12. dōṣabhēdīyādhyāyaḥ

Adhikarana adhyAyopakramaH · Śloka

దోషాదివిజ్ఞానీయాదనంతరం దోషభేదీయాధ్యాయారంభః| యతో దోషభేదమంతరేణ దోషవిజ్ఞానం సమ్యఙ్నోక్తం స్యాత్|

Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2

పూర్వస్మిన్నధ్యాయే బహువక్తవ్యత్వాద్దోషభేదో నోక్త ఇత్యాహ - - - - అథాతో దోషభేదీయాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||

స0-దోషాణాం భేదో-దోషభేదః, స్థాననామవిభాగాదిభిః| తస్మై హితో దోషభేదీయః| శేషం పూర్వవత్|

Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1

పక్వాశయకటీసక్థిశ్రోత్రాస్థిస్పర్శనేంద్రియం| స్థానం వాతస్య, తత్రాపి పక్వాధానం విశేషతః||1||

స0-పక్వాశయాది వాతస్య స్థానం| తత్రాపి షడ్విధే స్థానే విశేషేణ పక్వాధానం స్యాత్| అన్నం పక్వమాధీయతే-స్థాప్యతేఽస్మిన్నితి పక్వాధానం,-పక్వాశయః| అత ఏవ వాతే బస్తిరుపక్రమః ప్రధాన ఉక్తః, మూలాపకర్షణాత్| సకలశరీరవ్యాపిత్వేఽప్యేషామిదం విశేషేణోక్తం| తథా చ ప్రాగధ్యగీష్ట (హృ. సూ. అ. 1|7) - "తే వ్యాపినోఽపి హృన్నాభ్యోః" ఇతి| విచిత్రగతిత్వాచ్చైషాం వక్ష్యమాణప్రాణాదిభేదేన పృథక్ స్థానకర్మనిర్దేశః|

Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2

నాభిరామాశయః స్వేదో లసీకా రుధిరం రసః| దృక్ స్పర్శనం చ పిత్తస్య, నాభిరత్ర విశేషతః||2||

స0-పిత్తస్య నాభ్యాదీని స్థానాని| లసీకా-జలసదృశీ| దృక్-చక్షుః| స్పర్శనం-త్వక్| నను, స్పర్శనేంద్రియం వాయోః స్థానముద్దిష్టం| తదేవ కథం పిత్తస్యాపి స్యాత్| బ్రూమః| వాతసఖిత్వాదగ్నేః| వాతసఖో హ్యగ్నిః, పిత్తం చ వహ్నిరితి వచనాత్| తస్మాదుభయోరప్యేతద్యుక్తం స్థానం| విశేషత ఇతి| అత్ర-ఏషు స్థానేషు మధ్యే, పిత్తస్య విశేషేణ నాభిః స్థానం|

Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3

ఉరఃకంఠశిరఃక్లోమపర్వాణ్యామాశయో రసః| మేదో ఘ్రాణం చ జిహ్వా చ కఫస్య, సుత్రామురః||3||

స0-కఫస్యోరః ప్రభృతీని జిహ్వాంతాని స్థానాని| సుతరాం-సుష్ఠు స్థానమురో-వక్షః|

Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4

అథ ప్రత్యేకమేతేషాం దోషాణాం విశిష్టస్థానాశ్రయేణ క్రియాభేదాత్ పంచ పంచ భేదానాహ - - - - ప్రాణాదిభేదాత్పంచాత్మా వాయుః| |4|

స0-వాయురేక ఏవ చలనస్వభావః సన్ ప్రాణాదిభిః-ప్రాణోదానవ్యానసమానాపానైః, భేదాత్-విశేషాత్, పంచాత్మా-పంచస్వభావః| యథైకోఽపి దేవదత్తో యాం యాం క్రియాం కరోతి తదనురూపామేవ సంజ్ఞాం లావకపాచకాదికాం లభతే, తద్వద్వాతాదయః|

Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5

ప్రాణోఽత్ర మూర్ధగః| ఉరఃకంఠచరో బుద్ధిహృదయేంద్రియచిత్తధృక్||4|| ష్ఠీవనక్షవథూద్గారనిఃశ్వాసాన్నప్రవేశకృత్| |5|

స0-అత్ర-ఏషు మధ్యే, ప్రాణో వాయుర్మూర్ధగః-శిరసి స్థితః, ఉరః కంఠం చ చరతి| తథా, బుద్ధ్యాదీనాం ధారకః| తథా, ష్ఠీవనాదిక్రియః| ష్ఠీవనం- ముఖస్రావోద్గారః| ష్ఠీవనమితి "ష్ఠీవేర్ల్యుటి ష్ఠీవిసివ్యోర్దీర్ఘశ్చ" ఇతి పృషోదరాదిపాఠాద్దీర్ఘః|

Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6

| ఉరః స్థానముదానస్య నాసానాభిగలాంశ్చరేత్||5|| వాక్ప్రవృత్తిప్రయత్నోర్జాబలవర్ణస్మృతిక్రియః| |6|

స0-ఉదానస్య ప్రధానమురః స్థానం, నాసాదీంశ్చ చరతి| వాక్ప్రవృత్త్యాదిక్రియః| ప్రయత్నః-కార్యేషు పదార్థగ్రహణాదిషూద్యమః|

Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7

| వ్యానో హృది స్థితః కృత్స్నదేహచారీ మహాజవః||6|| గత్యపక్షేపణోత్క్షేపనిమేషోన్మేషణాదికాః| ప్రాయః సర్వాః క్రియాస్తస్మిన్ ప్రతిబద్ధాః శరీరిణాం||7||

స0-వ్యానో హృదయే స్థితః ప్రాధాన్యేన కృత్స్నే-సర్వస్మిన్, శరీరే చరతి| తథా, మహాజవః-శీఘ్రగతిః, ప్రాణాద్యపేక్షయా| తథా, గత్యాదికాః క్రియాః ప్రాయః సర్వదేహినాం తస్మిన్-వ్యానే, ప్రతిబద్ధాః-తదాయత్తాః| గతిః-చంక్రమణం| అపక్షేపణం-అంగస్యాధోనయనం| ఉత్క్షేపః- అంగస్యోర్ధ్వనయనం| నిమేషః-అక్ష్ణోర్నిమీలనం| ఉన్మేషః-తయోర్వికాసః| ఆదిగ్రహణేన జృంభణాన్నాస్వాదనవిశోధనాదిపరిగ్రహః|

Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8

సమానోఽగ్నిసమీపస్థః కోష్ఠో చరతి సర్వతః| అన్నం గృహ్ణాతి పచతి వివేచయతి ముంచతి||8||

స0-సమానో వాయురగ్నిసమీపస్థః| సామాన్యోక్తావపి ప్రాధాన్యాత్పాచకోఽగ్నిర్గృహ్యతే| అత ఏవాహ-కోష్ఠే చరతి సర్వత ఇత్యాది| సర్వస్మిన్ కోష్ఠే చరతి| స చాన్నం గృహ్ణాతి-అపక్వమామాశయే ధారయతీత్యర్థః| పచతి-అగ్నిసంధుక్షణాద్భక్తకార ఇవ| వివేచయతి-సంహతమన్నం పాకాయ విభజతే| ముంచతి-శకృన్మూత్రాదిరూపమధః|

Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9

అపానోఽపానగః శ్రోణిబస్తిమేఢ్రోరుగోచరః| శుక్రార్తవశకృన్మూత్రగర్భనిష్క్రమణక్రియః||9||

స0-అపానో వాయురపానం ప్రాధాన్యేనాశ్రితః, శ్రోణ్యాదిచరః, శుక్రాదినిష్క్రమణక్రియః| ఇతి వాతభేదాః పంచ|

Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10

పంచ పిత్తభేదానాహ - - - - పిత్తం పంచాత్మకం| |10|

స0-పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకభేదాః పంచ పిత్తస్య|

Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12

తత్ర పక్వామాశయమధ్యగం| పంచభూతాత్మకత్వేఽపి యత్తైజసగుణోదయాత్||10|| త్యక్తద్రవత్వం పాకాదికర్మణాఽనలశబ్దితం| పచత్యన్నం విభజతే సారకిట్టౌ పృథక్ తథా||11|| తత్రస్థమేవ పిత్తానాం శేషాణామప్యనుగ్రహం| కరోతి బలదానేన పాచకం నామ తత్స్మృతం||12||

స0-తత్ర-తేషు పంచసు మధ్యే, పక్వామాశయయోర్మధ్యస్థం యత్పిత్తం తథా పంచభూతాత్మకత్వేఽపి సతి యత్తైజసగుణోదయాత్-ఆగ్నేయగుణోత్కర్షాత్, క్షపితసోమగుణత్వేన త్యక్తద్రవత్వం-సంజాతకాఠిన్యం, తథా సహకారికారణైః పాచనక్రియాం ప్రతి సవ్యాపారైర్వాయ్వాదిభిరనుగ్రహాదుపకారాత్ యతః పాకదాహాదిక్రియయాఽనలశబ్దితం-అగ్నిశబ్దవాచ్యం యత్పిత్తం తత్పాచకముచ్యతే| తచ్చాన్నం పచతి| సారకిట్టౌ పృథగ్ విభజతే-విభాగీకరోతి| కిట్టశబ్దస్య లోకాశ్రయత్వాల్లింగస్యేతి పుంస్త్వం| తత్రస్థమేవ-పక్వామాశయమధ్యగమేవ, శేషాణాం-రంజకాదీనాం ధాతుస్థానాం చ, అనుగ్రహం-ఉపకారం కరోతి| బలదానేన-సామర్థ్యాధానేన, స్వస్థానస్థమేవ తేషూపకురుత ఇత్యర్థః|

Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13

ఆమాశయాశ్రయం పిత్తం రంజకం రసరంజనాత్| |13|

స0-యత్త్వామాశయస్థం పిత్తం తద్రసాఖ్యధాతో రంజనాత్రాగనిష్పాదనాత్, రంజకముచ్యతే|

Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14

| బుద్ధిమేధాభిమానాద్యైరభిప్రేతార్థసాధనాత్||13|| సాధకం హృద్గతం పిత్తం| |14|

స0-యత్తు హృద్గతం-హృదయస్థం పిత్తం తద్బుద్ధ్యాదిభిః కరంభూతైరభిప్రేతస్యార్థస్య బాహ్యగ్రహణస్మరణాదిరూపేణ సాధనాత్ సాధకముచ్యతే| వర్తమానకాలే యా మనోర్థసంశయస్య నిశ్చయం కర్తుం తదర్థాధ్యవసాయోపారూఢా సా-బుద్ధిః| బుద్ధివిశేషో-మేధా|

Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

రూపాలోచనతః స్మృతం| దృక్స్థమాలోచకం|14|

స0-దృష్టిస్థం పిత్తం రూపాలోచనాత్ (నతః)-అంతస్తారకయోః స్థితం తదాయత్తరూపగ్రహణశక్తిత్వాత్, ఆలోచకముచ్యతే|

Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14

| త్వక్స్థం భ్రాజకం భ్రాజనాత్త్వచః||14||

స0-త్వచో భ్రాజనాత్-దీపనాత్, భ్రాజకం నామ పిత్తం| ఏతచ్చ పిత్తమభ్యంగలేపపరిషేకాదీన్ పాచయతి|

Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15

శ్లేష్మా తు పంచధా| |15|

స0-శ్లేష్మా తు పంచధా,-పంచప్రకారః|

Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16

తదేవ పంచప్రకారత్వమాహ - - - - ఉరఃస్థః స త్రికస్య స్వవీర్యతః| హృదయస్యాన్నవీర్యాచ్చ తత్స్థ ఏవాంబుకర్మణా||15|| కఫధామ్నాం చ శేషాణాం యత్కరోత్యబలంబనం| అతోఽవలంబకః శ్లేష్మా|16|

స0-సః-శ్లేష్మా, ఉరసి తిష్ఠతీత్యురఃస్థః, త్రికస్య-పృష్ఠాధా(ధ)రాఖ్యస్య, స్వవీర్యతః-స్వప్రభావాత్, యత్-యస్మాత్, అవలంబనం కరోతి-స్వకర్మణి తస్య సామర్థ్యముత్పాదయతి| హృదయస్యాన్నవీర్యాత్-అన్నవీర్యేణాభ్యవహృతాదన్నాద్రసరూపతాపరిణతాత్ తద్వీర్యేణ-తద్బలేనావలంబనం కరోతి| చశబ్దాత్ స్వవీర్యేణాపి హృదయస్యావలంబనం కరోతి| కింత్వన్నవీర్యాదతిశయేన యథాఽవలంబనం హృదయస్య కరోతి న తథా స్వవీర్యతః| యతోఽన్నరసః పూర్వం హృది స్థితిం కృత్వా తతో వ్యానవిక్షిప్తః సర్వం శరీరం యాతి, తస్మాద్విశేషేణ హృదయస్యాన్నవీర్యాదవలంబనం యుక్తం| ఆగమోఽపి-"హృదయం మనసః స్థానమోజసాశ్చింతితస్య చ| మాంసపేశీచయో రక్తపద్మాకారమధోముఖం|| యోగినో యత్ర పశ్యంతి సమ్యగ్ జ్యోతిః సమాహితాః| రసో యః స్వచ్ఛతాం యాతః స తత్రైవావతిష్ఠతే|| తతో వ్యానేన విక్షిప్తః కృత్స్నం దేహః ప్రపద్యతే|" ఇతి| తథా, తత్స్థ ఏవ-ఉరఃస్థ ఏవ, ఏష శ్లేష్మా శేషాణాం కఫస్థానానామంబుకర్మణా-క్లేదసంశ్లేషాదిలక్షణేన జలవ్యాపారేణ, అవలంబనం కరోతి| అతః-అస్మాద్యథోక్తాద్ధేతోః, అవలంబకః శ్లేష్మేత్యుచ్యతే|

Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17

యస్త్వామాశయసంస్థితః||16|| క్లేదకః సోఽన్నసంఘాతక్లేదనాత్| |17|

స0-యః పునః శ్లేష్మా ఆమాశయే స్థితః, స క్లేదక ఇత్యుచ్యతే| కుతః ? అన్నసంఘాతక్లేదనాత్కారణాత్|

Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17

రసబోధనాత్| బోధకో రసనాస్థాయీ|17|

స0-రసనాస్థాయీ-జిహ్వాస్థో, బోధక ఇత్యుచ్యతే, రసబోధనాత్ కారణాత్|

Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18

| శిరఃసంస్థోఽక్షతర్పణాత్||17|| తర్పకః| |18|

స0-శిరఃస్థస్తర్పక ఇత్యుచ్యతే, అక్షతర్పణాద్వేతోః|

Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18

సంధిసంశ్లేషాచ్ఛ్లేషకః సంధిషు స్థితః| |18|

స0-సంధిషు స్థితః శ్లేష్మా శ్లేషక ఇత్యుచ్యతే, సంధిసంశ్లేషాత్ కారణాత్|

Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19

ఏవం దోషాణాం స్థానాన్యుక్త్వోపసంహరన్నాహ - - - - | ఇతి ప్రాయేణ దోషాణాం స్థానాన్యవికృతాత్మనాం||18|| వ్యాపినామపి జానీయాత్కర్మాణి చ పృథక్పృథక్| |19|

స0-ప్రాయేణ-బాహుల్యేన, దోషాణామవికృతాత్మనాం-అప్రచ్యుతస్వభావానాం, ఇతి-ఉక్తప్రకారాణి, స్థానాని వ్యాపినామపి-సకలశరీరచరాణామపి, జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| తథా, కర్మాణి పృథక్పృథక్-ప్రత్యేకం కృత్వా, జానీయాత్|

Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20

వికృతిరేషాం వృద్ధిః క్షయశ్చ| వృద్ధిరపి ద్వివిధా,-చయప్రకోపభేదేన| దోషాదివిజ్ఞానీయే సామాన్యేన వృద్ధిక్షయలక్షణముక్తం| సంప్రతి చయప్రకోపరూపం వృద్ధినిదానం సంక్షేపేణ సూచయన్నాహ - - - - - | ఉష్ణేన యుక్తా రూక్షాద్యా వాయోః కుర్వంతి సంచయం||19|| శీతేన కోపముష్ణేన శమం స్నిగ్ధాదయో గుణాః| |20|

స0-ఉష్ణేన గుణేన విరుద్ధేనోపహితా రూక్షాదయః-ప్రథమాధ్యాయోక్తాః (శ్లో. 11) షడ్వాతగుణాః, వాయోశ్చయం కుర్వంతి, న కోపముష్ణస్య విరుద్ధత్వాత్| త ఏవ చ రూక్షాదయః శీతగుణోపహితాస్తత్సదృశత్వాద్వాయోః కోపం కుర్వంతి| ఉష్ణేన యుక్తాః స్నిగ్ధాదయో గుణా వాయోః శమం కుర్వంతి, విపరీతత్వాత్|

Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21

| శీతేన యుక్తాస్తీక్ష్ణాద్యాశ్చయం పిత్తస్య కుర్వతే||20|| ఉష్ణేన కోపం, మందాద్యాః శమం శీతోపసంహితాః| |21|

స0-ఏవం పిత్తస్య శీతేన గుణేన యుక్తాస్తీక్ష్ణాదయో గుణాశ్చయం కుర్వంతి| త ఏవ తీక్ష్ణాదయో గుణా ఉష్ణేన సహితాః కోపం కుర్వంతి| మందాదయో గుణాః శీతగుణయుక్తాః శమం కుర్వంతి, విపరీతత్వాత్|

Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22

| శీతేన యుక్తాః స్నిగ్ధాద్యాః కుర్వతే శ్లేష్మణశ్చయం||21|| ఉష్ణేన కోపం, తేనైవ గుణా రూక్షాదయః శమం| |22|

స0-శీతగుణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః కఫస్య చయం కుర్వతే| ఉష్ణేన యుక్తాస్త ఏవ స్నిగ్ధాదయః కఫస్య కోపం కుర్వతే| తేనైవ-ఉష్ణేన, యుక్తా రూక్షాదయః కఫస్య చ శమం కుర్వంతి| కఫస్య హి శీతగుణేన సదృశేనాపి స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన స్త్యానత్వాచ్చయః స్యాత్| విపరీతేనోష్ణేన విలయనాత్ కోపః| స ఏవోష్ణో యదా రూక్షాదియుక్తో భవతి తదా విపరీతత్వాత్ శమో భవతి|

Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23

ఇదానీం చయాదీనాం లక్షణాన్యాహ - - - - | చయో వృద్ధిః స్వధామ్న్యేవ ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు||22|| విపరీతగుణేచ్ఛా చ| |23|

స0-స్వధామ్నీయే స్థానే దోషస్య యా వృద్ధిః స చయ ఉచ్యతే| చితస్య దోషస్య లింగమాహ-ప్రద్వేష ఇత్యాది| యదా హి వాతశ్చితో భవతి తదా రూక్షాదిషు తద్గుణసామాన్యేషు ప్రద్వేషః స్యాత్| తద్విపరీతగుణేషు స్నిగ్ధాదిష్వభిలాషః స్యాత్| ఏవం కఫపిత్తయోశ్చితయోర్వ్యాఖ్యేయం| నను, "ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు" ఇత్యేకమేవ లక్షణం దోషచయసత్తానుమాపకం కర్తుం న్యాయ్యం| యది వా "విపరీతగుణేచ్ఛా చ" ఇత్యేతత్| కిం ద్వయోరూపాదానేన ? అత్రోచ్యతే| కదాచిదచితోఽపి దోషో వాతాఖ్యః స్వప్రమాణస్థః క్షీణో వా యస్య స వాతవృద్ధిహేతూన్ రూక్షాదీన్న ద్వేష్టి, అపి తు తానిచ్ఛతి, సాత్మ్యవశాత్| యథా,-గర్భిణీ స్త్రీ దోహదవశాత్| తదేవం వ్యభిచారదర్శనాత్| ప్రదోషో వృద్ధిహేతుషు" "విపరీతగుణేచ్ఛా చ" ఇతి ద్వయమపి కర్తవ్యం| తేన యదా తుల్యకాలం పురుషస్య వాతసమానగుణేషు తద్వృద్ధిహేతుషు ప్రద్వేషో జాయతే, వాతగుణప్రతిపక్షేషు తత్క్షపణహేతుషు చాభిలాషః, తదా సమ్యక్ నిశ్చీయతే వాతస్యోపచితిః, ఇతి ద్వయమప్యేతదుక్తం|

Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24

కోపస్తూన్మార్గగామితా| లింగానాం దర్శనం స్వేషామస్వాస్థ్యం రోగసంభవః||23|| స్వస్థానస్థస్య సమతా వికారాసంభవః శమః| |24|

స0-ఉన్మార్గగామితా-స్వస్థానం త్యక్త్వా దోషస్య యత్ పునర్మార్గాంతరగమనం, స కోప ఇత్యుచ్యతే| కోపస్య తు లింగమాహ-లింగానాం స్వేషాం యథాయథం దర్శనం-ఉద్భవః| వాతాదీనాం కుపితానాం యాని లింగాని దోషాదివిజ్ఞానీయేఽభిహితాని వాతవ్యాధినిదానే చ వక్ష్యంతే, తేషాం లక్షణానాముపలబ్ధిః, [ వైద్యేనాతురేణ చ| యత్తత్ కోపస్య లింగం| తథా, అస్వాస్థ్యం-ఉత్పిత్సురోగేచ్ఛయా సామాన్యేన దేహమనోభిభూతత్వం| తథా, రోగస్య-జ్వరాదేః, సంభవో-జన్మ| నను, "లింగానాం దర్శనం స్వేషాం" "అస్వాస్థ్యం" "రోగసంభవః" ఇతి కిం త్రితయముద్దిష్టం ? ఏకేనైవ దోషకోపావగమాదేకమేవోపదేష్టుం యుక్తం| నైవం| వ్యభిచారదర్శనాత్| తథా హి వక్ష్యతి పాండురోగచికిత్సితే (శ్లో. 46)- "రూక్షశీతగురుస్వాదువ్యాయామబలనిగ్రహైః| కఫసమ్మూర్చ్ఛితో వాయుర్యదా పిత్తం బహిః క్షిపేత్||" ఇత్యారభ్య యావత్ "పిత్తే శాఖాసమాశ్రితే|" ఇతి| తదేవమేషః కామలాఖ్యో రోగః పిత్తలింగదర్శనాదపి న పిత్తస్య కోపమనుపయాతి| అత ఏవ పిత్తప్రకోపకరం భృశామ్లతీక్ష్ణకటుకాది చికిత్సితమత్ర నిర్దిష్టం| అస్వాస్థ్యమిత్యేతదపి న దోషకోపస్య నిశ్చితం లింగం| తథా హి-మానసేనాపి భయశోకాదినాఽస్వాస్థ్యం దృశ్యతే| తథా, ఆగంతవోఽపి రోగా దోషకోపమంతరేణైవోత్పద్యమానా దృశ్యంతే| తస్మాద్రోగసంభవాదపి దోషకోపోఽయమనిశ్చితః| తదేవం లక్షణత్రితయేనైవానేన దోషకోపో నిశ్చేతుం శక్యత ఇతి త్రితయమప్యేతద్వక్తవ్యం| స్వస్థానస్థస్యేత్యాది| స్వస్థానం-యథోద్దిష్టం పక్వాశయాది| స్వస్థానావస్థితస్యైవ వాతాదిదోషస్య యా సమతా-స్వప్రమాణత్వం, వికారస్య-రోగస్య, అసంభవః-అనుత్పత్తిః, స శమ ఉచ్యతే|

Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25

|ఇదానీం వాతాదీనాం చయప్రకోపప్రశమా యస్మిన్ కాలే జాయంతే తం దర్శయన్నాహ -] | చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు||24|| వర్షాదిషు తు పిత్తస్య, శ్లేష్మణః శిశిరాదిషు| |25|

స0-వాతస్య గ్రీష్మాదిషు త్రిషు యథాసంఖ్యం చయప్రకోపప్రశమా జాయంతే| గ్రీష్మే వాయోశ్చయః, వర్షాసు ప్రకోపః, శరది ప్రశమ ఇతి| ఏవమగ్రేఽపి యోజ్యం| వర్షాదిష్విత్యాది| అత్రాపి త్రిష్వితి వర్తతే| వర్శాశరద్ధేమంతేషు త్రిషు పిత్తస్య చయప్రకోపప్రశమా భవంతి| తథా, శిశిరాదిషు త్రిషు-శిశిరవసంతగ్రీష్మేషు, శ్లేష్మణశ్చయప్రకోపప్రశమా భవంతి|

Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28

నను మరుతో గ్రీష్మే చయో న యుక్తః, యతస్తస్మింకాలే లఘురూక్షా ఓషధయో భవంతి| తథా, వర్షాసు పిత్తచయో న యుక్తః, జలానామోషధీనాం చామ్లపాకత్వాత్| తథా, శ్లేష్మణః శిశిరే చయో న యుక్తః, తదా హ్యాప ఓషధయశ్చ స్నిగ్ధా భవంతి కాలశ్చ శీతః| ఇతి కోప ఏవోపపన్నః| ఇత్యస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ - - - - | చీయతే లఘురూక్షాభిరోషధీభిః సమీరణః||25|| తద్విధస్తద్విధే దేహే కాలస్యౌష్ణ్యాన్న కుప్యతి| అద్భిరమ్లవిపాకాభిరోషధీభిశ్చ తాదృశం||26|| పిత్తం యాతి చయం కోపం న తు కాలస్య శైత్యతః| చీయతే స్నిగ్ధశీతాభిరుదకౌషధిభిః కఫః||27|| తుల్యేఽపి కాలే దేహే చ స్కన్నత్వాన్న ప్రకుప్యతి| |28|

స0-గ్రీష్మకాలే వాతో లఘురూక్షాభిరోషధీభిర్దేహే చాదానకాలస్వాభావ్యాత్తద్విధే-లఘురూక్షే, తద్విధో-లఘురూక్షః, సమీరణ ఇతి సమానగుణత్వాత్ పవనస్య కోపః ప్రాప్తః, స నిషిధ్యతే "కాలస్యౌష్ణ్యాత్" ఇత్యనేన ఏవం పిత్తస్య వర్షాసు కోపః, "న తు కాలస్య శైత్యః" ఇత్యనేన నిషిధ్యతే |

Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29

| ఇతి కాలస్వభావోఽయమాహారాదివశాత్పునః||28|| చయాదీన్ యాంతి సద్యోఽపి దోషాః కాలేఽపి వా న తు| |29|

స0-ఇతి-పూర్వోక్తః, అయం-వాయ్వాదిచయాదిః, కాలస్య స్వభావః| ఆహారాదివశాత్-అన్నపానసామర్థ్యాత్, పునర్దోషాః సద్యోఽపి-తత్క్షణాదేవ కాలమనపేక్ష్యైవ, చయాదీన్-చయప్రకోపప్రశమాన్ యాంతి| తస్మాదేవ చాహారాదివశాత్ యథాస్వం చయాదికాలేఽపి వా దోషా న తు చయాదీన్ యాంతి| తస్మాత్ కాలాదాహారాదీనాం ప్రాధాన్యమిత్యర్థః|ఆహారాదీత్యత్రాదిశబ్దేన రసాయనవాజీకరణవమనవిరేచనాదయో గృహ్యంతే|

Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30

ఏవం దోషాణాం చయాదీన్ ప్రదర్శ్య, వ్యాప్తినివృత్తివైచిత్ర్యం కోపజం దర్శయితుమాహ - - - - | వ్యాప్నోతి సహసా దేహమాపాదతలమస్తకం||29|| నివర్తతే తు కుపితో మలోఽల్పాల్పం జలౌఘవత్| |30|

స0-మలః కుపితః సహసా-శీఘ్హ్రమేవ, ఆపాదతలమస్తకం వ్యాప్నోతి,-పాదతలాదారభ్య యావన్మస్తకమిత్యర్థః| ఆఙ్మర్యాదాభివిధ్యోర్బిభక్త్యర్థేఽవ్యయీభావః| నివర్తతే పునరల్పాల్పం-స్తోకం స్తోకమితి| జలౌఘవత్-యథా గిరినద్యాదీనాం జలపూరః సమవిషమం సహసైవ వ్యాప్నోతి, నివర్తతే తు స్తోకం స్తోకమితి|

Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31

నను, ప్రతిరోగం నిదానలక్షణచికిత్సితమానంత్యాద్వక్తుమశక్యం| తచ్చావిదన్న కశ్చిదత్ర తథా యత్నం కుర్యాదిత్యాశంక్యాహ - - - - | నానారూపైరసంఖ్యేయైర్వికారైః కుపితా మలాః||30|| తాపయంతి తనుం తస్మాత్తద్ధేత్వాకృతిసాధనం| శక్యం నైకైకశో వక్తుమతః సామాన్యముచ్యతే||31||

స0-యత్తదోర్నిత్యసంబంధాత్ యస్మాదితి లభ్యతే| యస్మాన్నానారూపైః-అనేకప్రకారైః, అసంఖ్యేయైః-గణనాం సమతీతైః, వికారైః-జ్వరాదిభిః, మలా-వాతపిత్తశ్లేష్మాణః, కుపితాస్తనుం-దేహం, తాపయంతి-దుఃఖయంతి| తస్మాత్తద్ధేత్వాకృతిసాధనం శక్యం నైకైకశో వక్తుం-అయమస్య వికారస్య హేతురియమాకృతిరిదం లక్షణమిదమస్య సాధనం-చికిత్సితమితి| అతః సామాన్యముచ్యతే|

Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34

అత్రైవ హేత్వంతరమాహ - - - - దోషా ఏవ హి సర్వేషాం రోగాణామేకకారణం| యథా పక్షీ పరిపతన్ సర్వతః సర్వమప్యహః||32|| ఛాయామత్యేతి నాత్మీయాం యథా వా కృత్స్నమప్యదః| వికారజాతం వివిధం త్రీన్ గుణాన్నాతివర్తతే||33|| తథా స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తమపి సర్వదా| వికారజాతం త్రీందోషాణ్|34|

స0-సర్వేషాం రోగాణాం యస్మాద్దోషా ఏవైకకారణం| ఏకం-ప్రధానం చ తత్కారణం-నిమిత్తమేకకారణం| యది వా సర్వేషాం రోగాణాం దోషా ఏకం-తుల్యం కారణం, సమానం కారణమిత్యర్థః| ఏవశబ్దోఽవధారణార్థః| దోషా ఏవ కారణం, నాపరం కించిద్వస్తుజాతం| అత్ర దృష్టాంతమాహ-యథేత్యాది| పక్షీ-ప్రాచికాదిః, యథా సర్వతః-సమంతాత్, పరిపతన్-భ్రమన్, సర్వమప్యహః-సకలమపి దివసం, ఆత్మీయాం ఛాయాం నాత్యేతి-నాతిక్రామతి, తయా వినా క్షణమప్యసౌ నోపలభ్యత ఇత్యర్థః| తథా అన్యదపి నిదర్శనమాహ-యథా వేత్యాది| యథా వా కృత్స్నం-నిరవశేషం, ఏతద్వికారజాతం-స్థావరజంగమాదిభేదభిన్నం జరాయుజాండజాదిభేదభిన్నం వా, వివిధం-నానాప్రకారం, త్రీన్ గుణాన్-సత్త్వరజస్తమఃసంజ్ఞాన్, నాతివర్తతే-నాత్యేతి, త్రిభిరేతైర్విరహితం న జాతుచిద్భవతీత్యర్థః| తథా స్వధాత్విత్యాది| ధాతవో-దోషధాతుమలాః శరీరధారణసామాన్యాత్, తేషాం వైషమ్యం-స్వలక్షణతోఽన్యథాత్వం, స్వధాతువైషమ్యం నిమిత్తం యస్య తద్వికారజాతం త్రీన్ దోషానాతిక్రామతి, త్రిదోషరహితం న సంభవతీత్యర్థః| ధాతువైషమ్యం చ ప్రతిరోగమన్యాదృశత్వాన్నానావిధం| యత్తు యేన ధాతువైషమ్యేణ జన్యతే, తత్తస్య స్వం-స్వీయం భవతి| యేషాం తు రోగాణాం దేవగ్రహాది నిమిత్తం న తేషు తథా దోషానుబంధః, ఆగంతుకత్వాత్| ఆగంతుకనిజయోర్హ్యయమేవ భేదః,-యదాగంతుకేషు ప్రథమం రోగోద్భూతిః పశ్చాద్దోషానుబంధః, నిజేషు ప్రాగ్దోషానుబంధ ఇతి| యే తు వ్యాచక్షతే,-స్వే చ తే ధాతవశ్చ తేషాం వైషమ్యమితి| తేషాం నాయమర్థః ప్రతిపాదితః స్యాత్| స్వగ్రహణం చాతిరిచ్యతే| యతః శరీరాంతరావస్థాయినో దోషా వాతాదయః శరీరాంతరే రోగం జనయితుం నాలం| తస్మాత్పూర్వమేవ వ్యాఖ్యానం శ్రేయః|

Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35

| తేషాం కోపే తు కారణం||34|| అర్థైరసాత్మ్యైః సంయోగః కాలః కర్మ చ దుష్కృతం| హీనాతిమిథ్యాయోగేన భిద్యతే తత్పునస్త్రిధా||35||

స0-తేషాం-వాతాదీనాం, కోపే కారణం,-అసాత్మ్యైః-అనుచితైః, అర్థైః-శబ్దస్పర్శరూపరసగంధాఖ్యైః, శ్రోత్రత్వక్చక్షూరసనఘ్హ్రాణాఖ్యానామింద్రియాణాం యః సంయోగః, తథా కాలః-శీతోష్ణవర్షాలక్షణో దుష్టః, తథా కర్మ-చైహికమన్యజన్మజం చ, యద్ దుష్కృతం-అశుభం, ఏతత్త్రయం తేషాం దోషాణాం కోపే హేతుః| తుశబ్దః సముచ్చయే| న కేవలం రూక్షాదయో వాతాదీనాం కోపే కారణం, యావదసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదిరపి| ఏతచ్చ (తత్)- పూర్వోక్తం దోషకోపకారణమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగాదిభేదేన త్రిధా భిన్నమపి, పునః-భూయః, త్రిధా-త్రిప్రకారం, భిద్యతే| కథం ? హీనాతిమిథ్యాయోగభేదేన|

Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38

తానేవ హీనాతిమిథ్యాయోగాన్ దర్శయన్నాహ - - - - హీనోఽర్థేనేంద్రియస్యాల్పః సంయోగః స్వేన నైవ వా| అతియోగోఽతిసంసర్గః, సూక్ష్మభాసురభైరవం||36|| అత్యాసన్నాతిదూరస్థం విప్రియం వికృతాది చ| యదక్ష్ణా వీక్ష్యతే రూపం మిథ్యాయోగః స దారుణః||37|| ఏవమత్యుచ్చపూత్యాదీనింద్రియార్థాన్ యథాయథం| విద్యాత్|38|

స0-అర్థేన-శబ్దాదినా, స్వేనేంద్రియస్య-శ్రోత్రాదేః, అల్పో యః సంయోగః స హీనః-హీనయోగః| నైవ వేతి| అథవా సర్వసర్వికయా తేనార్థేన న సంయోగః, సోఽపి హీనయోగః| తస్యైవేంద్రియస్య స్వేనార్థేన యోఽతిసంసర్గః-అతిసేవాలక్షణః, స తస్య స్వేనార్థేనాతియోగః| తథా, సూక్ష్మభాసురభైరవమిత్యాది యదక్ష్ణా వీక్ష్యతే-నయనేనాలోక్యతే, స తస్య చక్షురింద్రియస్య స్వేనార్థేన మిథ్యాయోగః| ఏవమనయా దిశా సూక్ష్మభాసురభైరవం, తథా అత్యాసన్నాతిదూరస్థం విప్రియం వికృతాది చ యదక్ష్ణా రూపం వీక్ష్యతే, స దారుణో మిథ్యాయోగః, తిమిరాదిహేతుత్వాత్| ఏవం-అనయా చక్షుషో రీత్యా, అన్యానపీంద్రియార్థాన్ యథాస్వమింద్రియాణామత్యుచ్చపూత్యాదీన్ మిథ్యాయోగరూపాన్ విద్యాత్| యదాఽత్యుచ్చపరుషేష్టవినాశభీషణాద్యనిష్టః శబ్దః శ్రోత్రేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా శ్రోత్రేంద్రియస్య స్వేనార్థేన శబ్దాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| యదా పూతివిష్ఠాద్యనిష్టో గంధో ఘ్రాణేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా ఘ్రాణేంద్రియస్య స్వేనార్థేన గంధాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| యదా స్నానానులేపనాదీనాం శీతోష్ణాదీనాం చ స్పృశ్యానామక్రమసేవనేన స్పర్శః స్పర్శనేంద్రియేణ గృహ్యతే, తదా స్పర్శనేంద్రియస్య స్వేనార్థేన స్పర్శాఖ్యేన మిథ్యాయోగః| తథా, రసనేంద్రియేణ యో రసోఽపరిపాట్యా యుజ్యతే, తథాఽపథ్యద్రవ్యనివిష్టోఽపి యో రసో రసనేంద్రియేణ గృహ్యతే, స తస్య రసనేంద్రియస్య స్వేన రసాఖ్యేనార్థేన మిథ్యాయోగః|

Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39

కాలస్తు శీతోష్ణవర్షాభేదాత్త్రిధా మతః||38|| స హీనో హీనశీతాదిరతియోగోఽతిలక్షణః| మిథ్యాయోగస్తు నిర్దిష్టో విపరీతస్వలక్షణః| ||39||

స0-కాలః పునః శీతోష్ణవర్షాభేదేన త్రిధా-త్రిప్రకారో మతో మునీనాం| తత్ర హేమంతశిశిరలక్షణః-శీతః| ఉష్ణో-వసంతగ్రీష్మలక్షణః| ప్రావృట్శరల్లక్షణో-వర్షాఖ్యః| స చ కాలో హీనశీతాదిర్హినయోగలక్షణః| అతియోగోఽతిమాత్రయోగలక్షణః| విపరీతం స్వం-శీతోష్ణవర్షాఖ్యం, లక్షణం యస్య కాలస్య, స విపరీతస్వలక్షణో మిథ్యాయోగః| గుణగుణినోరభేదోపచారాత్ కాల ఏవముచ్యతే| తత్ర యథా,-హేమంతే శీతస్యాల్పత్వం హీనో యోగః, తస్మిన్నేవ హేమంతేఽతిశైత్యమతియోగః, తస్మిన్నేవ హేమంత ఔష్ణ్యం మిథ్యాయోగః| ఉపలక్షణం చేదం| ఏవం శరద్వసంతయోరపి యన్మందవర్షోష్ణత్వం స్వలక్షణం తద్యదా హీనతరం స్యాత్, సోఽపి హీనయోగః| ఏవమతియోగా (గమిథ్యా) యోగయోరపి యోజ్యం|

Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43

కాయవాక్చిత్తభేదేన కర్మాపి విభజేత్త్రిధా| కాయాదికర్మణో హీనా ప్రవృత్తిర్హీనసంజ్ఞకః||40|| అతియోగోఽతివృత్తిస్తు, వేగోదీరణధారణం| విషమాంగక్రియారంభపతనస్ఖలనాదికం||41|| భాషణం సామిభుక్తస్య రాగద్వేషభయాది చ| కర్మ ప్రాణాతిపాతాది దశధా యచ్చ నిందితం||42|| మిథ్యాయోగః సమస్తోఽసావిహ వాఽముత్ర వా కృతం| |43|

స0-యథా కాలస్త్రిధా నిరూపితః, తథా కర్మాపి కాయవాక్చిత్తభేదేన త్రిప్రకారం విభజేత్| తత్ర కాయకర్మణస్తథా వాక్కర్మణస్తథా చిత్తకర్మణో హీనా యా ప్రవృత్తిః స హీనసంజ్ఞకో యోగః| అతిప్రవృత్తిస్త్వతియోగః| కాయాదికర్మణో మిథ్యాయోగమధికృత్యాహ-వేగోదీరణేత్యాది| "వేగోదీరణధారణం" ఇత్యారభ్య యావత్ "పతనస్ఖలనాదికం" యదేతత్ కాయికం కర్మ, తస్య కర్మణ ఏవంరూపస్య యా ప్రవృత్తిః స కాయకర్మణో మిథ్యాయోగః| విషమాంగైః క్రియా-కర్మ, విషమ ఆరంభః-ఉభయలోకవిరుద్ధః, తథా, విషమపతనం, విషమస్ఖలనం, ఆదిశబ్దేన విషమగమనాదీనాం గ్రహణం| సామిభుక్తస్య-అర్ధభుక్తస్య, యద్భాషణం-జల్పనం, ఏవంరూపా యా ప్రవృత్తిః స వాక్కర్మణో మిథ్యాయోగః| రాగద్వేషభయాది యదేతన్మానసం కర్మ, తస్య కర్మణ ఏవంరూపా యా ప్రవృత్తిః స చిత్తకర్మణో మిథ్యాయోగః| తథా, దినచర్యాధ్యాయోక్తం యత్ప్రాణాతిపాతాది దశధా-దశప్రకారం, కర్మ నిందితం-అశుభం నిర్దిష్టం "హింసాస్తేయ" ఇత్యాదినా గ్రంథేన, తచ్చ యథాయథం కాయవాక్చిత్తానాం కర్మణాం మిథ్యాయోగః| సమస్తోఽసావిహ వాఽముత్ర వా కృతం-అస్మిన్ లోకే కృతమన్యత్ర వా లోకే కృతం-ఆచరితం సర్వమేవం మిథ్యాయోగః|

Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44

| నిదానమేతద్దోషాణాం, కుపితాస్తేన నైకధా||43|| కుర్వంతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ శాఖాకోష్ఠాస్థిసంధిషు| |44|

స0-నిదానమేతద్దోషాణాం 'కోపే ఇతి వాక్యశేషః| కుపితాస్తేన-నిదానేన, నైకధా| కిం తర్హి ? అనేకప్రకారేణ, వ్యాధీన్ వివిధాన్-నానాప్రకారాన్ కుర్వంతి| కుపితా దోషా ఇతి వచన (విభక్తి) విపరిణామేన సంబంధః| క్వ వ్యాధీన్ కుర్వంతి ? ఇత్యాహ-శాఖేత్యాది| శాఖాశ్చ కోష్ఠశ్చాస్థీని చ సంధయశ్చ తేషు|

Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45

శాఖేతి కిముచ్యతే| ఇత్యాహ - - - - | శాఖా రక్తాదయస్త్వక్ చ బాహ్యరోగాయనం హి తత్||44|| తదాశ్రయా మషవ్యంగగండాలజ్యర్బుదాదయః| బహిర్భాగాశ్చ దుర్నామగుల్మశోఫాదయో గదాః||45||

స0-శాఖా రక్తాదయః షడ్ధాతవస్త్వక్ చ| తద్బాహ్యరోగాయనం,-బాహ్యానాం రోగాణామయనం-స్థానం| హిశబ్దో యస్మాదర్థే| యస్మాద్బాహ్యానాం రోగాణామయనం, అతస్తదాశ్రయా మషవ్యంగాదయో రోగా బహిర్భాగా ఉచ్యతే| ఆదిశబ్దేన విసర్పవిద్రధ్యాదీనాం పరిగ్రహః| దుర్నామేత్యాది| బహిర్భాగాశ్చేత్యత్ర చ శబ్దో భిన్నక్రమః, శోఫాదయ ఇత్యస్మాదనంతరం ద్రష్టవ్యః| దుర్నామగుల్మశోఫాదయశ్చ బహిర్భాగా ఇత్యర్థః|

Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47

అంతఃకోష్ఠో మహాస్రోత ఆమపక్వాశయాశ్రయః| తత్స్థానాః చ్ఛర్ద్యతీసారకాసశ్వాసోదరజ్వరాః||46|| అంతర్భాగం చ శోఫార్శోగుల్మవీసర్పవిద్రధి| |47|

స0-కోష్ఠః కథ్యతే అంతః, తథా మహాస్రోతః, తథా ఆమపక్వాశయాశ్రయః| తత్స్థానాః-అంతర్భాగాశ్రయాః చ్ఛర్ద్యాదయో రోగాః| న కేవలమేతే ఏవ ఛర్ద్యాదయోఽంతర్భాగాశ్రయా యావచ్ఛోఫార్శోగుల్మవీసర్పవిద్రధ్యాదీనాం అంతర్భాగత్వం చ| శోఫాదీనాం విద్రధ్యంతానాం సమాహారద్వంద్వనిర్దేశేనైవ సంబంధః|

Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49

ఇదానీం మధ్యమం రోగమార్గం వక్తి - - - - | శిరోహృదయబస్త్యాదిమర్మాణ్యస్థ్నాం చ సంధయః||47|| తన్నిబద్ధాః శిరాస్నాయుకండరాద్యాశ్చ మధ్యమః| రోగమార్గః స్థితాస్తత్ర యక్ష్మపక్షవధార్దితాః||48|| మూర్ధాదిరోగాః సంధ్యస్థిత్రికశూలగ్రహాదయః| |49|

స0-శిరోహృదయాదీని మధ్యమో రోగమార్గః| అస్థ్నాం చ సంధయ ఇత్యేవం నిర్దేశేనేదం బోధయతి,-నాత్ర ద్వయం వివక్షితమస్థీని చ సంధయశ్చేతి, కిం తర్హి ? అస్థ్నాం సంబంధినః సంధయ ఇతి| సంధయో హ్యన్యేఽపి సంతి| తథా చ వక్ష్యతి (హృ. శా. అ. 4|38) - "మాంసాస్థిస్నాయుధమనీసిరాసంధిసమాగమః|" ఇతి| తన్నిబద్ధాః,-తేషు-అస్థిసంధిషు, నిబద్ధాః, సంలగ్నా ఇత్యర్థః| శిరాః స్నాయవః కండరాశ్చ ఆదయో (ఆద్యా) యేషాం ధమనీకూర్చాదీనాం తే| చ శబ్దాత్ పూర్వోక్తాశ్చ| తత్ర-మధ్యమే రోగమార్గే, యక్ష్మాదయో గదాస్త్రికశూలగ్రహాద్యంతాః| మూర్ధాదీత్యత్రాదిశబ్దేన హృదయబస్త్యాదిపరిగ్రహః| సంధ్యస్థిత్రికే శూలాని, సంధ్యస్థిత్రికే గ్రహా ఇతి యోజ్యం| ఆదిశబ్దేన పక్షగ్రహాదయో వాతవికారా గృహ్యంతే| యక్ష్మణోఽత్ర మర్మాస్థిసంధ్యధిష్ఠానత్వాత్పూర్వం నిర్దేశః| వక్ష్యతి హి (హృ. ని. అ. 5|5) - "తైరుదీర్ణోఽనిలః పిత్తం కఫం చోదీర్య సర్వతః| శరీరసంధీనావిశ్య తాన్ శిరాశ్చ ప్రపీడయన్||" ఇత్యాది|

Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51

ఇదానీం వాయోః కర్మాణ్యాహ - - - - | స్రంసవ్యాసవ్యధస్వాపసాదరుక్తోదభేదనం||49|| సంగాంగభంగసంకోచవర్తహర్షణతర్షణం| కంపపారుష్యసౌషిర్యశోషస్పందనవేష్టనం||50|| స్తంభః కషాయరసతా వర్ణః శ్యావోఽరుణోఽపి వా| కర్మాణి వాయోః|51|

స0-స్రంసో-హన్వాదిసంధేర్భ్రంశః| వ్యసనం-వ్యాసో, విక్షేపణమంగప్రత్యంగాదేర్యథాఽఽక్షేపకాదిషు| వ్యధః-తాడనమివ ముద్గరాదినా| స్వాపః-సుప్తిః కర్మణ్యచైతన్యం| సదనం-సాదః, అంగానాం క్రియాస్వసామర్థ్యం| రుక్-సతతం శూలం| తోదో-విచ్ఛిన్నం శూలం| భేదనం-భేదో, విదారణమివాంగస్య| సంగో-మూత్రపురీషాదేః స్వాశయేభ్యోఽనిఃసారో వాక్సంగాదయశ్చ| అంగానాం-జంఘోరుప్రభృతీనాం, భంగ ఇవ భంగః-చూర్ణనమివ,-అంగభంగః| సంకోచనం-సంకోచః, శిరాదీనాం| వర్తనం-వర్తః, పురీషాదీనాం పిండీకరణం| హర్షణం-రోమ్ణామూర్ధ్వీభావః| తర్షణం-తర్షః, తృట్| కంపః-అతివేపనం| స్పందనం హి-కించిచ్చలనం| పారుష్యం-పరుషత్వం| సౌషిర్యం-అస్థ్నాం| శోషః-శోషణం| వేష్టనం-గ్రథనమివాంగస్య| స్తంభో-బాహూరుజంఘాదీనాం సంకుంచనాద్యభావః| కషాయరసతా-కషాయరసాస్వాదత్వం| వర్ణః శ్యావోఽరుణోఽపి వా-శ్యావారుణౌ వర్ణావిత్యర్థః| ఏతాని వాయోః కర్మాణి|

Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52

అథ పిత్తస్యాహ - - - - | పిత్తస్య దాహరాగోష్మపాకితాః||51|| స్వేదః క్లేదః స్రుతిః కోథః సదనం మూర్చ్ఛనం మదః| కటుకామ్లౌ రసౌ వర్ణః పాండురారుణవర్జితః||52||

స0-దాహాదీని పిత్తస్య కర్మాణి| సర్వాంగీణస్తాపో-దాహః| రాగో-లౌహిత్యం| ఊష్మా-ఔష్ణ్యం| పాకితా-పాకకర్తృత్వం, అజీర్ణేషు వ్రణేష్వన్నే చ| స్వేదనం-స్వేదః| క్లేదః-శోణితాదివికారః| స్రుతిః-స్రావః| కోథః-క్లేదస్యాతిశయః, అవిచ్ఛిన్నత్వం| సదనం-సాదః| మూర్చ్ఛనం-భ్రమః| మదో-వక్ష్యమాణో రోగవిశేషః| రసౌ-ఆస్వాదౌ, కటుకామ్లౌ| వర్ణః పాండురారుణాభ్యామన్యః-శుక్లలోహితవర్ణనిషేధేన తచ్ఛేషనానావర్ణసంభవః సూచ్యతే|

Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54

శ్లేష్మకర్మాణ్యాహ - - - - శ్లేష్మణః స్నేహకాఠిన్యకండూశీతత్వగౌరవం| బంధోపలేపస్తైమిత్యశోఫాపక్త్యతినిద్రతాః||53|| వర్ణః శ్వేతో రసౌ స్వాదులవణౌ చిరకారితా| |54|

స0-కఫస్య స్నేహాదీని కర్మాణి| స్నేహః-స్నైగ్ధ్యం| కాఠిన్యం-అమృదుత్వం| కండూః-ఖర్జూః| శీతత్వం-శీతసద్భావః| గౌరవం-గురుత్వం| బంధః-స్రోతసాం| అస్థ్యాదీనాముపలేపః| స్తైమిత్యం-గాత్రాణామపటుత్వం| కాయే వర్ణః శుక్లః| రసౌ చ మధురపటూ| చిరకారితా-కార్యాదౌ విశ్రబ్ధత్వం| నను, వాయోరమూర్తత్వాద్వర్ణరసత్వోపలబ్ధిరనుపపన్నా| అమూర్తస్య హి వర్ణరసౌ దూరోత్సారితౌ| నైతదస్తి| న హి సర్వాణి కార్యాణి కారణసదృశాన్యేవ భవంతి| తథా చేంద్రియేభ్యో జడేభ్యో బుద్ధేరజడాయా ఉత్పత్తిర్దృష్టా| తస్మాత్ కారణసదృశాని కార్యాణీతి ప్రాయికమేతత్, అచింత్యత్వాచ్చ ద్రవ్యప్రభావస్య| వాయోః సకాశాత్ కషాయరసతా శ్యావారుణవర్ణోత్పత్తిశ్చాన్వయవ్యతిరేకసిద్ధా కథమివ నివార్యతాం| ఇత్యేవం దోషాణాం కర్మాణ్యుపదిష్టాని| తద్వికారాశ్చ సంగ్రహ ఉక్తాః| తథా చ తద్గ్రంథః (?) (సూ. అ. 20) -"అశీతిర్వాతజా రోగాశ్చత్వారింశచ్చ పిత్తజాః| వింశతిః శ్లేష్మజాశ్చైవ స్థూలా నానాత్మజా మతాః|| 1|| నఖభేదః పాదశూలం సుప్తిర్భ్రంశో విపాదికా| ఖుడో గుల్ఫగ్రహో జానువిశ్లేషో జానుకుంచనం|| 2|| పిండికోద్వేష్టనం సాదశ్చోర్వోః స్తంభశ్చ గృధ్రసీ| పాంగుల్యం భ్రంశశూలం చ గుదే స్తంభస్తు మేహనే|| 3|| ముష్కాక్షేపః శ్రోణిభేదో వంక్షణానాహ ఏవ చ| ఉదావర్తోఽథ విడ్మేదః పార్శ్వపృష్ఠత్రికగ్రహాః|| 4|| ఖంజవామనకుబ్జత్వం హృద్ద్రవోదరవేష్టకౌ| హృన్మోహో వక్షనిస్తోదః శోషోద్వాతౌ తథోరసః|| 5|| బాహుశోషో హనుగ్రీవామన్యాస్తంభౌష్ఠభేదనం| దంతభేదోఽథ శైథిల్యం కంఠోధ్వంసోఽథ వాగ్గ్రహః|| 6|| కషాయాస్యత్వమూకత్వే ముఖశోషో రసాజ్ఞతా| ఘ్రాణానాహోఽజ్ఞతా గంధేఽశబ్దోచ్చైఃశ్రవణం తథా|| 7|| బాధిర్యం కర్ణశూలం చ వర్త్మస్తంభనకుంచనం| తిమిరం చాక్షిశూలం చ భ్రూవ్యుదాసోఽథ నేత్రయోః|| 8|| లలాటశంఖభేదౌ చ కేశభ్రూస్ఫుటనం తథా| శిరోరుజాఽర్దితం జృంభా ప్రలాపో వేపథుర్భ్రమః|| 9|| ఏకాంగవ్యాధిరాయామః పక్షాఘాతోఽపతంత్రకః| దండకః స్వప్ననాశశ్చ గ్లానిః పరుషరూక్షతా|| 10|| విషాదోఽథానవస్థానమరుణశ్యామవర్ణతా| ఇత్యశీతిః సమాఖ్యాతా రోగా వాతసముద్భవాః|| 11|| అంతర్దాహో విదాహశ్చ ప్లోషౌషౌ దవథుర్దవః| అత్యూష్మా చాంసదాహశ్చ స్వేదోఽత్యమ్లకధూమకౌ|| 12|| రక్తక్లేదోఽంగగంధశ్చ గాత్రావయవశాతనం| త్వడ్మాంసదరణం మాంసక్లేదశ్చర్మదలం తథా|| 13|| రక్తవిస్ఫోటకః కోఠః పిత్తాసృగ్రక్తమండలే| నీలికా కామలా కక్ష్యా గాత్రే హరితపీతతా|| 14|| పూతితిక్తాస్యతా తృష్ణా లోహగంధాస్యతా తథా| జీవాదానమతృప్తిశ్చ ప్రవేశస్తమసస్తథా|| 15|| గలాస్యగుదమేఢ్రాక్షిపాకో హారిద్రతాఽపి చ| నఖాక్షిమూత్రశకృతాం, చత్వారింశత్తు పిత్తజాః|| 16|| స్తైమిత్యం గౌరవం తృప్తిరాలస్యమతినిద్రతా| తంద్రాఽఽస్యస్రావమాధుర్యే ప్రలోపో హృదయస్య చ|| 17|| సాదః కంఠప్రలేపశ్చ శ్లేష్మోద్గిరణమేవ చ| మలాధిక్యమతిస్థౌల్యం ధమనీ ప్రతిసంచయం|| 18|| ఉదర్దో గలగండశ్చ శైత్యం శ్వేతావభాసతా| విణ్మూత్రనఖనేత్రాణాం శుక్లతా చ కఫామయాః|| 19|| యథాస్థూలం వికారాణాం చత్వారింశమిదం శతం| హృదాదౌ శూలవద్దాహో యోఽంతర్దాహః స కీర్తితః|| 20|| పాణిపాదాంసమూలేషు సంతాపో వివిధస్తు యః| స విదాహ ఇతి ప్రోక్తో, దాహః ప్రాదేశికస్తు యః|| 21|| అగ్న్యర్చిషేవ నిఃస్వేదః స ప్లోషః పరికీర్తితః| ఓషః సర్వాంగికస్తీవ్రో దాహః స్వేదారతిప్రదః|| 22|| దవథుశ్చక్షురాదిభ్యస్తీవ్ర ఊష్మా ప్రవర్తతే| ముఖౌష్ఠతాలుషు దవశ్చామ్లోద్గిరణమమ్లకః|| 23|| ధూమాయనం శిరోఘ్హ్రాణకంఠతాలుషు ధూమకః| ప్రమీలకస్తు స్తైమిత్యం గురుతాఽంగస్య గౌరవం|| 24|| ఆహారానభిలాషస్తు తృప్తిః స్యాద్విషయాగ్రహః| నిద్రార్తస్యేవ తంద్రా స్యాచ్ఛేషాః ప్రథితనామకాః|| 25||

Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55

దోషాణాం కర్మాణ్యుపదిశ్య నిర్దేశప్రయోజనమాహ - - - - | ఇత్యశేషమయవ్యాపి యదుక్తం దోషలక్షణం||54|| దర్శనాద్యైరవహితస్తత్సమ్యగుపలక్షయేత్| వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః పశ్యన్నార్తాన్ ప్రతిక్షణం||55||

స0-ఇతి-ప్రకారే| దోషాణాం లక్షణం దోషలక్షణం,-యథాయథం లింగం| ఇతి-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, యద్దోషలక్షణముక్తం, తద్దర్శనాద్యైః సమ్యగుపలక్షయేత్-జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| దర్శనాద్యైరిత్యాది(ద్య)శబ్దేన స్పర్శనప్రశ్నౌ గృహ్యేతే| కింభూతం దోషలక్షణం తత్ ? అశేషామయవ్యాపి,-అశేషాశ్చ త ఆమయాశ్చాశేషామయాస్తాన్,-సర్వామయాన్, సాధు వ్యాప్నోతీతి| కింభూతో వైద్యః ? అవహితో,-దత్తావధానః| తథా, వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః,-వ్యాధేరవస్థాః-కాలకృతా దశాః, తాసాం విభాగః-పృథక్త్వం, యథా,-ఇయమస్య వ్యాధేరవస్థేయమన్యావస్థేతి| అవస్థాభేదాచ్చోపక్రమభేదః| తథా హి,-ఏకస్యైవ జ్వరస్య నవస్యాన్య ఉపక్రమో జీర్ణస్యాన్యః| తదేవం విభాగం యో జానాతి స వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః| తథా, ఆర్తాన్-వ్యాధితాన్, ప్రతిక్షణం-ముహూర్తే ముహూర్తే, పశ్యన్-ఆలోకయన్|

Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56

కిమితి పునః పునర్వ్యాధితదర్శనం క్రియతే ? ఇత్యాహ - - - - అభ్యాసాత్ప్రాప్యతే దృష్టిః కర్మసిద్ధిప్రకాశినీ| రత్నాదిసదసజ్జ్ఞానం న శాస్త్రాదేవ జాయతే||56||

స0-అభ్యాసాత్-ముహుర్ముహుశ్చికిత్సితకర్మణి ప్రవర్తనాత్, దృష్టిః-దర్శనం చికిత్సావిజ్ఞానం జాయతే, న కేవలం-కేవలచ్చికిత్సాశాస్త్రావగమాత్| కింభూతా దృష్టిః ? కర్మణి సిద్ధిస్తాం ప్రకాశయితుం శీలం యస్యాః సా కర్మసిద్ధిప్రకాశినీ| అత్ర దృష్టాంతమాహ-రత్నాదీత్యాది| ఆదిశబ్దేన సువర్ణరూప్యాదీనాం గ్రహణం| తేషాం యత్సదసజ్జ్ఞానం-ఇదం శోభనమిదం న శోభనమిత్యవగమః తన్న శాస్త్రాదేవ జాయతే| కిం తర్హి ? అభ్యాసాచ్చ| ఏవకారోఽవధారణార్థః| న శాస్త్రావబోధాన్న చ కేవలాదభ్యాసాదిత్యేవకారేణ బోధయతి| కిల యథా రత్నపరీక్షా తచ్ఛాస్త్రావబోధదర్శనాభ్యాసాభ్యాం సమ్యగ్జాయతే, తథైవ చికిత్సా శాస్త్రావబోధాన్నిత్యమాతురదర్శనాచ్చావగమ్యత ఇత్యర్థః|

Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57

దృష్టాపచారజః కశ్చిత్కశ్చిత్పూర్వాపరాధజః| తత్సంకరాద్భవత్యన్యో వ్యాధిరేవం త్రిధా స్మృతః||57||

స0-దృష్టశ్చాసావపచారశ్చ, తస్మాజ్జాతో దృష్టాపచారజః| అపచారో-వ్యాధిహేతుః| ఐహికలౌకికాద్వ్యాధికారణాజ్జాతో దృష్టాపచారజః| కశ్చిదాత్మకృతాత్పూర్వాపరాధాత్-అశుభకర్మాఖ్యాజ్జాతః పూర్వాపరాధజః| అపరః కశ్చిత్తత్సంకరాద్భవతి| తయోః సంకరస్తత్సంకరో-మిశ్రత్వం, తస్మాత్| న కేవలాత్పూర్వాపరాధాన్న చ కేవలాద్దృష్టాపరాధాత్, అపి తు ద్వయోః సంసర్గాజ్జాత ఇత్యర్థః| ఏవం-అనేన ప్రకారేణ, వ్యాధిస్త్రిధా-త్రిప్రకారః, స్మృతః|

Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58

అథ త్రిప్రకారవ్యాధిలక్షణార్థమాహ - - - - యథానిదానం దోషోత్థః కర్మజో హేతుభిర్వినా| మహారంభోఽల్పకే హేతావాతంకో దోషకర్మజః||58||

స0-యథానిదానం దోషోత్థ ఇతి| యద్యస్య దోషస్య వాతాదేర్లఘురూక్షాది నిదానం, తేన కుపితాద్దోషాత్ య ఉత్థితో వ్యాధిః స దోషోత్థో జ్ఞేయః| యో దృష్టాపచారజ ఉక్త ఇత్యర్థః| హేతుభిః-వాతాదినిదానైర్లఘురూక్షాదిభిర్వినా యో భవతి స కర్మజః| యస్త్వల్పే నిదానే సేవితే మహారంభః స్యాత్, స దోషకర్మజో రోగో జ్ఞేయః| మహానారంభో యస్య సః, పూర్వరూపరూపైర్బలవద్భిర్యుక్త ఇత్యర్థః|

Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59

అథ త్రివిధస్యాపి వ్యాధేశ్చికిత్సామాహ - - - - విపక్షశీలనాత్పూర్వః కర్మజః కర్మసంక్షయాత్| గచ్ఛత్యుభయజన్మా తు దోషకర్మక్షయాత్క్షయం||59||

స0-విపక్షశీలనాత్పూర్వ ఇతి| పూర్వః-పూర్వముక్తో యః కేవలం దోషజో వ్యాధిః సః, విపక్షశీలనాత్-యథోక్తవిపక్షాదిసేవనాత్, క్షయం యాతి| కర్మజో రోగః కర్మసంక్షయాత్ క్షయం యాతి| ఉభయజన్మా-దోషకర్మోత్థో, దోషకర్మణోరుభయోరపి క్షయాత్ క్షయం యాతి|

Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60

వ్యాధీనాం త్రైవిధ్యముక్త్వా ద్వైవిధ్యమాహ - - - - ద్విధా స్వపరతంత్రత్వాద్వ్యాధయోఽంత్యాః పునర్ద్విధా| |60|

స0-స్వతంత్రశ్చ పరతంత్రశ్చ స్వతంత్రపరతంత్రౌ, తయోర్భావః స్వతంత్రపరతంత్రత్వం, తస్మాద్ధేతోర్ద్విధా వ్యాధయః| ఏకే స్వతంత్రా అన్యే పరతంత్రా ఇత్యర్థః| అంతే భవా అంత్యాః,--పరతంత్రాః| తే పునః-భూయో, ద్విధా|

Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60

తదేవ ద్వైవిధ్యం దర్శయితుమాహ - - - - | పూర్వజాః పుర్వరూపాఖ్యా, జాతాః పశ్చాదుపద్రవాః||60||

స0-పూర్వం జాతాః పూర్వజాః| "అన్యేష్వపి దృశ్యతే" ఇతి డః| పూర్వజాః-పూర్వరూపసంజ్ఞా రోగాః| యే చ పశ్చాజ్జాతాగదాస్తే వ్యాధీనాముపద్రవాః| ఇత్యంత్యా ద్విధా|

Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61

అథ స్వతంత్రాన్ లక్షయతి - - - - యథాస్వజన్మోపశయాః స్వతంత్రాః స్పష్టలక్షణాః| |61|

స0-జన్మ చోపశయశ్చ జన్మోపశయౌ| జన్మ- ఉత్పత్తిః| ఉపశయః-సుఖానుబంధః| యో యః స్వం స్వం-యథాస్వం| యస్య జ్వరాదేర్యావాత్మీయౌ శాస్త్రనిర్దిష్టౌ తౌ యథాస్వశబ్దేన సూచ్యేతే| యథాస్వం జన్మోపశయౌ యేషాం తే యథాస్వజన్మోపశయా వ్యాధయః స్వతంత్రా ఉచ్యంతే| చికిత్సాగురులాఘవప్రతిపత్త్యర్థం చ స్వతంత్రాదిసంజ్ఞాకరణం| స్వగ్రహణాద్యేఽన్యజన్మని జాయంతేఽన్యస్య చ వ్యాధేర్యత ఉపశయః-సుఖానుబంధస్తత ఏతత్పరివారస్యాపి, తే తు న స్వతంత్రాః| తథా చోక్తం-"పూర్వరూపరూపాదిక్రమేణ జ్వరాదావుత్పన్నే తత్పరివారా యే శ్వాసాదయ ఉత్పద్యంతే తదుపశయే చోపశేరతే న తే స్వతంత్రాః| జ్వరాదయ ఏవ తు మూలవ్యాధిరూపత్వాత్స్వతంత్రా ఉచ్యతే|" ఇతి|

Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61

| విపరీతాస్తతోఽన్యే తు|61|

స0-తతః-స్వతంత్రేభ్యో రోగేభ్యో, యేఽన్యే-పరతంత్రాః, పూర్వరూపాఖ్యాస్తథోపద్రవసంజ్ఞాశ్చ, తే విపరీతాః,-విపరీతస్వరూపాః, న యథాస్వజన్మోపశయా న చ స్పష్టలక్షణాః|

Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61

ఏవం వ్యాధీనాం స్వతంత్రపరతంత్రత్వం ప్రతిపాద్య, దోషాణాం ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | విద్యాదేవం మలానపి||61||

స0-న కేవలం రోగాన్ స్వతంత్రపరతంత్రభేదైర్విద్యాద్వైద్యః, యావన్మలాన్-దోషానపి వాతాదీన్, ఏవం-స్వతంత్రపరతంత్రభేదైర్జానీయాత్|

Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62

తాంల్లక్షయేదవహితో వికుర్వాణాన్ ప్రతిజ్వరం| |62|

స0-తాన్-వాతపిత్తకఫాన్ యథాస్వజన్మోపశయలక్షణావచ్ఛిన్నస్వరూపాన్, ప్రతిజ్వరం-ప్రతివికారం, వికుర్వాణాన్-వికృతింకోపం గచ్ఛతో, జానీయాత్| వైద్య ఇతి శేషః| కీదృక్ ? అవహితో-దత్తచిత్తః|

Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63

ఏవం స్వతంత్రాణాం వ్యాధీనాం యథాస్వోపశయ ఏవ భేషజముక్తం| పరతంత్రాణాం తు వ్యాధీనాం కః ప్రశమోపాయః ? ఇత్యాహ - - - - | తేషాం ప్రధానప్రశమే ప్రశమోఽశామ్యతస్తథా||62|| పశ్చాచ్చికిత్సేత్తూర్ణం వా బలవంతముపద్రవం| |63|

తేషాం-పరతంత్రాణాం రోగాణామప్రధానానాం, ప్రధానప్రశమే-స్వతంత్రవ్యాధిప్రశమే, ప్రశమో భవతి,-న తు తేషాం పృథగుపక్రమో విధేయ ఇత్యర్థః| అశామ్యతః-తథా శమమగచ్ఛతః పరతంత్రాన్ వ్యాధీన్ దోషాన్ వా, తథా-తేన ప్రకారేణ ప్రధాన చికిత్సాలక్షణేన, పశ్చాత్-ప్రధానచికిత్సాత ఉత్తరకాలం, చికిత్సేత్| అచికిత్స్యమానో హ్యసాధ్యతాం యాయాత్| తూర్ణం వేతి| ఉపద్రవశ్చేద్బలవాన్ స్యాత్తదా తమేవోపద్రవం తూర్ణమేవ చికిత్సేత్-, న పశ్చాత్|

Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63

నను, కుతోఽప్రధానం శీఘ్రం చికిత్సేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | వ్యాధిక్లిష్టశరీరస్య పీడాకరతరో హి సః||63||

స0-హి-యస్మాత్, వ్యాధిక్లిష్టశరీరస్య పుంసః సోఽతిశయేన పీడాకరః| ప్రాగుత్పన్నోఽపి రోగః పీడాకరః| ఉపద్రవస్తు పశ్చాజ్జాయమానో వ్యాధిక్లిష్టశరీరోత్పన్నత్వాత్పీడాకరతరః| తదయమత్రార్థః,-పరతంత్రో వ్యాధిర్హీనబలః ప్రధానోపక్రమేణైవోపశామ్యతి| యస్తు పరతంత్రః పశ్చాదుత్పద్యమానోఽపి స్వతంత్రవ్యాధ్యుపక్రమేణ శమం న యాతి తం పశ్చాదుపక్రమేత్| యస్తు బలవాన్ పరతంత్రస్తమాదావేవ చికిత్సేత్, అతిపీడాకరత్వాత్|

Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64

నను, యేషాం వికారాణాం నామగ్రాహం చికిత్సా |చ] నోక్తా| తేషాం నామాకుశలో వైద్యః కిం చికిత్సేన్న ? ఇత్యాశంక్యాహ - - - - వికారనామాకుశలో న జిహ్రీయాత్ కదాచన| న హి సర్వవికారాణాం నామతోఽస్తి ధ్రువా స్థితిః||64||

స0-వికారాః-రోగాః, తేషాం నామాని, తేష్వకుశలో వైద్యో న జాతుచిజ్జిహ్రీయాత్-రోగసంజ్ఞానభిజ్ఞోఽహమితి లజ్జాం న కుర్యాత్, చికిత్సామేవ విదధ్యాదిత్యర్థః| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-న హీత్యాది| యస్మాత్సర్వవికారాణాం నామతః-సంజ్ఞాతో, ధ్రువా-నిశ్చితా, స్థితిః-అవస్థానం, నాస్తి|

Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66

నను, కుతోఽశేషరోగాణాం నామతో నాస్తి స్థితిః ? ఇత్యాశంక్యాహ - - - - స ఏవ కుపితో దోషః సముత్థానవిశేషతః| స్థానాంతరాణి చ ప్రాప్య వికారాన్ కురుతే బహూన్||65|| తస్మాద్వికారప్రకృతీరధిష్ఠానాంతరాణి చ| బుద్ధ్వా హేతువిశేషాంశ్చ శీఘ్హ్రం కుర్యాదుపక్రమం||66||

స0-యస్మాత్సః-ఏక ఏవ, దోషో-వాతాద్యన్యతమః, సముత్థానవిశేషతో-హేతుభేదాత్, తథా స్థానాంతరాణి-స్వస్థానం హిత్వా పరాణి స్థానాని, ప్రాప్య-గత్వా, బహూన్-అనంతాన్, వికారాన్ కురుతే| తథా చోక్తం తంత్రాంతరే-"యో దోషః శరీరసంధీనావిశతి, తేన జృంభా జ్వరశ్చోపజాయతే| యస్త్వామాశయమభ్యుపైతి, తేన రోగా భవంత్యురసి, అరోచకశ్చ| యః కంఠమభిప్రపద్యతే కంఠస్తతో ధ్వంసతే స్వరశ్చావసీదతి| యః ప్రాణవహాని స్రోతాంస్యాస్యాదీని ఉపైతి, శ్వాసః ప్రతిశ్యాయశ్చ తేనోపజాయతే|" ఇతి| వికారస్య-జ్వరాదేః, ప్రకృతయః-ఉపాదానకారణాని వాతాదిదోషాః, తా వికారప్రకృతీ:-రోగహేతువిశేషాన్, బుద్ధ్వా,- జ్ఞాత్వా, తథాఽధిష్ఠానాంతరాణి స్థానవిశేషాంశ్చ, బుద్ధ్వా,తథా హేతువిశేషాన్-నిదానభేదాంశ్చ, బుద్ధ్వా-యథా కిమయం కుపితః పవనో రూక్షేణ హేతునా లఘునా శీతేన వేత్యాది జ్ఞాత్వా, శీఘ్హ్రమేవోపక్రమేత్-చికిత్సేత్| న తు వికారానభిజ్ఞ ఇతి న చికిత్సేత్|

Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68

నను, బుద్ధ్వాఽపి వికారప్రకృత్యాదికముపక్రమం కుర్వంతః కదాచిత్సిద్ధిమాప్నువంతో దృశ్యంతే భిషజః కదాచిన్నేతి| తదత్ర సంశయస్ఖలితే కర్మణి కథం నియుజ్యతే వైద్య ఇతి కథముక్తం ? "శీఘ్రం కుర్యాదుపక్రమం" ఇత్యాశంక్యాహ - - - - దూష్యం దేశం బలం కాలమనలం ప్రకృతిం వయః| సత్త్వం సాత్మ్యం తథాఽఽహారమవస్థాశ్చ పృథగ్విధాః||67|| సూక్ష్మసూక్ష్మాః సమీక్ష్యైషాం దోషౌషధనిరూపణే| యో వర్తతే చికిత్సాయాం న స స్ఖలతి జాతుచిత్||68||

స0-దోషౌషధనిరూపణే సతి దూష్యాదీన్ దశ సమీక్ష్య సమ్యగ్విలోక్య, యశ్చికిత్సాయాం వర్తతే-యత్నం కరోతి, సః-వైద్యో, న కదాచిత్ స్ఖలతి-నాపరాధీ స్యాత్| దోషో-వాతాదిః, ఔషధం-హరీతక్యాది, తయోర్నిరూపణం-పర్యాలోచనం, తస్మిన్ దోషౌషధనిరూపణే| దూష్యాదీనాం సమస్తానాముపాదానం సర్వేషామేవావగమే చికిత్సాకరణం ప్రతి యత్నాతిశయద్యోతనార్థం, న పునరేషాం ద్వౌ వా త్రీన్ వా చతురో వా పంచ వా సమీక్ష్య| కిం తార్హి ? సర్వానేతాన్ సమీక్ష్య,-సమ్యగవబుధ్యేతి| అథ దూష్యాదీనేవ సమీక్ష్య ? నేత్యాహ- అవస్థాశ్చ పృథగ్విధాః| ఏషామేవ దూష్యాదీనామవస్థాః సూక్ష్మసూక్ష్మాః-అతిశయేన సూక్ష్మాః, తాశ్చ సమీక్ష్య-యథావద్బుద్ధ్వేతి|

Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69

న చ దూష్యాద్యేవ పరీక్ష్యం| కిం తార్హి ? వ్యాధిరపి గురులఘుత్వేన ఏవం పరీక్ష్య ఏవేత్యాహ - - - - గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానం సత్త్వదేహబలాబలాత్| దృశ్యతేఽప్యన్యథాకారం తస్మిన్నవహితో భవేత్||69||

స0-గురుశ్చాల్పశ్చ గుర్వల్పౌ, గుర్వల్పౌ చ తౌ వ్యాధీ చ గుర్వల్పవ్యాధీ, తయోః సంస్థానం-ఆకృతిః| అపిశబ్దో భిన్నక్రమే| తద్గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానమన్యథాకారమపి దృశ్యతే-విపరీతమితి లక్ష్యతే| అపిశబ్దాత్క్వచిత్ గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానం యథాతత్త్వం దృశ్యతే క్వచిన్నేతి వ్యాధిలక్షణస్య గమకత్వాభావః ప్రసజ్యేత| తతశ్చ "రోగం నిదానప్రాగ్రూపలక్షణోపశయాప్తిభిః|" (హృ. సూ. అ. 1|22) ఇతి దూష్యేత| తస్మాదపిశబ్దోఽత్ర గుర్వల్పసంస్థానస్య యథాతత్త్వ దర్శనం క్వచిద్భవత్యేవేతి సూచనార్థః కృతః| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహ-సత్త్వేత్యాది| సత్త్వం-ధైర్యం| దేహో-మహదల్పస్థూలకృశాదిః| సత్త్వం చ దేహశ్చ సత్త్వదేహౌ| బలం చాబలం చ బలాబలే| తస్మాత్సత్త్వదేహబలాబలాద్ధేతోర్గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానేఽవహితో భవేత్| అధికసత్త్వే తథోత్కృష్టదేహబలే చ గురుః-మహానపి వ్యాధిరుత్పన్నోఽల్పసంస్థానో-హీనబల ఇవ లక్ష్యతే, సత్త్వదేహబలయోరుత్కృష్టత్వాత్| తథా, హీనసత్వే హీనదేహబలే చోత్పన్నో లఘురపి మహానివ లక్ష్యతే, హీనసత్త్వదేహబలత్వాత్| తస్మాద(త్త)స్మిన్-వ్యాధిసంస్థానేఽర్థే, దత్తావధానేన భావ్యం|

Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70

గురుం లఘుమితి వ్యాధిం కల్పయంస్తు భిషగ్బ్రువః| అల్పదోషాకలనయా పథ్యే విప్రతిపద్యతే||70||

స0-గురుం లఘుమిత్యాది| యశ్చ భిషగ్బ్రువః-కుత్సితో వైద్యః, స వ్యాధిసంస్థానమాత్రావలోకనాత్ గురుం వ్యాధిం లఘుమితి కల్పయన్-నిశ్చిన్వన్, అల్పదోషాకలనయా-హీనమాత్రదోషనిశ్చయేన, పథ్యే విప్రతిపద్యతే-చికిత్సితే మోహం గచ్ఛతి, గురువ్యాధావల్పవ్యాధియోగ్యం భేషజం దదాతి| ఏవం లఘువ్యాధిం గురుమితి కల్పయన్ బహుదోషాకలనయా పథ్యే విప్రతిపద్యతే, భిషగ్బ్రువత్త్వాత్| అన్యత్రాపి బ్రువాంతస్య కుత్సితత్వమేవ ప్రసిద్ధం| యథాఽఽహ మనుః (అ. 8|20) -"జాతిమాత్రోపజీవీ వా కామం స్యాద్బ్రాహ్మణబ్రువః| ధర్మప్రవక్తా నృపతేర్న తు శూద్రః కథంచన||" ఇతి| కేచిత్ "భిషగ్ధ్రువం" ఇతి పేఠుః| భిషక్-వైద్యో, గురుం లఘుమితి వ్యాధిం కల్పయన్ ధ్రువం-నిశ్చితం పథ్యే విప్రతిపద్యత ఇతి చ వ్యాచక్షతే|

Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72

యస్మాచ్చైవం - - - - తతోఽఽల్పమల్పవీర్యం వా గురువ్యాధౌ ప్రయోజితం| ఉదీరయేత్తరాం రోగాన్ సంశోధనమయోగతః||71|| శోధనం త్వతియోగేన విపరీతం విపర్యయే| క్షిణుయాన్న మలానేవ కేవలం వపురస్యతి||72||

స0-తతోఽల్పం-అల్పమాత్రం, అల్పవీర్యం వా-అనుత్కృష్టశక్తికం వా, భేషజం గురువ్యాధౌ ప్రయోజితం-దత్తం, సంశోధనం రోగానుదీరయేత్తరాం-అతిశయేనోత్క్లేశయేత్| కుతః ? అయోగతః,,-హీనయోగాత్| అయోగో హి హీనయోగ ఉచ్యతే| యథా,-పుత్రకార్యాకరణాదపుత్ర ఇత్యుచ్యతే| విపర్యయే చ-లఘువ్యాధౌ, విపరీతం శోధనం తు ప్రయోజితం, కస్మాద్విపరీతం ? అల్పవీర్యాత్సంశోధనాత్, అతిమాత్రముత్కృష్టవీర్యం చ బహుదోషాకలనయా, అతియోగేన ప్రయోజితం న కేవలం మలాన్ క్షిణుయాత్-క్షపయేత్, యావద్వపురస్యతి-శరీరమపి హింస్యాత్| అత్ర చ సంశోధనం యత్ దృష్టాంతత్వేనోపన్యస్తం తదయోగాతియోగాభ్యాం రోగోత్క్లేశం శరీరక్షపణం [చ] ఝటితి నిర్వర్తయతీతి| ఖరనాదేనాప్యుక్తం చ-"అల్పముత్క్లేశయేద్దోషం బహు ప్రాణాన్నిహంతి చ| తస్మాన్నిరూప్య భిషజా దేయం యుక్తం విరేచనం||" ఇతి| తథా, జ్వరగుల్మాదీనాం చ తత్ప్రతీకారార్థం యద్దీయతే భేషజం తత్రాపి మహారంభేఽల్పమల్పవీర్యం చౌషధం న దేయం, ఇత్యస్మాదేవ దృష్టాంతీభూతాదర్థాదవగంతవ్యం|

Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73

అతోఽభియుక్తః సతతం సర్వమాలోచ్య సర్వథా| తథా యుంజీత భైషజ్యమారోగ్యాయ యథా ధ్రువం||73||

స0-యస్మాచ్చైవం రోగాణాం దుర్విజ్ఞేయా గతిః, అతః-అస్మాద్ధేతోః, సతతమభియుక్తః-సదాఽఽయుర్వేదపాఠావబోధానుష్ఠానపరో వైద్యః, సర్వం-దూష్యాదివస్తుజాతం, ఆలోచ్య సర్వథా-సర్వేణ ప్రకారేణాఽఽయుర్వేదానుసారిణ్యా స్వబుద్ధ్యా తద్విద్యసంభాషాసంభవయా చ తథా కర్మాభ్యాసతోఽపి నిపుణం నిరూప్య, తథా-తేన ప్రకారేణ దోషదూష్యదేశాద్యనుగుణేన, భైషజ్యం యుంజీత-భేషజం యుంజ్యాత్| యథాఽఽరోగ్యాయ ధ్రువం-యేన ప్రకారేణాఽఽరోగ్యార్థమవశ్యం స్యాత్|

Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78

పూర్వముక్తం (శ్లో. 32) - "దోషా ఏవ హి సర్వేషాం రోగాణామేకకారణం| " అతస్తానేవ దోషాన్ వృద్ధిక్షయవిభేదేనాహ - - - - వక్ష్యంతేఽతఃపరం దోషా వృద్ధిక్షయవిభేదతః| పృథక్ త్రీన్ విద్ధి సంసర్గభేదానధునా వక్తి - - - - సంసర్గస్త్రిధా, తత్ర తు తాన్నవ||74|| కథం నవ భేదాన్ ? ఇత్యాహ - - - - త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా, షడేకస్యాతిశాయనే| త్రయోదశ సమస్తేషు కథం ? ఇత్యాహ - - - - షడ్ ద్వ్యేకాతిశయేన తు||75|| ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్| పంచవింశతిమిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః||76|| ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్ తే పునశ్చ షట్| ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా సవిపర్యయయాఽపి తే||77|| భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాః త్రిషష్టః స్వాస్థ్యకారణం| |78|

స0-వృద్ధిశ్చ క్షయశ్చ వృద్ధిక్షయౌ, వృద్ధిక్షయయోర్విభేదో వృద్ధిక్షయవిభేదః, వివిధో విశిష్టో భేదో-విభేదః, తస్మాద్వృద్ధిక్షయవిభేదతః| అతఃపరం-అతోఽనంతరం, దోషాః-వాతాదయో, వక్ష్యంతే-భణిష్యంతే| స0-పృథక్-వ్యస్తాన్ స్వప్రమాణాధికాన్, త్రీన్ దోషాన్ రోగహేతూన్, విద్ధి-అవేహి| వాతో వృద్ధః| 1| పిత్తం వృద్ధం| 2| శ్లేష్మా వృద్ధః| 3| ఏవం త్రయో దోషాః| స0-సంసర్గస్త్రిధా-త్రిప్రకారః| తత్ర-సంసర్గే, నవ దోషభేదాన్ స్వప్రమాణాధికాన్, "విద్ధి" ఇత్యేతదనువృత్తికృతేన సంబంధేన సర్వత్ర యోజ్యం| స0-సమయా వృద్ధ్యా-తుల్యయా వృధ్ద్యా, త్రీనేవ-అన్యూనాధికాన్, సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| ఏకో వాతపిత్తాభ్యామధికాభ్యాం, ద్వితీయో వాతకఫాభ్యామధికాభ్యాం, తృతీయః పిత్తశ్లేష్మభ్యామధికాభ్యాం, ఇతి| సంసర్గస్థయోర్దోషయోరేకస్య దోషస్యాతిశాయనే-అధికతరయా వృద్ధ్యా, షట్ సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| అతిశయో-అతిశాయనం| అతిశాయనే "తమబిష్ఠనౌ" ఇతి నిపాతనాద్దీర్ఘః| దోషద్వయవృద్ధేశ్చింత్యమానత్వాదపరదోషచింతానాస్త్యత్ర| వాతో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం||1|| పిత్తం వృద్ధం వాతో వృద్ధతరః||2|| కఫో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం||3|| పిత్తం వృద్ధం కఫో వృద్ధతరః||4|| కఫో వృద్ధో, వాతో వృద్ధతరః||5|| వాతో వృద్ధః కఫో వృద్ధతరః||6|| ఏవం షట్ సంసర్గదోషభేదాన్ విద్ధి| స0-సమస్తేషు-సన్నిపతితేషు త్రిష్వపి దోషేషు వృద్ధేషు, త్రయోదశ దోషభేదాన్ విద్ధి| స0-ద్వౌ చైకశ్చ ద్వ్యేకే, తేషాం ద్వ్యేకేషామతిశయో-అధికత్వం, తేన ద్వ్యేకాతిశయేన| తతో ద్వయాతిశయేన త్రయో భేదాః, తథా దోషైకస్యాతిశయేన త్రయః, ఇతి షట్ భేదాః| యథా,-కఫో వృద్ధో వాతపిత్తేఽధికం వృద్ధే| 1| పిత్తం వృద్ధం వాతకఫావతివృద్ధౌ| 2| వాతో వృద్ధః పిత్తకఫావతివృద్ధౌ| 3| పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ వాతోఽతివృద్ధః| 4| వాతకఫౌ వృద్ధౌ పిత్తమతివృద్ధం| 5| వాతపిత్తే వృద్ధే కఫోఽతివృద్ధః| 6| ఇతి షడ్భేదాన్ ద్వ్యేకాతిశయేన సన్నిపాతే విద్ధి| స0-తుల్యం కృత్వా-సమం కృత్వా, వృద్ధైర్దోషైరేకం సన్నిపాతదోషభేదం విద్ధి| స0-తరతమయోర్భావస్తారతమ్యం| కస్య తారతమ్యం ? ప్రకృతత్వాత్సన్నిపాతస్థదోషాణాం| తారతమ్యస్య వికల్పనం-భేదః, తారతమ్యవికల్పనం, తస్మాత్| సన్నిపాతస్థదోషాణాం వృద్ధిరూపాణాం షడ్భేదాన్ విద్ధి| యథా,-వాతో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం కఫో వృద్ధతమః| 1| వాతో వృద్ధః కఫో వృద్ధతరః పిత్తం వృద్ధతమం| 2| పిత్తం వృద్ధం కఫో వృద్ధతరో వాతో వృద్ధతమః| 3| పిత్తం వృద్ధం వాతో వృద్ధతరః కఫో వృద్ధతమః| 4| కఫో వృద్ధో వాతో వృద్ధతరః పిత్తం వృద్ధతమం| 5| కఫో వృద్ధః పిత్తం వృద్ధతరం వాతో వృద్ధతమః| 6| ఏతేషాం చ లక్షణం మునిరధ్యగీష్ట| తథా చ తద్గ్రంథః (చ. చి. అ. 3|88)- "సన్నిపాతజ్వరస్యోర్ధ్వం త్రయోదశవిధస్య హి| ప్రాక్ సూత్రితస్య వక్ష్యామి లక్షణం వై పృథక్ పృథక్|| భ్రమః పిపాసా దాహశ్చ గౌరవం శిరసోఽతిరుక్| వాతపిత్తోల్బణే విద్యాల్లింగం మందకఫే జ్వరే|| శైత్యం కాసోఽరుచిస్తంద్రా పిపాసా దాహరుగ్వ్యథాః| వాతశ్లేష్మోల్బణే వ్యాధౌ లింగం పిత్తావరే విదుః|| ఛర్దిః శైత్యం ముహుర్దాహస్తృష్ణా మోహోఽస్థివేదనా| మందవాతే వ్యవస్యంతి లింగం పిత్తకఫోల్బణే|| సంధ్యస్థిశిరసః శూలం ప్రలాపో గౌరవం భ్రమః| వాతోల్బణే స్యాద్ హ్యనుగే తృష్ణా కంఠాస్యశుష్కతా|| రక్తవిణ్మూత్రతా దాహః స్వేదస్తృడ్బలసంక్షయః| మూర్చ్ఛా చేతి త్రిదోషే స్యాల్లింగం పిత్తగరీయసి|| ఆలస్యారుచిహృల్లాసదాహవమ్యరతిభ్రమైః| కఫోల్బణం సన్నిపాతం తంద్రాకాసేన చాదిశేత్|| సమం దోషైస్త్రిభిర్వృద్ధైః సన్నిపాతస్య లక్షణం| ముహుర్దాహో ముహుః శీతం కర్ణక్ష్వేడనపార్శ్వరుక్|| మోహః చ్ఛర్దిర్దివా నిద్రా రాత్రౌ జాగరణం తథా| ప్రతిశ్యా ఛర్దిరాలస్యాం తంద్రారుచ్యగ్నిమార్దవం|| హీనవాతే పిత్తమధ్యే చిహ్నం శ్లేష్మాధికే మతం| హారిద్రమూత్రనేత్రత్వగ్దాహస్తృష్ణా భ్రమోఽరుచిః|| హీనవాతే మధ్యకఫే లింగం పిత్తాధికే మతం| శిరోరుగ్వేపథుః శ్వాసః ప్రలాపః చ్ఛర్ద్యరోచకౌ|| హీనపిత్తే మధ్యకఫే లింగం వాతాధికే మతం| శీతకం గౌరవం తంద్రా ప్రలాపోఽస్థిశిరోతిరుక్|| హీనపిత్తే వాతమధ్యే లింగం శ్లేష్మాధికే విదుః| వర్చోభేదోఽగ్నిదౌర్బల్యం తృష్ణా దాహోఽరుచిర్భ్రమః|| కఫహీనే వాతమధ్యే లింగం పిత్తాధికే మతం| శ్వాసః కాసః ప్రతిశ్యాయో ముఖశోషోఽతిపార్శ్వరుక్|| కఫహీనే పిత్తమధ్యే లింగం వాతాధికే స్మృతం|" ఇతి| స0-ఏవం-పూర్వోక్తేన ప్రకారేణ, పంచవింశతిసంఖ్యాపరిమాణాన్ వృద్ధాన్ దోషభేదాన్ వృద్ధైర్దోషైర్విద్ధి| స0-క్షీణైః-క్షయావస్థైర్దోషైః, తావతః-తత్పరిమాణాన్ పంచవింశతిసంఖ్యాకాన్ దోషభేదాన్ విద్ధి| యథా,-వృద్ధైః పృథక్ త్రీన్ దోషభేదాన్, తథా క్షీణైః| "పృథక్ త్రీన్" ఇత్యాదిగ్రంథే వృద్ధిశబ్దస్థానే క్షీణశబ్దే నిపాత్యః| తద్యథా,-వాతః క్షీణః| 1| పిత్తం క్షీణం| 2| కఫః క్షీణః| 3| తదేవం సంసర్గే నవదోషభేదాన్ విద్ధి| కథం ? త్రీనేవ సమక్షీణత్వేన,-క్షీణవాతపిత్తసంసర్గః| 1| క్షీణపిత్తకఫసంసర్గః| 2| క్షీణవాతకఫసంసర్గః| 3| షడేకస్యాతిశాయనే| అతిశాయనే-అన్యదోషాపేక్షయా క్షీణత్వాతిరేకే,-వాతః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం| 1| పిత్తం క్షీణం వాతః క్షీణతరః| 2| వాతః క్షీణః కఫః క్షీణతరః| 3| కఫః క్షీణో వాతః క్షీణతరః| 4| కఫః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం| 5| పిత్తం క్షీణం కఫః క్షీణతరః| 6| ఏవం షట్ దోషభేదాన్ విద్ధి| త్రయోదశ సమస్తేషు-సన్నిపతితేషు క్షీణేషు దోషేషు దోషభేదాంస్త్రయోదశ విద్ధి| కథం ? షడ్ ద్వ్యేకాతిశయేన తు| దోషద్వయస్యాతిశయేన-అతిక్షీణత్వేన, తథా దోషైకశయేన తు| తథా దోషైకస్యాతిక్షీణత్వేన, పర్యాయతః షట్ క్షీణసన్నిపాతదోషభేదాన్ విద్ధి| యథా,-వాతః క్షీణః పిత్తకఫావతిక్షీణౌ| 1| పిత్తం క్షీణం వాతకఫావతిక్షీణౌ| 2| కఫః క్షీణః పిత్తవాతావతిక్షీణౌ| 3| వాతపిత్తే క్షీణే కఫోఽతిక్షీణః| 4| పిత్తకఫౌ క్షీణౌ వాతోఽతిక్షీణః| 5| వాతకఫౌ క్షీణౌ పిత్తమతిక్షీణం| 6| ఏకం తుల్యక్షీణైర్భేదం విద్ధి| 1| షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్,-కఫః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం వాతః క్షీణతమః| 1| వాతః క్షీణః కఫః క్షీణతరః పిత్తం క్షీణతమం| 2| పిత్తం క్షీణం కఫః క్షీణతరో వాతః క్షీణతమః| 3| కఫః క్షీణో వాతః క్షీణతరః పిత్తం క్షీణతమం| 4| వాతః క్షీణః పిత్తం క్షీణతరం కఫః క్షీణతమః| 5| పిత్తం క్షీణం వాతః క్షీణతరః కఫః క్షీణతమః| 6| ఏవం పంచవింశతిదోషభేదాన్ క్షీణైర్దోషైర్విద్ధి| స0-తే-సన్నిపాతస్థదోషాస్త్రయః, షోఢా భవంతి| కథం ? ఇత్యాహ-ఏకైకేత్యాది| వృద్ధిశ్చ సమతా చ క్షయశ్చ వృద్ధిసమతాక్షయాః| ఏకైకస్య-వాతాద్యన్యతమస్య, వృద్ధిసమతాక్షయా ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయాః, తైరేకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్| యథా,-వాతో వృద్ధః పిత్తం సమం కఫః క్షీణః| 1| పిత్తం వృద్ధం వాతః సమః కఫః క్షీణః| 2| కఫో వృద్ధః పిత్తం సమం వాతః క్షీణః| 3| కఫో వృద్ధో వాతః సమః పిత్తం క్షీణం| 4| వాతో వృద్ధః కఫః సమః పిత్తం క్షీణం| 5| పిత్తం వృద్ధం కఫః సమో వాతః క్షీణః| 6| ఏవమేకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్| స0-ఏకస్య క్షయ ఏకక్షయః, ద్వంద్వస్య వృద్ధిర్ద్వంద్వవృద్ధిః, ఏకక్షయసహితా ద్వంద్వవృద్ధిరేకక్షయద్వంద్వవృద్ధిః, తయా| కింభూతయా ? సవిపర్యయయా,-సహ విపర్యయేణ-వైపరీత్యేన వర్తతే యా సైవం, తయా| ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా పునరేవ షట్ దోషభేదాః| వాతః క్షీణః పిత్తకఫౌ వృద్ధౌ| 1| పిత్తం క్షీణం వాతకఫౌ వృద్ధౌ| 2| కఫః క్షీణో వాతపిత్తే వృద్ధే| 3| ఏవమేకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా త్రయో భేదాః| సవిపర్యయయా చ వృద్ధ్యా త్రయో దోషభేదాః| ద్వంద్వక్షయైకదోషవృద్ధ్యా-ద్వంద్వక్షయసహితైకదోషవృద్ధిః, తయా| యథా,-వాతపిత్తక్షీణే శ్లేష్మా వృద్ధః| 1| వాతకఫౌ క్షీణౌ పిత్తం వృద్ధం| 2| పిత్తకఫౌ క్షీణౌ వాతో వృద్ధః| 3| ఇతి సవిపర్యయయా వృద్ధ్యా త్రయో దోషభేదాః| ఏవం సన్నిపాతభేదా ద్విరూపయా వృద్ధ్యా షడేతే జ్ఞేయాః| స0-ఏవం భేదగణనయా దోషాణాం భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాః-ఉక్తాః| స0-త్రిషష్టీనాం పూరణో యో దోషభేదః, స స్వాస్థ్యకారణం-ఆరోగ్యహేతుః, ధాతుసామ్యాత్| అత్ర హి స్వప్రమాణస్థా వాతపిత్తకఫాః| యే చ దోషభేదా ద్విషష్టిః, తే చ రోగకారణమిత్యర్థాదుక్తం భవతి| అత్ర చ రోగహేతుత్వే దోషవైషమ్యం కారణం| త్రిషష్ట ఇతి " తస్య పూరణే డట్" ఇతి డట్|

Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12

అధునా రసాదిభేదాదానంత్యం దోషభేదానాం దర్శయన్నాహ - - - - | సంసర్గాద్రసరుధిరాదిభిస్తథైషాం దోషాంస్తు క్షయసమతావివృద్ధిభేదైః||78|| ఆనంత్యం తరతమయోగతశ్చ యాతాన్ జానీయాదవహితమానసో యథాస్వం| 78 -1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||

స0-న కేవలం ద్విషష్టిభేదభిన్నాన్ దోషాన్ జానీయాత్| ఆనంత్యం చ గతాన్ విద్యాత్| కథమానంత్యం ? ఇత్యాహ-ఏషాం దోషభేదానాం, యథాస్వం-రసరక్తాదిభిర్ధాతుభిః సంయోగాత్, తథైషామేవ క్షయాదిభేదైస్తరతమయోగాచ్చానంత్యం గతాన్ విద్యాత్| తత్ర దిఙ్మాత్రం శిష్యవ్యుత్పత్తయే ప్రదర్శయతే| తత్ర రసే వాతపిత్తకఫానాం పృథక్ త్రయో భేదా భవంతి, "పృథక్ త్రీన్ విద్ధి" ఇత్యనుసారేణ| సంసర్గస్త్రిధా| "తత్ర తు తాన్" రసమేవాధికృత్య నవ విద్ధి| కథం ? పూర్వవత్ "త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా షడేకస్యాతిశాయేనే|" ఏవం పూర్వోక్తన్యాయేన రసమధికృత్య సంసర్గం యోజయిత్వా సన్నిపాతో యోజనీయః| యథా,-త్రయోదశ సమస్తేషు| కథం ? "షడ్ద్వ్యేకాతిశయేన తు| ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్||" ఇతి సమానం పూర్వేణ, రసాఖ్యం స్థానం కేవలమధికం| "పంచవింశతిమిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః|" రసమధికృత్య భేదాన్ విద్ధి| ఇత్యేవం రుధిరమాంసాదిభిర్యోజ్యం| ఏకైకోపక్రమేణేత్యేవం ద్విషష్టిభేదభిన్నానాం దోషాణాం రసాదిభిః సప్తభిః సంయోగాత్ చత్వారి శతాన్యేకచత్వారింశదధికాని స్యుః| శకృదాదిసంసర్గాత్ క్షీణతరక్షీణతమాదిభేదైర్వృద్ధతరవృద్ధతమాదిభేదైశ్చ చింత్యమానా దోషా ఆనంత్యం యాంతీతి| రసభేదే దోషభేదే చావగతే వైద్యస్య హేతులక్షణోపక్రమేషు మోహో న భవతి| తథా చ మునిః (చ. సూ. అ. 26|25)- "యః స్యాద్రసవికల్పజ్ఞః స్యాచ్చ దోషవికల్పవిత్| న స ముహ్యేద్వికారాణాం హేతులింగోపపత్తిషు||" ఇతి| మ్నౌజ్రౌగస్త్రిదశభవాప్రహర్షిణీ స్యాత్| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయటీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయాధ్యాయో ద్వాదశః సమాప్తః|| 12||