்ரஹாத்யந்தாஃ| மூர்தாதீத்யத்ராதிஶப்தேந ஹதயபஸ்த்யாதிபரிக்ரஹஃ| ஸந்த்யஸ்தித்ரிகே ஶூலாநி, ஸந்த்யஸ்தித்ரிகே க்ரஹா இதி யோஜ்யம்| ஆதிஶப்தேந பக்ஷக்ரஹாதயோ வாதவிகாரா கஹ்யந்தே| யக்ஷ்மணோऽத்ர மர்மாஸ்திஸந்த்யதிஷ்டாநத்வாத்பூர்வஂ நிர்தேஶஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. நி. அ. ௫|௫) - "தைருதீர்ணோऽநிலஃ பித்தஂ கபஂ சோதீர்ய ஸர்வதஃ| ஶரீரஸந்தீநாவிஶ்ய தாந் ஶிராஶ்ச ப்ரபீடயந்||" இத்யாதி|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

இதாநீஂ வாயோஃ கர்மாண்யாஹ - - - - | ஸ்ரஂஸவ்யாஸவ்யதஸ்வாபஸாதருக்தோதபேதநம்||௪௯|| ஸங்காங்கபங்கஸங்கோசவர்தஹர்ஷணதர்ஷணம்| கம்பபாருஷ்யஸௌஷிர்யஶோஷஸ்பந்தநவேஷ்டநம்||௫௦|| ஸ்தம்பஃ கஷாயரஸதா வர்ணஃ ஶ்யாவோऽருணோऽபி வா| கர்மாணி வாயோஃ|௫௧|

ஸ௦-ஸ்ரஂஸோ-ஹந்வாதிஸந்தேர்ப்ரஂஶஃ| வ்யஸநஂ-வ்யாஸோ, விக்ஷேபணமங்கப்ரத்யங்காதேர்யதாऽऽக்ஷேபகாதிஷு| வ்யதஃ-தாடநமிவ முத்கராதிநா| ஸ்வாபஃ-ஸுப்திஃ கர்மண்யசைதந்யம்| ஸதநஂ-ஸாதஃ, அங்காநாஂ க்ரியாஸ்வஸாமர்த்யம்| ருக்-ஸததஂ ஶூலம்| தோதோ-விச்சிந்நஂ ஶூலம்| பேதநஂ-பேதோ, விதாரணமிவாங்கஸ்ய| ஸங்கோ-மூத்ரபுரீஷாதேஃ ஸ்வாஶயேப்யோऽநிஃஸாரோ வாக்ஸங்காதயஶ்ச| அங்காநாம்-ஜங்கோருப்ரபதீநாஂ, பங்க இவ பங்கஃ-சூர்ணநமிவ,-அங்கபங்கஃ| ஸங்கோசநஂ-ஸங்கோசஃ, ஶிராதீநாம்| வர்தநஂ-வர்தஃ, புரீஷாதீநாஂ பிண்டீகரணம்| ஹர்ஷணஂ-ரோம்ணாமூர்த்வீபாவஃ| தர்ஷணஂ-தர்ஷஃ, தட்| கம்பஃ-அதிவேபநம்| ஸ்பந்தநஂ ஹி-கிஞ்சிச்சலநம்| பாருஷ்யஂ-பருஷத்வம்| ஸௌஷிர்யஂ-அஸ்த்நாம்| ஶோஷஃ-ஶோஷணம்| வேஷ்டநஂ-க்ரதநமிவாங்கஸ்ய| ஸ்தம்போ-பாஹூருஜங்காதீநாஂ ஸங்குஞ்சநாத்யபாவஃ| கஷாயரஸதா-கஷாயரஸாஸ்வாதத்வம்| வர்ணஃ ஶ்யாவோऽருணோऽபி வா-ஶ்யாவாருணௌ வர்ணாவித்யர்தஃ| ஏதாநி வாயோஃ கர்மாணி|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

அத பித்தஸ்யாஹ - - - - | பித்தஸ்ய தாஹராகோஷ்மபாகிதாஃ||௫௧|| ஸ்வேதஃ க்லேதஃ ஸ்ருதிஃ கோதஃ ஸதநஂ மூர்ச்சநஂ மதஃ| கடுகாம்லௌ ரஸௌ வர்ணஃ பாண்டுராருணவர்ஜிதஃ||௫௨||

ஸ௦-தாஹாதீநி பித்தஸ்ய கர்மாணி| ஸர்வாங்கீணஸ்தாபோ-தாஹஃ| ராகோ-லௌஹித்யம்| ஊஷ்மா-ஔஷ்ண்யம்| பாகிதா-பாககர்தத்வம், அஜீர்ணேஷு வ்ரணேஷ்வந்நே ச| ஸ்வேதநஂ-ஸ்வேதஃ| க்லேதஃ-ஶோணிதாதிவிகாரஃ| ஸ்ருதிஃ-ஸ்ராவஃ| கோதஃ-க்லேதஸ்யாதிஶயஃ, அவிச்சிந்நத்வம்| ஸதநஂ-ஸாதஃ| மூர்ச்சநஂ-ப்ரமஃ| மதோ-வக்ஷ்யமாணோ ரோகவிஶேஷஃ| ரஸௌ-ஆஸ்வாதௌ, கடுகாம்லௌ| வர்ணஃ பாண்டுராருணாப்யாமந்யஃ-ஶுக்லலோஹிதவர்ணநிஷேதேந தச்சேஷநாநாவர்ணஸம்பவஃ ஸூச்யதே|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

ஶ்லேஷ்மகர்மாண்யாஹ - - - - ஶ்லேஷ்மணஃ ஸ்நேஹகாடிந்யகண்டூஶீதத்வகௌரவம்| பந்தோபலேபஸ்தைமித்யஶோபாபக்த்யதிநித்ரதாஃ||௫௩|| வர்ணஃ ஶ்வேதோ ரஸௌ ஸ்வாதுலவணௌ சிரகாரிதா| |௫௪|

ஸ௦-கபஸ்ய ஸ்நேஹாதீநி கர்மாணி| ஸ்நேஹஃ-ஸ்நைக்த்யம்| காடிந்யஂ-அமதுத்வம்| கண்டூஃ-கர்ஜூஃ| ஶீதத்வஂ-ஶீதஸத்பாவஃ| கௌரவஂ-குருத்வம்| பந்தஃ-ஸ்ரோதஸாம்| அஸ்த்யாதீநாமுபலேபஃ| ஸ்தைமித்யஂ-காத்ராணாமபடுத்வம்| காயே வர்ணஃ ஶுக்லஃ| ரஸௌ ச மதுரபடூ| சிரகாரிதா-கார்யாதௌ விஶ்ரப்தத்வம்| நநு, வாயோரமூர்தத்வாத்வர்ணரஸத்வோபலப்திரநுபபந்நா| அமூர்தஸ்ய ஹி வர்ணரஸௌ தூரோத்ஸாரிதௌ| நைததஸ்தி| ந ஹி ஸர்வாணி கார்யாணி காரணஸதஶாந்யேவ பவந்தி| ததா சேந்த்ரியேப்யோ ஜடேப்யோ புத்தேரஜடாயா உத்பத்திர்தஷ்டா| தஸ்மாத் காரணஸதஶாநி கார்யாணீதி ப்ராயிகமேதத், அசிந்த்யத்வாச்ச த்ரவ்யப்ரபாவஸ்ய| வாயோஃ ஸகாஶாத் கஷாயரஸதா ஶ்யாவாருணவர்ணோத்பத்திஶ்சாந்வயவ்யதிரேகஸித்தா கதமிவ நிவார்யதாம்| இத்யேவஂ தோஷாணாஂ கர்மாண்யுபதிஷ்டாநி| தத்விகாராஶ்ச ஸங்க்ரஹ உக்தாஃ| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (?) (ஸூ. அ. ௨௦) -"அஶீதிர்வாதஜா ரோகாஶ்சத்வாரிஂஶச்ச பித்தஜாஃ| விஂஶதிஃ ஶ்லேஷ்மஜாஶ்சைவ ஸ்தூலா நாநாத்மஜா மதாஃ|| ௧|| நகபேதஃ பாதஶூலஂ ஸுப்திர்ப்ரஂஶோ விபாதிகா| குடோ குல்பக்ரஹோ ஜாநுவிஶ்லேஷோ ஜாநுகுஞ்சநம்|| ௨|| பிண்டிகோத்வேஷ்டநஂ ஸாதஶ்சோர்வோஃ ஸ்தம்பஶ்ச கத்ரஸீ| பாங்குல்யஂ ப்ரஂஶஶூலஂ ச குதே ஸ்தம்பஸ்து மேஹநே|| ௩|| முஷ்காக்ஷேபஃ ஶ்ரோணிபேதோ வங்க்ஷணாநாஹ ஏவ ச| உதாவர்தோऽத விட்மேதஃ பார்ஶ்வபஷ்டத்ரிகக்ரஹாஃ|| ௪|| கஞ்ஜவாமநகுப்ஜத்வஂ ஹத்த்ரவோதரவேஷ்டகௌ| ஹந்மோஹோ வக்ஷநிஸ்தோதஃ ஶோஷோத்வாதௌ ததோரஸஃ|| ௫|| பாஹுஶோஷோ ஹநுக்ரீவாமந்யாஸ்தம்பௌஷ்டபேதநம்| தந்தபேதோऽத ஶைதில்யஂ கண்டோத்வஂஸோऽத வாக்க்ரஹஃ|| ௬|| கஷாயாஸ்யத்வமூகத்வே முகஶோஷோ ரஸாஜ்ஞதா| க்ராணாநாஹோऽஜ்ஞதா கந்தேऽஶப்தோச்சைஃஶ்ரவணஂ ததா|| ௭|| பாதிர்யஂ கர்ணஶூலஂ ச வர்த்மஸ்தம்பநகுஞ்சநம்| திமிரஂ சாக்ஷிஶூலஂ ச ப்ரூவ்யுதாஸோऽத நேத்ரயோஃ|| ௮|| லலாடஶங்கபேதௌ ச கேஶப்ரூஸ்புடநஂ ததா| ஶிரோருஜாऽர்திதஂ ஜம்பா ப்ரலாபோ வேபதுர்ப்ரமஃ|| ௯|| ஏகாங்கவ்யாதிராயாமஃ பக்ஷாகாதோऽபதந்த்ரகஃ| தண்டகஃ ஸ்வப்நநாஶஶ்ச க்லாநிஃ பருஷரூக்ஷதா|| ௧௦|| விஷாதோऽதாநவஸ்தாநமருணஶ்யாமவர்ணதா| இத்யஶீதிஃ ஸமாக்யாதா ரோகா வாதஸமுத்பவாஃ|| ௧௧|| அந்தர்தாஹோ விதாஹஶ்ச ப்லோஷௌஷௌ தவதுர்தவஃ| அத்யூஷ்மா சாஂஸதாஹஶ்ச ஸ்வேதோऽத்யம்லகதூமகௌ|| ௧௨|| ரக்தக்லேதோऽங்ககந்தஶ்ச காத்ராவயவஶாதநம்| த்வட்மாஂஸதரணஂ மாஂஸக்லேதஶ்சர்மதலஂ ததா|| ௧௩|| ரக்தவிஸ்போடகஃ கோடஃ பித்தாஸக்ரக்தமண்டலே| நீலிகா காமலா கக்ஷ்யா காத்ரே ஹரிதபீததா|| ௧௪|| பூதிதிக்தாஸ்யதா தஷ்ணா லோஹகந்தாஸ்யதா ததா| ஜீவாதாநமதப்திஶ்ச ப்ரவேஶஸ்தமஸஸ்ததா|| ௧௫|| கலாஸ்யகுதமேட்ராக்ஷிபாகோ ஹாரித்ரதாऽபி ச| நகாக்ஷிமூத்ரஶகதாஂ, சத்வாரிஂஶத்து பித்தஜாஃ|| ௧௬|| ஸ்தைமித்யஂ கௌரவஂ தப்திராலஸ்யமதிநித்ரதா| தந்த்ராऽऽஸ்யஸ்ராவமாதுர்யே ப்ரலோபோ ஹதயஸ்ய ச|| ௧௭|| ஸாதஃ கண்டப்ரலேபஶ்ச ஶ்லேஷ்மோத்கிரணமேவ ச| மலாதிக்யமதிஸ்தௌல்யஂ தமநீ ப்ரதிஸஞ்சயம்|| ௧௮|| உதர்தோ கலகண்டஶ்ச ஶைத்யஂ ஶ்வேதாவபாஸதா| விண்மூத்ரநகநேத்ராணாஂ ஶுக்லதா ச கபாமயாஃ|| ௧௯|| யதாஸ்தூலஂ விகாராணாஂ சத்வாரிஂஶமிதஂ ஶதம்| ஹதாதௌ ஶூலவத்தாஹோ யோऽந்தர்தாஹஃ ஸ கீர்திதஃ|| ௨௦|| பாணிபாதாஂஸமூலேஷு ஸந்தாபோ விவிதஸ்து யஃ| ஸ விதாஹ இதி ப்ரோக்தோ, தாஹஃ ப்ராதேஶிகஸ்து யஃ|| ௨௧|| அக்ந்யர்சிஷேவ நிஃஸ்வேதஃ ஸ ப்லோஷஃ பரிகீர்திதஃ| ஓஷஃ ஸர்வாங்கிகஸ்தீவ்ரோ தாஹஃ ஸ்வேதாரதிப்ரதஃ|| ௨௨|| தவதுஶ்சக்ஷுராதிப்யஸ்தீவ்ர ஊஷ்மா ப்ரவர்ததே| முகௌஷ்டதாலுஷு தவஶ்சாம்லோத்கிரணமம்லகஃ|| ௨௩|| தூமாயநஂ ஶிரோக்ஹ்ராணகண்டதாலுஷு தூமகஃ| ப்ரமீலகஸ்து ஸ்தைமித்யஂ குருதாऽங்கஸ்ய கௌரவம்|| ௨௪|| ஆஹாராநபிலாஷஸ்து தப்திஃ ஸ்யாத்விஷயாக்ரஹஃ| நித்ரார்தஸ்யேவ தந்த்ரா ஸ்யாச்சேஷாஃ ப்ரதிதநாமகாஃ|| ௨௫||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

தோஷாணாஂ கர்மாண்யுபதிஶ்ய நிர்தேஶப்ரயோஜநமாஹ - - - - | இத்யஶேஷமயவ்யாபி யதுக்தஂ தோஷலக்ஷணம்||௫௪|| தர்ஶநாத்யைரவஹிதஸ்தத்ஸம்யகுபலக்ஷயேத்| வ்யாத்யவஸ்தாவிபாகஜ்ஞஃ பஶ்யந்நார்தாந் ப்ரதிக்ஷணம்||௫௫||

ஸ௦-இதி-ப்ரகாரே| தோஷாணாஂ லக்ஷணஂ தோஷலக்ஷணஂ,-யதாயதஂ லிங்கம்| இதி-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண, யத்தோஷலக்ஷணமுக்தம், தத்தர்ஶநாத்யைஃ ஸம்யகுபலக்ஷயேத்-ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| தர்ஶநாத்யைரித்யாதி(த்ய)ஶப்தேந ஸ்பர்ஶநப்ரஶ்நௌ கஹ்யேதே| கிம்பூதஂ தோஷலக்ஷணஂ தத் ? அஶேஷாமயவ்யாபி,-அஶேஷாஶ்ச த ஆமயாஶ்சாஶேஷாமயாஸ்தாந்,-ஸர்வாமயாந், ஸாது வ்யாப்நோதீதி| கிம்பூதோ வைத்யஃ ? அவஹிதோ,-தத்தாவதாநஃ| ததா, வ்யாத்யவஸ்தாவிபாகஜ்ஞஃ,-வ்யாதேரவஸ்தாஃ-காலகதா தஶாஃ, தாஸாஂ விபாகஃ-பதக்த்வம், யதா,-இயமஸ்ய வ்யாதேரவஸ்தேயமந்யாவஸ்தேதி| அவஸ்தாபேதாச்சோபக்ரமபேதஃ| ததா ஹி,-ஏகஸ்யைவ ஜ்வரஸ்ய நவஸ்யாந்ய உபக்ரமோ ஜீர்ணஸ்யாந்யஃ| ததேவஂ விபாகஂ யோ ஜாநாதி ஸ வ்யாத்யவஸ்தாவிபாகஜ்ஞஃ| ததா, ஆர்தாந்-வ்யாதிதாந், ப்ரதிக்ஷணஂ-முஹூர்தே முஹூர்தே, பஶ்யந்-ஆலோகயந்|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

கிமிதி புநஃ புநர்வ்யாதிததர்ஶநஂ க்ரியதே ? இத்யாஹ - - - - அப்யாஸாத்ப்ராப்யதே தஷ்டிஃ கர்மஸித்திப்ரகாஶிநீ| ரத்நாதிஸதஸஜ்ஜ்ஞாநஂ ந ஶாஸ்த்ராதேவ ஜாயதே||௫௬||

ஸ௦-அப்யாஸாத்-முஹுர்முஹுஶ்சிகித்ஸிதகர்மணி ப்ரவர்தநாத், தஷ்டிஃ-தர்ஶநஂ சிகித்ஸாவிஜ்ஞாநஂ ஜாயதே, ந கேவலஂ-கேவலச்சிகித்ஸாஶாஸ்த்ராவகமாத்| கிம்பூதா தஷ்டிஃ ? கர்மணி ஸித்திஸ்தாஂ ப்ரகாஶயிதுஂ ஶீலஂ யஸ்யாஃ ஸா கர்மஸித்திப்ரகாஶிநீ| அத்ர தஷ்டாந்தமாஹ-ரத்நாதீத்யாதி| ஆதிஶப்தேந ஸுவர்ணரூப்யாதீநாஂ க்ரஹணம்| தேஷாஂ யத்ஸதஸஜ்ஜ்ஞாநஂ-இதஂ ஶோபநமிதஂ ந ஶோபநமித்யவகமஃ தந்ந ஶாஸ்த்ராதேவ ஜாயதே| கிஂ தர்ஹி ? அப்யாஸாச்ச| ஏவகாரோऽவதாரணார்தஃ| ந ஶாஸ்த்ராவபோதாந்ந ச கேவலாதப்யாஸாதித்யேவகாரேண போதயதி| கில யதா ரத்நபரீக்ஷா தச்சாஸ்த்ராவபோததர்ஶநாப்யாஸாப்யாஂ ஸம்யக்ஜாயதே, ததைவ சிகித்ஸா ஶாஸ்த்ராவபோதாந்நித்யமாதுரதர்ஶநாச்சாவகம்யத இத்யர்தஃ|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

தஷ்டாபசாரஜஃ கஶ்சித்கஶ்சித்பூர்வாபராதஜஃ| தத்ஸங்கராத்பவத்யந்யோ வ்யாதிரேவஂ த்ரிதா ஸ்மதஃ||௫௭||

ஸ௦-தஷ்டஶ்சாஸாவபசாரஶ்ச, தஸ்மாஜ்ஜாதோ தஷ்டாபசாரஜஃ| அபசாரோ-வ்யாதிஹேதுஃ| ஐஹிகலௌகிகாத்வ்யாதிகாரணாஜ்ஜாதோ தஷ்டாபசாரஜஃ| கஶ்சிதாத்மகதாத்பூர்வாபராதாத்-அஶுபகர்மாக்யாஜ்ஜாதஃ பூர்வாபராதஜஃ| அபரஃ கஶ்சித்தத்ஸங்கராத்பவதி| தயோஃ ஸங்கரஸ்தத்ஸங்கரோ-மிஶ்ரத்வஂ, தஸ்மாத்| ந கேவலாத்பூர்வாபராதாந்ந ச கேவலாத்தஷ்டாபராதாத், அபி து த்வயோஃ ஸஂஸர்காஜ்ஜாத இத்யர்தஃ| ஏவஂ-அநேந ப்ரகாரேண, வ்யாதிஸ்த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஃ, ஸ்மதஃ|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

அத த்ரிப்ரகாரவ்யாதிலக்ஷணார்தமாஹ - - - - யதாநிதாநஂ தோஷோத்தஃ கர்மஜோ ஹேதுபிர்விநா| மஹாரம்போऽல்பகே ஹேதாவாதங்கோ தோஷகர்மஜஃ||௫௮||

ஸ௦-யதாநிதாநஂ தோஷோத்த இதி| யத்யஸ்ய தோஷஸ்ய வாதாதேர்லகுரூக்ஷாதி நிதாநஂ, தேந குபிதாத்தோஷாத் ய உத்திதோ வ்யாதிஃ ஸ தோஷோத்தோ ஜ்ஞேயஃ| யோ தஷ்டாபசாரஜ உக்த இத்யர்தஃ| ஹேதுபிஃ-வாதாதிநிதாநைர்லகுரூக்ஷாதிபிர்விநா யோ பவதி ஸ கர்மஜஃ| யஸ்த்வல்பே நிதாநே ஸேவிதே மஹாரம்பஃ ஸ்யாத், ஸ தோஷகர்மஜோ ரோகோ ஜ்ஞேயஃ| மஹாநாரம்போ யஸ்ய ஸஃ, பூர்வரூபரூபைர்பலவத்பிர்யுக்த இத்யர்தஃ|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

அத த்ரிவிதஸ்யாபி வ்யாதேஶ்சிகித்ஸாமாஹ - - - - விபக்ஷஶீலநாத்பூர்வஃ கர்மஜஃ கர்மஸங்க்ஷயாத்| கச்சத்யுபயஜந்மா து தோஷகர்மக்ஷயாத்க்ஷயம்||௫௯||

ஸ௦-விபக்ஷஶீலநாத்பூர்வ இதி| பூர்வஃ-பூர்வமுக்தோ யஃ கேவலஂ தோஷஜோ வ்யாதிஃ ஸஃ, விபக்ஷஶீலநாத்-யதோக்தவிபக்ஷாதிஸேவநாத், க்ஷயஂ யாதி| கர்மஜோ ரோகஃ கர்மஸங்க்ஷயாத் க்ஷயஂ யாதி| உபயஜந்மா-தோஷகர்மோத்தோ, தோஷகர்மணோருபயோரபி க்ஷயாத் க்ஷயஂ யாதி|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

வ்யாதீநாஂ த்ரைவித்யமுக்த்வா த்வைவித்யமாஹ - - - - த்விதா ஸ்வபரதந்த்ரத்வாத்வ்யாதயோऽந்த்யாஃ புநர்த்விதா| |௬௦|

ஸ௦-ஸ்வதந்த்ரஶ்ச பரதந்த்ரஶ்ச ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரௌ, தயோர்பாவஃ ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரத்வம், தஸ்மாத்தேதோர்த்விதா வ்யாதயஃ| ஏகே ஸ்வதந்த்ரா அந்யே பரதந்த்ரா இத்யர்தஃ| அந்தே பவா அந்த்யாஃ,--பரதந்த்ராஃ| தே புநஃ-பூயோ, த்விதா|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

ததேவ த்வைவித்யஂ தர்ஶயிதுமாஹ - - - - | பூர்வஜாஃ புர்வரூபாக்யா, ஜாதாஃ பஶ்சாதுபத்ரவாஃ||௬௦||

ஸ௦-பூர்வஂ ஜாதாஃ பூர்வஜாஃ| "அந்யேஷ்வபி தஶ்யதே" இதி டஃ| பூர்வஜாஃ-பூர்வரூபஸஂஜ்ஞா ரோகாஃ| யே ச பஶ்சாஜ்ஜாதாகதாஸ்தே வ்யாதீநாமுபத்ரவாஃ| இத்யந்த்யா த்விதா|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

அத ஸ்வதந்த்ராந் லக்ஷயதி - - - - யதாஸ்வஜந்மோபஶயாஃ ஸ்வதந்த்ராஃ ஸ்பஷ்டலக்ஷணாஃ| |௬௧|

ஸ௦-ஜந்ம சோபஶயஶ்ச ஜந்மோபஶயௌ| ஜந்ம- உத்பத்திஃ| உபஶயஃ-ஸுகாநுபந்தஃ| யோ யஃ ஸ்வஂ ஸ்வஂ-யதாஸ்வம்| யஸ்ய ஜ்வராதேர்யாவாத்மீயௌ ஶாஸ்த்ரநிர்திஷ்டௌ தௌ யதாஸ்வஶப்தேந ஸூச்யேதே| யதாஸ்வஂ ஜந்மோபஶயௌ யேஷாஂ தே யதாஸ்வஜந்மோபஶயா வ்யாதயஃ ஸ்வதந்த்ரா உச்யந்தே| சிகித்ஸாகுருலாகவப்ரதிபத்த்யர்தஂ ச ஸ்வதந்த்ராதிஸஂஜ்ஞாகரணம்| ஸ்வக்ரஹணாத்யேऽந்யஜந்மநி ஜாயந்தேऽந்யஸ்ய ச வ்யாதேர்யத உபஶயஃ-ஸுகாநுபந்தஸ்தத ஏதத்பரிவாரஸ்யாபி, தே து ந ஸ்வதந்த்ராஃ| ததா சோக்தம்-"பூர்வரூபரூபாதிக்ரமேண ஜ்வராதாவுத்பந்நே தத்பரிவாரா யே ஶ்வாஸாதய உத்பத்யந்தே ததுபஶயே சோபஶேரதே ந தே ஸ்வதந்த்ராஃ| ஜ்வராதய ஏவ து மூலவ்யாதிரூபத்வாத்ஸ்வதந்த்ரா உச்யதே|" இதி|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| விபரீதாஸ்ததோऽந்யே து|௬௧|

ஸ௦-ததஃ-ஸ்வதந்த்ரேப்யோ ரோகேப்யோ, யேऽந்யே-பரதந்த்ராஃ, பூர்வரூபாக்யாஸ்ததோபத்ரவஸஂஜ்ஞாஶ்ச, தே விபரீதாஃ,-விபரீதஸ்வரூபாஃ, ந யதாஸ்வஜந்மோபஶயா ந ச ஸ்பஷ்டலக்ஷணாஃ|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ஏவஂ வ்யாதீநாஂ ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரத்வஂ ப்ரதிபாத்ய, தோஷாணாஂ ப்ரதிபாதயந்நாஹ - - - - | வித்யாதேவஂ மலாநபி||௬௧||

ஸ௦-ந கேவலஂ ரோகாந் ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரபேதைர்வித்யாத்வைத்யஃ, யாவந்மலாந்-தோஷாநபி வாதாதீந், ஏவஂ-ஸ்வதந்த்ரபரதந்த்ரபேதைர்ஜாநீயாத்|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

தாஂல்லக்ஷயேதவஹிதோ விகுர்வாணாந் ப்ரதிஜ்வரம்| |௬௨|

ஸ௦-தாந்-வாதபித்தகபாந் யதாஸ்வஜந்மோபஶயலக்ஷணாவச்சிந்நஸ்வரூபாந், ப்ரதிஜ்வரஂ-ப்ரதிவிகாரஂ, விகுர்வாணாந்-விகதிஂகோபஂ கச்சதோ, ஜாநீயாத்| வைத்ய இதி ஶேஷஃ| கீதக் ? அவஹிதோ-தத்தசித்தஃ|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ஏவஂ ஸ்வதந்த்ராணாஂ வ்யாதீநாஂ யதாஸ்வோபஶய ஏவ பேஷஜமுக்தம்| பரதந்த்ராணாஂ து வ்யாதீநாஂ கஃ ப்ரஶமோபாயஃ ? இத்யாஹ - - - - | தேஷாஂ ப்ரதாநப்ரஶமே ப்ரஶமோऽஶாம்யதஸ்ததா||௬௨|| பஶ்சாச்சிகித்ஸேத்தூர்ணஂ வா பலவந்தமுபத்ரவம்| |௬௩|

தேஷாஂ-பரதந்த்ராணாஂ ரோகாணாமப்ரதாநாநாம், ப்ரதாநப்ரஶமே-ஸ்வதந்த்ரவ்யாதிப்ரஶமே, ப்ரஶமோ பவதி,-ந து தேஷாஂ பதகுபக்ரமோ விதேய இத்யர்தஃ| அஶாம்யதஃ-ததா ஶமமகச்சதஃ பரதந்த்ராந் வ்யாதீந் தோஷாந் வா, ததா-தேந ப்ரகாரேண ப்ரதாந சிகித்ஸாலக்ஷணேந, பஶ்சாத்-ப்ரதாநசிகித்ஸாத உத்தரகாலஂ, சிகித்ஸேத்| அசிகித்ஸ்யமாநோ ஹ்யஸாத்யதாஂ யாயாத்| தூர்ணஂ வேதி| உபத்ரவஶ்சேத்பலவாந் ஸ்யாத்ததா தமேவோபத்ரவஂ தூர்ணமேவ சிகித்ஸேத்-, ந பஶ்சாத்|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

நநு, குதோऽப்ரதாநஂ ஶீக்ரஂ சிகித்ஸேத் ? இத்யாஹ - - - - | வ்யாதிக்லிஷ்டஶரீரஸ்ய பீடாகரதரோ ஹி ஸஃ||௬௩||

ஸ௦-ஹி-யஸ்மாத், வ்யாதிக்லிஷ்டஶரீரஸ்ய புஂஸஃ ஸோऽதிஶயேந பீடாகரஃ| ப்ராகுத்பந்நோऽபி ரோகஃ பீடாகரஃ| உபத்ரவஸ்து பஶ்சாஜ்ஜாயமாநோ வ்யாதிக்லிஷ்டஶரீரோத்பந்நத்வாத்பீடாகரதரஃ| ததயமத்ரார்தஃ,-பரதந்த்ரோ வ்யாதிர்ஹீநபலஃ ப்ரதாநோபக்ரமேணைவோபஶாம்யதி| யஸ்து பரதந்த்ரஃ பஶ்சாதுத்பத்யமாநோऽபி ஸ்வதந்த்ரவ்யாத்யுபக்ரமேண ஶமஂ ந யாதி தஂ பஶ்சாதுபக்ரமேத்| யஸ்து பலவாந் பரதந்த்ரஸ்தமாதாவேவ சிகித்ஸேத், அதிபீடாகரத்வாத்|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

நநு, யேஷாஂ விகாராணாஂ நாமக்ராஹஂ சிகித்ஸா |ச] நோக்தா| தேஷாஂ நாமாகுஶலோ வைத்யஃ கிஂ சிகித்ஸேந்ந ? இத்யாஶங்க்யாஹ - - - - விகாரநாமாகுஶலோ ந ஜிஹ்ரீயாத் கதாசந| ந ஹி ஸர்வவிகாராணாஂ நாமதோऽஸ்தி த்ருவா ஸ்திதிஃ||௬௪||

ஸ௦-விகாராஃ-ரோகாஃ, தேஷாஂ நாமாநி, தேஷ்வகுஶலோ வைத்யோ ந ஜாதுசிஜ்ஜிஹ்ரீயாத்-ரோகஸஂஜ்ஞாநபிஜ்ஞோऽஹமிதி லஜ்ஜாஂ ந குர்யாத், சிகித்ஸாமேவ விதத்யாதித்யர்தஃ| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-ந ஹீத்யாதி| யஸ்மாத்ஸர்வவிகாராணாஂ நாமதஃ-ஸஂஜ்ஞாதோ, த்ருவா-நிஶ்சிதா, ஸ்திதிஃ-அவஸ்தாநஂ, நாஸ்தி|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

நநு, குதோऽஶேஷரோகாணாஂ நாமதோ நாஸ்தி ஸ்திதிஃ ? இத்யாஶங்க்யாஹ - - - - ஸ ஏவ குபிதோ தோஷஃ ஸமுத்தாநவிஶேஷதஃ| ஸ்தாநாந்தராணி ச ப்ராப்ய விகாராந் குருதே பஹூந்||௬௫|| தஸ்மாத்விகாரப்ரகதீரதிஷ்டாநாந்தராணி ச| புத்த்வா ஹேதுவிஶேஷாஂஶ்ச ஶீக்ஹ்ரஂ குர்யாதுபக்ரமம்||௬௬||

ஸ௦-யஸ்மாத்ஸஃ-ஏக ஏவ, தோஷோ-வாதாத்யந்யதமஃ, ஸமுத்தாநவிஶேஷதோ-ஹேதுபேதாத், ததா ஸ்தாநாந்தராணி-ஸ்வஸ்தாநஂ ஹித்வா பராணி ஸ்தாநாநி, ப்ராப்ய-கத்வா, பஹூந்-அநந்தாந், விகாராந் குருதே| ததா சோக்தஂ தந்த்ராந்தரே-"யோ தோஷஃ ஶரீரஸந்தீநாவிஶதி, தேந ஜம்பா ஜ்வரஶ்சோபஜாயதே| யஸ்த்வாமாஶயமப்யுபைதி, தேந ரோகா பவந்த்யுரஸி, அரோசகஶ்ச| யஃ கண்டமபிப்ரபத்யதே கண்டஸ்ததோ த்வஂஸதே ஸ்வரஶ்சாவஸீததி| யஃ ப்ராணவஹாநி ஸ்ரோதாஂஸ்யாஸ்யாதீநி உபைதி, ஶ்வாஸஃ ப்ரதிஶ்யாயஶ்ச தேநோபஜாயதே|" இதி| விகாரஸ்ய-ஜ்வராதேஃ, ப்ரகதயஃ-உபாதாநகாரணாநி வாதாதிதோஷாஃ, தா விகாரப்ரகதீ:-ரோகஹேதுவிஶேஷாந், புத்த்வா,- ஜ்ஞாத்வா, ததாऽதிஷ்டாநாந்தராணி ஸ்தாநவிஶேஷாஂஶ்ச, புத்த்வா,ததா ஹேதுவிஶேஷாந்-நிதாநபேதாஂஶ்ச, புத்த்வா-யதா கிமயஂ குபிதஃ பவநோ ரூக்ஷேண ஹேதுநா லகுநா ஶீதேந வேத்யாதி ஜ்ஞாத்வா, ஶீக்ஹ்ரமேவோபக்ரமேத்-சிகித்ஸேத்| ந து விகாராநபிஜ்ஞ இதி ந சிகித்ஸேத்|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

நநு, புத்த்வாऽபி விகாரப்ரகத்யாதிகமுபக்ரமஂ குர்வந்தஃ கதாசித்ஸித்திமாப்நுவந்தோ தஶ்யந்தே பிஷஜஃ கதாசிந்நேதி| ததத்ர ஸஂஶயஸ்கலிதே கர்மணி கதஂ நியுஜ்யதே வைத்ய இதி கதமுக்தம் ? "ஶீக்ரஂ குர்யாதுபக்ரமம்" இத்யாஶங்க்யாஹ - - - - தூஷ்யஂ தேஶஂ பலஂ காலமநலஂ ப்ரகதிஂ வயஃ| ஸத்த்வஂ ஸாத்ம்யஂ ததாऽऽஹாரமவஸ்தாஶ்ச பதக்விதாஃ||௬௭|| ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மாஃ ஸமீக்ஷ்யைஷாஂ தோஷௌஷதநிரூபணே| யோ வர்ததே சிகித்ஸாயாஂ ந ஸ ஸ்கலதி ஜாதுசித்||௬௮||

ஸ௦-தோஷௌஷதநிரூபணே ஸதி தூஷ்யாதீந் தஶ ஸமீக்ஷ்ய ஸம்யக்விலோக்ய, யஶ்சிகித்ஸாயாஂ வர்ததே-யத்நஂ கரோதி, ஸஃ-வைத்யோ, ந கதாசித் ஸ்கலதி-நாபராதீ ஸ்யாத்| தோஷோ-வாதாதிஃ, ஔஷதஂ-ஹரீதக்யாதி, தயோர்நிரூபணஂ-பர்யாலோசநம், தஸ்மிந் தோஷௌஷதநிரூபணே| தூஷ்யாதீநாஂ ஸமஸ்தாநாமுபாதாநஂ ஸர்வேஷாமேவாவகமே சிகித்ஸாகரணஂ ப்ரதி யத்நாதிஶயத்யோதநார்தம், ந புநரேஷாஂ த்வௌ வா த்ரீந் வா சதுரோ வா பஞ்ச வா ஸமீக்ஷ்ய| கிஂ தார்ஹி ? ஸர்வாநேதாந் ஸமீக்ஷ்ய,-ஸம்யகவபுத்யேதி| அத தூஷ்யாதீநேவ ஸமீக்ஷ்ய ? நேத்யாஹ- அவஸ்தாஶ்ச பதக்விதாஃ| ஏஷாமேவ தூஷ்யாதீநாமவஸ்தாஃ ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மாஃ-அதிஶயேந ஸூக்ஷ்மாஃ, தாஶ்ச ஸமீக்ஷ்ய-யதாவத்புத்த்வேதி|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

ந ச தூஷ்யாத்யேவ பரீக்ஷ்யம்| கிஂ தார்ஹி ? வ்யாதிரபி குருலகுத்வேந ஏவஂ பரீக்ஷ்ய ஏவேத்யாஹ - - - - குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநஂ ஸத்த்வதேஹபலாபலாத்| தஶ்யதேऽப்யந்யதாகாரஂ தஸ்மிந்நவஹிதோ பவேத்||௬௯||

ஸ௦-குருஶ்சால்பஶ்ச குர்வல்பௌ, குர்வல்பௌ ச தௌ வ்யாதீ ச குர்வல்பவ்யாதீ, தயோஃ ஸஂஸ்தாநஂ-ஆகதிஃ| அபிஶப்தோ பிந்நக்ரமே| தத்குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநமந்யதாகாரமபி தஶ்யதே-விபரீதமிதி லக்ஷ்யதே| அபிஶப்தாத்க்வசித் குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநஂ யதாதத்த்வஂ தஶ்யதே க்வசிந்நேதி வ்யாதிலக்ஷணஸ்ய கமகத்வாபாவஃ ப்ரஸஜ்யேத| ததஶ்ச "ரோகஂ நிதாநப்ராக்ரூபலக்ஷணோபஶயாப்திபிஃ|" (ஹ. ஸூ. அ. ௧|௨௨) இதி தூஷ்யேத| தஸ்மாதபிஶப்தோऽத்ர குர்வல்பஸஂஸ்தாநஸ்ய யதாதத்த்வ தர்ஶநஂ க்வசித்பவத்யேவேதி ஸூசநார்தஃ கதஃ| குதோ ஹேதோஃ ? இத்யாஹ-ஸத்த்வேத்யாதி| ஸத்த்வஂ-தைர்யம்| தேஹோ-மஹதல்பஸ்தூலகஶாதிஃ| ஸத்த்வஂ ச தேஹஶ்ச ஸத்த்வதேஹௌ| பலஂ சாபலஂ ச பலாபலே| தஸ்மாத்ஸத்த்வதேஹபலாபலாத்தேதோர்குர்வல்பவ்யாதிஸஂஸ்தாநேऽவஹிதோ பவேத்| அதிகஸத்த்வே ததோத்கஷ்டதேஹபலே ச குருஃ-மஹாநபி வ்யாதிருத்பந்நோऽல்பஸஂஸ்தாநோ-ஹீநபல இவ லக்ஷ்யதே, ஸத்த்வதேஹபலயோருத்கஷ்டத்வாத்| ததா, ஹீநஸத்வே ஹீநதேஹபலே சோத்பந்நோ லகுரபி மஹாநிவ லக்ஷ்யதே, ஹீநஸத்த்வதேஹபலத்வாத்| தஸ்மாத(த்த)ஸ்மிந்-வ்யாதிஸஂஸ்தாநேऽர்தே, தத்தாவதாநேந பாவ்யம்|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

குருஂ லகுமிதி வ்யாதிஂ கல்பயஂஸ்து பிஷக்ப்ருவஃ| அல்பதோஷாகலநயா பத்யே விப்ரதிபத்யதே||௭௦||

ஸ௦-குருஂ லகுமித்யாதி| யஶ்ச பிஷக்ப்ருவஃ-குத்ஸிதோ வைத்யஃ, ஸ வ்யாதிஸஂஸ்தாநமாத்ராவலோகநாத் குருஂ வ்யாதிஂ லகுமிதி கல்பயந்-நிஶ்சிந்வந், அல்பதோஷாகலநயா-ஹீநமாத்ரதோஷநிஶ்சயேந, பத்யே விப்ரதிபத்யதே-சிகித்ஸிதே மோஹஂ கச்சதி, குருவ்யாதாவல்பவ்யாதியோக்யஂ பேஷஜஂ ததாதி| ஏவஂ லகுவ்யாதிஂ குருமிதி கல்பயந் பஹுதோஷாகலநயா பத்யே விப்ரதிபத்யதே, பிஷக்ப்ருவத்த்வாத்| அந்யத்ராபி ப்ருவாந்தஸ்ய குத்ஸிதத்வமேவ ப்ரஸித்தம்| யதாऽऽஹ மநுஃ (அ. ௮|௨௦) -"ஜாதிமாத்ரோபஜீவீ வா காமஂ ஸ்யாத்ப்ராஹ்மணப்ருவஃ| தர்மப்ரவக்தா நபதேர்ந து ஶூத்ரஃ கதஞ்சந||" இதி| கேசித் "பிஷக்த்ருவம்" இதி பேடுஃ| பிஷக்-வைத்யோ, குருஂ லகுமிதி வ்யாதிஂ கல்பயந் த்ருவஂ-நிஶ்சிதஂ பத்யே விப்ரதிபத்யத இதி ச வ்யாசக்ஷதே|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

யஸ்மாச்சைவம் - - - - ததோऽऽல்பமல்பவீர்யஂ வா குருவ்யாதௌ ப்ரயோஜிதம்| உதீரயேத்தராஂ ரோகாந் ஸஂஶோதநமயோகதஃ||௭௧|| ஶோதநஂ த்வதியோகேந விபரீதஂ விபர்யயே| க்ஷிணுயாந்ந மலாநேவ கேவலஂ வபுரஸ்யதி||௭௨||

ஸ௦-ததோऽல்பஂ-அல்பமாத்ரம், அல்பவீர்யஂ வா-அநுத்கஷ்டஶக்திகஂ வா, பேஷஜஂ குருவ்யாதௌ ப்ரயோஜிதஂ-தத்தஂ, ஸஂஶோதநஂ ரோகாநுதீரயேத்தராஂ-அதிஶயேநோத்க்லேஶயேத்| குதஃ ? அயோகதஃ,,-ஹீநயோகாத்| அயோகோ ஹி ஹீநயோக உச்யதே| யதா,-புத்ரகார்யாகரணாதபுத்ர இத்யுச்யதே| விபர்யயே ச-லகுவ்யாதௌ, விபரீதஂ ஶோதநஂ து ப்ரயோஜிதம், கஸ்மாத்விபரீதம் ? அல்பவீர்யாத்ஸஂஶோதநாத், அதிமாத்ரமுத்கஷ்டவீர்யஂ ச பஹுதோஷாகலநயா, அதியோகேந ப்ரயோஜிதஂ ந கேவலஂ மலாந் க்ஷிணுயாத்-க்ஷபயேத், யாவத்வபுரஸ்யதி-ஶரீரமபி ஹிஂஸ்யாத்| அத்ர ச ஸஂஶோதநஂ யத் தஷ்டாந்தத்வேநோபந்யஸ்தஂ ததயோகாதியோகாப்யாஂ ரோகோத்க்லேஶஂ ஶரீரக்ஷபணஂ [ச] ஜடிதி நிர்வர்தயதீதி| கரநாதேநாப்யுக்தஂ ச-"அல்பமுத்க்லேஶயேத்தோஷஂ பஹு ப்ராணாந்நிஹந்தி ச| தஸ்மாந்நிரூப்ய பிஷஜா தேயஂ யுக்தஂ விரேசநம்||" இதி| ததா, ஜ்வரகுல்மாதீநாஂ ச தத்ப்ரதீகாரார்தஂ யத்தீயதே பேஷஜஂ தத்ராபி மஹாரம்பேऽல்பமல்பவீர்யஂ சௌஷதஂ ந தேயம், இத்யஸ்மாதேவ தஷ்டாந்தீபூதாதர்தாதவகந்தவ்யம்|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

அதோऽபியுக்தஃ ஸததஂ ஸர்வமாலோச்ய ஸர்வதா| ததா யுஞ்ஜீத பைஷஜ்யமாரோக்யாய யதா த்ருவம்||௭௩||

ஸ௦-யஸ்மாச்சைவஂ ரோகாணாஂ துர்விஜ்ஞேயா கதிஃ, அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, ஸததமபியுக்தஃ-ஸதாऽऽயுர்வேதபாடாவபோதாநுஷ்டாநபரோ வைத்யஃ, ஸர்வஂ-தூஷ்யாதிவஸ்துஜாதம், ஆலோச்ய ஸர்வதா-ஸர்வேண ப்ரகாரேணாऽऽயுர்வேதாநுஸாரிண்யா ஸ்வபுத்த்யா தத்வித்யஸம்பாஷாஸம்பவயா ச ததா கர்மாப்யாஸதோऽபி நிபுணஂ நிரூப்ய, ததா-தேந ப்ரகாரேண தோஷதூஷ்யதேஶாத்யநுகுணேந, பைஷஜ்யஂ யுஞ்ஜீத-பேஷஜஂ யுஞ்ஜ்யாத்| யதாऽऽரோக்யாய த்ருவஂ-யேந ப்ரகாரேணாऽऽரோக்யார்தமவஶ்யஂ ஸ்யாத்|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

பூர்வமுக்தம் (ஶ்லோ. ௩௨) - "தோஷா ஏவ ஹி ஸர்வேஷாஂ ரோகாணாமேககாரணம்| " அதஸ்தாநேவ தோஷாந் வத்திக்ஷயவிபேதேநாஹ - - - - வக்ஷ்யந்தேऽதஃபரஂ தோஷா வத்திக்ஷயவிபேததஃ| பதக் த்ரீந் வித்தி ஸஂஸர்கபேதாநதுநா வக்தி - - - - ஸஂஸர்கஸ்த்ரிதா, தத்ர து தாந்நவ||௭௪|| கதஂ நவ பேதாந் ? இத்யாஹ - - - - த்ரீநேவ ஸமயா வத்த்யா, ஷடேகஸ்யாதிஶாயநே| த்ரயோதஶ ஸமஸ்தேஷு கதம் ? இத்யாஹ - - - - ஷட் த்வ்யேகாதிஶயேந து||௭௫|| ஏகஂ துல்யாதிகைஃ ஷட் ச தாரதம்யவிகல்பநாத்| பஞ்சவிஂஶதிமித்யேவஂ வத்தைஃ க்ஷீணைஶ்ச தாவதஃ||௭௬|| ஏகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட் தே புநஶ்ச ஷட்| ஏகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா ஸவிபர்யயயாऽபி தே||௭௭|| பேதா த்விஷஷ்டிர்நிர்திஷ்டாஃ த்ரிஷஷ்டஃ ஸ்வாஸ்த்யகாரணம்| |௭௮|

ஸ௦-வத்திஶ்ச க்ஷயஶ்ச வத்திக்ஷயௌ, வத்திக்ஷயயோர்விபேதோ வத்திக்ஷயவிபேதஃ, விவிதோ விஶிஷ்டோ பேதோ-விபேதஃ, தஸ்மாத்வத்திக்ஷயவிபேததஃ| அதஃபரஂ-அதோऽநந்தரம், தோஷாஃ-வாதாதயோ, வக்ஷ்யந்தே-பணிஷ்யந்தே| ஸ௦-பதக்-வ்யஸ்தாந் ஸ்வப்ரமாணாதிகாந், த்ரீந் தோஷாந் ரோகஹேதூந், வித்தி-அவேஹி| வாதோ வத்தஃ| ௧| பித்தஂ வத்தம்| ௨| ஶ்லேஷ்மா வத்தஃ| ௩| ஏவஂ த்ரயோ தோஷாஃ| ஸ௦-ஸஂஸர்கஸ்த்ரிதா-த்ரிப்ரகாரஃ| தத்ர-ஸஂஸர்கே, நவ தோஷபேதாந் ஸ்வப்ரமாணாதிகாந், "வித்தி" இத்யேததநுவத்திகதேந ஸம்பந்தேந ஸர்வத்ர யோஜ்யம்| ஸ௦-ஸமயா வத்த்யா-துல்யயா வத்த்யா, த்ரீநேவ-அந்யூநாதிகாந், ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| ஏகோ வாதபித்தாப்யாமதிகாப்யாம், த்விதீயோ வாதகபாப்யாமதிகாப்யாம், ததீயஃ பித்தஶ்லேஷ்மப்யாமதிகாப்யாம், இதி| ஸஂஸர்கஸ்தயோர்தோஷயோரேகஸ்ய தோஷஸ்யாதிஶாயநே-அதிகதரயா வத்த்யா, ஷட் ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| அதிஶயோ-அதிஶாயநம்| அதிஶாயநே "தமபிஷ்டநௌ" இதி நிபாதநாத்தீர்கஃ| தோஷத்வயவத்தேஶ்சிந்த்யமாநத்வாதபரதோஷசிந்தாநாஸ்த்யத்ர| வாதோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரம்||௧|| பித்தஂ வத்தஂ வாதோ வத்ததரஃ||௨|| கபோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரம்||௩|| பித்தஂ வத்தஂ கபோ வத்ததரஃ||௪|| கபோ வத்தோ, வாதோ வத்ததரஃ||௫|| வாதோ வத்தஃ கபோ வத்ததரஃ||௬|| ஏவஂ ஷட் ஸஂஸர்கதோஷபேதாந் வித்தி| ஸ௦-ஸமஸ்தேஷு-ஸந்நிபதிதேஷு த்ரிஷ்வபி தோஷேஷு வத்தேஷு, த்ரயோதஶ தோஷபேதாந் வித்தி| ஸ௦-த்வௌ சைகஶ்ச த்வ்யேகே, தேஷாஂ த்வ்யேகேஷாமதிஶயோ-அதிகத்வம், தேந த்வ்யேகாதிஶயேந| ததோ த்வயாதிஶயேந த்ரயோ பேதாஃ, ததா தோஷைகஸ்யாதிஶயேந த்ரயஃ, இதி ஷட் பேதாஃ| யதா,-கபோ வத்தோ வாதபித்தேऽதிகஂ வத்தே| ௧| பித்தஂ வத்தஂ வாதகபாவதிவத்தௌ| ௨| வாதோ வத்தஃ பித்தகபாவதிவத்தௌ| ௩| பித்தகபௌ வத்தௌ வாதோऽதிவத்தஃ| ௪| வாதகபௌ வத்தௌ பித்தமதிவத்தம்| ௫| வாதபித்தே வத்தே கபோऽதிவத்தஃ| ௬| இதி ஷட்பேதாந் த்வ்யேகாதிஶயேந ஸந்நிபாதே வித்தி| ஸ௦-துல்யஂ கத்வா-ஸமஂ கத்வா, வத்தைர்தோஷைரேகஂ ஸந்நிபாததோஷபேதஂ வித்தி| ஸ௦-தரதமயோர்பாவஸ்தாரதம்யம்| கஸ்ய தாரதம்யம் ? ப்ரகதத்வாத்ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாணாம்| தாரதம்யஸ்ய விகல்பநஂ-பேதஃ, தாரதம்யவிகல்பநம், தஸ்மாத்| ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாணாஂ வத்திரூபாணாஂ ஷட்பேதாந் வித்தி| யதா,-வாதோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரஂ கபோ வத்ததமஃ| ௧| வாதோ வத்தஃ கபோ வத்ததரஃ பித்தஂ வத்ததமம்| ௨| பித்தஂ வத்தஂ கபோ வத்ததரோ வாதோ வத்ததமஃ| ௩| பித்தஂ வத்தஂ வாதோ வத்ததரஃ கபோ வத்ததமஃ| ௪| கபோ வத்தோ வாதோ வத்ததரஃ பித்தஂ வத்ததமம்| ௫| கபோ வத்தஃ பித்தஂ வத்ததரஂ வாதோ வத்ததமஃ| ௬| ஏதேஷாஂ ச லக்ஷணஂ முநிரத்யகீஷ்ட| ததா ச தத்க்ரந்தஃ (ச. சி. அ. ௩|௮௮)- "ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யோர்த்வஂ த்ரயோதஶவிதஸ்ய ஹி| ப்ராக் ஸூத்ரிதஸ்ய வக்ஷ்யாமி லக்ஷணஂ வை பதக் பதக்|| ப்ரமஃ பிபாஸா தாஹஶ்ச கௌரவஂ ஶிரஸோऽதிருக்| வாதபித்தோல்பணே வித்யால்லிங்கஂ மந்தகபே ஜ்வரே|| ஶைத்யஂ காஸோऽருசிஸ்தந்த்ரா பிபாஸா தாஹருக்வ்யதாஃ| வாதஶ்லேஷ்மோல்பணே வ்யாதௌ லிங்கஂ பித்தாவரே விதுஃ|| சர்திஃ ஶைத்யஂ முஹுர்தாஹஸ்தஷ்ணா மோஹோऽஸ்திவேதநா| மந்தவாதே வ்யவஸ்யந்தி லிங்கஂ பித்தகபோல்பணே|| ஸந்த்யஸ்திஶிரஸஃ ஶூலஂ ப்ரலாபோ கௌரவஂ ப்ரமஃ| வாதோல்பணே ஸ்யாத் ஹ்யநுகே தஷ்ணா கண்டாஸ்யஶுஷ்கதா|| ரக்தவிண்மூத்ரதா தாஹஃ ஸ்வேதஸ்தட்பலஸங்க்ஷயஃ| மூர்ச்சா சேதி த்ரிதோஷே ஸ்யால்லிங்கஂ பித்தகரீயஸி|| ஆலஸ்யாருசிஹல்லாஸதாஹவம்யரதிப்ரமைஃ| கபோல்பணஂ ஸந்நிபாதஂ தந்த்ராகாஸேந சாதிஶேத்|| ஸமஂ தோஷைஸ்த்ரிபிர்வத்தைஃ ஸந்நிபாதஸ்ய லக்ஷணம்| முஹுர்தாஹோ முஹுஃ ஶீதஂ கர்ணக்ஷ்வேடநபார்ஶ்வருக்|| மோஹஃ ச்சர்திர்திவா நித்ரா ராத்ரௌ ஜாகரணஂ ததா| ப்ரதிஶ்யா சர்திராலஸ்யாஂ தந்த்ராருச்யக்நிமார்தவம்|| ஹீநவாதே பித்தமத்யே சிஹ்நஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே மதம்| ஹாரித்ரமூத்ரநேத்ரத்வக்தாஹஸ்தஷ்ணா ப்ரமோऽருசிஃ|| ஹீநவாதே மத்யகபே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்| ஶிரோருக்வேபதுஃ ஶ்வாஸஃ ப்ரலாபஃ ச்சர்த்யரோசகௌ|| ஹீநபித்தே மத்யகபே லிங்கஂ வாதாதிகே மதம்| ஶீதகஂ கௌரவஂ தந்த்ரா ப்ரலாபோऽஸ்திஶிரோதிருக்|| ஹீநபித்தே வாதமத்யே லிங்கஂ ஶ்லேஷ்மாதிகே விதுஃ| வர்சோபேதோऽக்நிதௌர்பல்யஂ தஷ்ணா தாஹோऽருசிர்ப்ரமஃ|| கபஹீநே வாதமத்யே லிங்கஂ பித்தாதிகே மதம்| ஶ்வாஸஃ காஸஃ ப்ரதிஶ்யாயோ முகஶோஷோऽதிபார்ஶ்வருக்|| கபஹீநே பித்தமத்யே லிங்கஂ வாதாதிகே ஸ்மதம்|" இதி| ஸ௦-ஏவஂ-பூர்வோக்தேந ப்ரகாரேண, பஞ்சவிஂஶதிஸங்க்யாபரிமாணாந் வத்தாந் தோஷபேதாந் வத்தைர்தோஷைர்வித்தி| ஸ௦-க்ஷீணைஃ-க்ஷயாவஸ்தைர்தோஷைஃ, தாவதஃ-தத்பரிமாணாந் பஞ்சவிஂஶதிஸங்க்யாகாந் தோஷபேதாந் வித்தி| யதா,-வத்தைஃ பதக் த்ரீந் தோஷபேதாந், ததா க்ஷீணைஃ| "பதக் த்ரீந்" இத்யாதிக்ரந்தே வத்திஶப்தஸ்தாநே க்ஷீணஶப்தே நிபாத்யஃ| தத்யதா,-வாதஃ க்ஷீணஃ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணம்| ௨| கபஃ க்ஷீணஃ| ௩| ததேவஂ ஸஂஸர்கே நவதோஷபேதாந் வித்தி| கதம் ? த்ரீநேவ ஸமக்ஷீணத்வேந,-க்ஷீணவாதபித்தஸஂஸர்கஃ| ௧| க்ஷீணபித்தகபஸஂஸர்கஃ| ௨| க்ஷீணவாதகபஸஂஸர்கஃ| ௩| ஷடேகஸ்யாதிஶாயநே| அதிஶாயநே-அந்யதோஷாபேக்ஷயா க்ஷீணத்வாதிரேகே,-வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரம்| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதஃ க்ஷீணதரஃ| ௨| வாதஃ க்ஷீணஃ கபஃ க்ஷீணதரஃ| ௩| கபஃ க்ஷீணோ வாதஃ க்ஷீணதரஃ| ௪| கபஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரம்| ௫| பித்தஂ க்ஷீணஂ கபஃ க்ஷீணதரஃ| ௬| ஏவஂ ஷட் தோஷபேதாந் வித்தி| த்ரயோதஶ ஸமஸ்தேஷு-ஸந்நிபதிதேஷு க்ஷீணேஷு தோஷேஷு தோஷபேதாஂஸ்த்ரயோதஶ வித்தி| கதம் ? ஷட் த்வ்யேகாதிஶயேந து| தோஷத்வயஸ்யாதிஶயேந-அதிக்ஷீணத்வேந, ததா தோஷைகஶயேந து| ததா தோஷைகஸ்யாதிக்ஷீணத்வேந, பர்யாயதஃ ஷட் க்ஷீணஸந்நிபாததோஷபேதாந் வித்தி| யதா,-வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தகபாவதிக்ஷீணௌ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதகபாவதிக்ஷீணௌ| ௨| கபஃ க்ஷீணஃ பித்தவாதாவதிக்ஷீணௌ| ௩| வாதபித்தே க்ஷீணே கபோऽதிக்ஷீணஃ| ௪| பித்தகபௌ க்ஷீணௌ வாதோऽதிக்ஷீணஃ| ௫| வாதகபௌ க்ஷீணௌ பித்தமதிக்ஷீணம்| ௬| ஏகஂ துல்யக்ஷீணைர்பேதஂ வித்தி| ௧| ஷட் ச தாரதம்யவிகல்பநாத்,-கபஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரஂ வாதஃ க்ஷீணதமஃ| ௧| வாதஃ க்ஷீணஃ கபஃ க்ஷீணதரஃ பித்தஂ க்ஷீணதமம்| ௨| பித்தஂ க்ஷீணஂ கபஃ க்ஷீணதரோ வாதஃ க்ஷீணதமஃ| ௩| கபஃ க்ஷீணோ வாதஃ க்ஷீணதரஃ பித்தஂ க்ஷீணதமம்| ௪| வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தஂ க்ஷீணதரஂ கபஃ க்ஷீணதமஃ| ௫| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதஃ க்ஷீணதரஃ கபஃ க்ஷீணதமஃ| ௬| ஏவஂ பஞ்சவிஂஶதிதோஷபேதாந் க்ஷீணைர்தோஷைர்வித்தி| ஸ௦-தே-ஸந்நிபாதஸ்ததோஷாஸ்த்ரயஃ, ஷோடா பவந்தி| கதம் ? இத்யாஹ-ஏகைகேத்யாதி| வத்திஶ்ச ஸமதா ச க்ஷயஶ்ச வத்திஸமதாக்ஷயாஃ| ஏகைகஸ்ய-வாதாத்யந்யதமஸ்ய, வத்திஸமதாக்ஷயா ஏகைகவத்திஸமதாக்ஷயாஃ, தைரேகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட்| யதா,-வாதோ வத்தஃ பித்தஂ ஸமஂ கபஃ க்ஷீணஃ| ௧| பித்தஂ வத்தஂ வாதஃ ஸமஃ கபஃ க்ஷீணஃ| ௨| கபோ வத்தஃ பித்தஂ ஸமஂ வாதஃ க்ஷீணஃ| ௩| கபோ வத்தோ வாதஃ ஸமஃ பித்தஂ க்ஷீணம்| ௪| வாதோ வத்தஃ கபஃ ஸமஃ பித்தஂ க்ஷீணம்| ௫| பித்தஂ வத்தஂ கபஃ ஸமோ வாதஃ க்ஷீணஃ| ௬| ஏவமேகைகவத்திஸமதாக்ஷயைஃ ஷட்| ஸ௦-ஏகஸ்ய க்ஷய ஏகக்ஷயஃ, த்வந்த்வஸ்ய வத்திர்த்வந்த்வவத்திஃ, ஏகக்ஷயஸஹிதா த்வந்த்வவத்திரேகக்ஷயத்வந்த்வவத்திஃ, தயா| கிம்பூதயா ? ஸவிபர்யயயா,-ஸஹ விபர்யயேண-வைபரீத்யேந வர்ததே யா ஸைவம், தயா| ஏகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா புநரேவ ஷட் தோஷபேதாஃ| வாதஃ க்ஷீணஃ பித்தகபௌ வத்தௌ| ௧| பித்தஂ க்ஷீணஂ வாதகபௌ வத்தௌ| ௨| கபஃ க்ஷீணோ வாதபித்தே வத்தே| ௩| ஏவமேகக்ஷயத்வந்த்வவத்த்யா த்ரயோ பேதாஃ| ஸவிபர்யயயா ச வத்த்யா த்ரயோ தோஷபேதாஃ| த்வந்த்வக்ஷயைகதோஷவத்த்யா-த்வந்த்வக்ஷயஸஹிதைகதோஷவத்திஃ, தயா| யதா,-வாதபித்தக்ஷீணே ஶ்லேஷ்மா வத்தஃ| ௧| வாதகபௌ க்ஷீணௌ பித்தஂ வத்தம்| ௨| பித்தகபௌ க்ஷீணௌ வாதோ வத்தஃ| ௩| இதி ஸவிபர்யயயா வத்த்யா த்ரயோ தோஷபேதாஃ| ஏவஂ ஸந்நிபாதபேதா த்விரூபயா வத்த்யா ஷடேதே ஜ்ஞேயாஃ| ஸ௦-ஏவஂ பேதகணநயா தோஷாணாஂ பேதா த்விஷஷ்டிர்நிர்திஷ்டாஃ-உக்தாஃ| ஸ௦-த்ரிஷஷ்டீநாஂ பூரணோ யோ தோஷபேதஃ, ஸ ஸ்வாஸ்த்யகாரணஂ-ஆரோக்யஹேதுஃ, தாதுஸாம்யாத்| அத்ர ஹி ஸ்வப்ரமாணஸ்தா வாதபித்தகபாஃ| யே ச தோஷபேதா த்விஷஷ்டிஃ, தே ச ரோககாரணமித்யர்தாதுக்தஂ பவதி| அத்ர ச ரோகஹேதுத்வே தோஷவைஷம்யஂ காரணம்| த்ரிஷஷ்ட இதி " தஸ்ய பூரணே டட்" இதி டட்|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

அதுநா ரஸாதிபேதாதாநந்த்யஂ தோஷபேதாநாஂ தர்ஶயந்நாஹ - - - - | ஸஂஸர்காத்ரஸருதிராதிபிஸ்ததைஷாஂ தோஷாஂஸ்து க்ஷயஸமதாவிவத்திபேதைஃ||௭௮|| ஆநந்த்யஂ தரதமயோகதஶ்ச யாதாந் ஜாநீயாதவஹிதமாநஸோ யதாஸ்வம்| ௭௮ -௧/௨| இதி ஶ்ரீவைத்யபதிஸிஂஹகுப்தஸூநுஶ்ரீமத்வாக்படவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயஸஂஹிதாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷபேதீயோ நாம த்வாதஶோऽத்யாயஃ||௧௨||

ஸ௦-ந கேவலஂ த்விஷஷ்டிபேதபிந்நாந் தோஷாந் ஜாநீயாத்| ஆநந்த்யஂ ச கதாந் வித்யாத்| கதமாநந்த்யம் ? இத்யாஹ-ஏஷாஂ தோஷபேதாநாஂ, யதாஸ்வஂ-ரஸரக்தாதிபிர்தாதுபிஃ ஸஂயோகாத், ததைஷாமேவ க்ஷயாதிபேதைஸ்தரதமயோகாச்சாநந்த்யஂ கதாந் வித்யாத்| தத்ர திங்மாத்ரஂ ஶிஷ்யவ்யுத்பத்தயே ப்ரதர்ஶயதே| தத்ர ரஸே வாதபித்தகபாநாஂ பதக் த்ரயோ பேதா பவந்தி, "பதக் த்ரீந் வித்தி" இத்யநுஸாரேண| ஸஂஸர்கஸ்த்ரிதா| "தத்ர து தாந்" ரஸமேவாதிகத்ய நவ வித்தி| கதம் ? பூர்வவத் "த்ரீநேவ ஸமயா வத்த்யா ஷடேகஸ்யாதிஶாயேநே|" ஏவஂ பூர்வோக்தந்யாயேந ரஸமதிகத்ய ஸஂஸர்கஂ யோஜயித்வா ஸந்நிபாதோ யோஜநீயஃ| யதா,-த்ரயோதஶ ஸமஸ்தேஷு| கதம் ? "ஷட்த்வ்யேகாதிஶயேந து| ஏகஂ துல்யாதிகைஃ ஷட் ச தாரதம்யவிகல்பநாத்||" இதி ஸமாநஂ பூர்வேண, ரஸாக்யஂ ஸ்தாநஂ கேவலமதிகம்| "பஞ்சவிஂஶதிமித்யேவஂ வத்தைஃ க்ஷீணைஶ்ச தாவதஃ|" ரஸமதிகத்ய பேதாந் வித்தி| இத்யேவஂ ருதிரமாஂஸாதிபிர்யோஜ்யம்| ஏகைகோபக்ரமேணேத்யேவஂ த்விஷஷ்டிபேதபிந்நாநாஂ தோஷாணாஂ ரஸாதிபிஃ ஸப்தபிஃ ஸஂயோகாத் சத்வாரி ஶதாந்யேகசத்வாரிஂஶததிகாநி ஸ்யுஃ| ஶகதாதிஸஂஸர்காத் க்ஷீணதரக்ஷீணதமாதிபேதைர்வத்ததரவத்ததமாதிபேதைஶ்ச சிந்த்யமாநா தோஷா ஆநந்த்யஂ யாந்தீதி| ரஸபேதே தோஷபேதே சாவகதே வைத்யஸ்ய ஹேதுலக்ஷணோபக்ரமேஷு மோஹோ ந பவதி| ததா ச முநிஃ (ச. ஸூ. அ. ௨௬|௨௫)- "யஃ ஸ்யாத்ரஸவிகல்பஜ்ஞஃ ஸ்யாச்ச தோஷவிகல்பவித்| ந ஸ முஹ்யேத்விகாராணாஂ ஹேதுலிங்கோபபத்திஷு||" இதி| ம்நௌஜ்ரௌகஸ்த்ரிதஶபவாப்ரஹர்ஷிணீ ஸ்யாத்| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே தோஷபேதீயாத்யாயோ த்வாதஶஃ ஸமாப்தஃ|| ௧௨||