Adhikarana doShabhedIyAdyAyaH (2) · Śloka 2
పూర్వస్మిన్నధ్యాయే బహువక్తవ్యత్వాద్దోషభేదో నోక్త ఇత్యాహ - - - - అథాతో దోషభేదీయాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యసూత్రే||2||
पूर्वस्मिन्नध्याये बहुवक्तव्यत्वाद्दोषभेदो नोक्त इत्याह - - - - अथातो दोषभेदीयाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtasya sthAnam (1) · Śloka 1
పక్వాశయకటీసక్థిశ్రోత్రాస్థిస్పర్శనేంద్రియం| స్థానం వాతస్య, తత్రాపి పక్వాధానం విశేషతః||1||
पक्वाशयकटीसक्थिश्रोत्रास्थिस्पर्शनेन्द्रियम्| स्थानं वातस्य, तत्रापि पक्वाधानं विशेषतः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya sthAnam (2) · Śloka 2
నాభిరామాశయః స్వేదో లసీకా రుధిరం రసః| దృక్ స్పర్శనం చ పిత్తస్య, నాభిరత్ర విశేషతః||2||
नाभिरामाशयः स्वेदो लसीका रुधिरं रसः| दृक् स्पर्शनं च पित्तस्य, नाभिरत्र विशेषतः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kaphasya sthAnam (3) · Śloka 3
ఉరఃకంఠశిరఃక్లోమపర్వాణ్యామాశయో రసః| మేదో ఘ్రాణం చ జిహ్వా చ కఫస్య, సుత్రామురః||3||
उरःकण्ठशिरःक्लोमपर्वाण्यामाशयो रसः| मेदो घ्राणं च जिह्वा च कफस्य, सुत्रामुरः||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH pa~jcAtmakatvam (4) · Śloka 4
అథ ప్రత్యేకమేతేషాం దోషాణాం విశిష్టస్థానాశ్రయేణ క్రియాభేదాత్ పంచ పంచ భేదానాహ - - - - ప్రాణాదిభేదాత్పంచాత్మా వాయుః| |4|
अथ प्रत्येकमेतेषां दोषाणां विशिष्टस्थानाश्रयेण क्रियाभेदात् पञ्च पञ्च भेदानाह - - - - प्राणादिभेदात्पञ्चात्मा वायुः| |४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prANasya sthAnakarmANi (4-5) · Śloka 5
ప్రాణోఽత్ర మూర్ధగః| ఉరఃకంఠచరో బుద్ధిహృదయేంద్రియచిత్తధృక్||4|| ష్ఠీవనక్షవథూద్గారనిఃశ్వాసాన్నప్రవేశకృత్| |5|
प्राणोऽत्र मूर्धगः| उरःकण्ठचरो बुद्धिहृदयेन्द्रियचित्तधृक्||४|| ष्ठीवनक्षवथूद्गारनिःश्वासान्नप्रवेशकृत्| |५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana udAnasya sthAnakarmANi (5-6) · Śloka 6
| ఉరః స్థానముదానస్య నాసానాభిగలాంశ్చరేత్||5|| వాక్ప్రవృత్తిప్రయత్నోర్జాబలవర్ణస్మృతిక్రియః| |6|
| उरः स्थानमुदानस्य नासानाभिगलांश्चरेत्||५|| वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्णस्मृतिक्रियः| |६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAnasya sthAnakarmANi (6-7) · Śloka 7
| వ్యానో హృది స్థితః కృత్స్నదేహచారీ మహాజవః||6|| గత్యపక్షేపణోత్క్షేపనిమేషోన్మేషణాదికాః| ప్రాయః సర్వాః క్రియాస్తస్మిన్ ప్రతిబద్ధాః శరీరిణాం||7||
| व्यानो हृदि स्थितः कृत्स्नदेहचारी महाजवः||६|| गत्यपक्षेपणोत्क्षेपनिमेषोन्मेषणादिकाः| प्रायः सर्वाः क्रियास्तस्मिन् प्रतिबद्धाः शरीरिणाम्||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana samAnasya sthAnakarmANi (8) · Śloka 8
సమానోఽగ్నిసమీపస్థః కోష్ఠో చరతి సర్వతః| అన్నం గృహ్ణాతి పచతి వివేచయతి ముంచతి||8||
समानोऽग्निसमीपस्थः कोष्ठो चरति सर्वतः| अन्नं गृह्णाति पचति विवेचयति मुञ्चति||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apAnasya sthAnakarmANi (9) · Śloka 9
అపానోఽపానగః శ్రోణిబస్తిమేఢ్రోరుగోచరః| శుక్రార్తవశకృన్మూత్రగర్భనిష్క్రమణక్రియః||9||
अपानोऽपानगः श्रोणिबस्तिमेढ्रोरुगोचरः| शुक्रार्तवशकृन्मूत्रगर्भनिष्क्रमणक्रियः||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittaM pa~jcAtmakam (10) · Śloka 10
పంచ పిత్తభేదానాహ - - - - పిత్తం పంచాత్మకం| |10|
पञ्च पित्तभेदानाह - - - - पित्तं पञ्चात्मकम्| |१०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pAcakasya sthAnakarmANi (10-12) · Śloka 12
తత్ర పక్వామాశయమధ్యగం| పంచభూతాత్మకత్వేఽపి యత్తైజసగుణోదయాత్||10|| త్యక్తద్రవత్వం పాకాదికర్మణాఽనలశబ్దితం| పచత్యన్నం విభజతే సారకిట్టౌ పృథక్ తథా||11|| తత్రస్థమేవ పిత్తానాం శేషాణామప్యనుగ్రహం| కరోతి బలదానేన పాచకం నామ తత్స్మృతం||12||
तत्र पक्वामाशयमध्यगम्| पञ्चभूतात्मकत्वेऽपि यत्तैजसगुणोदयात्||१०|| त्यक्तद्रवत्वं पाकादिकर्मणाऽनलशब्दितम्| पचत्यन्नं विभजते सारकिट्टौ पृथक् तथा||११|| तत्रस्थमेव पित्तानां शेषाणामप्यनुग्रहम्| करोति बलदानेन पाचकं नाम तत्स्मृतम्||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ra~jjakasya sthAnakarmANi (13) · Śloka 13
ఆమాశయాశ్రయం పిత్తం రంజకం రసరంజనాత్| |13|
आमाशयाश्रयं पित्तं रञ्जकं रसरञ्जनात्| |१३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sAdhakasya sthAnakarmANi (13-14) · Śloka 14
| బుద్ధిమేధాభిమానాద్యైరభిప్రేతార్థసాధనాత్||13|| సాధకం హృద్గతం పిత్తం| |14|
| बुद्धिमेधाभिमानाद्यैरभिप्रेतार्थसाधनात्||१३|| साधकं हृद्गतं पित्तं| |१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana Alocakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
రూపాలోచనతః స్మృతం| దృక్స్థమాలోచకం|14|
रूपालोचनतः स्मृतम्| दृक्स्थमालोचकं|१४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhrAjakasya sthAnakarmANi (14) · Śloka 14
| త్వక్స్థం భ్రాజకం భ్రాజనాత్త్వచః||14||
| त्वक्स्थं भ्राजकं भ्राजनात्त्वचः||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmA pa~jcavidhaH (15) · Śloka 15
శ్లేష్మా తు పంచధా| |15|
श्लेष्मा तु पञ्चधा| |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana avalambakasya sthAnakarmANi (15-16) · Śloka 16
తదేవ పంచప్రకారత్వమాహ - - - - ఉరఃస్థః స త్రికస్య స్వవీర్యతః| హృదయస్యాన్నవీర్యాచ్చ తత్స్థ ఏవాంబుకర్మణా||15|| కఫధామ్నాం చ శేషాణాం యత్కరోత్యబలంబనం| అతోఽవలంబకః శ్లేష్మా|16|
तदेव पञ्चप्रकारत्वमाह - - - - उरःस्थः स त्रिकस्य स्ववीर्यतः| हृदयस्यान्नवीर्याच्च तत्स्थ एवाम्बुकर्मणा||१५|| कफधाम्नां च शेषाणां यत्करोत्यबलम्बनम्| अतोऽवलम्बकः श्लेष्मा|१६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kledakasya sthAnakarmANi (16-17) · Śloka 17
యస్త్వామాశయసంస్థితః||16|| క్లేదకః సోఽన్నసంఘాతక్లేదనాత్| |17|
यस्त्वामाशयसंस्थितः||१६|| क्लेदकः सोऽन्नसङ्घातक्लेदनात्| |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bodhakasya sthAnakarmANi (17) · Śloka 17
రసబోధనాత్| బోధకో రసనాస్థాయీ|17|
रसबोधनात्| बोधको रसनास्थायी|१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana tarpakasya sthAnakarmANi (17-18) · Śloka 18
| శిరఃసంస్థోఽక్షతర్పణాత్||17|| తర్పకః| |18|
| शिरःसंस्थोऽक्षतर्पणात्||१७|| तर्पकः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShakasya sthAnakarmANi (18) · Śloka 18
సంధిసంశ్లేషాచ్ఛ్లేషకః సంధిషు స్థితః| |18|
सन्धिसंश्लेषाच्छ्लेषकः सन्धिषु स्थितः| |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasthAnakarmaupasaMhAraH (18-19) · Śloka 19
ఏవం దోషాణాం స్థానాన్యుక్త్వోపసంహరన్నాహ - - - - | ఇతి ప్రాయేణ దోషాణాం స్థానాన్యవికృతాత్మనాం||18|| వ్యాపినామపి జానీయాత్కర్మాణి చ పృథక్పృథక్| |19|
एवं दोषाणां स्थानान्युक्त्वोपसंहरन्नाह - - - - | इति प्रायेण दोषाणां स्थानान्यविकृतात्मनाम्||१८|| व्यापिनामपि जानीयात्कर्माणि च पृथक्पृथक्| |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyucayakopayornidAnam (19-20) · Śloka 20
వికృతిరేషాం వృద్ధిః క్షయశ్చ| వృద్ధిరపి ద్వివిధా,-చయప్రకోపభేదేన| దోషాదివిజ్ఞానీయే సామాన్యేన వృద్ధిక్షయలక్షణముక్తం| సంప్రతి చయప్రకోపరూపం వృద్ధినిదానం సంక్షేపేణ సూచయన్నాహ - - - - - | ఉష్ణేన యుక్తా రూక్షాద్యా వాయోః కుర్వంతి సంచయం||19|| శీతేన కోపముష్ణేన శమం స్నిగ్ధాదయో గుణాః| |20|
विकृतिरेषां वृद्धिः क्षयश्च| वृद्धिरपि द्विविधा,-चयप्रकोपभेदेन| दोषादिविज्ञानीये सामान्येन वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तम्| सम्प्रति चयप्रकोपरूपं वृद्धिनिदानं सङ्क्षेपेण सूचयन्नाह - - - - - | उष्णेन युक्ता रूक्षाद्या वायोः कुर्वन्ति सञ्चयम्||१९|| शीतेन कोपमुष्णेन शमं स्निग्धादयो गुणाः| |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittacayakopayornidAnam (20-21) · Śloka 21
| శీతేన యుక్తాస్తీక్ష్ణాద్యాశ్చయం పిత్తస్య కుర్వతే||20|| ఉష్ణేన కోపం, మందాద్యాః శమం శీతోపసంహితాః| |21|
| शीतेन युक्तास्तीक्ष्णाद्याश्चयं पित्तस्य कुर्वते||२०|| उष्णेन कोपं, मन्दाद्याः शमं शीतोपसंहिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmacayakopayornidAnam (21-22) · Śloka 22
| శీతేన యుక్తాః స్నిగ్ధాద్యాః కుర్వతే శ్లేష్మణశ్చయం||21|| ఉష్ణేన కోపం, తేనైవ గుణా రూక్షాదయః శమం| |22|
| शीतेन युक्ताः स्निग्धाद्याः कुर्वते श्लेष्मणश्चयम्||२१|| उष्णेन कोपं, तेनैव गुणा रूक्षादयः शमम्| |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana cayalakShaNam (22-23) · Śloka 23
ఇదానీం చయాదీనాం లక్షణాన్యాహ - - - - | చయో వృద్ధిః స్వధామ్న్యేవ ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు||22|| విపరీతగుణేచ్ఛా చ| |23|
इदानीं चयादीनां लक्षणान्याह - - - - | चयो वृद्धिः स्वधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु||२२|| विपरीतगुणेच्छा च| |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kopalakShaNam (23-24) · Śloka 24
కోపస్తూన్మార్గగామితా| లింగానాం దర్శనం స్వేషామస్వాస్థ్యం రోగసంభవః||23|| స్వస్థానస్థస్య సమతా వికారాసంభవః శమః| |24|
कोपस्तून्मार्गगामिता| लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः||२३|| स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः| |२४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAtAdeshcayaprakopaprashamakAlaH (24-25) · Śloka 25
|ఇదానీం వాతాదీనాం చయప్రకోపప్రశమా యస్మిన్ కాలే జాయంతే తం దర్శయన్నాహ -] | చయప్రకోపప్రశమా వాయోర్గ్రీష్మాదిషు త్రిషు||24|| వర్షాదిషు తు పిత్తస్య, శ్లేష్మణః శిశిరాదిషు| |25|
|इदानीं वातादीनां चयप्रकोपप्रशमा यस्मिन् काले जायन्ते तं दर्शयन्नाह -] | चयप्रकोपप्रशमा वायोर्ग्रीष्मादिषु त्रिषु||२४|| वर्षादिषु तु पित्तस्य, श्लेष्मणः शिशिरादिषु| |२५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlaniyame yuktiH (25-28) · Śloka 28
నను మరుతో గ్రీష్మే చయో న యుక్తః, యతస్తస్మింకాలే లఘురూక్షా ఓషధయో భవంతి| తథా, వర్షాసు పిత్తచయో న యుక్తః, జలానామోషధీనాం చామ్లపాకత్వాత్| తథా, శ్లేష్మణః శిశిరే చయో న యుక్తః, తదా హ్యాప ఓషధయశ్చ స్నిగ్ధా భవంతి కాలశ్చ శీతః| ఇతి కోప ఏవోపపన్నః| ఇత్యస్మిన్ పర్యనుయోగ ఇదమాహ - - - - | చీయతే లఘురూక్షాభిరోషధీభిః సమీరణః||25|| తద్విధస్తద్విధే దేహే కాలస్యౌష్ణ్యాన్న కుప్యతి| అద్భిరమ్లవిపాకాభిరోషధీభిశ్చ తాదృశం||26|| పిత్తం యాతి చయం కోపం న తు కాలస్య శైత్యతః| చీయతే స్నిగ్ధశీతాభిరుదకౌషధిభిః కఫః||27|| తుల్యేఽపి కాలే దేహే చ స్కన్నత్వాన్న ప్రకుప్యతి| |28|
ननु मरुतो ग्रीष्मे चयो न युक्तः, यतस्तस्मिन्काले लघुरूक्षा ओषधयो भवन्ति| तथा, वर्षासु पित्तचयो न युक्तः, जलानामोषधीनां चाम्लपाकत्वात्| तथा, श्लेष्मणः शिशिरे चयो न युक्तः, तदा ह्याप ओषधयश्च स्निग्धा भवन्ति कालश्च शीतः| इति कोप एवोपपन्नः| इत्यस्मिन् पर्यनुयोग इदमाह - - - - | चीयते लघुरूक्षाभिरोषधीभिः समीरणः||२५|| तद्विधस्तद्विधे देहे कालस्यौष्ण्यान्न कुप्यति| अद्भिरम्लविपाकाभिरोषधीभिश्च तादृशम्||२६|| पित्तं याति चयं कोपं न तु कालस्य शैत्यतः| चीयते स्निग्धशीताभिरुदकौषधिभिः कफः||२७|| तुल्येऽपि काले देहे च स्कन्नत्वान्न प्रकुप्यति| |२८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlAdAhArAdInAM balavatvam (28-29) · Śloka 29
| ఇతి కాలస్వభావోఽయమాహారాదివశాత్పునః||28|| చయాదీన్ యాంతి సద్యోఽపి దోషాః కాలేఽపి వా న తు| |29|
| इति कालस्वभावोऽयमाहारादिवशात्पुनः||२८|| चयादीन् यान्ति सद्योऽपि दोषाः कालेऽपि वा न तु| |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana prakopaprashamayoH kShipraciraniShpAdyatvam (29-30) · Śloka 30
ఏవం దోషాణాం చయాదీన్ ప్రదర్శ్య, వ్యాప్తినివృత్తివైచిత్ర్యం కోపజం దర్శయితుమాహ - - - - | వ్యాప్నోతి సహసా దేహమాపాదతలమస్తకం||29|| నివర్తతే తు కుపితో మలోఽల్పాల్పం జలౌఘవత్| |30|
एवं दोषाणां चयादीन् प्रदर्श्य, व्याप्तिनिवृत्तिवैचित्र्यं कोपजं दर्शयितुमाह - - - - | व्याप्नोति सहसा देहमापादतलमस्तकम्||२९|| निवर्तते तु कुपितो मलोऽल्पाल्पं जलौघवत्| |३०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vikArasya sAmAnyena hetvAdikam (30-31) · Śloka 31
నను, ప్రతిరోగం నిదానలక్షణచికిత్సితమానంత్యాద్వక్తుమశక్యం| తచ్చావిదన్న కశ్చిదత్ర తథా యత్నం కుర్యాదిత్యాశంక్యాహ - - - - | నానారూపైరసంఖ్యేయైర్వికారైః కుపితా మలాః||30|| తాపయంతి తనుం తస్మాత్తద్ధేత్వాకృతిసాధనం| శక్యం నైకైకశో వక్తుమతః సామాన్యముచ్యతే||31||
ननु, प्रतिरोगं निदानलक्षणचिकित्सितमानन्त्याद्वक्तुमशक्यम्| तच्चाविदन्न कश्चिदत्र तथा यत्नं कुर्यादित्याशङ्क्याह - - - - | नानारूपैरसङ्ख्येयैर्विकारैः कुपिता मलाः||३०|| तापयन्ति तनुं तस्मात्तद्धेत्वाकृतिसाधनम्| शक्यं नैकैकशो वक्तुमतः सामान्यमुच्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAM rogahetutve yuktiH (32-34) · Śloka 34
అత్రైవ హేత్వంతరమాహ - - - - దోషా ఏవ హి సర్వేషాం రోగాణామేకకారణం| యథా పక్షీ పరిపతన్ సర్వతః సర్వమప్యహః||32|| ఛాయామత్యేతి నాత్మీయాం యథా వా కృత్స్నమప్యదః| వికారజాతం వివిధం త్రీన్ గుణాన్నాతివర్తతే||33|| తథా స్వధాతువైషమ్యనిమిత్తమపి సర్వదా| వికారజాతం త్రీందోషాణ్|34|
अत्रैव हेत्वन्तरमाह - - - - दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| यथा पक्षी परिपतन् सर्वतः सर्वमप्यहः||३२|| छायामत्येति नात्मीयां यथा वा कृत्स्नमप्यदः| विकारजातं विविधं त्रीन् गुणान्नातिवर्तते||३३|| तथा स्वधातुवैषम्यनिमित्तमपि सर्वदा| विकारजातं त्रीन्दोषाण्|३४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevA duShkAlo duShkarma ceti doShakopahetuH (34-35) · Śloka 35
| తేషాం కోపే తు కారణం||34|| అర్థైరసాత్మ్యైః సంయోగః కాలః కర్మ చ దుష్కృతం| హీనాతిమిథ్యాయోగేన భిద్యతే తత్పునస్త్రిధా||35||
| तेषां कोपे तु कारणम्||३४|| अर्थैरसात्म्यैः संयोगः कालः कर्म च दुष्कृतम्| हीनातिमिथ्यायोगेन भिद्यते तत्पुनस्त्रिधा||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asAtmyaviShayasevAyA hInamithyAtiyogAH (36-38) · Śloka 38
తానేవ హీనాతిమిథ్యాయోగాన్ దర్శయన్నాహ - - - - హీనోఽర్థేనేంద్రియస్యాల్పః సంయోగః స్వేన నైవ వా| అతియోగోఽతిసంసర్గః, సూక్ష్మభాసురభైరవం||36|| అత్యాసన్నాతిదూరస్థం విప్రియం వికృతాది చ| యదక్ష్ణా వీక్ష్యతే రూపం మిథ్యాయోగః స దారుణః||37|| ఏవమత్యుచ్చపూత్యాదీనింద్రియార్థాన్ యథాయథం| విద్యాత్|38|
तानेव हीनातिमिथ्यायोगान् दर्शयन्नाह - - - - हीनोऽर्थेनेन्द्रियस्याल्पः संयोगः स्वेन नैव वा| अतियोगोऽतिसंसर्गः, सूक्ष्मभासुरभैरवम्||३६|| अत्यासन्नातिदूरस्थं विप्रियं विकृतादि च| यदक्ष्णा वीक्ष्यते रूपं मिथ्यायोगः स दारुणः||३७|| एवमत्युच्चपूत्यादीनिन्द्रियार्थान् यथायथम्| विद्यात्|३८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kAlasya traividhyam (38-39) · Śloka 39
కాలస్తు శీతోష్ణవర్షాభేదాత్త్రిధా మతః||38|| స హీనో హీనశీతాదిరతియోగోఽతిలక్షణః| మిథ్యాయోగస్తు నిర్దిష్టో విపరీతస్వలక్షణః| ||39||
कालस्तु शीतोष्णवर्षाभेदात्त्रिधा मतः||३८|| स हीनो हीनशीतादिरतियोगोऽतिलक्षणः| मिथ्यायोगस्तु निर्दिष्टो विपरीतस्वलक्षणः| ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana karmaNo~api traividhyam (40-43) · Śloka 43
కాయవాక్చిత్తభేదేన కర్మాపి విభజేత్త్రిధా| కాయాదికర్మణో హీనా ప్రవృత్తిర్హీనసంజ్ఞకః||40|| అతియోగోఽతివృత్తిస్తు, వేగోదీరణధారణం| విషమాంగక్రియారంభపతనస్ఖలనాదికం||41|| భాషణం సామిభుక్తస్య రాగద్వేషభయాది చ| కర్మ ప్రాణాతిపాతాది దశధా యచ్చ నిందితం||42|| మిథ్యాయోగః సమస్తోఽసావిహ వాఽముత్ర వా కృతం| |43|
कायवाक्चित्तभेदेन कर्मापि विभजेत्त्रिधा| कायादिकर्मणो हीना प्रवृत्तिर्हीनसंज्ञकः||४०|| अतियोगोऽतिवृत्तिस्तु, वेगोदीरणधारणम्| विषमाङ्गक्रियारम्भपतनस्खलनादिकम्||४१|| भाषणं सामिभुक्तस्य रागद्वेषभयादि च| कर्म प्राणातिपातादि दशधा यच्च निन्दितम्||४२|| मिथ्यायोगः समस्तोऽसाविह वाऽमुत्र वा कृतम्| |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShahetorupasaMhAraH, doShaheto rogahetutvam (43-44) · Śloka 44
| నిదానమేతద్దోషాణాం, కుపితాస్తేన నైకధా||43|| కుర్వంతి వివిధాన్ వ్యాధీన్ శాఖాకోష్ఠాస్థిసంధిషు| |44|
| निदानमेतद्दोषाणां, कुपितास्तेन नैकधा||४३|| कुर्वन्ति विविधान् व्याधीन् शाखाकोष्ठास्थिसन्धिषु| |४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAkhAH, bAhyo rogamArgaH (44-45) · Śloka 45
శాఖేతి కిముచ్యతే| ఇత్యాహ - - - - | శాఖా రక్తాదయస్త్వక్ చ బాహ్యరోగాయనం హి తత్||44|| తదాశ్రయా మషవ్యంగగండాలజ్యర్బుదాదయః| బహిర్భాగాశ్చ దుర్నామగుల్మశోఫాదయో గదాః||45||
शाखेति किमुच्यते| इत्याह - - - - | शाखा रक्तादयस्त्वक् च बाह्यरोगायनं हि तत्||४४|| तदाश्रया मषव्यङ्गगण्डालज्यर्बुदादयः| बहिर्भागाश्च दुर्नामगुल्मशोफादयो गदाः||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana koShThaH, Antaro rogamArgaH (46-47) · Śloka 47
అంతఃకోష్ఠో మహాస్రోత ఆమపక్వాశయాశ్రయః| తత్స్థానాః చ్ఛర్ద్యతీసారకాసశ్వాసోదరజ్వరాః||46|| అంతర్భాగం చ శోఫార్శోగుల్మవీసర్పవిద్రధి| |47|
अन्तःकोष्ठो महास्रोत आमपक्वाशयाश्रयः| तत्स्थानाः च्छर्द्यतीसारकासश्वासोदरज्वराः||४६|| अन्तर्भागं च शोफार्शोगुल्मवीसर्पविद्रधि| |४७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana asthisandhayaH, madhyamo rogamArgaH (47-49) · Śloka 49
ఇదానీం మధ్యమం రోగమార్గం వక్తి - - - - | శిరోహృదయబస్త్యాదిమర్మాణ్యస్థ్నాం చ సంధయః||47|| తన్నిబద్ధాః శిరాస్నాయుకండరాద్యాశ్చ మధ్యమః| రోగమార్గః స్థితాస్తత్ర యక్ష్మపక్షవధార్దితాః||48|| మూర్ధాదిరోగాః సంధ్యస్థిత్రికశూలగ్రహాదయః| |49|
इदानीं मध्यमं रोगमार्गं वक्ति - - - - | शिरोहृदयबस्त्यादिमर्माण्यस्थ्नां च सन्धयः||४७|| तन्निबद्धाः शिरास्नायुकण्डराद्याश्च मध्यमः| रोगमार्गः स्थितास्तत्र यक्ष्मपक्षवधार्दिताः||४८|| मूर्धादिरोगाः सन्ध्यस्थित्रिकशूलग्रहादयः| |४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vAyoH karmANi (49-51) · Śloka 51
ఇదానీం వాయోః కర్మాణ్యాహ - - - - | స్రంసవ్యాసవ్యధస్వాపసాదరుక్తోదభేదనం||49|| సంగాంగభంగసంకోచవర్తహర్షణతర్షణం| కంపపారుష్యసౌషిర్యశోషస్పందనవేష్టనం||50|| స్తంభః కషాయరసతా వర్ణః శ్యావోఽరుణోఽపి వా| కర్మాణి వాయోః|51|
इदानीं वायोः कर्माण्याह - - - - | स्रंसव्यासव्यधस्वापसादरुक्तोदभेदनम्||४९|| सङ्गाङ्गभङ्गसङ्कोचवर्तहर्षणतर्षणम्| कम्पपारुष्यसौषिर्यशोषस्पन्दनवेष्टनम्||५०|| स्तम्भः कषायरसता वर्णः श्यावोऽरुणोऽपि वा| कर्माणि वायोः|५१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pittasya karmANi (51-52) · Śloka 52
అథ పిత్తస్యాహ - - - - | పిత్తస్య దాహరాగోష్మపాకితాః||51|| స్వేదః క్లేదః స్రుతిః కోథః సదనం మూర్చ్ఛనం మదః| కటుకామ్లౌ రసౌ వర్ణః పాండురారుణవర్జితః||52||
अथ पित्तस्याह - - - - | पित्तस्य दाहरागोष्मपाकिताः||५१|| स्वेदः क्लेदः स्रुतिः कोथः सदनं मूर्च्छनं मदः| कटुकाम्लौ रसौ वर्णः पाण्डुरारुणवर्जितः||५२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shleShmaNaH karmANi (25) · Śloka 54
శ్లేష్మకర్మాణ్యాహ - - - - శ్లేష్మణః స్నేహకాఠిన్యకండూశీతత్వగౌరవం| బంధోపలేపస్తైమిత్యశోఫాపక్త్యతినిద్రతాః||53|| వర్ణః శ్వేతో రసౌ స్వాదులవణౌ చిరకారితా| |54|
श्लेष्मकर्माण्याह - - - - श्लेष्मणः स्नेहकाठिन्यकण्डूशीतत्वगौरवम्| बन्धोपलेपस्तैमित्यशोफापक्त्यतिनिद्रताः||५३|| वर्णः श्वेतो रसौ स्वादुलवणौ चिरकारिता| |५४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNaj~jAne sAvadhAnatA (54-55) · Śloka 55
దోషాణాం కర్మాణ్యుపదిశ్య నిర్దేశప్రయోజనమాహ - - - - | ఇత్యశేషమయవ్యాపి యదుక్తం దోషలక్షణం||54|| దర్శనాద్యైరవహితస్తత్సమ్యగుపలక్షయేత్| వ్యాధ్యవస్థావిభాగజ్ఞః పశ్యన్నార్తాన్ ప్రతిక్షణం||55||
दोषाणां कर्माण्युपदिश्य निर्देशप्रयोजनमाह - - - - | इत्यशेषमयव्यापि यदुक्तं दोषलक्षणम्||५४|| दर्शनाद्यैरवहितस्तत्सम्यगुपलक्षयेत्| व्याध्यवस्थाविभागज्ञः पश्यन्नार्तान् प्रतिक्षणम्||५५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNadarshanAbhyAsaH karmasiddhidaH (56) · Śloka 56
కిమితి పునః పునర్వ్యాధితదర్శనం క్రియతే ? ఇత్యాహ - - - - అభ్యాసాత్ప్రాప్యతే దృష్టిః కర్మసిద్ధిప్రకాశినీ| రత్నాదిసదసజ్జ్ఞానం న శాస్త్రాదేవ జాయతే||56||
किमिति पुनः पुनर्व्याधितदर्शनं क्रियते ? इत्याह - - - - अभ्यासात्प्राप्यते दृष्टिः कर्मसिद्धिप्रकाशिनी| रत्नादिसदसज्ज्ञानं न शास्त्रादेव जायते||५६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana vyAdhestraividhyam (57) · Śloka 57
దృష్టాపచారజః కశ్చిత్కశ్చిత్పూర్వాపరాధజః| తత్సంకరాద్భవత్యన్యో వ్యాధిరేవం త్రిధా స్మృతః||57||
दृष्टापचारजः कश्चित्कश्चित्पूर्वापराधजः| तत्सङ्कराद्भवत्यन्यो व्याधिरेवं त्रिधा स्मृतः||५७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM lakShaNam (58) · Śloka 58
అథ త్రిప్రకారవ్యాధిలక్షణార్థమాహ - - - - యథానిదానం దోషోత్థః కర్మజో హేతుభిర్వినా| మహారంభోఽల్పకే హేతావాతంకో దోషకర్మజః||58||
अथ त्रिप्रकारव्याधिलक्षणार्थमाह - - - - यथानिदानं दोषोत्थः कर्मजो हेतुभिर्विना| महारम्भोऽल्पके हेतावातङ्को दोषकर्मजः||५८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trividhavyAdheshcikitsA (59) · Śloka 59
అథ త్రివిధస్యాపి వ్యాధేశ్చికిత్సామాహ - - - - విపక్షశీలనాత్పూర్వః కర్మజః కర్మసంక్షయాత్| గచ్ఛత్యుభయజన్మా తు దోషకర్మక్షయాత్క్షయం||59||
अथ त्रिविधस्यापि व्याधेश्चिकित्सामाह - - - - विपक्षशीलनात्पूर्वः कर्मजः कर्मसङ्क्षयात्| गच्छत्युभयजन्मा तु दोषकर्मक्षयात्क्षयम्||५९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana trayANAM pRuthagdvaividhyam (60) · Śloka 60
వ్యాధీనాం త్రైవిధ్యముక్త్వా ద్వైవిధ్యమాహ - - - - ద్విధా స్వపరతంత్రత్వాద్వ్యాధయోఽంత్యాః పునర్ద్విధా| |60|
व्याधीनां त्रैविध्यमुक्त्वा द्वैविध्यमाह - - - - द्विधा स्वपरतन्त्रत्वाद्व्याधयोऽन्त्याः पुनर्द्विधा| |६०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrasya dvaividhyam (60) · Śloka 60
తదేవ ద్వైవిధ్యం దర్శయితుమాహ - - - - | పూర్వజాః పుర్వరూపాఖ్యా, జాతాః పశ్చాదుపద్రవాః||60||
तदेव द्वैविध्यं दर्शयितुमाह - - - - | पूर्वजाः पुर्वरूपाख्या, जाताः पश्चादुपद्रवाः||६०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svatantralakShaNam (61) · Śloka 61
అథ స్వతంత్రాన్ లక్షయతి - - - - యథాస్వజన్మోపశయాః స్వతంత్రాః స్పష్టలక్షణాః| |61|
अथ स्वतन्त्रान् लक्षयति - - - - यथास्वजन्मोपशयाः स्वतन्त्राः स्पष्टलक्षणाः| |६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantralakShaNam (61) · Śloka 61
| విపరీతాస్తతోఽన్యే తు|61|
| विपरीतास्ततोऽन्ये तु|६१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShANAmapi svatantraparatantratA (61) · Śloka 61
ఏవం వ్యాధీనాం స్వతంత్రపరతంత్రత్వం ప్రతిపాద్య, దోషాణాం ప్రతిపాదయన్నాహ - - - - | విద్యాదేవం మలానపి||61||
एवं व्याधीनां स्वतन्त्रपरतन्त्रत्वं प्रतिपाद्य, दोषाणां प्रतिपादयन्नाह - - - - | विद्यादेवं मलानपि||६१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana bhiShajA pratirogaM svatantraparatantratvena te lakShyAH (62) · Śloka 62
తాంల్లక్షయేదవహితో వికుర్వాణాన్ ప్రతిజ్వరం| |62|
तांल्लक्षयेदवहितो विकुर्वाणान् प्रतिज्वरम्| |६२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana paratantrANAM prashamopAyaH (62-63) · Śloka 63
ఏవం స్వతంత్రాణాం వ్యాధీనాం యథాస్వోపశయ ఏవ భేషజముక్తం| పరతంత్రాణాం తు వ్యాధీనాం కః ప్రశమోపాయః ? ఇత్యాహ - - - - | తేషాం ప్రధానప్రశమే ప్రశమోఽశామ్యతస్తథా||62|| పశ్చాచ్చికిత్సేత్తూర్ణం వా బలవంతముపద్రవం| |63|
एवं स्वतन्त्राणां व्याधीनां यथास्वोपशय एव भेषजमुक्तम्| परतन्त्राणां तु व्याधीनां कः प्रशमोपायः ? इत्याह - - - - | तेषां प्रधानप्रशमे प्रशमोऽशाम्यतस्तथा||६२|| पश्चाच्चिकित्सेत्तूर्णं वा बलवन्तमुपद्रवम्| |६३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana balavadupadravasyAdau cikitsA (63) · Śloka 63
నను, కుతోఽప్రధానం శీఘ్రం చికిత్సేత్ ? ఇత్యాహ - - - - | వ్యాధిక్లిష్టశరీరస్య పీడాకరతరో హి సః||63||
ननु, कुतोऽप्रधानं शीघ्रं चिकित्सेत् ? इत्याह - - - - | व्याधिक्लिष्टशरीरस्य पीडाकरतरो हि सः||६३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana shAstre~anuktaM vikAranAma svayamUhanIyam (64) · Śloka 64
నను, యేషాం వికారాణాం నామగ్రాహం చికిత్సా |చ] నోక్తా| తేషాం నామాకుశలో వైద్యః కిం చికిత్సేన్న ? ఇత్యాశంక్యాహ - - - - వికారనామాకుశలో న జిహ్రీయాత్ కదాచన| న హి సర్వవికారాణాం నామతోఽస్తి ధ్రువా స్థితిః||64||
ननु, येषां विकाराणां नामग्राहं चिकित्सा |च] नोक्ता| तेषां नामाकुशलो वैद्यः किं चिकित्सेन्न ? इत्याशङ्क्याह - - - - विकारनामाकुशलो न जिह्रीयात् कदाचन| न हि सर्वविकाराणां नामतोऽस्ति ध्रुवा स्थितिः||६४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana lakShaNasya durbodhatvam (65-66) · Śloka 66
నను, కుతోఽశేషరోగాణాం నామతో నాస్తి స్థితిః ? ఇత్యాశంక్యాహ - - - - స ఏవ కుపితో దోషః సముత్థానవిశేషతః| స్థానాంతరాణి చ ప్రాప్య వికారాన్ కురుతే బహూన్||65|| తస్మాద్వికారప్రకృతీరధిష్ఠానాంతరాణి చ| బుద్ధ్వా హేతువిశేషాంశ్చ శీఘ్హ్రం కుర్యాదుపక్రమం||66||
ननु, कुतोऽशेषरोगाणां नामतो नास्ति स्थितिः ? इत्याशङ्क्याह - - - - स एव कुपितो दोषः समुत्थानविशेषतः| स्थानान्तराणि च प्राप्य विकारान् कुरुते बहून्||६५|| तस्माद्विकारप्रकृतीरधिष्ठानान्तराणि च| बुद्ध्वा हेतुविशेषांश्च शीघ्ह्रं कुर्यादुपक्रमम्||६६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dUShyAdij~jAne~avyabhicAricikitsA (67-68) · Śloka 68
నను, బుద్ధ్వాఽపి వికారప్రకృత్యాదికముపక్రమం కుర్వంతః కదాచిత్సిద్ధిమాప్నువంతో దృశ్యంతే భిషజః కదాచిన్నేతి| తదత్ర సంశయస్ఖలితే కర్మణి కథం నియుజ్యతే వైద్య ఇతి కథముక్తం ? "శీఘ్రం కుర్యాదుపక్రమం" ఇత్యాశంక్యాహ - - - - దూష్యం దేశం బలం కాలమనలం ప్రకృతిం వయః| సత్త్వం సాత్మ్యం తథాఽఽహారమవస్థాశ్చ పృథగ్విధాః||67|| సూక్ష్మసూక్ష్మాః సమీక్ష్యైషాం దోషౌషధనిరూపణే| యో వర్తతే చికిత్సాయాం న స స్ఖలతి జాతుచిత్||68||
ननु, बुद्ध्वाऽपि विकारप्रकृत्यादिकमुपक्रमं कुर्वन्तः कदाचित्सिद्धिमाप्नुवन्तो दृश्यन्ते भिषजः कदाचिन्नेति| तदत्र संशयस्खलिते कर्मणि कथं नियुज्यते वैद्य इति कथमुक्तम् ? "शीघ्रं कुर्यादुपक्रमम्" इत्याशङ्क्याह - - - - दूष्यं देशं बलं कालमनलं प्रकृतिं वयः| सत्त्वं सात्म्यं तथाऽऽहारमवस्थाश्च पृथग्विधाः||६७|| सूक्ष्मसूक्ष्माः समीक्ष्यैषां दोषौषधनिरूपणे| यो वर्तते चिकित्सायां न स स्खलति जातुचित्||६८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana satvadehabale~avahinatvam (69) · Śloka 69
న చ దూష్యాద్యేవ పరీక్ష్యం| కిం తార్హి ? వ్యాధిరపి గురులఘుత్వేన ఏవం పరీక్ష్య ఏవేత్యాహ - - - - గుర్వల్పవ్యాధిసంస్థానం సత్త్వదేహబలాబలాత్| దృశ్యతేఽప్యన్యథాకారం తస్మిన్నవహితో భవేత్||69||
न च दूष्याद्येव परीक्ष्यम्| किं तार्हि ? व्याधिरपि गुरुलघुत्वेन एवं परीक्ष्य एवेत्याह - - - - गुर्वल्पव्याधिसंस्थानं सत्त्वदेहबलाबलात्| दृश्यतेऽप्यन्यथाकारं तस्मिन्नवहितो भवेत्||६९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana anavahitatve doShaH (70) · Śloka 70
గురుం లఘుమితి వ్యాధిం కల్పయంస్తు భిషగ్బ్రువః| అల్పదోషాకలనయా పథ్యే విప్రతిపద్యతే||70||
गुरुं लघुमिति व्याधिं कल्पयंस्तु भिषग्ब्रुवः| अल्पदोषाकलनया पथ्ये विप्रतिपद्यते||७०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana viparyayaj~jAne doShaH (71-72) · Śloka 72
యస్మాచ్చైవం - - - - తతోఽఽల్పమల్పవీర్యం వా గురువ్యాధౌ ప్రయోజితం| ఉదీరయేత్తరాం రోగాన్ సంశోధనమయోగతః||71|| శోధనం త్వతియోగేన విపరీతం విపర్యయే| క్షిణుయాన్న మలానేవ కేవలం వపురస్యతి||72||
यस्माच्चैवम् - - - - ततोऽऽल्पमल्पवीर्यं वा गुरुव्याधौ प्रयोजितम्| उदीरयेत्तरां रोगान् संशोधनमयोगतः||७१|| शोधनं त्वतियोगेन विपरीतं विपर्यये| क्षिणुयान्न मलानेव केवलं वपुरस्यति||७२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana abhiyuktaH san bhaiShajyaM yu~jjIta (73) · Śloka 73
అతోఽభియుక్తః సతతం సర్వమాలోచ్య సర్వథా| తథా యుంజీత భైషజ్యమారోగ్యాయ యథా ధ్రువం||73||
अतोऽभियुक्तः सततं सर्वमालोच्य सर्वथा| तथा युञ्जीत भैषज्यमारोग्याय यथा ध्रुवम्||७३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShasaMyogabhedAstriShaShTiH (74-78) · Śloka 78
పూర్వముక్తం (శ్లో. 32) - "దోషా ఏవ హి సర్వేషాం రోగాణామేకకారణం| " అతస్తానేవ దోషాన్ వృద్ధిక్షయవిభేదేనాహ - - - - వక్ష్యంతేఽతఃపరం దోషా వృద్ధిక్షయవిభేదతః| పృథక్ త్రీన్ విద్ధి సంసర్గభేదానధునా వక్తి - - - - సంసర్గస్త్రిధా, తత్ర తు తాన్నవ||74|| కథం నవ భేదాన్ ? ఇత్యాహ - - - - త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా, షడేకస్యాతిశాయనే| త్రయోదశ సమస్తేషు కథం ? ఇత్యాహ - - - - షడ్ ద్వ్యేకాతిశయేన తు||75|| ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్| పంచవింశతిమిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః||76|| ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్ తే పునశ్చ షట్| ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా సవిపర్యయయాఽపి తే||77|| భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాః త్రిషష్టః స్వాస్థ్యకారణం| |78|
पूर्वमुक्तम् (श्लो. ३२) - "दोषा एव हि सर्वेषां रोगाणामेककारणम्| " अतस्तानेव दोषान् वृद्धिक्षयविभेदेनाह - - - - वक्ष्यन्तेऽतःपरं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः| पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गभेदानधुना वक्ति - - - - संसर्गस्त्रिधा, तत्र तु तान्नव||७४|| कथं नव भेदान् ? इत्याह - - - - त्रीनेव समया वृद्ध्या, षडेकस्यातिशायने| त्रयोदश समस्तेषु कथम् ? इत्याह - - - - षड् द्व्येकातिशयेन तु||७५|| एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्| पञ्चविंशतिमित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः||७६|| एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्| एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते||७७|| भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टाः त्रिषष्टः स्वास्थ्यकारणम्| |७८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana doShabhedAnAM rasAdisaMyogAdAnantyam (12) · Śloka 12
అధునా రసాదిభేదాదానంత్యం దోషభేదానాం దర్శయన్నాహ - - - - | సంసర్గాద్రసరుధిరాదిభిస్తథైషాం దోషాంస్తు క్షయసమతావివృద్ధిభేదైః||78|| ఆనంత్యం తరతమయోగతశ్చ యాతాన్ జానీయాదవహితమానసో యథాస్వం| 78 -1/2| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయో నామ ద్వాదశోఽధ్యాయః||12||
अधुना रसादिभेदादानन्त्यं दोषभेदानां दर्शयन्नाह - - - - | संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषांस्तु क्षयसमताविवृद्धिभेदैः||७८|| आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्| ७८ -१/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||१२||
🔊 Audio coming soon